تُفِيدُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْنَى التَّعْلِيلِ لِمُفَادِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ [الممتحنة:
Bu cümle, Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } “...şüphesiz o dosdoğru yoldan sapmıştır” [Mümtehine:
١] بِاعْتِبَارِ بَعْضَ مَا أَفَادَتْهُ الْجُمْلَةُ، وَهُوَ الضَّلَالُ عَنِ الرُّشْدِ، فَإِنَّهُ قَدْ يَخْفَى وَيُظَنُّ أَنَّ فِي تَطَلُّبِ مَوَدَّةِ الْعَدُوِّ فَائِدَةٌ، كَمَا هُوَ حَالُ الْمُنَافِقِينَ الْمَحْكِيِّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [النِّسَاء: ١٤١] ، فَقَدْ يُظَنُّ أَنَّ مُوَالَاتَهُمْ مِنَ الدَّهَاءِ وَالْحَزْمِ رَجَاءَ نَفْعِهِمْ إِنْ دَالَتْ لَهُمُ الدَّوْلَةُ، فَبَيَّنَ اللَّهُ لَهُمْ خَطَأَ هَذَا الظَّنِّ، وَأَنَّهُمْ إِنِ اسْتَفَادُوا مِنْ مَوَدَّتِهِمْ إِيَّاهُمْ إِطِّلَاعًا عَلَى قُوَّتِهِمْ فَتَأَهَّبُوا لَهُمْ وَظَفِرُوا بِهِمْ لَمْ يَكُونُوا لِيَرْقَبُوا فِيهِمْ إِلَّا وَلَا ذِمَّةٍ، وَأَنَّهُمْ لَوْ أَخَذُوهُمْ وَتَمَكَّنُوا مِنْهُمْ لَكَانُوا أَعْدَاءً لَهُمْ لِأَنَّ الَّذِي أَضْمَرَ الْعَدَاوَةَ زَمَنًا يَعْسُرُ أَنْ يَنْقَلِبَ وَدُودًا، وَذَلِكَ لِشِدَّةِ الْحَنَقِ عَلَى مَا لَقَوْا مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ إِبْطَالِ دِينِ الشِّرْكِ وَتَحْقِيرِ أَهْلِهِ وَأَصْنَامِهِمْ.
1] kavlinin ifade ettiği manayı -cümlenin ifade ettiği şeylerden biri olan doğru yoldan (rüşd) sapma yönüyle- gerekçelendirme (ta'lîl) anlamı taşımaktadır. Zira bu durum gizli kalabilir ve tıpkı Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Onlar sizi gözetleyip dururlar: Eğer size Allah'tan bir zafer gelirse 'Biz sizinle beraber değil miydik?' derler. Şayet kâfirlere bir pay düşerse 'Size üstünlük sağlayıp da sizi müminlerden korumadık mı?' derler” [Nisâ: 141] kavlinde anlatılan münafıkların durumunda olduğu gibi, düşmanın sevgisini aramakta bir fayda olduğu zannedilebilir. Nitekim talih onlara dönerse faydalarını umarak onlarla dostluk kurmanın bir kurnazlık ve tedbirlilik olduğu sanılabilir. Allah onlara bu zannın yanlış olduğunu; şayet [kâfirler] onların bu sevgisinden yararlanıp güçlerini öğrenir, böylece onlara karşı hazırlanıp üstün gelirlerse haklarında ne bir akrabalık bağı ne de bir ahit gözeteceklerini, onları yakalayıp ele geçirdiklerinde onlara düşman kesileceklerini açıklamıştır. Çünkü uzun süre düşmanlık besleyen kimsenin birdenbire candan bir dosta dönüşmesi zordur; zira şirk dininin geçersiz kılınması, mensuplarının ve putlarının hakir görülmesi sebebiyle Müslümanlara karşı duydukları kin son derece şiddetlidir.
وَفِعْلُ يَكُونُوا مُشْعِرٌ بِأَنَّ عَدَاوَتَهُمْ قَدِيمَةٌ وَأَنَّهَا تَسْتَمِرُّ.
{ يَكُونُوا } fiili, onların düşmanlığının köklü olduğuna ve devam edeceğine işaret etmektedir.
وَالْبَسْطُ: مُسْتَعَارٌ لِلْإِكْثَارِ لِمَا شَاعَ مِنْ تَشْبِيهِ الْكَثِيرِ بِالْوَاسِعِ وَالطَّوِيلِ، وَتَشْبِيهِ ضِدِّهِ
Bast (el/dil uzatma), çokluğun yaygın bir şekilde geniş ve uzun olana benzetilmesi, zıddı olan...
وَهُوَ الْقَبْضُ بِضِدِّ ذَلِكَ، فَبَسْطُ الْيَدِ الْإِكْثَارُ مِنْ عَمَلِهَا.
kabzın da (çekme/kısma) bunun zıddına benzetilmesi dolayısıyla 'çoğaltmak' manasında istiare edilmiştir. Dolayısıyla el uzatmak (bastü'l-yed), onun fiilini çokça yapmak [demektir].
وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا: عَمَلُ الْيَدِ الَّذِي يَضُرُّ مِثْلُ الضَّرْبِ وَالتَّقْيِيدِ وَالطَّعْنِ، وَعَمَلِ اللِّسَانِ الَّذِي يُؤْذِي مِثْلِ الشَّتْمِ وَالتَّهَكُّمِ. وَدَلَّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ: بِالسُّوءِ، فَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِ يَبْسُطُوا الَّذِي مَفْعُولُهُ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ.
Buradaki murat; vurmak, bağlamak ve hançerlemek gibi elin zarar veren eylemleri ile sövmek ve alay etmek gibi dilin eziyet veren eylemleridir. Buna { بِالسُّوءِ } kavli delalet etmektedir; bu ifade, mef'ûlü { أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ } olan { يَبْسُطُوا } fiiline mütealliktir.
وَجُمْلَةُ وَوَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ يَكُونُوا، وَالْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ، أَيْ وَهُمْ قَدْ وَدُّوا مِنَ الْآنِ أَنْ تَكْفُرُوا فَكَيْفَ لَوْ يَأْسِرُونَكُمْ أَلَيْسَ أَهَمُّ شَيْءٍ عِنْدَهُمْ حِينَئِذٍ أَنْ يَرُدُّوكُمْ كُفَّارًا، فَجُمْلَةُ الْحَالِ دَلِيلٌ عَلَى مَعْطُوفٍ مُقَدَّرٍ عَلَى جَوَابِ الشَّرْطِ كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنْ يَثْقَفُوكُمْ يَكُونُوا لَكُمْ أَعْدَاءً إِلَى آخِرِهِ، وَيَرُدُّوكُمْ كُفَّارًا، وَلَيْسَتْ جُمْلَةُ وَوَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ الْجَوَابِ، لِأَنَّ مَحَبَّتَهُمْ أَنْ يَكْفُرَ الْمُسْلِمُونَ مَحَبَّةٌ غَيْرُ مُقَيَّدَةٍ بِالشَّرْطِ، وَلِذَلِكَ وَقَعَ فِعْلُ وَدُّوا مَاضِيًا وَلَمْ يَقَعْ مُضَارِعًا مِثْلَ الْأَفْعَالِ الثَّلَاثَةِ قَبْلَهُ يَثْقَفُوكُمْ يَكُونُوا لَكُمْ أَعْداءً وَيَبْسُطُوا لِيُعْلَمَ أَنَّهُ لَيْسَ مَعْطُوفًا عَلَى جَوَابِ الشَّرْطِ.
{ وَوَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ } cümlesi { يَكُونُوا } fiilindeki zamirden hâldir; vâv (و) ise vâv-ı hâliyyedir. Yani: Onlar daha şimdiden sizin kâfir olmanızı arzu etmektedirler; ya sizi esir alacak olsalar nasıl olur! O vakit onlar için en mühim şey sizi küfre döndürmek olmaz mı? Dolayısıyla bu hâl cümlesi, şartın cevabına matuf takdîrî bir ifadeye delalet etmektedir; sanki: “Şayet sizi ele geçirirlerse size düşman kesilirler... ve sizi küfre döndürürler” denilmiş gibidir. { وَوَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ } cümlesi cevap cümlesine matuf değildir; çünkü onların Müslümanların inkâr etmesini istemeleri şarta bağlı bir arzu değildir. Bu yüzden { وَدُّوا } fiili mazi sığasında gelmiş, kendisinden önceki üç fiil olan { يَثْقَفُوكُمْ } , { يَكُونُوا لَكُمْ أَعْداءً } ve { وَيَبْسُطُوا } gibi muzari gelmemiştir; tâ ki şartın cevabına matuf olmadığı bilinsin.
وَهَذَا الْوَجْهُ أَحْسَنُ مِمَّا فِي كِتَابِ «الْإِيضَاحِ» لِلْقَزْوِينِي فِي بَحْثِ تَقْيِيدِ الْمُسْنَدِ بِالشَّرْطِ، إِذِ اسْتَظْهَرَ أَنْ يَكُونَ وَوَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ إِنْ يَثْقَفُوكُمْ.
Bu vecih, Kazvînî'nin *el-Îzâh* adlı kitabında müsnedin şartla kayıtlanması bahsinde zikredilen görüşten daha evladır; zira o, { وَوَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ } cümlesinin { إِنْ يَثْقَفُوكُمْ } cümlesine matuf olmasını tercih etmiştir.
وَنَظَّرَهُ بِجُمْلَةِ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ فِي آلِ عِمْرَانَ [١١١] . فَإِنَّ الْمَعْطُوفَ بِ (ثُمَّ) فِيهَا عَطْفٌ عَلَى مَجْمُوعِ الشَّرْطِ وَفِعْلِهِ وَجَوَابِهِ لَا عَلَى جُمْلَةِ فِعْلِ الشَّرْطِ.
Bunu da Âl-i İmrân [111]'deki Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } “Eğer sizinle savaşırlarsa, size arkalarını dönüp kaçarlar; sonra kendilerine yardım da edilmez” kavlindeki { ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } cümlesiyle kıyaslamıştır. Oysa oradaki { ثُمَّ } ile yapılan atıf, şart fiili cümlesine değil, şart, şart fiili ve cevabın tamamına atıftır.
ولَوْ هُنَا مَصْدَرِيَّةٌ فَفِعْلُ تَكْفُرُونَ مُؤَوَّلٌ بِمَصْدَرٍ، أَيْ ودّوا كفركم.
Buradaki { لَوْ } masdariyyedir; dolayısıyla { تَكْفُرُونَ } fiili masdar tevilindedir, yani: “inkâr etmenizi arzu ederler” (veddû küfraküm) demektir.
[سُورَة الممتحنة (٦٠) : آيَة ٣]
[Mümtehine Suresi (60), Ayet 3]
لَنْ تَنْفَعَكُمْ أَرْحامُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣)
{ لَنْ تَنْفَعَكُمْ أَرْحامُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Kıyamet günü ne akrabalarınız ne de evlatlarınız size asla fayda vermez. [Allah] aranızı ayırır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
تَخَلَّصَ مِنْ تَبْيِينِ سُوءِ عَاقِبَةِ مُوَالَاةِ أَعْدَاءِ الدِّينِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، إِلَى بَيَانِ سُوءِ
Din düşmanlarını dost edinmenin dünya hayatındaki kötü akıbetini açıklamaktan...
عَاقِبَةِ تِلْكَ الْمُوَالَاةِ فِي الْآخِرَةِ، وَمُنَاسَبَةُ حُسْنِ التَّخَلُّصِ قَوْلُهُ: وَوَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ [الممتحنة: ٢] الدَّالُّ عَلَى مَعْنَى: أَنَّ وِدَادَتَهُمْ كُفْرَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَثْقَفُوكُمْ تَنْقَلِبُ إِلَى أَنْ يُكْرِهُوكُمْ عَلَى الْكفْر حِين يثقفونكم، فَلَا تنفعكم ذَوا أَرْحَامِكُمْ مِثْلُ الْأُمَّهَاتِ وَالْإِخْوَةِ الْأَشِقَّاءِ، وَلَلْأُمِّ، وَلَا أَوْلَادُكُمْ، وَلَا تَدْفَعُ عَنْكُمْ عَذَابَ الْآخِرَةِ إِنْ كَانُوا قَدْ نَفَعُوكُمْ فِي الدُّنْيَا بِصِلَةِ ذَوِي الْأَرْحَامِ وَنُصْرَةِ الْأَوْلَادِ.
bu dostluğun ahiretteki kötü akıbetini beyan etmeye hüsn-i tehallus (güzel bir geçiş) yapılmıştır. Bu hüsn-i tehallusun münasebeti; sizi ele geçirmeden önceki küfre girmeniz arzusunun, sizi ele geçirdiklerinde küfre zorlamaya dönüşeceği manasına delalet eden { وَوَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ } [Mümtehine: 2] kavlidir. Dolayısıyla anneler, öz ve anne bir kardeşler gibi akrabalarınız da evlatlarınız da size fayda vermez; dünyada akrabalık bağı ve evlatların yardımıyla size fayda vermiş olsalar bile ahiret azabını sizden savamazlar.
فَجُمْلَةُ لَنْ تَنْفَعَكُمْ أَرْحامُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ إِلَى آخِرِهَا مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا نَاشِئًا عَنْ سُؤَالٍ مَفْرُوضٍ مِمَّنْ يَسْمَعُ جُمْلَةَ وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ [الممتحنة: ٢] ، أَيْ مِنْ حَقِّ ذَلِكَ أَنْ يُسْأَلَ عَنْ آثَارِهِ لِخَطَرِ أَمْرِهَا.
{ لَنْ تَنْفَعَكُمْ أَرْحامُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ } cümlesi sonuna kadar, { وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ } [Mümtehine: 2] cümlesini işiten kimseden doğan varsayımsal bir sorudan kaynaklanan istînâf-ı beyânîdir; yani durumun vahameti sebebiyle bunun doğuracağı sonuçların sorulması gerekirdi.
