وَتَكُونُ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مِمَّا أُوتُوا لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ حَاجَةٌ لِأَجْلِ مَا أُوتِيَهُ الْمُهَاجِرُونَ، أَوِ ابْتِدَائِيَّةٌ، أَيْ حَاجَةٌ نَاشِئَةٌ عَمَّا أُوتِيَهُ الْمُهَاجِرُونَ فَيُفِيدُ انْتِفَاءَ وُجْدَانِ الْحَاجَةِ فِي نُفُوسِهِمْ وَانْتِفَاءِ أَسْبَابِ ذَلِكَ الْوُجْدَانِ وَمَنَاشِئِهِ الْمُعْتَادَةِ فِي النَّاسِ تَبَعًا لِلْمُنَافَسَةِ وَالْغِبْطَةِ، وَقَدْ دَلَّ انْتِفَاءُ أَسْبَابِ الْحَاجَةِ عَلَى مُتَعَلِّقِ حَاجَةِ الْمَحْذُوفِ إِذِ التَّقْدِيرُ: وَلَا يَجِدُونَ فِي نُفُوسِهِمْ حَاجَةً لِشَيْءٍ أُوتِيَهُ الْمُهَاجِرُونَ.
Yüce Allah'ın { مِمَّا أُوتُوا } kavlindeki (مِنْ) harfi ta'lil (gerekçe) içindir; yani "Muhacirlere verilen şeyden ötürü bir ihtiyaç" demektir. Yahut ibtidâiyyedir; yani "Muhacirlere verilen şeyden kaynaklanan bir ihtiyaç" demektir. Bu da nefislerinde ihtiyaç hissinin ve insanlar arasında rekabet ve gıptaya bağlı olarak bu hissin alışılagelmiş sebeplerinin ve kaynaklarının bulunmadığını ifade eder. İhtiyacın sebeplerinin yokluğu, hacet kelimesinin hazfedilmiş müteallakına delalet etmiştir; çünkü takdiri şöyledir: "Muhacirlere verilen herhangi bir şey için nefislerinde bir ihtiyaç hissetmezler."
وَالْإِيثَارُ: تَرْجِيحُ شَيْءٍ عَلَى غَيْرِهِ بِمَكْرَمَةٍ أَوْ مَنْفَعَةٍ.
Îsâr: Bir şeyi bir cömertlik veya menfaat hususunda başkasına tercih etmektir.
وَالْمَعْنَى: يُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فِي ذَلِكَ اخْتِيَارًا مِنْهُمْ وَهَذَا أَعْلَى دَرَجَةً مِمَّا أَفَادَهُ قَوْلُهُ: وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حاجَةً مِمَّا أُوتُوا فَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِهِ وَلَمْ يَذْكُرْ مَفْعُولَ يُؤْثِرُونَ لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ: مِمَّا أُوتُوا عَلَيْهِ.
Anlam şudur: Bu hususta kendi tercihleriyle [başkalarını] kendi nefislerine tercih ederler. Bu mertebe, { وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا } “kendilerine verilenlerden dolayı göğüslerinde bir ihtiyaç duymazlar” kavlinin ifade ettiği mertebeden daha üstündür; bu sebeple onun peşinden zikredilmiştir. { يُؤْثِرُونَ } fiilinin mef'ûlü, { مِمَّا أُوتُوا } kavlinin ona delalet etmesi sebebiyle zikredilmemiştir.
وَمِنْ إِيثَارِهِمُ الْمُهَاجِرِينَ مَا
Muhacirleri kendilerine tercih etmelerine dair örneklerden biri de
رُوِيَ فِي «الصَّحِيحِ» أَن النبيء ﷺ دَعَا الْأَنْصَارَ لِيَقْطَعَ لَهُمْ قَطَائِعَ بِنَخْلِ الْبَحْرَيْنِ فَقَالُوا: لَا إِلَّا أَنْ تَقْطَعَ لِإِخْوَانِنَا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ مِثْلَهَا
Sahîh'te rivayet edilen şu hadisedir: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] Bahreyn'in hurmalıklarından kendilerine araziler tahsis etmek üzere Ensar'ı çağırdığında onlar: «Muhacir kardeşlerimize de aynısını tahsis etmedikçe hayır [kabul etmeyiz]» demişlerdir.
. وَإِمَّا إِيثَارُ الْوَاحِدِ مِنْهُمْ عَلَى غَيْرِهِ مِنْهُمْ فَمَا
Onlardan birinin [kendi içlerinden] bir başkasını nefsine tercih etmesine gelince, bu da
رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: «أَتَى رَجُلٌ رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَصَابَنِيَ الْجَهْدُ. فَأَرْسَلَ فِي نِسَائِهِ فَلَمْ يَجِدْ عِنْدَهُنَّ شَيْئًا فَقَالَ النبيء ﷺ: أَلَا رَجُلٌ يُضِيفُ هَذَا اللَّيْلَةَ ﵀، فَقَامَ رَجُلٌ مَنِ الْأَنْصَارِ (هُوَ
Buhârî'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadisedir: «Bir adam Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, darlık ve açlık bana dokundu' dedi. Resûlullah hanımlarına haber gönderdi, fakat onların yanında hiçbir şey bulamadı. Bunun üzerine Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]: 'Bu gece bu adamı Allah rızası için misafir edecek bir kimse yok mu?' buyurdu. Ensar'dan bir adam (o kimse
أَبُو طَلْحَةَ) فَقَالَ: أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ فَقَالَ لِامْرَأَتِهِ: هَذَا ضَيْفُ رَسُولِ اللَّهِ لَا تَدَّخِرِيهِ شَيْئًا، فَقَالَتْ: وَاللَّهِ مَا عِنْدِي إِلَّا قُوتُ الصِّبْيَةِ. قَالَ: فَإِذَا أَرَادَ الصِّبْيَةُ الْعَشَاءَ فَنَوِّمِيهِمْ وَتَعَالَيْ فَأَطْفِئِي السِّرَاجَ وَنَطْوِي بُطُونَنَا اللَّيْلَةَ. فَإِذَا دَخَلَ الضَّيْفُ فَإِذَا أَهْوَى لِيَأْكُلَ فَقَوْمِي إِلَى السِّرَاجِ تُرِي أَنَّكِ تُصْلِحِينَهُ فَأَطْفِئِيهِ وَأَرِيهِ أَنَّا نَأْكُلُ. فَقَعَدُوا وَأَكَلَ الضَّيْفُ.
Ebû Talha'dır) ayağa kalkıp: 'Ben [misafir ederim], ey Allah'ın Resûlü!' dedi. Ailesinin yanına gidip hanımına: 'Bu, Resûlullah'ın misafiridir; ondan hiçbir şeyi esirgeme' dedi. Hanımı: 'Vallahi yanımda çocukların yiyeceğinden başka bir şey yok' dedi. O da: 'Çocuklar akşam yemeği istediklerinde onları uyut; sonra gel, kandili söndür ve bu gece karnımızı aç bırakalım. Misafir içeri girip yemek için elini uzattığında sen kandili düzeltiyor gibi yaparak ayağa kalk ve onu söndür; ona yemek yiyormuşuz gibi göster' dedi. Oturdular ve misafir karnını doyurdu.»
وَذُكِرَتْ قَصَصٌ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ فِي التَّفَاسِيرِ، قِيلَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي قِصَّةِ أَبِي طَلْحَةَ وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ.
Tefsirlerde bu türden birçok kıssa zikredilmiştir. Bu ayetin Ebû Talha kıssası hakkında indiği söylenmiş, başka rivayetler de zikredilmiştir.
وَجُمْلَةُ وَلَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ.
{ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ } “kendilerinde bir yoksulluk olsa bile” cümlesi hal konumundadır.
ولَوْ وَصْلِيَةٌ وَهِيَ الَّتِي تَدُلُّ عَلَى مُجَرَّدِ تَعْلِيقِ جَوَابِهَا بِشَرْطٍ يُفِيدُ حَالَةً لَا يُظَنُّ حُصُولَ الْجَوَابِ عِنْدَ حُصُولِهَا. وَالتَّقْدِيرُ: لَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ لَآثَرُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَيُعْلَمُ أَنَّ إِيثَارَهُمْ فِي الْأَحْوَالِ الَّتِي دُونَ ذَلِكَ بِالْأَحْرَى دُونَ إِفَادَةِ الِامْتِنَاعِ. وَقَدْ بَيَّنَّا ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩١] .
[Buradaki] (لَوْ), vasliyye olup cevabın vuku bulması beklenmeyen bir durumu ifade eden şarta salt bağlanmasına delalet eder. Takdiri şöyledir: "Kendilerinde yoksulluk dahi olsa onları nefislerine tercih ederlerdi"; böylece bundan daha hafif hallerde onları haydi haydi tercih edecekleri anlaşılır, imtina (olumsuzluk) ifade etmez. Bunu Âl-i İmrân Suresi'nde yer alan: { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ } “onlardan birinin dünya dolusu altını olsa ve bunu fidye olarak verse dahi asla kabul edilmeyecektir” [Âl-i İmrân: 91] kavlinin tefsirinde açıklamıştık.
وَالْخَصَاصَةُ: شِدَّةُ الِاحْتِيَاجِ.
Hasâsa (خَصَاصَة): İhtiyacın şiddetli olması [yani şiddetli yoksulluk] demektir.
وَتَذْكِيرُ فِعْلِ كانَ لِأَجْلِ كَوْنِ تَأْنِيثِ الْخَصَاصَةِ لَيْسَ حَقِيقِيًّا، وَلِأَنَّهُ فُصِلَ بَيْنَ كانَ وَاسْمِهَا بِالْمَجْرُورِ. وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ.
{ كَانَ } fiilinin müzekker kılınması, hasâsa kelimesinin müennesliğinin hakiki olmamasından ve { كَانَ } ile ismi arasına mecrûr ile fasıla girmesinden ötürüdür. [Kelimenin başındaki] bâ harfi ise mülâbese (birliktelik/durum) içindir.
