الْقَوْلُ فِي ضَمِيرِ هُوَ الْمُفْتَتَحِ بِهِ وَفِي تَكْرِيرِ الْجُمْلَةِ كَالْقَوْلِ فِي الَّتِي سَبَقَتْهَا. فَإِنْ كَانَ ضَمِيرُ الْغَيْبَةِ ضَمِيرَ شَأْنٍ فَالْجُمْلَةُ بَعْدَهُ خَبَرٌ عَنْهُ.
Kendisiyle başlanan { هُوَ } zamiri ve cümlenin tekrar edilmesi hakkındaki açıklama, kendisinden önceki ayetteki gibidir. Şayet gaib zamiri zamir-i şan ise, ondan sonraki cümle onun haberidir.
وَجُمْلَةُ اللَّهُ الْخالِقُ تُفِيدُ قَصْرًا بِطَرِيقِ تَعْرِيفِ جُزْأَيِ الْجُمْلَةِ هُوَ الْخَالِقُ لَا شُرَكَاؤُهُمْ. وَهَذَا إِبْطَالٌ لِإِلَهِيَّةِ مَا لَا يَخْلُقُ. قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ [النَّحْل: ٢٠] ، وَقَالَ: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ [النَّحْل: ١٧] ، وَإِنْ كَانَ عَائِدًا عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ الْمُتَقَدِّمِ فَاسْمُ الْجَلَالَةِ بَعْدَهُ خَبَرٌ عَنْهُ والْخالِقُ صِفَةٌ.
{ اللَّهُ الْخالِقُ } cümlesi, cümlenin iki ögesinin de marife olması yoluyla bir hasr ifade eder: Yaratıcı olan O'dur, onların ortak koştukları varlıklar değil. Bu da yaratamayan varlıkların ilahlığını iptal etmektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ } “Allah'tan başka yalvardıkları varlıklar hiçbir şey yaratamazlar; zaten kendileri yaratılmaktadır.” [Nahl: 20] ve şöyle buyurmuştur: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Yaratan, hiç yaratamayan gibi olur mu? Hâlâ düşünmüyor musunuz?” [Nahl: 17]. Şayet önceki lafza-i celâle dönüyorsa, sonraki lafza-i celâl onun haberi, { الْخالِقُ } ise sıfatıdır.
والْخالِقُ: اسْمُ فَاعِلٍ مِنَ الْخَلْقِ، وَأَصْلُ الْخَلْقِ فِي اللُّغَةِ إِيجَادُ شَيْءٍ عَلَى صُورَةٍ مَخْصُوصَةٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ عِيسَى ﵇ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ الْآيَةُ [٤٩] فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ. وَيُطْلَقُ الْخَلْقُ عَلَى مَعْنًى أَخَصَّ مِنْ إِيجَادِ الصُّوَرِ وَهُوَ إِيجَادُ مَا لَمْ يَكُنْ مَوْجُودًا. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ [ق: ٣٨] . وَهَذَا هُوَ الْمَعْنَى الْغَالِبُ مِنْ إِطْلَاقِ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى الْخالِقُ.
{ الْخالِقُ }, halk (yaratma) kökünden ism-i faildir. Lügatte halkın aslı, bir şeyi belirli bir suret üzere var etmektir. Nitekim Âl-i İmrân suresinde İsa'dan (aleyhisselam) naklen gelen { أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } “Size çamurdan kuş biçiminde bir şey yaparım...” [Âl-i İmrân: 49] ayetinde geçmişti. Yaratma (halk) kelimesi, suret var etmekten daha özel bir anlamda, yani var olmayan bir şeyi yoktan var etme anlamında da kullanılır. Yüce Allah'ın şu ayetinde olduğu gibi: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “Andolsun, gökleri, yeri ve ikisi arasında bulunanları altı günde yarattık.” [Kâf: 38]. Yüce Allah'ın { الْخالِقُ } isminin kullanımında galip olan anlam da budur.
قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «الْمُقَدِّرُ لِمَا يُوجِدُهُ» . وَنَقَلَ عَنْهُ فِي بَيَانِ مُرَادِهِ بِذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ:
"el-Keşşâf"ta [Zemahşerî]: "Var edeceği şeyi takdir edip planlayandır." demiştir. Bununla neyi kastettiğinin açıklamasında ise kendisinden şöyle nakledilmiştir:
«لِمَّا كَانَتْ إِحْدَاثَاتُ اللَّهِ مَقْدِرَةً بِمَقَادِيرِ الْحِكْمَةِ عَبَّرَ عَنْ إِحْدَاثِهِ بِالْخَلْقِ» اهـ. يُشِيرُ إِلَى أَنَّ
«Allah'ın yoktan var etmeleri hikmet ölçüleriyle takdir edildiği için, O'nun var etmesi halk (yaratma) kelimesiyle ifade edilmiştir.» (Alıntı bitti). [Zemahşerî] işaret etmektedir ki:
الْخَالِقَ فِي صِفَةِ اللَّهِ بِمَعْنَى الْمُحَدِثِ الْأَشْيَاءَ عَنْ عَدَمٍ، وَبِهَذَا يَكُونُ الْخَلْقُ أَعَمَّ مِنَ التَّصْوِيرِ. وَيَكُونُ ذِكْرُ الْبارِئُ والْمُصَوِّرُ بَعْدَ الْخالِقُ تَنْبِيهًا عَلَى أَحْوَالٍ خَاصَّةٍ فِي الْخَلْقِ. قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ [الْأَعْرَاف: ١١] عَلَى أَحَدِ التَّأْوِيلَيْنِ.
Allah'ın sıfatı olarak el-Hâlık, eşyayı yokluktan var eden anlamındadır; böylece halk (yaratma), tasvirden (şekil vermekten) daha genel olur. { الْخالِقُ } vasfından sonra { الْبارِئُ } ve { الْمُصَوِّرُ } vasıflarının zikredilmesi ise yaratmadaki özel durumlara dikkat çekmektir. Yüce Allah iki yorumdan birine göre şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ } “Andolsun sizi yarattık, sonra size şekil verdik.” [A'râf: 11].
وَقَالَ الرَّاغِبُ: الْخَلْقُ التَّقْدِيرُ الْمُسْتَقِيمُ وَاسْتُعْمِلَ فِي إِيدَاعِ الشَّيْءِ مِنْ غَيْرِ أَصْلٍ وَلَا احْتِذَاءٍ اهـ.
Râgıb şöyle demiştir: "Halk, dosdoğru takdirdir; bir şeyi bir asıl ve örnek olmaksızın yoktan var etmekte de kullanılmıştır." (Alıntı bitti).
وَقَالَ أَبُو بَكْرِ ابْن الْعَرَبِيِّ فِي «عَارِضَةِ الْأَحْوَذِيِّ» عَلَى «سُنَنِ التِّرْمِذِيِّ» : الْخالِقُ:
Ebû Bekir İbnü'l-Arabî, "Sünen-i Tirmizî" şerhi olan "Ârizatü'l-Ahvezî"de şöyle demiştir: el-Hâlık:
الْمُخْرِجُ الْأَشْيَاءَ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ الْمُقَدَّرِ لَهَا عَلَى صِفَاتِهَا (فَخَلَطَ بَيْنَ الْمَعْنَيَيْنِ) ثُمَّ قَالَ: فَالْخَالِقُ عَامٌّ، وَالْبَارِئُ أَخَصُّ مِنْهُ، وَالْمُصَوِّرُ أَخَصُّ مِنَ الْأَخَصِّ وَهَذَا قَرِيبٌ مِنْ كَلَامِ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» . وَقَالَ الْغَزَالِيُّ فِي «الْمَقْصِدِ الْأَسْنَى» : الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ قَدْ يُظَنُّ أَنَّ هَذِهِ الْأَسْمَاءَ مُتَرَادِفَةٌ وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ بَلْ كُلُّ مَا يَخْرُجُ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ يَفْتَقِرُ إِلَى تَقْدِيرٍ أَوَّلًا، وَإِلَى الْإِيجَادِ عَلَى وَفْقِ التَّقْدِيرِ ثَانِيًا، وَإِلَى التَّصْوِيرِ بَعْدَ الْإِيجَادِ ثَالِثًا، وَاللَّهُ خَالِقٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مُقَدَّرٌ وَبَارِئٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مُخْتَرِعٌ مَوْجُودٌ، وَمُصَوَّرٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ مُرَتِّبٌ صُوَرَ الْمُخْتَرَعَاتِ أَحْسَنَ تَرْتِيبٍ اه. فَجَعَلَ الْمَعَانِي مُتَلَازِمَةً وَجَعَلَ الْفَرْقَ بَيْنَهَا بِالِاعْتِبَارِ، وَلَا أَحْسَبُهُ يَنْطَبِقُ عَلَى مَوَاقِعِ اسْتِعْمَالِ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ.