وَإِذَا كَانَ نَاشِئًا عَنْ كَلَامٍ جَرَى مَجْرَى التَّعْلِيلِ لِجُمْلَةِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ [الممتحنة: ١] ، فَهُوَ أَيْضًا مُفِيدٌ تَعْلِيلًا ثَانِيًا بِحَسَبِ الْمَعْنَى، وَلَوْلَا إِرَادَةُ الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ لَجَاءَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةً بِالْوَاوِ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا، وَزَادَ ذَلِكَ حُسْنًا أَنَّ مَا صَدَرَ مِنْ حَاطِبِ ابْن أَبِي بَلْتَعَةَ مِمَّا عُدَّ عَلَيْهِ هُوَ مُوَالَاةٌ لِلْعَدُوِّ، وَأَنَّهُ اعْتَذَرَ بِأَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَتَّخِذَ عِنْدَ الْمُشْرِكِينَ يَدًا يَحْمُونَ بِهَا قَرَابَتَهُ (أَي أمه وأخواته) . وَلِذَلِكَ ابْتُدِئَ فِي نَفْيِ النَّفْعِ بِذِكْرِ الْأَرْحَامِ لِمُوَافَقَةِ قِصَّةِ حَاطِبٍ لِأَنَّ الْأُمَّ ذَاتُ رَحِمٍ وَالْإِخْوَةُ أَبْنَاؤُهَا هُمْ إِخْوَتُهُ مِنْ رَحِمَهِ.
Bu ifade, { فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } [Mümtehine: 1] cümlesinin gerekçesi makamında olan bir sözden kaynaklandığı için mana bakımından ikinci bir gerekçe de bildirmektedir. Şayet istînâf-ı beyânî kastedilmemiş olsaydı, bu cümle vâv (و) harfiyle bir öncekine matuf olarak gelirdi. Bu durumu daha da güzelleştiren husus şudur: Hâtıb b. Ebî Beltea'nın aleyhine sayılan davranışı düşmanı dost edinmekti; o ise müşriklerin yanında, akrabalarını (yani annesini ve kız kardeşlerini) koruyacakları bir minnet/iyilik edinmek istediğini öne sürerek mazeret beyan etmişti. İşte bu yüzden faydanın nefyedilmesine Hâtıb'ın kıssasına uygun olarak önce akrabaların (erhâm) zikriyle başlanmıştır; zira anne rahim sahibidir, onun çocukları olan kardeşler de onun ana bir kardeşleridir.
وَأَمَّا عَطْفُ وَلا أَوْلادُكُمْ فَتَتْمِيمٌ لِشِمُولِ النَّهْيِ قَوْمًا لَهُمْ أَبْنَاءٌ فِي مَكَّةَ.
{ وَلا أَوْلادُكُمْ } kavlinin atfedilmesi ise yasağın Mekke'de oğulları bulunan bir topluluğu da kapsaması için bir tamamlamadır (tetmîm).
وَالْمُرَادُ بِالْأَرْحَامِ: ذَوُو الْأَرْحَامِ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ لِظُهُورِ الْقَرِينَةِ.
Erhâm (akrabalık bağları) ile murat, karinenin açıklığı sebebiyle muzâfın hazfedilmesiyle 'zevü'l-erhâm'dır (akrabalar).
ويَوْمَ الْقِيامَةِ ظَرْفٌ يَتَنَازَعُهُ كُلٌّ مِنْ فِعْلِ لَنْ تَنْفَعَكُمْ، وَفِعْلِ يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ.
{ يَوْمَ الْقِيامَةِ } lafzı, hem { لَنْ تَنْفَعَكُمْ } hem de { يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ } fiilinin üzerinde tenâzu ettiği bir zarftır.
إِذْ لَا يَلْزَمُ تَقَدُّمُ الْعَامِلَيْنِ عَلَى الْمَعْمُولِ الْمُتَنَازَعِ فِيهِ إِذَا كَانَ ظَرْفًا لِأَنَّ الظُّرُوفَ تَتَقَدَّمُ عَلَى عَوَامِلِهَا وَأَنْ أَبَيْتَ هَذَا التَّنَازُعَ فَقُلْ هُوَ ظَرْفُ تَنْفَعَكُمْ وَاجْعَلْ لِ يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ ظَرْفًا مَحْذُوفًا دَلَّ عَلَيْهِ الْمَذْكُورُ.
Çünkü üzerinde tenâzu edilen mâmûl bir zarf olduğunda iki amilin de ondan önce gelmesi gerekmez; zira zarflar amillerinin önüne geçebilir. Şayet bu tenâzuyu kabul etmezsen, onun { تَنْفَعَكُمْ } fiilinin zarfı olduğunu söyle ve { يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ } fiili için de zikredilen lafzın delalet ettiği mahzuf bir zarf takdir et.
وَالْفَصْلُ هُنَا: التَّفْرِيقُ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ الْقَضَاءَ. وَالْمَعْنَى: يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُفَرَّقُ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ ذَوِي أَرْحَامِكُمْ وَأَوْلَادِكُمْ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ، قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ وَصاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ [عبس: ٣٤- ٣٧] .
Buradaki fasl (ayırma), tefrîktir (birbirinden ayırmaktır), hüküm vermek (kaza) manasında değildir. Anlamı şöyledir: Kıyamet günü sizinle akrabalarınız ve çocuklarınızın arası ayrılacaktır; bir fırka cennette, bir fırka da çılgın alevli cehennemdedir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ وَصاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ } “O gün kişi kardeşinden, annesinden, babasından, eşinden ve oğullarından kaçar. O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir derdi vardır” [Abese: 34-37].
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَا يَنْفَعُونَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَا لَكُمْ تَرْفُضُونَ حَقَّ اللَّهِ مُرَاعَاةً لَهُمْ وَهُمْ يَفِرُّونَ مِنْكُمْ يَوْمَ اشْتِدَادِ الْهَوْلِ، خَطَّأَ رَأْيَهُمْ فِي مُوَالَاةِ الْكُفَّارِ أَوَّلًا بِمَا يَرْجِعُ إِلَى حَالِ مَنْ وَالَوْهُ. ثُمَّ خَطَّأَهُ ثَانِيًا بِمَا يَرْجِعُ إِلَى حَالِ مَنِ اسْتَعْمَلُوا الْمُوَالَاةَ لِأَجْلِهِمْ، وَهُوَ تَقْسِيمٌ حَاصِرٌ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ مَا أَقْدَمَ عَلَيْهِ حَاطِبٌ مِنْ أَيِّ جِهَةِ نَظَرٍ إِلَيْهِ يَكُونُ خَطَأً وَبَاطِلًا.