وَجُمْلَةُ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ تَذْيِيلٌ، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ، فَإِنَّ التَّذْيِيلَ مِنْ قَبِيلِ الِاعْتِرَاضِ فِي آخِرِ الْكَلَامِ عَلَى الرَّأْيِ الصَّحِيحِ. وَتَذْيِيلُ الْكَلَامِ بِذِكْرِ فَضْلِ مَنْ يُوقَوْنَ شُحَّ أَنْفُسِهِمْ بَعْدَ قَوْلِهِ: وَيُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ يُشِيرُ إِلَى أَنَّ إِيثَارَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ حَتَّى فِي حَالَةِ الْخَصَاصَةِ هُوَ سَلَامَةٌ مِنْ شُحِّ الْأَنْفُسِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ لِسَلَامَتِهِمْ مِنْ شُحِّ الْأَنْفُسِ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.
{ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” cümlesi bir tezyildir (tamamlayıcı hükümdür); vâv harfi ise i'tirâziyyedir. Zira sahih görüşe göre tezyil, kelamın sonundaki itiraz (ara cümle) kabilindendir. { وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ } kavlinden sonra kelamın nefislerinin cimriliğinden korunanların faziletinin zikriyle tezyil edilmesi, onların yoksulluk halinde bile nefislerini feda edip başkalarını tercih etmelerinin, nefislerin cimriliğinden korunmuş olmaktan ileri geldiğine işaret eder. Sanki şöyle denilmiştir: "Onlar nefislerinin cimriliğinden korundukları için böyle yaparlar; kim nefsinin cimriliğinden korunursa işte kurtuluşa erenler onlardır."
وَالشُّحُّ بِضَمِّ الشِّينِ وَكَسْرِهَا: غَرِيزَةٌ فِي النَّفْسِ بِمَنْعِ مَا هُوَ لَهَا، وَهُوَ قَرِيبٌ مِنْ مَعْنَى الْبُخْلِ. وَقَالَ الطِّيبِي: الْفَرْقُ بَيْنَ الشُّحِّ وَالْبُخْلِ عَسِيرٌ جِدًّا وَقَدْ أَشَارَ فِي «الْكَشَّافِ» إِلَى الْفَرْقِ بَيْنَهُمَا بِمَا يَقْتَضِي أَنَّ الْبُخْلَ أَثَرُ الشُّحِّ وَهُوَ أَنْ يَمْنَعَ أَحَدٌ مَا يُرَادُ مِنْهُ بَذْلُهُ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ [النِّسَاء: ١٢٨] أَيْ جُعِلَ الشُّحُّ حَاضِرًا مَعَهَا لَا يُفَارِقُهَا، وَأُضِيفَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى النَّفْسِ لِذَلِكَ فَهُوَ غَرِيزَةٌ لَا تَسْلَمُ مِنْهَا نَفْسٌ.
Şuhh (شُحّ) —şîn harfinin dammesi ve kesresiyle— nefiste kendisine ait olan şeyi esirgeme yönündeki fıtrî bir duygudur ve buhl (cimrilik) anlamına yakındır. Tîbî şöyle demiştir: "Şuhh ile buhl arasındaki fark son derece zordur." el-Keşşâf'ta ikisi arasındaki farka dair yapılan işaret, buhlün şuhhun bir eseri/sonucu olduğunu, yani kişinin kendisinden harcaması istenen şeyi vermekten kaçınması anlamına geldiğini iktiza eder. Nitekim Yüce Allah: { وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ } “Nefisler ise cimriliğe meyilli kılınmıştır” [Nisâ: 128] buyurmuştur; yani şuhh nefisle beraber hazır kılınmış olup ondan hiç ayrılmaz. Bu ayette de bundan ötürü nefse izafe edilmiştir; dolayısıyla o, hiçbir nefsin kendisinden salim kalamayacağı fıtrî bir duygudur.
وَفِي الْحَدِيثِ فِي بَيَانِ أَفْضَلِ الصَّدَقَةِ «أَنْ تَصَّدَّقَ وَأَنْتَ صَحِيحٌ شَحِيحٌ تَخْشَى الْفَقْرَ
Hadiste en faziletli sadakanın beyanında şöyle buyrulmuştur: «Sağlıklı ve [mala karşı] düşkün olup fakirlikten korktuğun
وَتَأْمُلُ الْغِنَى»
ve zenginliği umduğun halde sadaka vermendir.»
وَلَكِنَّ النُّفُوسَ تَتَفَاوَتُ فِي هَذَا الْمِقْدَارِ فَإِذَا غَلَبَ
Fakat nefisler bu miktarda [yani bu duygunun şiddetinde] birbirinden farklılık gösterir. Eğer bu duygu nefse galip gelerek
عَلَيْهَا بِمَنْعِ الْمَعْرُوفِ وَالْخَيْرِ فَذَلِكَ مَذْمُومٌ وَيَتَفَاوَتُ ذَمُّهُ بِتَفَاوُتِ مَا يَمْنَعُهُ. قَالَ وَقَدْ أَحْسَنَ وَصْفَهُ مَنْ قَالَ، لَمْ أَقف على قَائِله:
iyiliği ve hayrı engelleme derecesine varırsa işte bu yerilmiştir; yerilme derecesi de engellediği hayrın miktarına göre değişir. [Tîbî] şöyle dedi: Kim olduğunu tespit edemediğim bir şair onu ne güzel nitelemiştir:
يُمَارِسُ نَفْسًا بَيْنَ جَنْبَيْهِ كَزَّةً ... إِذَا هَمَّ بِالْمَعْرُوفِ قَالَتْ لَهُ مَهْلَا
«İki yanı arasında katı ve bencil bir nefisle mücadele eder durur; / Bir iyiliğe niyetlense o nefis ona: 'Dur bakalım!' der.»
فَمَنْ وُقِيَ شُحَّ نَفْسِهِ، أَيْ وُقِيَ مِنْ أَنْ يَكُونَ الشُّحُّ الْمَذْمُومُ خُلُقًا لَهُ، لِأَنَّهُ إِذَا وُقِيَ هَذَا الْخُلُقَ سَلِمَ مِنْ كُلِّ مَوَاقِعِ ذَمِّهِ. فَإِنْ وُقِيَ مِنْ بَعْضِهِ كَانَ لَهُ مِنَ الْفَلَاحِ بِمَقْدَارِ مَا وُقِيَهِ.
Kim nefsinin cimriliğinden korunursa —yani yerilmiş olan cimriliğin kendisinde bir huy/ahlak haline gelmesinden korunursa— bu huydan korunduğu takdirde onun yerildiği bütün durumlardan kurtulmuş olur. Şayet bunun bir kısmından korunursa, korunduğu ölçüde kurtuluşa ve felâha erer.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ لِتَعْظِيمِ هَذَا الصِّنْفِ مِنَ النَّاسِ.
İşaret ismi, insanlardan bu zümreyi tazim etmek (yüceltmek) içindir.
وَصِيغَةُ الْقَصْرِ الْمُؤَدَّاةُ بِضَمِيرِ الْفَصْلِ لِلْمُبَالَغَةِ لِكَثْرَةِ الْفَلَاحِ الَّذِي يَتَرَتَّبُ عَلَى وِقَايَةِ شُحِّ النَّفْسِ حَتَّى كَأَنَّ جِنْسَ الْمُفْلِحِ مَقْصُورٌ عَلَى ذَلِكَ الْمُوقَى.
Fasıl zamiriyle sağlanan hasr (kasr) kalıbı mübalağa içindir; zira nefsin cimriliğinden korunmaya terettüp eden felâh o kadar çoktur ki sanki felâha erenlerin cinsi sadece bundan korunan kişiye has kılınmıştır.
وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ جعل وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ لِلثَّنَاءِ عَلَى الْأَنْصَارِ بِمُنَاسَبَةِ الثَّنَاءِ عَلَى الْمُهَاجِرِينَ وَهَؤُلَاءِ لَمْ يَجْعَلُوا لِلْأَنْصَارِ حَظًّا فِي مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى وَقَصَرُوا قَوْلَهُ: مَا أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى [الْحَشْر: ٧] عَلَى قُرًى خَاصَّةٍ هِيَ: قُرَيْظَةُ. وَفَدَكُ، وَخَيْبَرُ. وَالنَّفْعُ، وَعُرَيْنَةُ، وَوَادِي الْقُرَى،
Müfessirlerden bazıları, Muhacirlerin övülmesine binaen Ensar'ı övmek amacıyla { وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ } ifadesini yeni bir sözün başlangıcı (mübteda) saymışlardır. Bunlar, Allah'ın o memleketlerin ahalisinden Resûlü'ne fey olarak verdiklerinde Ensar'a bir pay tanımamışlar ve { مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى } “Allah'ın o kentlerin ahalisinden Resûlü'ne fey olarak verdiği şeyler” [Haşr: 7] kavlini; Kurayza, Fedek, Hayber, Nef', Ureyne ve Vâdi'l-Kurâ gibi belirli beldelere hasretmişlerdir.
وَرَوَوْا أَنَّ رَسُول الله ﷺ لَمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَيْئَهَا قَالَ لِلْأَنْصَارِ: «إِنْ شِئْتُمْ قَاسَمْتُمُ الْمُهَاجِرِينَ مِنْ أَمْوَالِكُمْ وَدِيَارِكُمْ وَشَارَكْتُمُوهُمْ فِي هَذِهِ الْغَنِيمَةِ، وَإِن شِئْتُمْ أَمْسَكْتُمْ أَمْوَالَكُمْ وتركتم لَهُم هَذَا» ؟ فَقَالُوا: بَلْ نَقْسِمُ لَهُمْ مِنْ أَمْوَالِنَا وَنَتْرُكُ لَهُمْ هَذِهِ الْغَنِيمَةَ، فَنَزَلَتْ آيَةُ مَا أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى
Ve rivayet etmişlerdir ki Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Allah bu yerlerin feyini kendisine nasip edince Ensar'a şöyle demiştir: «İsterseniz mallarınızdan ve evlerinizden Muhacirlere pay verir ve bu ganimete de onlarla ortak olursunuz; isterseniz mallarınızı kendinize saklar ve bu ganimeti tamamen onlara bırakırsınız?» Bunun üzerine Ensar: «Bilakis hem mallarımızdan onlara pay veririz hem de bu ganimeti tamamen onlara bırakırız» demişler, bunun üzerine { مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى }
الْآيَة [الْحَشْر: ٧] .
ayeti [Haşr: 7] inmiştir.