"Eşyayı yokluktan varlığa çıkaran, sıfatları üzere onlar için takdir edendir" (böylece iki anlamı birleştirmiştir); ardından şöyle demiştir: "el-Hâlık geneldir, el-Bâri' ondan daha özeldir, el-Musavvir ise daha da özeldir." Bu da "el-Keşşâf" sahibinin sözüne yakındır. Gazzâlî "el-Maksadü'l-Esnâ"da şöyle demiştir: "el-Hâlık, el-Bâri', el-Musavvir; bu isimlerin eş anlamlı olduğu zannedilebilir, fakat öyle olmaması gerekir. Bilakis yokluktan varlığa çıkan her şey, öncelikle bir takdire, ikinci olarak takdire uygun bir var edişe, üçüncü olarak da var edilişten sonra şekillendirmeye muhtaçtır. Allah, takdir edici olması bakımından Hâlık, yoktan icat edip var kılan olması bakımından Bâri', icat edilenlerin suretlerini en güzel biçimde tertip edici olması bakımından Musavvir'dir." (Alıntı bitti). Böylece o, bu manaları birbiriyle ayrılmaz kılmış ve aralarındaki farkı itibarî kılmıştır; ancak bunun bu isimlerin geçtiği yerlerdeki kullanımlarına tam uyduğunu sanmıyorum.
والْبارِئُ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ بَرَأَ مَهْمُوزًا. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» الْمُمَيَّزُ لِمَا يُوجِدُهُ بَعْضَهُ مِنْ بَعْضٍ بِالْأَشْكَالِ الْمُخْتَلِفَةِ اه. وَهُوَ مُغَايِرٌ لِمَعْنَى الْخَالِق بالخصوص. و
{ الْبارِئُ }, hemzeli "bera'e" fiilinin ism-i failidir. "el-Keşşâf"ta: "Var ettiği şeylerin bir kısmını diğerinden farklı şekillerle ayırt edendir." demiştir. Bu, hususiyeti itibarıyla el-Hâlık anlamından farklıdır.
فِي الْحَدِيثِ «مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ وَذَرَأَ وَبَرَأَ» .
Hadiste [şöyle] geçmektedir: «مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ وَذَرَأَ وَبَرَأَ» “Yarattığı, ürettiği ve var ettiği şeylerin şerrinden...”
وَمِنْ كَلَامِ عَلِيٍّ ﵁: لَا وَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ
Ali'nin (radıyallâhu anh) sözünde de [şöyle geçer]: "Hayır, tohumu yaran ve canı var edene yemin olsun ki..."
، فَيَكُونُ اسْمُ الْبَرِيئَةِ غَيْرَ خَاصٍّ بِالنَّاسِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ [الْبَيِّنَة: ٦، ٧] . وَقَالَ الرَّاغِبُ: الْبَرِيئَةُ: الْخَلْقُ.
Buna göre Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ } “İşte onlar yaratılmışların en kötüsüdürler”, { أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ } “İşte onlar yaratılmışların en hayırlısıdırlar” [Beyyine: 6, 7] ayetlerindeki "el-beriyye" ismi sadece insanlara has olmaz. Râgıb: "el-Beriyye, mahlukat demektir." demiştir.
وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْعَارِضَةِ» : الْبارِئُ: خَالِقُ النَّاسَ مِنَ الْبَرَى (مَقْصُورًا) وَهُوَ التُّرَابُ خَاصًّا بِخَلْقِ جِنْسِ الْإِنْسَانِ، وَعَلَيْهِ يَكُونُ اسْمُ الْبَرِيئَةِ خَاصًّا بِالْبَشَرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
İbnü'l-Arabî "el-Âriza"da şöyle demiştir: "el-Bâri': İnsan cinsinin yaratılmasına has olarak, insanları berâdan (maksûr olarak) yani topraktan yaratandır." Buna göre Yüce Allah'ın:
أُولئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ.
{ أُولئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ } “İşte onlar yaratılmışların en kötüsüdürler. İşte onlar yaratılmışların en hayırlısıdırlar.” [ayetindeki] "el-beriyye" ismi insanlara has olur.
وَفَسَّرَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ بِمَعْنَى الْخَالِقِ. وَكَذَلِكَ صَاحَبُ «الْقَامُوسِ» . وَفَسَّرَهُ الْغَزَالِيُّ بِأَنَّهُ الْمَوْجُودُ الْمُخْتَرِعُ، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ غَيْرُ مُنْطَبِقٍ فَأَحْسَنُ تَفْسِيرٍ لَهُ مَا فِي «الْكَشَّافِ» .
İbn Atıyye onu el-Hâlık anlamında tefsir etmiştir. "el-Kâmûs" sahibi de böyledir. Gazzâlî ise onu "var eden, yoktan icat eden" diye tefsir etmiştir; ancak bunun tam uymadığını öğrendin. Dolayısıyla onun hakkındaki en güzel tefsir, "el-Keşşâf"ta yer alandır.
والْمُصَوِّرُ: مُكَوِّنُ الصُّوَرِ لِجَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ ذَوَاتِ الصُّوَرِ الْمَرْئِيَّةِ.