Manası şudur: Onlar kıyamet günü size hiçbir fayda sağlamayacaklardır; öyleyse dehşetin şiddetlendiği o günde sizden kaçacak olan kimseleri gözetmek uğruna Allah'ın hakkını nasıl terk edersiniz? [Allah], kâfirleri dost edinme konusundaki görüşlerinin yanlışlığını önce dost edindikleri kimselerin durumuna raci olan hususla, sonra da uğruna bu dostluğu kurdukları kimselerin durumuna raci olan hususla ortaya koymuştur. Bu, Hâtıb'ın kalkıştığı işin hangi açıdan bakılırsa bakılsın yanlış ve batıl olduğuna işaret eden kuşatıcı bir taksimdir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَفْصِلُ بَيْنَكُمْ بِبِنَاءِ يَفْصِلُ لِلْمَجْهُولِ مُخَفَّفًا. وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ يَفْصِلُ بِالْبِنَاءِ الْفَاعِل، وَفَاعِلُهُ ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ لِعِلْمِهِ مِنَ الْمَقَامِ، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ يَفْصِلُ مُشَدَّدَ الصَّادِ مَكْسُورَةً مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ مُبَالَغَةً فِي الْفَصْلِ، وَالْفَاعِلُ ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى اللَّهِ الْمَعْلُومِ مِنَ الْمَقَامِ.
Cumhur { يُفْصَلُ بَيْنَكُمْ } lafzını şeddesiz olarak meçhul sığada okumuştur. Âsım ve Ya'kûb ise { يَفْصِلُ } şeklinde mâlûm sığada okumuştur; fâili ise makamdan anlaşıldığı üzere Allah'a dönen bir zamirdir. Hamza, Kisâî ve Halef ise ayırmada mübalağa ifade etmek üzere sâd harfini kesreli ve şeddeli olarak { يُفَصِّلُ } şeklinde mâlûm okumuşlardır; fâil yine makamdan bilinen Allah'a dönen zamirdir.
وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ يَفْصِلُ بِضَمِّ التَّحْتِيَّةِ وَتَشْدِيدِ الصَّادِ مَفْتُوحَةً مَبْنِيًّا لِلنَّائِبِ مِنْ فَصَّلَ الْمُشَدِّدِ.
İbn Âmir ise şeddeli { فَصَّلَ } fiilinden nâib-i fâil (meçhul) olarak, yâ harfinin zammesi ve sâd harfinin şeddeli-fethasıyla { يُفَصَّلُ } şeklinde okumuştur.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ وَعِيدٌ وَوَعْدٌ.
{ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } cümlesi bir tehdit (vaîd) ve bir vaaddir.
[سُورَة الممتحنة (٦٠) : آيَة ٤]
[Mümtehine Suresi (60), Ayet 4]
قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنا بِكُمْ وَبَدا بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَالْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلاَّ قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ رَبَّنا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنا وَإِلَيْكَ أَنَبْنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ (٤)
{ قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنا بِكُمْ وَبَدا بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَالْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلاَّ قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ رَبَّنا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنا وَإِلَيْكَ أَنَبْنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ } “İbrahim'de ve onunla beraber olanlarda sizin için elbette güzel bir örnek vardır. Hani onlar kavimlerine şöyle demişlerdi: 'Biz sizden ve Allah'tan başka taptıklarınızdan kesinlikle uzağız; sizi inkâr ettik. Siz bir tek Allah'a iman edinceye kadar bizimle sizin aranızda ebedî bir düşmanlık ve kin baş göstermiştir.' Ancak İbrahim'in babasına: 'Senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim; fakat Allah'tan gelecek hiçbir şeyi senden savmaya gücüm yetmez' demesi müstesnadır. 'Rabbimiz! Yalnızca sana tevekkül ettik, yalnızca sana yöneldik ve dönüş de ancak sanadır.'”
قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنا بِكُمْ وَبَدا بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَالْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ.
{ قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنا بِكُمْ وَبَدا بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَالْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ } “İbrahim'de ve onunla beraber olanlarda sizin için elbette güzel bir örnek vardır. Hani onlar kavimlerine şöyle demişlerdi: 'Biz sizden ve Allah'tan başka taptıklarınızdan kesinlikle uzağız; sizi inkâr ettik. Siz bir tek Allah'a iman edinceye kadar bizimle sizin aranızda ebedî bir düşmanlık ve kin baş göstermiştir.'”
صَدْرُ هَذِهِ الْآيَةُ يُفِيدُ تَأْكِيدًا لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ إِنْ يَثْقَفُوكُمْ [الممتحنة: ٢] وَجُمْلَةِ لَنْ تَنْفَعَكُمْ أَرْحامُكُمْ [الممتحنة: ٣] ، لِأَنَّهَا بِمَا تَضَمَّنَتْهُ مِنْ أَنَّ الْمُوَجَّهِ إِلَيْهِمُ التَّوْبِيخُ خَالَفُوا الْأُسْوَةَ الْحَسَنَةَ تُقَوِّي إِثْبَاتَ الْخَطَأِ الْمُسْتَوْجِبِ لِلتَّوْبِيخِ.
Bu ayetin baş tarafı, { إِنْ يَثْقَفُوكُمْ } [Mümtehine: 2] cümlesinin ve { لَنْ تَنْفَعَكُمْ أَرْحامُكُمْ } [Mümtehine: 3] cümlesinin içeriğini teyit etmektedir. Çünkü kendilerine azarlama yöneltilen kimselerin güzel örneğe muhalefet ettiklerini içermesi yönüyle, azarlamayı gerektiren hatanın ispatını pekiştirmektedir.
ذَلِكَ أَنَّهُ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْ بَيَانِ خَطَأِ مَنْ يُوَالِي عَدُوَّ اللَّهِ بِمَا يَجُرُّ إِلَى أَصْحَابِهِ مِنْ مَضَارٍّ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ تَحْذِيرًا لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ، انْتَقَلَ إِلَى تَمْثِيلِ الْحَالَةِ الصَّالِحَةِ بِمِثَالٍ مِنْ فِعْلِ أَهْلِ الْإِيمَانِ الصَّادِقِ وَالِاسْتِقَامَةِ الْقَوِيمَةِ وَنَاهِيكَ بِهَا أُسْوَةٌ.
Zira Allah'ın düşmanını dost edinen kimsenin hatası, ondan sakındırmak amacıyla bunun faillerine dünyada ve ahirette getireceği zararlarla açıklandıktan sonra, doğru durum samimi iman ve dosdoğru istikamet ehlinin fiilinden bir misalle örneklendirilmeye geçilmiştir; bu ne güzel bir örnektir!
وَافْتِتَاحُ الْكَلَامِ بِكَلِمَتَيْ قَدْ كانَتْ لِتَأْكِيدِ الْخَبَرِ، فَإِنَّ قَدْ مَعَ فِعْلِ الْكَوْنِ يُرَادُ بِهِمَا التَّعْرِيضُ بِالْإِنْكَارِ عَلَى الْمُخَاطَبِ وَلَوْمِهِ فِي الْإِعْرَاضِ عَنِ الْعَمَلِ بِمَا
Söze { قَدْ كانَتْ } kelimeleriyle başlanması haberi tekit etmek içindir. Nitekim { قَدْ } edatı 'kevn' fiiliyle (kâne) birlikte kullanıldığında, muhatabı kınama ve haberin içerdiği şeyle amel etmekten yüz çevirdiği için...