وَمِنْهُمْ مَنْ قَصَرَ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى فَيْءِ بَنِي النَّضِيرِ وَكُلُّ ذَلِكَ خُرُوجٌ عَنْ مَهْيَعِ انْتِظَامِ آيِ هَذِهِ السُّورَةِ بَعْضِهَا مَعَ بَعْضٍ وَتَفْكِيكٌ لِنَظْمِ الْكَلَامِ وَتَنَاسُبِهِ مَعَ وَهْنِ الْأَخْبَارِ الَّتِي رَوَوْهَا فِي ذَلِكَ فَلَا يَنْبَغِي التَّعْوِيلُ عَلَيْهِ. وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَكُونُ عطف وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ عَطْفَ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ، وَاسْمُ الْمَوْصُولِ مُبْتَدَأً وَجُمْلَةُ يُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَيْهِمْ خَبَرًا عَن الْمُبْتَدَأ.
Onlardan kimi de bu ayeti sadece Benî Nadîr feyine hasretmiştir. Bütün bunlar, bu surenin ayetlerinin birbiriyle olan muntazam akışından çıkmak, kelamın nazmını ve insicamını bozmaktır; üstelik bu hususta rivayet ettikleri haberler de zayıftır, dolayısıyla buna itimat edilmemelidir. Bu tefsire göre { وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ } kavlinin atfı, cümlenin cümleye atfı olur; ism-i mevsûl mübteda, { يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ } cümlesi ise mübtedanın haberi olur.
[سُورَة الْحَشْر (٥٩) : آيَة ١٠]
[HAŞR SURESİ (59): AYET 10]
وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَلِإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنا غِلاًّ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنا إِنَّكَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ
{ وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ } “Onlardan sonra gelenler ise şöyle derler: 'Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla; kalplerimizde iman edenlere karşı hiçbir kin bırakma. Rabbimiz! Şüphesiz sen çok şefkatlisin, çok merhametlisin.'”
(١٠)
(10) “Onlardan sonra gelenler ise şöyle derler: 'Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla; kalplerimizde iman edenlere karşı hiçbir kin bırakma. Rabbimiz! Şüphesiz sen çok şefkatlisin, çok merhametlisin.'”
عَطْفٌ على وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ [الْحَشْر: ٩] عَلَى التَّفْسِيرَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ فَأَمَّا عَلَى
Yukarıda geçen her iki tefsire göre de { وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ } [Haşr: 9] kavline matuftur.
رَأْيِ مَنْ جعلُوا وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ [الْحَشْر: ٩] مَعْطُوفًا عَلَى لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ [الْحَشْر: ٨] جعلُوا الَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ فَرِيقًا مِنْ أَهْلِ الْقُرَى، وَهُوَ غَيْرُ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ بَلْ هُوَ مَنْ جَاءَ إِلَى الْإِسْلَامِ بَعْدَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، فَضَمِيرُ مِنْ بَعْدِهِمْ عَائِدٌ إِلَى مَجْمُوعِ الْفَرِيقَيْنِ.
{ وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ } [Haşr: 9] kavlini { لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ } [Haşr: 8] ifadesine matuf kabul edenlerin görüşüne göre; { الَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ } kavlini o memleketlerin ahalisinden bir grup kılmışlardır ki bunlar Muhacir ve Ensar'ın dışındakilerdir; bilakis Muhacir ve Ensar'dan sonra İslâm'a giren kimselerdir. { مِنْ بَعْدِهِمْ } ibaresindeki zamir ise bu iki topluluğun (Muhacir ve Ensar'ın) heyet-i mecmuasına racidir.
وَالْمَجِيءُ مُسْتَعْمَلٌ لِلطُّرُوِّ وَالْمَصِيرِ إِلَى حَالَةٍ تُمَاثِلُ حَالَهُمْ، وَهِيَ حَالَةُ الْإِسْلَامِ، فَكَأَنَّهُمْ أَتَوْا إِلَى مَكَانٍ لِإِقَامَتِهِمْ، وَهَذَا فَرِيقٌ ثَالِثٌ وَهَؤُلَاءِ هُمُ الَّذِينَ ذُكِرُوا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ ذِكْرِ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ [التَّوْبَة: ١٠٠] أَيِ اتَّبَعُوهُمْ فِي الْإِيمَانِ.
Mecî' (gelme) kelimesi, sonradan dahil olma ve onların haline —ki o da İslâm halidir— benzer bir hale intikal etme anlamında kullanılmıştır; sanki onlar ikamet ettikleri bir mekâna sonradan gelmiş gibidirler. Bu üçüncü bir gruptur ve bunlar, Yüce Allah'ın Muhacirler ile Ensar'ı zikrettikten sonra buyurduğu: { وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ } “onlara güzellikle tâbi olanlar” [Tevbe: 100] ayetinde zikredilenlerdir; yani imanda onlara tâbi olanlardır.
وَإِنَّمَا صِيغ جاؤُ بِصِيغَةِ الْمَاضِي تَغْلِيبًا لِأَنَّ مِنَ الْعَرَبِ وَغَيْرِهِمْ مَنْ أَسْلَمُوا بَعْدَ الْهِجْرَةِ مِثْلِ غِفَارَةَ، وَمُزَيْنَةَ، وَأَسْلَمَ، وَمِثْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ، وَسَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ، فَكَأَنَّهُ قيل: الَّذين جاؤوا وَيَجِيئُونَ، بِدِلَالَةِ لَحْنِ الْخِطَابِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا: زِيَادَةُ دَفْعِ إِيهَامِ أَنْ يَخْتَصَّ الْمُهَاجِرُونَ بِمَا أَفَاءَ اللَّهُ على رَسُوله ﷺ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى كَمَا اختصهم النبيء ﷺ بِفَيْءِ بَنِي النَّضِيرِ.
{ جَاءُوا } fiilinin mazi kipiyle getirilmesi tağlîb yoluyladır; çünkü Araplardan ve diğerlerinden Gıfâr, Müzeyne ve Eslem gibi, ayrıca Abdullah b. Selâm ve Selmân-ı Fârisî gibi hicretten sonra Müslüman olanlar vardır. Sanki hitabın delaletiyle (lahnü'l-hitâb): "Gelenler ve [kıyamete kadar] gelecek olanlar" denilmiş gibidir. Bundan maksat: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in Benî Nadîr feyini Muhacirlere tahsis ettiği gibi, Allah'ın o beldelerin ahalisinden Resûlü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] fey olarak bahşettiği şeylerin sadece Muhacirlere has olduğu zannını daha güçlü bir şekilde bertaraf etmektir.
وَقَدْ شَمَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ كُلَّ مَنْ يُوجَدُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَبَدَ الدَّهْرِ، وَعَلَى هَذَا جَرَى فَهْمُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁. رَوَى الْبُخَارِيُّ مِنْ طَرِيقِ مَالِكٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ عُمَرُ: لَوْلَا آخِرُ الْمُسْلِمِينَ مَا فُتِحَتْ قَرْيَةٌ إِلَّا قَسَّمْتُهَا بَيْنَ أَهْلِهَا (أَيِ الْفَاتِحِينَ) كَمَا قسم النبيء ﷺ خَيْبَرَ.
Bu ayet, kıyamete kadar var olacak bütün Müslümanları kapsamaktadır; Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh]'ın anlayışı da bu yönde tecelli etmiştir. Buhârî'nin Mâlik tarikiyle Zeyd b. Eslem'den, onun da babasından rivayet ettiğine göre Ömer şöyle demiştir: «Sonradan gelecek Müslümanlar olmasaydı, fethedilen hiçbir memleket olmazdı ki, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in Hayber'i taksim ettiği gibi ben de orayı ahalisi (yani fethedenler) arasında paylaştırmayayım.»
وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ: أَنَّ عُمَرَ دَعَا الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارَ وَاسْتَشَارَهُمْ فِيمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَقَالَ لَهُمْ: تَثَبَّتُوا الْأَمْرَ وَتَدَبَّرُوهُ ثُمَّ اغْدُوَا عَلَيَّ فَلَمَّا غَدَوْا عَلَيْهِ قَالَ: قَدْ مَرَرْتُ بِالْآيَاتِ الَّتِي فِي سُورَةِ الْحَشْرِ وَتَلَا مَا أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى إِلَى قَوْلِهِ: أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ [٧، ٨] . قَالَ: مَا هِيَ لِهَؤُلَاءِ فَقَطْ وتلا قَوْله: وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَى قَوْلِهِ: رَؤُفٌ رَحِيمٌ ثُمَّ قَالَ: مَا بَقِي أحد مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ إِلَّا وَقَدْ دَخَلَ فِي ذَلِكَ اه.
Kurtubî şunu nakletmiştir: Ömer, Muhacir ve Ensar'ı çağırdı, Allah'ın kendisine fethini nasip ettiği yerler hakkında onlarla istişare etti ve onlara: «Bu meseleyi iyice tetkik edin, etraflıca düşünün ve sabah bana gelin» dedi. Sabah onun yanına geldiklerinde şöyle dedi: «Haşr Suresi'ndeki ayetleri inceledim.» Sonra { مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى } ayetinden { أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } [Haşr: 7, 8] kavline kadar okudu ve: «Bu sadece bunlara ait değildir» dedi. Ardından { وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ } kavminden { رَءُوفٌ رَحِيمٌ } [Haşr: 10] kavline kadar okudu ve: «İslâm ehlinden geriye hiç kimse kalmadı ki bu kapsama dahil olmasın» dedi.