{ الْمُصَوِّرُ }: Görülebilir suretlere sahip bütün yaratılmışların suretlerini var edendir.
وَإِنَّمَا ذُكِرَتْ هَذِهِ الصِّفَاتُ مُتَتَابِعَةً لِأَنَّ مِنْ مَجْمُوعِهَا يَحْصُلُ تَصَوُّرُ الْإِبْدَاعِ الْإِلَهِيِّ
Bu sıfatların peş peşe zikredilmesi, insanın yaratılışındaki ilahi eşsiz sanatın tasavvurunun ancak bunların toplamından hasıl olmasından dolayıdır;
لِلْإِنْسَانِ فَابْتُدِئَ بِالْخَلْقِ الَّذِي هُوَ الْإِيجَادُ الْأَصْلِيُّ ثُمَّ بِالْبَرَءِ الَّذِي هُوَ تَكْوِينُ جِسْمِ الْإِنْسَانِ ثُمَّ بِالتَّصَوُّرِ الَّذِي هُوَ إِعْطَاءُ الصُّورَةِ الْحَسَنَةِ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ فِي أَيِّ صُورَةٍ [الانفطار: ٧، ٨] ، الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ [آل عمرَان: ٦] .
nitekim ilk olarak asıl var ediş olan halk ile, sonra insan bedeninin oluşturulması olan ber' ile, sonra da güzel suretin verilmesi olan tasvir ile başlanmıştır. Yüce Allah'ın şu ayetlerinde buna işaret edildiği gibi: { الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ فِي أَيِّ صُورَةٍ } “O ki seni yarattı, sana şekil verdi ve seni ölçülü kıldı; dilediği herhangi bir surette...” [İnfitâr: 7, 8], { الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ } “Rahimlerde sizi dilediği gibi şekillendiren O'dur.” [Âl-i İmrân: 6].
وَوَجْهُ ذِكْرِهَا عَقِبَ الصِّفَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، أَيْ هَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثِ أُرِيدَ مِنْهَا الْإِشَارَةُ إِلَى تَصَرُّفِهِ فِي الْبَشَرِ بِالْإِيجَادِ عَلَى كَيْفِيَّتِهِ الْبَدِيعَةِ لِيُثِيرَ دَاعِيَةَ شُكْرِهِمْ عَلَى ذَلِك. وَلذَلِك عقب بِجُمْلَةِ يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.
Bu üç sıfatın kendilerinden önceki sıfatların ardından zikredilmesinin hikmeti; O'nun insanı eşsiz bir biçimde var etme tasarrufuna işaret edilerek insanların bu nimete karşı şükretme arzusunu uyandırmaktır. Bundan dolayı hemen peşinden { يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde olanlar O'nu tesbih eder” cümlesi getirilmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ وَجْهَ إِرْجَاعِ هَذِهِ الصِّفَاتِ الْحُسْنَى إِلَى مَا يُنَاسِبُهَا مِمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ السُّورَةُ يَنْقَسِمُ إِلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ وَلَكِنَّهَا ذُكِرَتْ فِي الْآيَةِ بِحَسَبِ تَنَاسُبِ مَوَاقِعِ بَعْضِهَا عَقِبَ بَعْضٍ مِنْ تَنْظِيرٍ أَوِ احْتِرَاسٍ أَوْ تَتْمِيمٍ كَمَا عَلِمْتَهُ آنِفًا.
Bil ki bu esmâ-i hüsnânın suredeki muhtevaya uygun olan kısımlarla irtibatlandırılması üç kısma ayrılır; fakat ayette az önce öğrendiğin üzere benzeştirme, sakındırma veya tamamlama bakımından birbiri ardınca gelişlerinin uygunluğuna göre zikredilmiştir.
الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: يَتَعَلَّقُ بِمَا يُنَاسِبُ أَحْوَالَ الْمُشْرِكِينَ وَأَحْلَافِهِمُ الْيَهُودِ الْمُتَأَلِّبِينَ على النبيء ﷺ وعَلى الْمُسْلِمِينَ بِالْحَرْبِ وَالْكَيْدِ وَالْأَذَى، وَأَنْصَارِهِمْ مِنَ الْمُنَافِقِينَ الْمُخَادِعِينَ لِلْمُسْلِمِينَ.
Birinci kısım: Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Müslümanlara savaş, hile ve eziyetle karşı koymak üzere bir araya gelen müşriklerin ve müttefikleri olan Yahudilerin hallerine ve Müslümanları aldatan münafıklardan oluşan yardımcılarına uygun olan hususlarla ilgilidir.