تَضَمَّنَهُ الْخَبَرُ كَقَوْلِ عُمَرَ لِابْنِ عَبَّاسٍ يَوْمَ طَعَنَهُ غُلَامُ الْمُغِيرَةِ: «قَدْ كُنْتَ أَنْتَ وَأَبُوكَ تُحِبَّانِ أَنْ يَكْثُرَ هَؤُلَاءِ الْأَعْلَاجُ بِالْمَدِينَةِ» ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ [ق: ٢٢] تَوْبِيخًا عَلَى مَا كَانَ مِنْهُمْ فِي الدُّنْيَا مِنْ إِنْكَارٍ لِلْبَعْثِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سالِمُونَ [الْقَلَم: ٤٣] وَقَوْلُهُ: لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ [الْأَحْزَاب: ٢١] .
onu azarlama manası kastedilir. Nitekim Muğîre'nin kölesi Ömer'i [radıyallâhu anh] hançerlediği gün İbn Abbâs'a [radıyallâhu anhümâ] söylediği: “Sen ve baban, Medine'de bu gayrimüslim kölelerin çoğalmasını isterdiniz” sözü böyledir. Yine dünyada dirilişi inkâr etmelerinden ötürü bir azarlama olarak Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ } “Andolsun sen bundan gaflette idin; biz de senin perdeni kaldırdık” [Kāf: 22] kavli, { وَقَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سالِمُونَ } “Oysa onlar sapasağlam iken secdeye çağrılıyorlardı” [Kalem: 43] kavli ve { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ } “Andolsun ki, Allah'ı ve ahiret gününü umanlar için Allah'ın Resulünde güzel bir örnek vardır” [Ahzâb: 21] kavli de bu kabildendir.
وَيَتَعَلَّقُ لَكُمْ بِفِعْلِ «كَانَ» ، أَوْ هُوَ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ وَقَعَ مَوْقِعَ الْحَالِ مِنْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ.
{ لَكُمْ } ifadesi “kâne” fiiline mütealliktir veya { أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } terkibinden hâl makamında yer alan bir zarf-ı müstakardır.
وَإِبْرَاهِيمُ ﵇ مَثَلٌ فِي الْيَقِينِ بِاللَّه وَالْغَضَب بِهِ، عَرَفَ ذَلِكَ الْعَرَبُ وَالْيَهُودُ
İbrahim aleyhisselâm, Allah'a yakîn ve O'nun uğrunda öfkelenme/tavır alma hususunda bir timsaldir. Bunu Araplar, Yahudiler...
وَالنَّصَارَى مِنَ الْأُمَمِ، وَشَاعَ بَيْنَ الْأُمَمِ الْمُجَاوِرَةِ مِنَ الْكَنْعَانِيِّينَ وَالْأَرَامِيِّينَ، وَلَعَلَّهُ بَلَغَ إِلَى الْهِنْدِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ اسْمَ (برهما) معبود البراهة مِنَ الْهُنُودِ مُحَرَّفٌ عَنِ (اسْمِ إِبْرَاهِيمَ) وَهُوَ احْتِمَالٌ.
ve Hristiyan milletler bilmekteydi; Kenanlılar ve Ârâmîler gibi komşu milletler arasında da yayılmıştı; hatta belki de Hindistan'a kadar ulaşmıştı. Nitekim Hint Brahmanlarının ilahı olan 'Brahma' isminin 'İbrahim' isminden tahrif edildiği söylenmiştir ki bu bir ihtimaldir.
وَعُطِفَ وَالَّذِينَ مَعَهُ لِيَتِمَّ التَّمْثِيلُ لِحَالِ الْمُسْلِمِينَ مَعَ رسولهم ﷺ بِحَالِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ وَالَّذِينَ مَعَهُ، أَيْ أَنْ يَكُونُ الْمُسْلِمُونَ تَابِعِينَ لرضى رسولهم ﷺ كَمَا كَانَ الَّذِينَ مَعَ إِبْرَاهِيمَ ﵇.
{ وَالَّذِينَ مَعَهُ } ifadesi, Müslümanların Resulleri sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan durumunun, İbrahim aleyhisselâm ve beraberindekilerin durumuyla örneklendirilmesinin tamamlanması için atfedilmiştir; yani tıpkı İbrahim'in aleyhisselâm beraberindekiler gibi Müslümanlar da Resullerinin sallallâhu aleyhi ve sellem rızasına tâbi olsunlar diye [böyle buyrulmuştur].
وَالْمُرَادُ بِ الَّذِينَ مَعَهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَاتَّبَعُوا هَدْيَهُ وَهُمْ زَوْجُهُ سَارَةُ وَابْنُ أَخِيهِ لُوطٌ وَلَمْ يَكُنْ لِإِبْرَاهِيمَ أَبْنَاءٌ، فَضَمِيرُ إِذْ قالُوا عَائِدٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ فَهُمْ ثَلَاثَةٌ.
{ الَّذِينَ مَعَهُ } ile murat; ona iman eden ve onun rehberliğine uyan kimselerdir ki bunlar eşi Sâre ve kardeşinin oğlu Lût'tur; o vakit İbrahim'in çocukları yoktu. Dolayısıyla { إِذْ قالُوا } kavlindeki zamir İbrahim'e ve beraberindekilere dönmektedir, yani üç kişidirler.
وإِذْ ظَرْفُ زَمَانٍ بِمَعْنَى حِينَ، أَيِ الْأُسْوَةُ فِيهِ وَفِيهِمْ فِي ذَلِكَ الزَّمَنِ.
{ إِذْ } lafzı “hîne” (vakit/zaman) anlamında zaman zarfıdır; yani örnek alma, o zamanda onda ve onlardadır.
وَالْمُرَادُ بِالزَّمَنِ: الْأَحْوَالُ الْكَائِنَةُ فِيهِ، وَهُوَ مَا تُبَيِّنُهُ الْجُمْلَةُ الْمُضَافُ إِلَيْهَا الظَّرْفُ وَهِيَ جُمْلَةُ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ إِلَخْ.
Zaman ile murat, o zamandaki hâllerdir; bu da zarfın kendisine muzâf kılındığı { قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ } ilâ âhirih cümlesinin açıkladığı husustur.
وَالْأِسْوَةُ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَضَمِّهَا: الْقُدْوَةُ الَّتِي يُقْتَدَى بِهَا فِي فِعْلٍ مَا. فَوُصِفَتْ فِي الْآيَةِ بِ حَسَنَةٌ وَصْفًا لِلْمَدْحِ لِأَنَّ كَوْنَهَا حَسَنَةً قَدْ عُلِمَ مِنْ سِيَاقِ مَا قَبْلَهُ وَمَا بَعْدَهُ.
Hemzenin kesresi (isve) ve dammesiyle (üsve) üsve; herhangi bir fiilde kendisine uyulan önder/örnek (kudve) demektir. Ayette övgü sıfatı olarak { حَسَنَةٌ } ile nitelenmiştir; çünkü onun güzel oluşu öncesinin ve sonrasının bağlamından zaten anlaşılmaktadır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ إِسْوَةٌ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ بِضَمِّهَا. وَتَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ
Cumhur hemzenin kesresiyle { إِسْوَةٌ } şeklinde, Âsım ise dammesiyle { أُسْوَةٌ } şeklinde okumuştur. Bu kelime Ahzâb Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki, sizin için Allah'ın Resulünde güzel bir örnek vardır” kavlinde geçmişti.