وَهَذَا ظَاهِرٌ فِي الْفَيْءِ، وَأَمَّا مَا فُتِحَ عَنْوَةً فَمَسْأَلَةٌ أُخْرَى وَلِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي
Bu hüküm fey hususunda açıktır. Zorla (anveten) fethedilen yerlere gelince, bu başka bir meseledir ve Ömer b. el-Hattâb'ın
عَدَمِ قِسْمَتِهِ سَوَادَ الْعرَاق بَين الْجَيْش الْفَاتِحِينَ لَهُ عَمَلٌ آخَرُ، وَهُوَ لَيْسَ من غَرَضَنَا. وَمَحَلُّهُ كُتُبُ الْفِقْهِ وَالْحَدِيثِ.
Irak topraklarını (Sevâd) orayı fetheden ordu arasında paylaştırmaması hususunda başka bir uygulaması vardır ki bu bizim gayemiz dahilinde değildir; onun yeri fıkıh ve hadis kitaplarıdır.
وَالْفَرِيقُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ الَّذِينَ جَعَلُوا قَوْلَهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ [الْحَشْر: ٩] كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا، وَجَعَلَ يُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَيْهِمْ [الْحَشْر: ٩] خَبَرًا عَنِ اسْمِ الْمَوْصُولِ، جَعَلُوا قَوْله: وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ كَذَلِكَ مُسْتَأْنَفًا.
Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ } [Haşr: 9] kavlini müstakil yeni bir söz (mübteda) sayan ve { يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ } [Haşr: 9] cümlesini de bu ism-i mevsûlün haberi kabul eden müfessirler grubu, { وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ } kavlini de aynı şekilde yeni bir cümlenin başlangıcı saymışlardır.
وَمِنَ الَّذِينَ جَعَلُوا قَوْله: وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا [الْحَشْر: ٩] مَعْطُوفًا عَلَى لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ [الْحَشْر: ٨] مَنْ جَعَلَ قَوْله: وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ مُسْتَأْنَفًا. وَنَسَبَهُ ابْنُ الْفَرَسِ فِي «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ» إِلَى الشَّافِعِيِّ. وَرَأَى أَنَّ الْفَيْءَ إِذَا كَانَ أَرْضًا فَهُوَ إِلَى تَخْيِيرِ الْإِمَامِ وَلَيْسَ يَتَعَيَّنُ صَرْفُهُ لِلْأَصْنَافِ الْمَذْكُورَةِ فِي فَيْءِ بَنِي النَّضِيرِ.
{ وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا } [Haşr: 9] kavlini { لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ } [Haşr: 8] ifadesine matuf sayanlardan bir kısmı da { وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ } kavlini müstakil bir cümle başlangıcı kabul etmişlerdir. İbnü'l-Feres bunu Ahkâmü'l-Kur'ân adlı eserinde Şâfiî'ye nispet etmiştir. O, fey şayet arazi olursa bunun tasarrufunun devlet başkanının tercihine kaldığı ve Benî Nadîr feyinde zikredilen sınıflara harcanmasının zorunlu olmadığı görüşündedir.
وَجُمْلَةُ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا عَلَى التَّفْسِيرِ الْمُخْتَارِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ من الَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ.
{ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا } cümlesi, tercih edilen tefsire göre { الَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ } ifadesinden hâl konumundadır.
وَالْغِلُّ بِكَسْرِ الْغَيْنِ: الْحَسَدُ وَالْبُغْضُ، أَيْ سَأَلُوا اللَّهَ أَنْ يُطَهِّرَ نُفُوسَهُمْ مِنَ الْغِلِّ وَالْحَسَدِ لِلْمُؤْمِنِينَ السَّابِقَيْنِ عَلَى مَا أُعْطُوهُ مِنْ فَضِيلَة صُحْبَة النبيّ ﷺ وَمَا فُضِّلَ بِهِ بَعْضُهُمْ مِنَ الْهِجْرَةِ وَبَعْضُهُمْ مِنَ النُّصْرَةِ، فَبَيَّنَ الله للَّذين جاؤا مِنْ بَعْدِهِمْ مَا يُكْسِبُهُمْ فَضِيلَةً لَيْسَتْ لِلْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، وَهِيَ فَضِيلَةُ الدُّعَاءِ لَهُمْ بِالْمَغْفِرَةِ وَانْطِوَاءِ ضَمَائِرِهِمْ عَلَى مَحَبَّتِهِمْ وَانْتِفَاءِ الْبُغْضِ لَهُمْ.
Gayn harfinin kesresiyle el-Gıll (الْغِلّ); haset ve buğuz demektir. Yani onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sohbetinde bulunma faziletine, bazılarının hicret, bazılarının da yardım (nusret) faziletiyle üstün kılınmalarına karşılık, Allah'tan nefislerini önceki müminlere karşı kin ve hasetten arındırmasını istemişlerdir. Allah da sonradan gelenlere, Muhacirler ve Ensar'da bulunmayan bir fazileti kazandıracak şeyi açıklamıştır; o da onlar için bağışlanma dileğinde bulunma, gönüllerinde onlara karşı sevgi besleme ve onlara karşı buğzun bulunmaması faziletidir.
وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ يُضْمِرُونَ مَا يَدْعُونَ اللَّهَ بِهِ لَهُمْ فِي نُفُوسهم ويرضوا أَنْفُسَهُمْ عَلَيْهِ.
Kastedilen, onlar için Allah'a dua ettikleri şeyi içlerinde samimiyetle taşımaları ve nefislerini buna alıştırmalarıdır.
وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ حَقًّا عَلَى الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَذْكُرُوا سَلَفَهُمْ بِخَيْرٍ، وَأَنَّ حَقًّا عَلَيْهِمْ مَحَبَّةُ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَتَعْظِيمُهُمْ، قَالَ مَالِكٌ: مَنْ كَانَ يُبْغِضُ أَحَدًا مِنْ أَصْحَاب مُحَمَّد ﷺ أَوْ كَانَ قَلْبُهُ عَلَيْهِ غِلٌّ فَلَيْسَ لَهُ حَقٌّ فِي فَيْءِ الْمُسْلِمِينَ، ثُمَّ قَرَأَ وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ الْآيَةَ.
Bu ayet, geçmişlerini hayırla yâd etmenin, Muhacir ve Ensar'ı sevip onlara saygı göstermenin Müslümanlar üzerine bir hak olduğuna delalet etmiştir. Mâlik şöyle demiştir: «Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından herhangi birine buğzeden veya kalbinde ona karşı kin bulunan kimsenin Müslümanların feyinde hiçbir hakkı yoktur.» Sonra { وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ } ayetini okudu.
فَلَعَلَّهُ أَخَذَ بِمَفْهُومِ الْحَالِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا الْآيَةَ، فَإِنَّ الْمَقْصِدَ مِنَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ أَنْ يُضْمِرُوا مَضْمُونَهُ فِي نُفُوسِهِمْ فَإِذَا أَضْمَرُوا خِلَافَهُ وَأَعْلَنُوا بِمَا يُنَافِي ذَلِكَ فَقَدْ تَخَلَّفَ فِيهِمْ هَذَا الْوَصْفُ، فَإِنَّ الْفَيْءَ عَطِيَّةٌ
[İmam Mâlik] muhtemelen Yüce Allah'ın: { يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا } ayetindeki hâlin mefhumunu esas almıştır. Zira onların bu şekilde övülmesinden maksat, bunun muhtevasını içlerinde taşımalarıdır. Şayet bunun aksini içlerinde taşır ve buna aykırı olanı açığa vururlarsa, bu vasıf kendilerinde gerçekleşmemiş olur. Çünkü fey, bir bağıştır;
أَعْطَاهَا اللَّهُ تِلْكَ الْأَصْنَافَ وَلَمْ يَكْتَسِبُوهَا بِحَقِّ قِتَالٍ، فَاشْتَرَطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي اسْتِحْقَاقِهَا أَنْ يَكُونُوا مُحِبِّينَ لِسَلَفِهِمْ غَيْرَ حَاسِدِينَ لَهُمْ.
Allah onu bu sınıflara vermiş olup onlar bunu bir savaş hakkıyla kazanmamışlardır. Dolayısıyla Allah, ona hak kazanabilmeleri için geçmişlerini seven ve onlara haset etmeyen kimseler olmalarını şart koşmuştur.
وَهُوَ يَعْنِي إِلَّا مَا كَانَ مِنْ شَنَآنٍ بَيْنَ شَخْصَيْنِ لِأَسْبَابٍ عَادِيَّةٍ أَوْ شَرْعِيَّةٍ مِثْلِ مَا كَانَ بَيْنَ الْعَبَّاسِ وَعَلِيٍّ حِينَ تَحَاكَمَا إِلَى عُمَرَ، فَقَالَ الْعَبَّاسُ: اقْضِ بَيْنِي وَبَيْنَ هَذَا الظَّالِمِ الْخَائِنِ الْغَادِرِ. وَمِثْلِ إِقَامَةِ عُمَرَ حَدَّ الْقَذْفِ عَلَى أَبِي بَكْرَةَ.
O [hüküm], iki şahıs arasında âdi (şahsi) veya şer'î sebeplerden ötürü meydana gelen husumetler müstesnadır; nitekim Abbâs ile Ali Ömer'in huzurunda muhakeme olduklarında Abbâs'ın: «Benimle bu zâlim, hâin ve vefasız arasında hüküm ver!» demesi ve Ömer'in Ebû Bekre'ye kazf haddi uygulaması gibi.