وَإِلَى هَذَا الْقِسْمِ تَنْضَوِي صِفَةُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ [الْحَشْر: ٢٣] وَهَذِهِ الصِّفَةُ هِيَ الْأَصْلُ فِي التَّهَيُّؤِ لِلتَّدَبُّرِ وَالنَّظَرِ فِي بَقِيَّةِ الصِّفَاتِ، فَإِنَّ الْإِشْرَاكَ أَصْلُ الضَّلَالَاتِ، وَالْمُشْرِكُونَ هُمُ الَّذِينَ يُغْرُونَ الْيَهُودَ، وَالْمُنَافِقُونَ بَيْنَ يَهُودٍ وَمُشْرِكِينَ تَسَتَّرُوا بِإِظْهَارِ الْإِسْلَامِ، فَالشِّرْكُ هُوَ الَّذِي صَدَّ النَّاسَ عَنِ الْوُصُولِ إِلَى مَسَالِكِ الْهُدَى، قَالَ تَعَالَى: وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ [هود: ١٠١] .
{ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } [Haşr: 23] sıfatı bu kısma dahildir. Bu sıfat, diğer sıfatları etraflıca düşünüp tefekkür etmeye hazırlanmanın temelidir; zira şirk bütün sapkınlıkların aslıdır. Yahudileri kışkırtanlar müşriklerdir; münafıklar ise Yahudiler ile müşrikler arasında durup İslam'ı göstererek gizlenen kimselerdir. İnsanları hidayet yollarına ulaşmaktan alıkoyan da şirktir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ } “Onların sadece ziyanlarını artırdılar.” [Hûd: 101].
وَصِفَةُ عالِمُ الْغَيْبِ [الْحَشْر: ٢٢] فَإِنَّ مِنْ أُصُولِ الشِّرْكِ إِنْكَارَ الْغَيْبِ الَّذِي مِنْ آثَارِهِ إِنْكَارُ الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ، وَعَلَى الِاسْتِرْسَالِ فِي الْغَيِّ وَأَعْمَالِ السَّيِّئَاتِ وَإِنْكَارِ الْوَحْيِ وَالرِّسَالَةِ. وَهَذَا نَاظِرٌ إِلَى قَوْله تَعَالَى: لِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ
{ عالِمُ الْغَيْبِ } [Haşr: 22] sıfatı da [bu kısımdandır]; zira şirkin temellerinden biri gaybı inkâr etmektir ki bunun sonuçlarından biri de öldükten sonra dirilmeyi ve cezayı inkâr etmek, azgınlığa ve kötülüklere dalıp gitmek, vahyi ve peygamberliği inkâr etmektir. Bu da Yüce Allah'ın şu sözüne bakmaktadır: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ }
[الْأَنْفَال: ١٣] الْآيَةَ.
“Bu, onların Allah'a ve Resulüne karşı gelmelerinden ötürüdür...” [Enfâl: 13] ayetidir.
وَكَذَلِكَ ذِكْرُ صِفَاتِ «الْمَلِكِ، وَالْعَزِيزِ، وَالْجَبَّارِ، وَالْمُتَكَبِّرِ» ، لِأَنَّهَا تُنَاسِبُ مَا أَنْزَلَهُ بِبَنِي النَّضِيرِ مِنَ الرُّعْبِ وَالْخِزْيِ وَالْبَطْشَةِ.
Aynı şekilde "el-Melik, el-Azîz, el-Cebbâr, el-Mütekebbir" sıfatlarının zikredilmesi de [bu kısımdandır]; zira bu sıfatlar, Benî Nadîr'in başına indirdiği korku, zillet ve şiddetli azaba uygundur.
الْقِسْمُ الثَّانِي: مُتَعَلِّقٌ بِمَا اجْتَنَاهُ الْمُؤْمِنُونَ مِنْ ثَمَرَةِ النَّصْرِ فِي قِصَّةِ بَنِي النَّضِيرِ، وَتِلْكَ صِفَاتُ: السَّلامُ الْمُؤْمِنُ [الْحَشْر: ٢٣] لِقَوْلِهِ: فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلا رِكابٍ [الْحَشْر: ٦] ، أَيْ لَمْ يَتَجَشَّمِ الْمُسْلِمُونَ لِلْغِنَى مَشَقَّةً وَلَا أَذَى وَلَا قِتَالًا.
İkinci kısım: Müminlerin Benî Nadîr kıssasında zafer meyvesi olarak elde ettikleri şeylerle ilgilidir. Bunlar { فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلا رِكابٍ } “Siz bunun için ne bir at koşturdunuz ne de deve” [Haşr: 6] buyruğundan ötürü { السَّلامُ الْمُؤْمِنُ } [Haşr: 23] sıfatlarıdır; yani Müslümanlar bu zenginlik için hiçbir meşakkat, eziyet ve savaşa katlanmamışlardır.