وَحَرْفُ فِي مُسْتَعَارٌ لِقُوَّةِ الْمُلَابَسَةِ إِذْ جَعَلَ تَلَبُّسَ إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِكَوْنِهِمْ أُسْوَةً حَسَنَةً، بِمَنْزِلَةِ تَلَبُّسِ الظَّرْفِ بِالْمَظْرُوفِ فِي شِدَّةِ التَّمَكُّنِ مِنَ الْوَصْفِ. وَلِذَلِكَ كَانَ الْمَعْنَى:
{ فِي } harf-i ceri, irtibatın/ilişkinin kuvveti için istiare edilmiştir; zira İbrahim ve beraberindekilerin güzel bir örnek oluşla muttasıf olmaları, sıfatın son derece yerleşmiş olması bakımından zarfın mazruf ile irtibatı konumunda tutulmuştur. Bu sebeple anlam şöyledir:
قَدْ كَانَ لَكُمْ إِبْرَاهِيمُ وَالَّذِينَ مَعَهُ أُسْوَةً فِي حِينِ قَوْلِهِمْ لِقَوْمِهِمْ. فَلَيْسَ قَوْلُهُ: أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ مِنْ قَبِيلِ التَّجْرِيدِ مِثْلَ قَوْلِ أَبِي خَالِدِ العتابي.
Kavimlerine söyledikleri esnada İbrahim ve beraberindekiler sizin için bir örnek olmuştur. Dolayısıyla { أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ } kavli, Ebû Hâlid el-Attâbî'nin şu sözünde olduğu gibi tecrîd kabilinden değildir:
وَفِي الرّحمان لِلضُّعَفَاءِ كَافِ (١) لِأَنَّ الْأُسْوَةَ هُنَا هِيَ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ لَا أنفسهم.
“Ve zayıflar için Rahmân'da kâfi bir sığınak vardır”(١) Çünkü buradaki örnek, İbrahim ve beraberindekilerin bizzat şahısları değil, söyledikleri sözdür.
وبُرَآؤُا بِهَمْزَتَيْنِ بِوَزْنِ فُعَلَاءَ جَمْعُ بَرِيءٍ مِثْلُ كَرِيمِ وَكُرَمَاءَ.
{ بُرَآؤُا } iki hemze ile fualâ (فُعَلَاء) vezninde olup, kerîm (كَرِيم) - küramâ (كُرَمَاء) gibi berî (بَرِيء) kelimesinin çoğuludur.
وَبَرِيءٌ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعل من برىء من شَيْء إِذَا خَلَا مِنْهُ سَوَاءً بَعْدَ مُلَابَسَتِهِ أَوْ بِدُونِ مُلَابَسَةٍ.
Berî (بَرِيء), fâil (özne) anlamında faîl (فَعِيل) veznindedir; ister bir temas/ilişki sonrası olsun ister hiç temas olmaksızın olsun, bir şeyden uzak ve berî olan kimseden (berie min şey') [türemiştir].
وَالْمُرَادُ هُنَا التبرؤ من مخالطتهم وَمُلَابَسَتِهِمْ.. وَعطف عَلَيْهِ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَي من الْأَصْنَامِ الَّتِي تَعْبُدُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمُرَادُ بُرَآءُ مِنْ عِبَادَتِهَا.
Buradaki murat; onlara karışmaktan ve onlarla içli dışlı olmaktan berî olmaktır. Bunun üzerine { وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “ve Allah'tan başka taptıklarınızdan da” kavli atfedilmiştir; yani Allah'tan başka taptığınız putlardan [da berîyiz demektir]. Murat ise onların ibadetinden uzak/berî olmaktır.
وَجُمْلَةُ كَفَرْنا بِكُمْ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا بَيَانٌ لِمَعْنَى جملَة إِنَّا بُرَآؤُا.
{ كَفَرْنا بِكُمْ } “Sizi inkâr ettik” cümlesi ile buna atfedilenler, { إِنَّا بُرَآؤُا } “Şüphesiz biz sizden berîyiz” cümlesinin anlamının beyanıdır.
وَضَمِيرُ بِكُمْ عَائِدٌ إِلَى مَجْمُوعِ الْمُخَاطَبِينَ مِنْ قَوْمِهِمْ مَعَ مَا يَعْبُدُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَيُفَسَّرُ الْكُفْرُ بِمَا يُنَاسِبُ الْمَعْطُوف عَلَيْهِ والمعطوف، أَيْ كَفَرْنَا بِجَمِيعِكُمْ فَكُفْرُهُمْ بِالْقَوْمِ غَيْرُ كُفْرِهِمْ بِمَا يَعْبُدُهُ قَوْمُهُمْ.
{ بِكُمْ } “sizi / size” zamiri, Allah'tan başka taptıkları şeylerle birlikte kavimlerinden olan muhatapların tamamına racidir. Küfür (inkâr/red) ise matuf ve matufun aleyhe uygun düşecek şekilde tefsir edilir; yani “hepinizi inkâr ettik / reddettik” [demektir]. Nitekim onların kavmi inkâr etmeleri/reddetmeleri, kavimlerinin taptığı şeyleri inkâr etmelerinden farklıdır.
وَعُطِفَ عَلَيْهِ وَبَدا بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَالْبَغْضاءُ أَبَداً وَبَدَا مَعْنَاهُ: ظَهَرَ وَنَشَأَ، أَيْ أَحْدَثْنَا مَعَكُمُ الْعَدَاوَةَ ظَاهِرَةً لَا مُوَارَبَةَ فِيهَا، أَيْ لَيْسَتْ عَدَاوَةٌ فِي الْقَلْبِ خَاصَّةً بَلْ هِيَ عَدَاوَةٌ وَاضِحَةٌ عَلَانِيَةٌ بِالْقَوْلِ وَالْقَلْبِ. وَهُوَ أَقْصَى مَا
Buna { وَبَدا بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَالْبَغْضاءُ أَبَداً } “Bizimle sizin aranızda ebedî bir düşmanlık ve kin baş göstermiştir” [ifadesi] atfedilmiştir. Bedâ (بَدَا) kelimesinin anlamı: Açığa çıktı ve meydana geldi demektir; yani “sizinle aramızda içinde hiçbir kapalılık/hile bulunmayan, açık bir düşmanlık başlattık” [anlamındadır]. Yani bu, yalnızca kalpte olan bir düşmanlık değil; bilakis sözle ve kalple ortaya konan açık ve alenî bir düşmanlıktır. Bu ise...
يَسْتَطِيعُهُ أَمْثَالُهُمْ مِنْ دَرَجَاتِ تَغْيِيرِ الْمُنْكَرِ وَهُوَ التَّغْيِيرُ بِالْلِّسَانِ إِذْ لَيْسُوا بِمُسْتَطِيعِينَ تَغْيِيرِ مَا عَلَيْهِ قَوْمُهُمْ بِالْيَدِ لِقِلَّتِهِمْ وَضَعْفِهِمْ بَيْنَ قَوْمِهِمْ.
...onların gibilerin münkeri değiştirme derecelerinden güç yetirebilecekleri en ileri noktadır; o da dil ile değiştirmedir. Çünkü kavimleri arasındaki azlıkları ve zayıflıkları sebebiyle kavimlerinin içinde bulunduğu durumu el ile değiştirmeye güç yetiremezlerdi.