وَأَمَّا مَا جَرَى بَيْنَ عَائِشَةَ وَعَلِيٍّ مِنَ النِّزَاعِ وَالْقِتَالِ وَبَيْنَ عَلِيٍّ وَمُعَاوِيَةَ مِنَ الْقِتَالِ فَإِنَّمَا كَانَ انْتِصَارًا لِلْحَقِّ فِي كِلَا رَأْيَيِ الْجَانِبَيْنِ وَلَيْسَ ذَلِكَ لِغِلٍّ أَوْ تَنَقُّصٍ، فَهُوَ كَضَرْبِ الْقَاضِي
Âişe ile Ali arasında meydana gelen ihtilaf ve savaş ile Ali ile Muâviye arasındaki savaşa gelince, bu her iki tarafın kendi ictihadına göre hakkı savunmasından ibaretti; kin veya küçümseme sebebiyle değildi. Bu durum, kadının
أَحَدًا تَأْدِيبًا لَهُ فَوَجَبَ إِمْسَاكُ غَيْرِهِمْ مِنَ التَّحَزُّبِ لَهُمْ بَعْدَهُمْ فَإِنَّهُ وَإِنْ سَاغَ ذَلِك لآحادهم لتكافىء دَرَجَاتِهِمْ أَوْ تَقَارُبِهَا. وَالظَّنُّ بِهِمْ زَوَالُ الْحَزَازَاتِ مِنْ قُلُوبِهِمْ بِانْقِضَاءِ تِلْكَ الْحَوَادِثِ، لَا يُسَوِّغُ ذَلِكَ لِلْأَذْنَابِ مِنْ بَعْدِهِمُ الَّذِينَ لَيْسُوا مِنْهُمْ فِي عِيرٍ وَلَا نَفِيرٍ، وَإِنَّمَا هِيَ مَسْحَةٌ مِنْ حَمِيَّةِ الْجَاهِلِيَّةِ نَخَرَتْ عَضُدَ الْأمة المحمدية.
bir kimseyi terbiye maksadıyla dövmesi gibidir. Dolayısıyla onlardan sonrakilerin onlar adına tarafgirlik yapmaktan kaçınması vaciptir. Zira derecelerinin denkliği veya yakınlığı sebebiyle bu durum o şahısların kendileri için caiz görülmüş olsa ve o hâdiselerin sona ermesiyle kalplerindeki kırgınlıkların zeval bulduğu hüsnüzannı bulunsa da, bu durum onlardan sonra gelen ve ne kervanda ne de gazvede olan (onlarla hiçbir denkliği bulunmayan) ardıllar için asla meşru kılınamaz. Bu ancak Muhammed ümmetinin kolunu kanadını kıran bir Câhiliye taassubunun kalıntısıdır.
[سُورَة الْحَشْر (٥٩) : آيَة ١١]
[Haşr Suresi (59), Ayet 11]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَلا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَداً أَبَداً وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١١)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نَافَقُوا يَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ وَلَا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا أَبَدًا وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ } “Münafıklık edenlerin, Ehl-i Kitap'tan inkâr eden kardeşlerine: «Eğer siz [yurdunuzdan] çıkarılırsanız, mutlaka biz de sizinle beraber çıkarız; sizin aleyhinizde kimseye asla itaat etmeyiz; eğer size savaş açılırsa muhakkak size yardım ederiz» dediklerini görmedin mi? Oysa Allah, onların kesinlikle yalancı olduklarına şahitlik eder.” (11)
أَعْقَبَ ذِكْرَ مَا حَلَّ بِبَنِي النَّضِيرِ وَمَا اتَّصَلَ بِهِ مِنْ بَيَانِ أَسْبَابِهِ، ثُمَّ بَيَانِ مَصَارِفِ فَيْئِهِمْ وَفَيْءِ مَا يُفْتَحُ مِنَ الْقُرَى بَعْدَ ذَلِكَ، بِذِكْرِ أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ مَعَ بَنِي النَّضِيرِ وَتَغْرِيرِهِمْ بِالْوُعُودِ الْكَاذِبَةِ لِيَعْلَمَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّ النِّفَاقَ سَجِيَّةٌ فِي أُولَئِكَ لَا يَتَخَلَّوْنَ عَنْهُ وَلَوْ فِي جَانِبِ قَوْمٍ هُمُ الَّذِينَ يَوَدُّونَ أَنْ يَظْهَرُوا عَلَى الْمُسْلِمِينَ.
Benî Nadîr'in başına gelenlerin ve buna bağlı olarak sebeplerinin açıklanmasının, ardından onların feyinin ve bundan sonra fethedilecek beldelerin feyinin sarf yerlerinin açıklanmasının akabinde, münafıkların Benî Nadîr ile olan durumlarını ve onları yalan vaatlerle aldatmalarını zikretmiştir; ta ki Müslümanlar nifakın onlarda fıtri bir huy olduğunu, Müslümanlara galip gelmesini arzu ettikleri bir topluluğun yanında dahi bundan vazgeçmediklerini bilsinler.
وَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيبِ مِنْ حَالِ الْمُنَافِقِينَ فَبُنِيَ عَلَى نَفْيِ الْعِلْمِ بِحَالِهِمْ كِنَايَةً عَنِ التَّحْرِيضِ عَلَى إِيقَاعِ هَذَا الْعِلْمِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: تَأَمَّلَ الَّذِينَ نَافَقُوا فِي حَالِ مَقَالَتِهِمْ لِإِخْوَانِهِمْ وَلَا تَتْرُكِ النَّظَرَ فِي ذَلِكَ فَإِنَّهُ حَالٌ عَجِيبٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْصِيلُ مَعْنَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى كَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ
Bu cümle başlangıç istînâfıdır (yeni bir söz başlangıcıdır). İstifham (soru) ise münafıkların durumuna şaşırmayı (taaccüp) ifade etmek için kullanılmıştır; dolayısıyla onların durumunu bilmeyi nefyetme üzerine bina edilerek bu bilginin tahakkuk ettirilmesine teşvikten kinaye kılınmıştır. Sanki şöyle denmektedir: Münafıkların kardeşlerine söyledikleri söz sırasındaki durumlarını iyice düşün ve bunu göz ardı etme, zira bu pek şaşılacak bir durumdur! «Görmedin mi şunları...» ({ أَلَمْ تَرَ إِلَى كَذَا }) ifadesinin manasının tafsilatı, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ } kavlinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ يَقُولُونَ فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي. وَالتَّقْدِيرُ: أَلَمْ تَرَهُمْ قَائِلِينَ. وَجِيءَ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ لِقَصْدِ تَكَرُّرِ ذَلِكَ مِنْهُمْ، أَيْ يَقُولُونَ ذَلِكَ مُؤَكِّدِينَهُ وَمُكَرِّرِينَهُ لَا عَلَى سَبِيلِ الْبِدَاءِ أَوِ الْخَاطِرِ الْمَعْدُولِ عَنْهُ.
{ يَقُولُونَ } cümlesi ikinci mef'ûl konumundadır. Takdiri: «Onları şöyle söylerken görmedin mi?» demektir. Muzari fiil getirilmesi, bunun onlardan tekerrür ettiğini belirtmek içindir; yani bunu vazgeçilecek anlık bir fikir veya gelip geçici bir düşünce olarak değil, pekiştirerek ve tekrar tekrar söylemektedirler.
والَّذِينَ نافَقُوا الْمُخْبَرُ عَنْهُمْ هُنَا هُمْ فَرِيقٌ مِنْ بَنِي عَوْفٍ مِنَ الْخَزْرَجِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ سُمِّيَ مِنْهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ ابْنُ سَلُولَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَبْتَلٍ، وَرِفَاعَةُ بْنُ زَيْدٍ، وَرَافِعَةُ بْنُ تَابُوتٍ، وَأَوْس بن قيظي، وَوَدِيعَةُ بْنُ أَبِي قَوْتَلٍ، أَوِ ابْنُ قَوْقَلٍ، وَسُوَيْدٌ (لَمْ يُنْسَبْ) وَدَاعِسٌ (لَمْ يُنْسَبْ) ، بَعَثُوا إِلَى بَنِي النَّضِيرِ حِينَ حَاصَرَ جَيْشُ الْمُسْلِمِينَ بَنِي النَّضِيرِ يَقُولُونَ لَهُمْ:
Burada kendilerinden haber verilen { الَّذِينَ نَافَقُوا } kimseler, Hazrec kabilesinin Benî Avf kolundan bir grup münafıktır. Bunlardan Abdullah b. Übey b. Selûl, Abdullah b. Nebtel, Rifâa b. Zeyd, Râfia b. Tâbût, Evs b. Kayzî, Vedîa b. Ebî Kavtel (veya İbn Kavkal), Süveyd (nesebi zikredilmemiştir) ve Dâis (nesebi zikredilmemiştir) isimleri zikredilmiştir. Müslümanların ordusu Benî Nadîr'i kuşattığında onlar Benî Nadîr'e haber göndererek şöyle diyorlardı:
اثْبُتُوا فِي مَعَاقِلِكُمْ فَإِنَّا مَعَكُمْ.
«Kalelerinizde sebat edin, zira biz sizinle beraberiz.»
وَالْمُرَادُ بِإِخْوَانِهِمْ بَنُو النَّضِيرِ وَإِنَّمَا وَصَفَهُمْ بِالْإِخُوَّةِ لَهُمْ لِأَنَّهُمَ كَانُوا مُتَّحِدِينَ فِي الْكُفْرِ برسالة مُحَمَّد ﷺ، وَلَيْسَتْ هَذِهِ أُخُوَّةَ النَّسَبِ فَإِنَّ بَنِي النَّضِيرِ مِنَ الْيَهُودِ، وَالْمُنَافِقِينَ
«Kardeşleri» ile kastedilen Benî Nadîr'dir. Onları kardeş olarak nitelemesi, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletini inkâr hususunda birleştikleri içindir; yoksa bu bir nesep kardeşliği değildir. Zira Benî Nadîr Yahudilerdendir,
الَّذِينَ بَعَثُوا إِلَيْهِمْ مِنْ بَنِي عَوْفٍ مِنْ عَرَبِ الْمَدِينَةِ وَأَصْلُهُمْ مِنَ الْأَزْدِ.
onlara haber gönderen münafıklar ise Medine Araplarından Benî Avf'tandır ve asılları Ezd kabilesindendir.