وَكَذَلِكَ صفتا الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ [الْحَشْر: ٢٢] لِمُنَاسَبَتِهِمَا لِإِعْطَاءِ حَظٍّ فِي الْفَيْءِ لِلضُّعَفَاءِ.
Aynı şekilde { الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ } [Haşr: 22] sıfatları da fey gelirinden zayıflara pay verilmesine uygunlukları sebebiyle [bu kısımdandır].
الْقِسْمُ الثَّالِثُ: مُتَعَلِّقٌ بِمَا يَشْتَرِكُ فِيهِ الْفَرِيقَانِ الْمَذْكُورَانِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ فَيَأْخُذُ كُلُّ فَرِيقٍ حَظَّهُ مِنْهَا، وَهِيَ صِفَاتُ: «الْقُدُّوسِ، الْمُهَيْمِن، الْخَالِق، البارئ، الْمُصَوِّرِ» .
Üçüncü kısım: Bu surede zikredilen iki grubun ortak olduğu ve her grubun kendisinden payını aldığı hususlarla ilgilidir. Bunlar; «el-Kuddûs, el-Müheymin, el-Hâlık, el-Bâri', el-Musavvir» sıfatlarıdır.
لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى.
{ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler O'nundur.”
تَذْيِيلٌ لِمَا عُدِّدَ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ لَهُ جَمِيعُ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى الَّتِي بَعْضُهَا الصِّفَاتُ الْمَذْكُورَةُ آنِفًا.
Yüce Allah'ın sayılan sıfatları için bir tezyîldir (tamamlayıcı pekiştirmedir); yani az önce zikredilen sıfatların da bir kısmı olduğu bütün güzel isimler O'na aittir.
وَالْمُرَادُ بِالْأَسْمَاءِ الصِّفَاتِ، عَبَّرَ عَنْهَا بِالْأَسْمَاءِ لِأَنَّهُ مُتَّصِفٌ بِهَا عَلَى أَلْسِنَةِ خَلْقِهِ وَلِكَوْنِهَا بَالِغَةً مُنْتَهَى حَقَائِقِهَا بِالنِّسْبَةِ لِوَصْفِهِ تَعَالَى بِهَا فَصَارَتْ كَالْأَعْلَامِ عَلَى ذَاتِهِ تَعَالَى.
İsimlerden kasıt sıfatlardır. Bunlar isim olarak ifade edilmiştir; çünkü O, yarattıklarının dillerinde bu sıfatlarla nitelenmiştir ve Yüce Allah'ın bunlarla nitelenmesi bakımından hakikatlerinin zirvesine ulaşmış, böylece Yüce Zât'ı için özel isimler (alem) gibi olmuşlardır.
وَالْمَقْصُودُ: أَنْ لَهُ مَدْلُولَاتِ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ بَعْدَ قَوْلِهِ: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها [الْبَقَرَة: ٣١] ، أَيْ عَرَضَ الْمُسَمَّيَاتِ عَلَى الْمَلَائِكَةِ.
Kasıt şudur: Yüce Allah'ın { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” [Bakara: 31] buyruğunun ardından gelen { ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ } “sonra onları meleklere gösterdi” buyruğunda olduğu gibi, en güzel isimlerin delalet ettiği manalar O'na aittir; yani isimlendirilen varlıkları meleklere arz etmiştir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٨٠] .
Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na onlarla dua edin” [A'râf: 180] buyruğu A'râf Suresi'nde daha önce geçmişti.
يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.
{ يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Göklerde ve yerde olanlar O'nu tesbih eder. O, Azîz'dir, Hakîm'dir.”