والْعَداوَةُ الْمُعَامَلَةُ بِالسُّوءِ وَالِاعْتِدَاءِ.
Adâvet (الْعَداوَةُ / düşmanlık); kötü muamelede bulunmak ve haddi aşmaktır.
والْبَغْضاءُ: نَفْرَةُ النَّفْسِ، وَالْكَرَاهِيَةُ وَقَدْ تُطْلَقُ إِحْدَاهُمَا فِي مَوْضِعِ الْأُخْرَى إِذَا افْتَرَقَتَا، فَذِكْرُهُمَا مَعًا هُنَا مَقْصُودٌ بِهِ حُصُولُ الْحَالَتَيْنِ فِي أَنْفُسِهِمْ: حَالَةُ الْمُعَامَلَةِ بِالْعُدْوَانِ، وَحَالَةُ النُّفْرَةِ وَالْكَرَاهِيَةِ، أَيْ نُسِيءُ مُعَامَلَتَكُمْ وَنُضْمِرُ لَكُمُ الْكَرَاهِيَة حَتَّى تؤمنوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ دُونَ إِشْرَاكٍ.
Bağdâ (الْبَغْضاءُ / kin); nefsin nefret duyması ve hoşlanmamasıdır. Ayrı ayrı zikredildiklerinde biri diğerinin yerine kullanılabilir. Burada ikisinin birlikte zikredilmesinden maksat, nefislerinde bu iki durumun birden gerçekleşmesidir: Düşmanca muamelede bulunma hali ve nefret ile kin duyma hali. Yani “yalnızca Allah'a hiçbir şirk koşmaksızın iman edinceye kadar size kötü muamele eder ve içinizde size karşı kin besleriz” [demektir].
وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِمْ هَذَا لِقَوْمِهِمْ أَنَّهُمْ قَالُوهُ مَقَالَ الصَّادِقِ فِي قَوْلِهِ، فَالِائْتِسَاءِ بِهِمْ فِي ذَلِكَ الْقَوْلِ وَالْعَمَلِ بِمَا يُتَرْجِمُ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِمَّا فِي النُّفُوسِ، فَالْمُؤْتَسَى بِهِ أَنَّهُمْ كَاشَفُوا قَوْمَهُمْ بِالْمُنَافَرَةِ، وَصَرَّحُوا لَهُمْ بِالْبَغْضَاءِ لِأَجْلِ كُفْرِهِمْ بِاللَّهِ وَلِمَ يُصَانِعُوهُمْ وَيَغُضُّوا عَنْ كُفْرِهِمْ لِاكْتِسَابِ مَوَدَّتِهِمْ كَمَا فَعَلَ الْمُوَبَّخُ بِهَذِهِ الْآيَةِ.
Kavimlerine söyledikleri bu sözden murat, sözünde sadık olan kimsenin sözü gibi söylemiş olmalarıdır. Dolayısıyla onlara uyulacak husus; o sözde ve nefislerde olanı tercüme eden bu sözün gerektirdiği amelde örnek almaktır. Örnek alınacak yön şudur: Onlar kavimlerine karşı nefret ve ayrılığı açıkça ilan etmişler, Allah'ı inkâr etmeleri sebebiyle kinlerini onlara sarahaten belirtmişler; bu ayetle kınanan kimsenin yaptığı gibi onların sevgisini kazanmak için onlara yaranmaya çalışmamış ve inkârlarını görmezden gelmemişlerdir.
إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ.
{ إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “İbrahim'in babasına: 'Andolsun ki senin için bağışlanma dileyeceğim; fakat Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi senden savmaya gücüm yetmez' demesi müstesna.”
الْأَظْهَرُ أَنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمَلِ حِكَايَةِ مَقَالِ إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ وَجُمْلَةِ لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [الممتحنة: ٦] ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ إِذْ لَيْسَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْ جِنْسِ قَوْلهم: إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ إِلَخْ، فَإِنَّ قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ رِفْقٌ بِأَبِيهِ وَهُوَ يُغَايِرُ التَّبَرُّؤَ مِنْهُ، فَكَانَ الِاسْتِثْنَاءُ فِي مَعْنَى الِاسْتِدْرَاكِ عَنْ قَوْلِهِ: إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ الشَّامِلِ لِمَقَالَةِ إِبْرَاهِيمَ مَعَهُمْ لِاخْتِلَافِ جِنْسَيِ الْقَوْلَيْنِ.
Zahir olan şudur ki bu cümle, İbrahim ve beraberindekilerin sözünün aktarıldığı cümleler ile { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } [Mümtehine 6] cümlesi arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir). İstisna ise munkatı'dır (kesintilidir); zira bu söz, onların { إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ } ilâ âhirih şeklindeki sözlerinin cinsinden değildir. Nitekim İbrahim'in babasına söylediği { لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ } “Andolsun ki senin için bağışlanma dileyeceğim” sözü babasına bir şefkat ve lütuftur; bu ise ondan teberri etmekten (uzaklaşmaktan) farklıdır. Dolayısıyla iki sözün cinsi farklı olduğu için bu istisna, İbrahim'in onlarla birlikteki sözünü de kapsayan { إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ } “Hani onlar kavimlerine: 'Şüphesiz biz sizden berîyiz' demişlerdi” kavlinden bir istidrak (düzeltme/istisna) anlamındadır.
قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ إِلَّا آلَ لُوطٍ فِي سُورَة الْحجر [٥٨، ٥٩] . أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ مِنْ قَوْمٍ لِأَنَّ الْقَوْمَ مَوْصُوفُونَ بِالْإِجْرَامِ فَاخْتَلَفَ لِذَلِكَ الْجِنْسَانِ اهـ. فَجَعَلَ اخْتِلَافَ جِنْسَيِ الْمُسْتَثْنَى وَالْمُسْتَثْنَى مِنْهُ مُوجِبًا اعْتِبَارَ الِاسْتِثْنَاءِ مُنْقَطِعًا. وَفَائِدَةُ الِاسْتِدْرَاكِ هُنَا التَّعْرِيضُ بِخَطَأِ حَاطِبِ ابْن أَبِي بَلْتَعَةَ، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ مُعْتَذِرِينَ فَلْيَكُنْ عُذْرُكُمْ فِي مُوَاصَلَةِ أَعْدَاءِ اللَّهِ بِأَنْ تَوَدُّوا لَهُمُ مَغْفِرَةَ كُفْرِهِمْ بِاسْتِدْعَاءِ سَبَبِ الْمَغْفِرَةِ وَهُوَ أَنْ يَهْدِيَهُمُ اللَّهُ إِلَى
[Zemahşerî], el-Keşşâf'ta, Hicr suresindeki [58-59] { قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ إِلَّا آلَ لُوطٍ } “[Melekler] dediler ki: 'Biz suçlu/günahkâr bir topluluğa gönderildik; Lût'un ailesi müstesna'” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bu, kavim [kelimesin]den yapılan munkatı' bir istisnadır. Çünkü kavim günahkârlıkla nitelenmiştir; bu sebeple iki cins birbirinden farklı olmuştur." [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Böylece o, müstesnâ ile müstesnâ minh'in cinslerinin farklı olmasını, istisnanın munkatı' sayılmasının gerekçesi kılmıştır. Buradaki istidrakin (düzeltmenin) faydası ise, Hâtıb b. Ebî Beltea'nın hatasına tarizde bulunmaktır (üstü kapalı dokundurmaktır). Yani: Şayet bir mazeret ileri sürecekseniz, Allah'ın düşmanlarıyla irtibat kurma konusundaki mazeretiniz, mağfiretin sebebini talep etmek suretiyle onların küfürlerinin bağışlanmasını temenni etmeniz şeklinde olsun; bu da Allah'ın onları...