وَفِي وَصْفِ إِخْوَانِهِمْ بِ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمَاءٌ إِلَى أَنْ جَانِبَ الْأُخُوَّةِ بَيْنَهُمْ هُوَ الْكُفْرُ إِلَّا أَنَّ كُفْرَ الْمُنَافِقِينَ كُفْرُ الشِّرْكِ وَكُفْرَ إِخْوَانِهِمْ كُفْرُ أَهْلِ الْكِتَابِ وَهُوَ الْكُفْرُ برسالة مُحَمَّد ﷺ.
Kardeşlerinin { الَّذِينَ كَفَرُوا } şeklinde nitelenmesinde, aralarındaki kardeşlik bağının küfür olduğuna bir işaret vardır; şu kadar var ki münafıkların küfrü şirk küfrü, kardeşlerinin küfrü ise Ehl-i Kitap küfrü olup Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletini inkâr etmeleridir.
وَلَامُ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ مُوطِئَةٌ لِلْقَسَمِ، أَيْ قَالُوا لَهُمْ كَلَامًا مُؤَكَّدًا بِالْقَسَمِ.
{ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ } ifadesindeki lâm, yemin mukaddimesidir (lâm-ı mûtiadır); yani onlara yeminle pekiştirilmiş bir söz söylemişlerdir.
وَإِنَّمَا وَعَدُوهُمْ بِالْخُرُوجِ مَعَهُمْ لِيَطْمَئِنُّوا لِنُصْرَتِهِمْ فَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ النَّصْرِ وَإِلَّا فَإِنَّهُمْ لَا يَرْضَوْنَ أَنْ يُفَارِقُوا بِلَادَهُمْ.
Onlara kendileriyle birlikte çıkacaklarını vaat etmeleri sırf yardımlarına güvenmeleri içindir; dolayısıyla bu, yardımdan kinayedir, yoksa kendi yurtlarından ayrılmaya asla razı olmazlardı.
وَجُمْلَةُ وَلا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَداً مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ فَهِيَ مِنَ الْمَقُولِ لَا مِنَ الْمُقْسَمِ عَلَيْهِ، وَقَدْ أُعْرِيَتْ عَنِ الْمُؤَكَّدِ لِأَنَّ بَنِي النَّضِيرِ يَعْلَمُونَ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يطيعون الرَّسُول ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ فَكَانَ الْمُنَافِقُونَ فِي غُنْيَةٍ عَنْ تَحْقِيقِ هَذَا الْخَبَرِ.
{ وَلَا نُطِيعُ فِيكُمْ أَحَدًا } cümlesi { لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ } cümlesine matuftur; dolayısıyla söylenen sözün (makūlün) bir parçasıdır, üzerine yemin edilen şeyden (muksemün aleyh) değildir. Pekiştirici edatlardan soyutlanmıştır; çünkü Benî Nadîr münafıkların Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Müslümanlara itaat etmeyeceklerini zaten biliyorlardı, bu yüzden münafıklar bu haberi tekit etmeye ihtiyaç duymamışlardır.
وَمَعْنَى فِيكُمْ فِي شَأْنِكُمْ، وَيُعْرَفُ هَذَا بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ، أَيْ فِي ضُرِّكُمْ إِذْ لَا يَخْطُرُ بِالْبَالِ أَنَّهُمْ لَا يُطِيعُونَ مَنْ يَدْعُوهُمْ إِلَى مُوَالَاةِ إِخْوَانِهِمْ، وَيُقَدَّرُ الْمُضَافُ فِي مِثْلِ هَذَا بِمَا يُنَاسِبُ الْمَقَامَ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ، [الْمَائِدَة: ٥٢]
{ فِيكُمْ } ifadesinin manası «sizin hakkınızda / sizin meselenizde» demektir. Bu da makamın karinesinden anlaşılmaktadır; yani «sizin aleyhinize olan hususlarda [kimseye itaat etmeyiz]»; zira kardeşlerine dostluk göstermeye çağıran kimseye itaat etmeyecekleri akla gelmez. Bu gibi yerlerde mudâf (tamlanan), makama uygun bir şekilde takdir edilir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ } [Mâide: 52]
أَيْ فِي الْمُوَالَاةِ لَهُمْ. وَمَعْنَى لَنَنْصُرَنَّكُمْ لَنُعِينَنَّكُمْ فِي الْقِتَالِ. وَالنَّصْرُ يُطْلَقُ عَلَى الْإِعَانَةِ عَلَى الْمُعَادِي. وَقَدْ أَعْلَمَ الله رَسُوله ﷺ بِأَنَّهُمْ كَاذِبُونَ فِي ذَلِكَ بَعْدَ مَا أَعْلَمَهُ بِمَا أَقْسَمُوا عَلَيْهِ تَطْمِينًا لِخَاطِرِهِ لِأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ إِجْلَاءِ بَنِي النَّضِيرِ وَقَبْلَ غَزْوِ قُرَيْظَةَ لِئَلَا يتوجس الرَّسُول ﷺ خِيفَةً مِنْ بَأْسِ الْمُنَافِقِينَ، وَسَمَّى اللَّهُ الْخَبَرَ شَهَادَةً لِأَنَّهُ خَبَرٌ عَنْ يَقِينٍ بِمَنْزِلَةِ الشَّهَادَةِ الَّتِي لَا يَتَجَازَفُ الْمُخْبِرُ فِي شَأْنِهَا.
Yani onlara dostluk gösterme hususunda. { لَنَنْصُرَنَّكُمْ } ifadesinin anlamı ise «savaşta muhakkak size yardım ederiz» demektir. Nasr kelimesi, düşmana karşı yardım etme anlamında kullanılır. Allah, kalbini teskin etmek için Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e yemin ettikleri şeyleri bildirdikten sonra bu hususta yalancı olduklarını da bildirmiştir; zira bu ayet Benî Nadîr'in sürgün edilmesinden sonra ve Kurayza Gazvesi'nden önce inmiştir; ta ki Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem münafıkların gücünden ötürü bir endişeye kapılmasın. Allah bu haberi «şahitlik» olarak adlandırmıştır; çünkü o, haber verenin hakkında gelişigüzel konuşmadığı kesin bir şahitlik mertebesinde olan kesin bir bilgidir.
[سُورَة الْحَشْر (٥٩) : آيَة ١٢]
[Haşr Suresi (59), Ayet 12]
لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١٢)
{ لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } “Andolsun, onlar [yurtlarından] çıkarılsalar, onlarla beraber çıkmazlar; şayet kendileriyle savaşılsa onlara yardım etmezler. Onlara yardım etseler bile kesinlikle arkalarına dönüp kaçarlar, sonra kendilerine de yardım edilmez.” (12)
لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ.
{ لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ } “Andolsun, onlar çıkarılsalar, onlarla beraber çıkmazlar; şayet kendileriyle savaşılsa onlara yardım etmezler.”
بَيَانٌ لِجُمْلَةِ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ [الْحَشْر: ١١] .
{ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ } [Haşr: 11] cümlesinin açıklamasıdır.
وَاللَّامُ مُوطِئَةٌ لِلْقَسَمِ وَهَذَا تَأْكِيدٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لرَسُوله ﷺ أَنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوهُ شَيْئًا لِكَيْلَا يَعْبَأَ بِمَا بَلَغَهُ مِنْ مَقَالَتِهِمْ.
Lâm harfi yemin mukaddimesidir (lâm-ı mûtiadır). Bu, kendilerine ulaşan sözlerine aldırış etmesin diye Yüce Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e onların kendisine hiçbir zarar veremeyeceklerine dair bir tekitidir.
وَضَمِيرُ أُخْرِجُوا وقُوتِلُوا عَائِدَانِ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ [الْحَشْر:
{ أُخْرِجُوا } ve { قُوتِلُوا } fiillerindeki zamirler { الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ } [Haşr:
١١] ، أَيِ الَّذِينَ لَمْ يَخْرُجُوا وَلَمَّا يُقَاتِلُوا وَهُمْ قُرَيْظَةُ وَخَيْبَرُ، أَمَّا بَنُو النَّضِيرِ فَقَدْ أُخْرِجُوا قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ فَهُمْ غَيْرُ مَعْنِيِّينَ بِهَذَا الْخَبَرِ الْمُسْتَقْبَلِ. وَالْمَعْنَى: لَئِنْ أُخْرِجَ بَقِيَّةُ الْيَهُودِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا فِي الْمُسْتَقْبَلِ لَا يَنْصُرُونَهُمْ. وَقَدْ سَلَكَ فِي هَذَا الْبَيَانِ طَرِيقَ الْإِطْنَابِ. فَإِنَّ قَوْلَهُ: وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ [الْحَشْر: ١١] جَمَعَ مَا فِي هَاتَيْنِ الْجُمْلَتَيْنِ فَجَاءَ بَيَانُهُ بِطَرِيقَةِ الْإِطْنَابِ لِزِيَادَةِ تَقْرِيرِ كَذِبِهِمْ.
11] ifadesine racidir; yani henüz çıkarılmamış ve henüz kendileriyle savaşılmamış olan kimselere ki bunlar Kurayza ve Hayber'dir. Benî Nadîr'e gelince, onlar bu surenin inişinden önce çıkarılmışlardı; dolayısıyla geleceğe dair bu haberle onlar kastedilmemektedir. Anlam şudur: Şayet gelecekte geri kalan Yahudiler çıkarılırsa, [münafıklar] onlarla birlikte çıkmazlar; gelecekte onlarla savaşılırsa, onlara yardım etmezler. Bu açıklamada ıtnâb (detaylandırma) yolu benimsenmiştir. Zira { وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ } [Haşr: 11] kavli bu iki cümlenin ihtiva ettiği manayı zaten toplamıştı; dolayısıyla onların yalanını daha da pekiştirmek için açıklaması ıtnâb üslubuyla gelmiştir.
وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ.
{ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } “Onlara yardım etseler bile kesinlikle arkalarına dönüp kaçarlar, sonra kendilerine de yardım edilmez.”
ارْتِقَاءٌ فِي تَكْذِيبِهِمْ عَلَى مَا وَعَدُوا بِهِ إِخْوَانَهُمْ، وَالْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ وَلَيْسَتْ وَاوَ الْعَطْفِ.
Kardeşlerine verdikleri vaat hususunda onların yalanlanmasında bir terakkidir (daha üst bir mertebeye geçiştir); buradaki vâv ise atıf vâvı değil, hâl vâvıdır.
وَفِعْلُ نَصَرُوهُمْ إِرَادَةُ وُقُوعَ الْفِعْلِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ فَيَكُونُ إِطْلَاقُ الْفِعْلِ عَلَى إِرَادَتِهِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ
{ نَصَرُوهُمْ } fiili, { لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } kavlinin karinesiyle, fiilin gerçekleşmesini irade etmek (yardım etmeyi kastetmek) anlamındadır. Dolayısıyla bir fiilin, onun iradesine (kastına) ıtlak edilmesi Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ }
الْآيَة [الْمَائِدَة: ٦] وَقَوْلِهِ: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ [النَّحْل: ٩٨] .
[Mâide: 6] ve şu kavli gibidir: { فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ } [Nahl: 98].
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ [الْبَقَرَة: ٢٢٦] ، أَيْ يُرِيدُونَ الْعَوْدَ إِلَى مَا امْتَنَعُوا مِنْهُ بِالْإِيلَاءِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَوْ فُرِضَ أَنَّهُمْ أَرَادُوا نَصْرَهُمْ فَإِنَّ أَمْثَالَهُمْ لَا يُتَرَقَّبُ مِنْهُمُ الثَّبَاتُ فِي الْوَغَى فَلَوْ أَرَادُوا نَصْرَهُمْ وَتَجَهَّزُوا مَعَهُمْ لَفَرُّوا عِنْدَ الْكَرِيهَةِ وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ [التَّوْبَة: ٤٧] .
Ve Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ } [Bakara: 226]; yani îla ile kendilerini menettikleri şeye dönmeyi irade ettiklerinde demektir. Manası şudur: Şayet onların yardım etmek istedikleri farz edilse bile, onlar gibilerinden savaş meydanında sebat göstermeleri beklenemez; dolayısıyla yardım etmek isteseler ve onlarla birlikte hazırlansalar bile savaşın kızıştığı anda kaçarlardı. Bu da Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ } [Tevbe: 47].
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أُطْلِقَ النَّصْرُ عَلَى الْإِعَانَةِ بِالرِّجَالِ وَالْعَتَادِ وَهُوَ من مَعَاني النَّصْرِ.
Yardım (nasr) kelimesinin, asker ve mühimmatla destek vermek anlamında kullanılmış olması da caizdir ki bu da yardımın manalarındandır.
وثُمَّ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِي كَمَا هُوَ شَأْنُهَا فِي عَطْفِ الْجُمَلِ فَإِنَّ انْتِفَاءَ النَّصْرِ أَعْظَمُ رُتْبَةً فِي تَأْيِيسِ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ الِانْتِفَاعِ بِإِعَانَةِ الْمُنَافِقِينَ فَهُوَ أَقْوَى مِنَ انْهِزَامِ الْمُنَافِقين إِذا جاؤوا لِإِعَانَةِ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي الْقِتَالِ.
{ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } kavlindeki { ثُمَّ } (sümme) edatı, cümlelerin birbirine atfedilmesinde olduğu gibi rütbe bakımından terâhî (derece üstünlüğü) içindir. Zira yardımın büsbütün yok olması, Ehl-i Kitap'ın münafıkların yardımından faydalanma ümidini kesmesi hususunda mertebece daha büyüktür; bu da münafıkların savaşta Ehl-i Kitap'a yardıma geldiklerinde hezimete uğramalarından daha etkilidir.
وَالنَّصْرُ هُنَا بِمَعْنَى: الْغَلَبُ.
Buradaki yardım (en-nasr), galibiyet manasındadır.
وَضَمِيرُ لَا يُنْصَرُونَ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِذِ الْكَلَامُ جَارٍ عَلَى وَعْدِ الْمُنَافِقِينَ بِنَصْرِ أَهْلِ الْكِتَابِ.
{ لَا يُنْصَرُونَ } fiilindeki zamir, Ehl-i Kitap'tan inkâr edenlere racidir; çünkü söz münafıkların Ehl-i Kitap'a yardım vaadi üzerinden akmaktadır.
وَالْمَقْصُودُ تَثْبِيتُ رَسُول الله ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ وَتَأْمِينُهُمْ مِنْ بَأْس أعدائهم.
Maksat, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Müslümanları tesbit etmek (yüreklerini pekiştirmek) ve onları düşmanlarının gücüne karşı güvende kılmaktır.
[سُورَة الْحَشْر (٥٩) : آيَة ١٣]
[Haşr Suresi (59), Ayet 13]
لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (١٣)
{ لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ } “Andolsun ki onların göğüslerinde sizin korkunuz, Allah’ın korkusundan daha şiddetlidir. Bu, onların anlamayan bir topluluk olmalarındandır.” (13)
لَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ وَهْنِ الْمُنَافِقِينَ فِي الْقِتَالِ تَشْدِيدَ نفس النبيء ﷺ وَأَنْفُسِ الْمُؤْمِنِينَ حَتَّى لَا يَرْهَبُوهُمْ وَلَا يَخْشَوْا مُسَانَدَتَهُمْ لِأَهْلِ حَرْبِ الْمُسْلِمِينَ أَحْلَافِ الْمُنَافِقِينَ قُرَيْظَةَ وَخَيْبَرَ أَعْقَبَ ذَلِكَ بِإِعْلَامِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ وَأَحْلَافَهُمْ يَخْشَوْنَ الْمُسْلِمِينَ خشيَة شَدِيدَة وصف شِدَّتُهَا بِأَنَّهَا أَشَدُّ مِنْ خَشْيَتِهِمُ اللَّهَ
Savaşta münafıkların zaafının zikredilmesinden maksat, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve müminlerin gönüllerini pekiştirmek, böylece onlardan korkmamalarını ve münafıkların müttefikleri olup Müslümanlarla savaş halinde bulunan Kurayza ve Hayber'e destek vermelerinden çekinmemelerini sağlamak olunca; bunun peşinden müminlere, münafıkların ve müttefiklerinin Müslümanlardan son derece şiddetli bir korkuyla korktuklarını bildirmiştir. Bu korkunun şiddeti, onların Allah'tan
تَعَالَى، فَإِنَّ خَشْيَةَ جَمِيعِ الْخَلْقِ مِنَ اللَّهِ أَعْظَمُ خَشْيَةً فَإِذَا بَلَغَتِ الْخَشْيَةُ فِي قَلْبِ أَحَدٍ أَنْ تَكُونَ أَعْظَمَ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ فَذَلِكَ مُنْتَهَى الْخَشْيَةِ.
korkmalarından daha şiddetli olarak nitelenmiştir. Zira bütün yaratılmışların Allah'tan korkusu en büyük korkudur; bir kimsenin kalbindeki korku Allah korkusundan daha büyük bir dereceye varırsa, bu korkunun son noktasıdır.
وَالْمَقْصُودُ تَشْدِيدُ نُفُوسِ الْمُسْلِمِينَ لِيَعْلَمُوا أَنَّ عَدُوَّهُمْ مُرْهَبٌ مِنْهُمْ، وَذَلِكَ مِمَّا يَزِيدُ الْمُسْلِمِينَ إِقْدَامًا فِي مُحَارَبَتِهِمْ إِذْ لَيْسَ سِيَاقُ الْكَلَامِ لِلتَّسْجِيلِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ وَالْيَهُودِ قِلَّةَ رَهْبَتِهِمْ لِلَّهِ بَلْ إِعْلَامَ الْمُسْلِمِينَ بِأَنَّهُمْ أَرْهَبُ لَهُمْ مِنْ كُلِّ أَعْظَمِ الرَّهَبَاتِ.
Maksat, Müslümanların düşmanlarının kendilerinden korktuğunu bilmeleri suretiyle onların kalplerini güçlendirmektir; bu da Müslümanların onlarla savaşma konusundaki cesaret ve atılganlığını artırır. Zira sözün akışı münafıkların ve Yahudilerin Allah'tan az korktuklarını tescil etmek için değil, Müslümanlara onların gözünde en büyük korkulardan bile daha korkutucu olduklarını bildirmek içindir.
وَالْخطاب للنبيء ﷺ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ.
Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onunla beraber olan Müslümanlaradır.
وَالصُّدُورُ مُرَادٌ بِهَا: النُّفُوسُ وَالضَّمَائِرُ لِأَنَّ مَحَلَّ أَجْهِزَتِهَا فِي الصُّدُورِ.
Göğüsler (sadırlar) ile kastedilen: Nefisler ve vicdanlardır (iç dünyadır); çünkü onların organlarının yeri göğüslerdedir.
وَالرَّهْبَةُ: مَصْدَرُ رَهِبَ، أَيْ خَافَ.
Rahbet (رَهْبَة), rehibe (رَهِبَ) fiilinin masdarı olup 'korktu' demektir.
وَقَوْلُهُ: فِي صُدُورِهِمْ لِ رَهْبَةً فَهِيَ رَهْبَةُ أُولَئِكَ.