جُمْلَةُ يُسَبِّحُ لَهُ إِلَخْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى يَعْنِي أَنَّ اتِّصَافَهُ بِالصِّفَاتِ الْحُسْنَى يَضْطَرُّ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مِنَ الْعُقَلَاءِ عَلَى تَعْظِيمِهِ بِالتَّسْبِيحِ وَالتَّنْزِيهِ عَنِ النَّقَائِصِ فَكُلُّ صِنْفٍ يَبْعَثُهُ عِلْمُهُ بِبَعْضِ أَسْمَاءِ اللَّهِ عَلَى أَنْ يُنَزِّهَهُ وَيُسَبِّحَهُ بِقَصْدٍ أَوْ بِغَيْرِ قَصْدٍ. فَالدَّهْرِيُّ أَوِ الطَّبَائِعِيُّ إِذَا نَوَّهَ بِنِظَامِ الْكَائِنَاتِ وَأُعْجِبَ بِانْتِسَاقِهَا فَإِنَّمَا يُسَبِّحُ فِي الْوَاقِعِ لِلْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ وَإِنْ كَانَ هُوَ يَدْعُوهُ دَهْرًا أَوْ طَبِيعَةً، هَذَا إِذَا حُمِلَ التَّسْبِيحُ عَلَى مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ وَهُوَ التَّنْزِيهُ بِالْقَوْلِ، فَأَمَّا إِنْ حُمِلَ عَلَى مَا يَشْمَلُ الْمَعْنِيِّينِ الْحَقِيقِيِّ وَالْمَجَازِيِّ مِنْ دلَالَة على التَّنْزِيه وَلَوْ بِلِسَانِ الْحَالِ. فَالْمَعْنَى: أَنَّ مَا ثَبَتَ لَهُ مِنْ صِفَاتِ الْخَلْقِ وَالْإِمْدَادِ وَالْقَهْرِ تَدُلُّ عَلَيْهِ شَوَاهِدُ الْمَخْلُوقَاتِ وَانْتِظَامُ وُجُودِهَا.
{ يُسَبِّحُ لَهُ } ilh. cümlesi, { لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } ifadesindeki zamirden hâl konumundadır. Yani O'nun en güzel sıfatlarla nitelenmiş olması, göklerde ve yerdeki akıl sahiplerini O'nu tesbih ederek ve eksikliklerden tenzih ederek yüceltmeye mecbur bırakır. Dolayısıyla her sınıfı, Allah'ın isimlerinden bazılarına dair bilgisi, bilerek veya bilmeyerek O'nu tenzih ve tesbih etmeye sevk eder. Nitekim dehrî (materyalist) veya tabiatçı (natüralist) kimse, kâinatın düzenini övüp onun intizamına hayran kaldığında, gerçekte -kendisi ona 'dehr' (zaman) veya 'tabiat' dese bile- Fâil-i Muhtâr'ı (kendi iradesiyle dilediğini yapan Allah'ı) tesbih etmektedir. Bu, tesbihin sözlü tenzih olan gerçek anlamına hamledilmesi durumundadır. Şayet hâl diliyle dahi olsa tenzihe delalet etme bakımından hem gerçek hem mecazi anlamı kapsayacak şekilde hamledilirse, bu takdirde mana şöyledir: O'nun için sabit olan yaratma, rızıklandırma ve kahredicilik sıfatlarına yaratılmışların şahitleri ve varlıklarının düzeni delalet etmektedir.
وَجُمْلَةُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ الْحَالِ وَأُوثِرَ هَاتَانِ الصِّفَتَانِ لِشِدَّةِ مُنَاسَبَتِهِمَا لِنِظَامِ الْخَلْقِ.
{ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } cümlesi hâl cümlesine matuftur; yaratılış nizamına son derece uygun olmaları sebebiyle bu iki sıfat tercih edilmiştir.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ رَدُّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ لِأَنَّ صَدْرَ السُّورَةِ مُمَاثِلٌ لِآخِرِهَا.
Bu ayette reddü'l-acüz ale's-sadr (sonun başa döndürülmesi sanatı) vardır; zira surenin başı sonuna benzemektedir.
رَوَى التِّرْمِذِيُّ بِسَنَدٍ حَسَنٍ عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ عَن النبيء ﷺ قَالَ: «مَنْ قَالَ حِينَ يُصْبِحُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ: أَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمِيعِ الْعَلِيمِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، ثُمَّ قَرَأَ الثَّلَاثَ آيَاتٍ مِنْ آخَرِ سُورَةَ الْحَشْرِ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عالِمُ الْغَيْبِ [الْحَشْر: ٢٢] إِلَى آخَرِ السُّورَةِ، وَكَّلَ اللَّهُ بِهِ سَبْعِينَ أَلْفَ مَلَكٍ يُصَلُّونَ عَلَيْهِ حَتَّى يُمْسِيَ، وَإِنْ مَاتَ ذَلِكَ الْيَوْمَ مَاتَ شَهِيدًا.
Tirmizî, hasen bir senetle Ma'kıl b. Yesâr'dan rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim sabahladığında üç defa: 'Eûzü billâhi's-semîi'l-alîmi mine'ş-şeytâni'r-racîm' der, sonra Haşr Suresi'nin sonundan üç ayeti, { هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عالِمُ الْغَيْبِ } [Haşr: 22] surenin sonuna kadar okursa, Allah onun için akşama kadar kendisine dua edecek yetmiş bin melek görevlendirir; eğer o gün ölürse şehit olarak ölür.