Onun { فِي صُدُورِهِمْ } sözü { رَهْبَةً } kelimesine taalluk etmektedir; dolayısıyla o, onların korkusudur.
وَضَمِيرُ صُدُورِهِمْ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ نافَقُوا [الْحَشْر: ١١] والَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ [الْحَشْر: ١١] إِذْ لَيْسَ اسْمُ أَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ أَوْلَى بِعَوْدِ الضَّمِيرِ إِلَيْهِ مَعَ صَلَاحِيَّةِ الضَّمِيرِ لِكِلَيْهِمَا، وَلِأَنَّ الْمَقْصُودِينَ بِالْقِتَالِ هُمْ يَهُودُ قُرَيْظَةَ وَخَيْبَرَ وَأَمَّا الْمُنَافِقُونَ فَكَانُوا أَعْوَانًا لَهُمْ.
{ صُدُورِهِمْ } kelimesindeki zamir, { الَّذِينَ نَافَقُوا } [Haşr: 11] ve { الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ } [Haşr: 11] ifadelerine racidir. Zira zamir her iki gruba da uygun düşmekle birlikte bu iki gruptan birinin ismi zamirin dönüşüne diğerinden daha evla değildir; hem de kendileriyle savaşılması kastedilenler Kurayza ve Hayber Yahudileridir, münafıklar ise onların yardımcıları idiler.
وَإِسْنَادُ أَشَدُّ إِلَى ضَمِيرِ الْمُسْلِمِينَ الْمُخَاطَبِينَ إِسْنَادٌ سَبَبِيٌّ كَأَنَّهُ قِيلَ: لَرَهْبَتُكُمِ فِي صُدُورِهِمْ أَشَدُّ مِنْ رَهْبَةٍ فِيهَا. فَالرَّهْبَةُ فِي مَعْنَى الْمَصْدَرِ الْمُضَافِ إِلَى مَفْعُولِهِ، وَكُلُّ مَصْدَرٍ لِفِعْلٍ مُتَعَدٍّ يَحْتَمِلُ أَنْ يُضَافَ إِلَى فَاعِلِهِ أَوْ إِلَى مَفْعُولِهِ، وَلِذَلِكَ فَسَّرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ بِأَشَدَّ مَرْهُوبِيَّةً.
{ أَشَدُّ } lafzının hitap edilen Müslümanların zamirine isnad edilmesi sebebî bir isnaddır; sanki şöyle denilmiştir: 'Onların göğüslerinde sizin korkunuz, oradaki [Allah] korkusundan daha şiddetlidir.' Bu durumda rahbet (رَهْبَة), mef'ûlüne muzaf olmuş masdar anlamındadır. Geçişli bir fiilin her masdarının failine veya mef'ûlüne muzaf olması muhtemeldir; bu sebepledir ki Zemahşerî bunu 'korkulan olma yönü daha şiddetli' şeklinde tefsir etmiştir.
ومِنَ اللَّهِ هُوَ الْمُفَضَّلُ عَلَيْهِ، وَهُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ مِنْ رَهْبَةِ اللَّهِ، أَيْ مِنْ رَهْبَتِهِمُ اللَّهَ كَمَا قَالَ النَّابِغَةُ:
{ مِنَ اللَّهِ } lafzı mufaddalun aleyhtir (kendisinden üstün kılınandır) ve bir muzafın hazfi üzeredir; yani 'Allah korkusundan', yani 'onların Allah'tan korkmalarından' [daha şiddetlidir]. Nitekim en-Nâbiğa şöyle demiştir:
وَقَدْ خِفْتُ حَتَّى مَا تَزِيدُ مَخَافَتِي ... عَلَى وَعْلٍ فِي ذِي الْمَطَارَةِ عَاقِلِ
'Korktum, öyle ki korkum artık artmıyor... Zû'l-Matâre'deki sığınmış dağ keçisinden [daha fazla].'
أَيْ عَلَى مَخَافَةِ وَعْلٍ.
Yani: Dağ keçisinin korkusundan [daha fazla].
وَهَذَا تَرْكِيبٌ غَرِيبُ النَّسْجِ بَدِيعُهُ. وَالْمَأْلُوفُ فِي أَدَاءِ مِثْلِ هَذَا الْمَعْنَى أَنْ يُقَالَ:
Bu, örgüsü garip ve eşsiz bir terkiptir. Böyle bir mananın ifadesinde alışılagelmiş olan şöyle denilmesidir:
لَرَهْبَتُهُمْ مِنْكُمْ فِي صُدُورِهِمْ أَشَدُّ مِنْ رَهْبَتِهِمْ مِنَ اللَّهِ، فَحُوِّلَ عَنْ هَذَا النَّسْجِ إِلَى
'Onların göğüslerinde sizden duydukları korku, Allah'tan duydukları korkudan daha şiddetlidir.' Fakat bu örgüden,
النَّسْجِ الَّذِي حَبَكَ عَلَيْهِ فِي الْآيَةِ، لِيَتَأَتَّى الِابْتِدَاءُ بِضَمِيرِ الْمُسْلِمِينَ اهْتِمَامًا بِهِ وَلِيَكُونَ مُتَعَلِّقُ الرَّهْبَةِ ذَوَاتِ الْمُسْلِمِينَ لِتَوَقُّعِ بَطْشِهِمْ وَلِيَأْتِيَ التَّمْيِيزُ الْمُحَوَّلُ عَنِ الْفَاعِلِ لِمَا فِيهِ مِنْ خُصُوصِيَّةِ الْإِجْمَالِ مَعَ التَّفْصِيلِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي خُصُوصِيَّةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً [مَرْيَم: ٤] دُونَ: وَاشْتَعَلَ شَيْبُ رَأْسِي. وَلِيَتَأَتَّى حَذْفُ الْمُضَافِ فِي تَرْكِيبِ مِنَ اللَّهِ، إِذِ التَّقْدِيرُ:
ayette dokunan şu örgüye dönüştürülmüştür: Ona ehemmiyet verilerek Müslümanların zamiriyle başlanması mümkün olsun; onların yakalayış ve baskınları beklendiği için korkunun taalluk ettiği şey bizzat Müslümanların zatları olsun; failden dönüştürülmüş temyiz, Yüce Allah'ın { وَاشْتَعَلَ شَيْبُ رَأْسِي } yerine { وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا } [Meryem: 4] kavlinin hususiyetinde sabit olduğu gibi icmal ile tafsili bir arada bulundurma özelliğine sahip olarak gelsin ve { مِنَ اللَّهِ } terkibinde muzafın hazfi mümkün olsun; çünkü takdiri:
مِنْ رَهْبَةِ اللَّهِ لِأَنَّ حَذْفَهُ لَا يَحْسُنُ إِلَّا إِذَا كَانَ مَوْقِعُهُ مُتَّصِلًا بِلَفْظِ رَهْبَةً، إِذْ لَا يَحْسُنُ أَنْ يُقَالَ: لَرَهْبَتُهُمْ أَشَدُّ مِنَ اللَّهِ. وَانْظُرْ مَا تَقَدَّمَ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٧٧] .
'Allah korkusundan' şeklindedir. Zira onun hazfedilmesi, ancak konumu bizzat { رَهْبَةً } lafzına bitişik olduğunda güzel olur; nitekim 'onların korkusu Allah'tan daha şiddetlidir' denmesi güzel olmaz. Yüce Allah'ın Nisâ Suresi'ndeki { إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } [77] kavlinin tefsirinde geçen hususlara bakınız.
فَالْيَهُودُ وَالْمُنَافِقُونَ مِنْ شَأْنِهِمْ أَنْ يَخْشُوا اللَّهَ. أَمَّا الْيَهُودُ فَلِأَنَّهُمْ أَهْلُ دِينٍ فَهُمْ يَخَافُونَ اللَّهَ وَيَحْذَرُونَ عِقَابَ الدُّنْيَا وَعِقَابَ الْآخِرَةِ. وَأَمَّا الْمُنَافِقُونَ فَهُمْ مُشْرِكُونَ وَهُمْ يَعْتَرِفُونَ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى هُوَ الْإِلَهُ الْأَعْظَمُ، وَأَنَّهُ أَوْلَى الْمَوْجُودَاتِ بِأَنْ يُخْشَى لِأَنَّهُ رَبُّ الْجَمِيعِ وَهُمْ لَا يُثْبِتُونَ الْبَعْثَ وَالْجَزَاءَ فَخَشِيَتْهُمُ اللَّهَ قَاصِرَةٌ عَلَى خَشْيَةِ عَذَابِ الدُّنْيَا مِنْ خَسْفٍ وَقَحْطٍ وَاسْتِئْصَالٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ وَلَيْسَ وَرَاءَ ذَلِكَ خَشْيَةٌ. وَهَذَا بِشَارَة للنبيء ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ بِأَنَّ اللَّهَ أَوْقَعَ الرُّعْبَ مِنْهُمْ فِي نُفُوسِ عَدُوِّهُمْ كَمَا
Yahudilerin ve münafıkların durumları gereği Allah'tan korkmaları gerekirdi. Yahudilere gelince; onlar bir din mensubu oldukları için Allah'tan korkarlar, dünya azabından ve ahiret azabından sakınırlar. Münafıklara gelince; onlar müşriktirler ve Allah Teâlâ'nın en yüce ilah olduğunu, herkesin Rabbi olduğu için varlıklar arasında korkulmaya en layık olanın O olduğunu kabul ederler; fakat onlar yeniden dirilmeyi ve karşılık görmeyi kabul etmezler. Bu yüzden onların Allah korkusu, yere batırılma, kıtlık, köklerinin kazınması ve benzeri dünya azapları korkusuyla sınırlıdır; bunun ötesinde bir korku yoktur. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Müslümanlara, Allah'ın düşmanlarının kalplerine onlardan ötürü bir korku saldığına dair bir müjdedir; nitekim