وَمَنْ قَالَهَا حِينَ يُمْسِي كَانَ بِتِلْكَ الْمَنْزِلَةِ»
Kim de bunu akşamladığında söylerse aynı derecede olur.»
. فَهَذِهِ فَضِيلَةٌ لِهَذِهِ الْآيَاتِ أُخْرَوِيَّةٌ.
Bu, bu ayetlerin uhrevi bir faziletidir.
وَرَوَى الْخَطِيبُ الْبَغْدَادِيُّ فِي «تَارِيخِهِ» بِسَنَدِهِ إِلَى إِدْرِيسَ بْنِ عَبْدِ الْكَرِيمِ الْحَدَّادِ قَالَ: قَرَأَتُ عَلَى خَلَفٍ (رَاوِي حَمْزَةَ) فَلَمَّا بَلَغْتُ هَذِهِ الْآيَةَ لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ [الْحَشْر: ٢١] إِلَى آخَرِ السُّورَةِ قَالَ: ضَعْ يَدَكَ عَلَى رَأْسِكَ فَإِنِّي قَرَأْتُ عَلَى الْأَعْمَشِ. فَلَمَّا بَلَغْتُ هَذِهِ الْآيَةَ قَالَ: ضَعْ يَدَكَ عَلَى رَأْسِكَ فَإِنِّي قَرَأْتُ عَلَى يَحْيَى بْنِ وَثَّابٍ، فَلَمَّا بَلَغْتُ هَذِهِ الْآيَةَ قَالَ: ضَعْ يَدَكَ عَلَى رَأْسِكَ فَإِنِّي قَرَأْتُ عَلَى عَلْقَمَةَ وَالْأَسْوَدِ فَلَمَّا بَلَغْتُ هَذِه الْآيَة قَالَا: ضَعْ يَدَكَ عَلَى رَأْسِكَ فَإِنَّا قَرَأْنَا عَلَى عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا بَلَغْنَا هَذِهِ الْآيَةَ قَالَ: ضَعَا أَيْدِيَكُمَا عَلَى رُؤُوسِكُمَا، فَإِنِّي قَرَأْتُ على النبيء ﷺ فَلَمَّا بَلَغْتُ هَذِهِ الْآيَةَ قَالَ لِي: ضَعْ يَدَكَ عَلَى رَأْسِكَ فَإِنَّ جِبْرِيلَ لَمَّا نَزَلَ بِهَا إِلَيَّ قَالَ: ضَعْ يَدَكَ عَلَى رَأْسِكَ فَإِنَّهَا شِفَاءٌ مِنْ كُلِّ دَاءٍ إِلَّا السَّامُ. وَالسَّامُ الْمَوْتُ.
Hatîb el-Bağdâdî «Târîh»inde kendi senediyle İdrîs b. Abdilkerîm el-Haddâd'dan rivayet etti ki o şöyle demiştir: Halef'e (Hamza'nın ravisi) okudum. { لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ } [Haşr: 21] surenin sonuna kadarki bu ayete ulaştığımda bana: 'Elini başına koy; çünkü ben el-A'meş'e okudum, bu ayete ulaştığımda o bana: «Elini başına koy; çünkü ben Yahyâ b. Vessâb'a okudum, bu ayete ulaştığımda o bana: 'Elini başına koy; çünkü ben Alkame ve el-Esved'e okudum, bu ayete ulaştığımda onlar bana: 'Elini başına koy; çünkü biz Abdullah'a [İbn Mes'ûd] okuduk, bu ayete ulaştığımızda o bize: «Ellerinizi başlarınıza koyun; çünkü ben Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e okudum, bu ayete ulaştığımda bana: 'Elini başına koy; zira Cibrîl bu ayeti bana indirdiğinde: 'Elini başına koy; çünkü o sâm hariç her derde şifadır' dedi» demişti»' demişti»' dedi. Sâm, ölümdür.
قُلْتُ: هَذَا حَدِيثٌ أَغَرُّ مُسَلْسَلٌ إِلَى جِبْرِيلَ ﵇.
Derim ki: Bu, Cibrîl aleyhisselâm'a kadar uzanan çok meşhur müteselsil bir hadistir.
وَأَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ عَن النبيء ﷺ أَنَّهُ قَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ [الْحَشْر: ٢١] إِلَى آخَرِ السُّورَةِ: هِيَ رُقْيَةُ الصُّدَاعِ،
Deylemî, Ali ve İbn Mes'ûd'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yüce Allah'ın { لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ } [Haşr: 21] surenin sonuna kadarki buyruğu hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «O, baş ağrısının rukyesidir (şifa duasıdır).»
فَهَذِهِ مَزِيَّةٌ لِهَذِهِ الْآيَاتِ.
Bu da bu ayetlerin bir meziyetidir.