الدِّينِ الْحَقِّ كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ، وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ بِمُصَانَعَةٍ لَا يَفْهَمُونَ مِنْهَا أَنَّهُمْ مِنْكُمْ بِمَحَلِّ الْمَوَدَّةِ وَالْعِنَايَةِ فَيَزْدَادُوا تَعَنُّتًا فِي كُفْرِهِمْ.
...İbrahim'in babasına { لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ } “Andolsun ki senin için bağışlanma dileyeceğim” dediği gibi hak dine hidayet etmesidir. Yoksa bu, kendilerinin sizden sevgi ve ilgi gördüklerini anlayıp küfürlerinde daha da inatlaşacakları bir yaranma/müdahane ile olmamalıdır.
وَحِكَايَةُ قَوْلِ إِبْرَاهِيمِ لِأَبِيهِ وَما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِكْمَالٌ لِجُمْلَةِ مَا قَالَهُ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ وَإِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ الِاسْتِثْنَاءِ مُجَرَّدَ وَعْدِهِ بِالِاسْتِغْفَارِ لَهُ فَبُنِيَ عَلَيْهِ مَا هُوَ مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِهِ لِمَا فِيهِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الِاسْتِغْفَارَ لَهُ قَدْ لَا يَقْبَلُهُ اللَّهُ.
İbrahim'in babasına söylediği { وَما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “fakat Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi senden savmaya gücüm yetmez” sözünün aktarılması, her ne kadar istisnadan maksat yalnızca ona bağışlanma dileme vaadi olsa da, İbrahim'in babasına söylediği sözün tamamlanmasıdır. Zira onun için bağışlanma dilemenin Allah tarafından kabul edilmeyebileceğine delalet ettiği için, sözünün geri kalanı da buna bina edilmiştir.
وَالْوَاوُ فِي وَما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ يجوز أَن تكون لِلْحَالِ أَوْ لِلْعَطْفِ.
{ وَما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } ibaresindeki vâv harfinin hâl veya atıf için olması caizdir.
وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ، وَمَعْنَى الْحَالِ أَوْضَحُ وَهُوَ تَذْيِيلٌ.
Anlamlar birbirine yakındır; hâl anlamı daha açıktır ve bu bir tezyildir (pekiştirici cümle sonudur).
وَمَعْنَى الْمِلْكِ فِي قَوْلِهِ: وَما أَمْلِكُ الْقُدْرَةُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [١٧] .
{ وَما أَمْلِكُ } kavlindeki mülk anlamı, kudret (güç yetirme) demektir; bu, Mâide Suresi'nde [17] Allah Teâlâ'nın: { قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “De ki: Allah'a karşı kimin gücü bir şeye yeter?” kavlinde geçmişti.
ومِنْ شَيْءٍ عامّ للمغفرة المسئولة وَغَيْرِهَا مِمَّا يُرِيدُهُ اللَّهُ بِهِ.
{ مِنْ شَيْءٍ } ibaresi, talep edilen mağfireti ve Allah'ın onun hakkında murat ettiği diğer şeyleri kapsayan umumi bir ifadedir.
رَبَّنا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنا وَإِلَيْكَ أَنَبْنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ.
{ رَبَّنا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنا وَإِلَيْكَ أَنَبْنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ } “Rabbimiz! Yalnız sana tevekkül ettik, yalnız sana yöneldik ve dönüş yalnız sanadır.”
الْأَظْهَرُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ وَقَوْمِهِ وَجُمْلَةُ إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ إِلَى آخِرِهَا مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ أَجْزَاءِ الْقَوْلِ فَهُوَ مِمَّا أَمَرَ الْمُسْلِمُونَ أَنْ يَأْتَسُوا بِهِ، وَبِهِ يَكُونُ الْكَلَامُ شَدِيدَ
Zahir olan, bunun İbrahim ve kavminin sözünden olmasıdır; { إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ } cümlesi ise sonuna kadar sözün cüzleri arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir). Dolayısıyla bu, Müslümanların kendilerine uymakla emrolundukları hususlardandır ve bununla söz...
الِاتِّصَالِ مَعَ قَوْلِهِ: لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [الممتحنة: ٦] .
...{ لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } [Mümtehine 6] kavliyle son derece kuvvetli bir irtibat halinde olur.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ تَعْلِيمًا لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَقُولُوا هَذَا الْكَلَامَ وَيَسْتَحْضِرُوا مَعَانِيَهُ لِيَجْرِيَ عَمَلَهُمْ بِمُقْتَضَاهُ فَهُوَ عَلَى تَقْدِيرِ أَمْرٍ بِقَوْلٍ مَحْذُوفٍ وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْقَوْلِ الْعَمَلُ بِالْقَوْلِ فَإِنَّ الْكَلَامَ يُجَدَّدُ الْمَعْنَى فِي نَفْسِ الْمُتَكَلِّمِ بِهِ وَيُذَكِّرُ السَّامِعَ مِنْ غَفْلَتِهِ. وَهَذَا تَتْمِيمٌ لِمَا أَوْصَاهُمْ بِهِ مِنْ مُقَاطَعَةِ الْكُفَّارِ بَعْدَ التَّحْرِيضِ عَلَى الِائْتِسَاءِ بِإِبْرَاهِيمَ وَمَنْ مَعَهُ.
Müminlere bu sözü söylemelerini ve amellerinin bunun gereğine göre cereyan etmesi için anlamlarını zihinlerinde canlı tutmalarını öğretmek olması da muhtemeldir. Dolayısıyla bu, mahzuf bir söyleme emrinin takdirindedir; sözden maksat ise sözün gereğiyle amel etmektir. Çünkü kelam, onu söyleyenin nefsinde manayı yeniler ve dinleyeni de gafletinden uyandırır. Bu, İbrahim ve beraberindekilere uyulmasını teşvik ettikten sonra kâfirlerle ilişkileri kesmeleri hususunda onlara yapılan tavsiyenin tamamlayıcısıdır.
فَعَلَى الْمَعْنَى الْأَوَّلِ يَكُونُ حِكَايَةً لِمَا قَالَهُ إِبْرَاهِيمُ وَقَوْمُهُ بِمَا يُفِيدُ حَاصِلَ مَعَانِيهِ فَقَدْ يَكُونُ هُوَ مَعْنَى مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ مِنْ قَوْلِهِ:
Birinci anlama göre bu; İbrahim ve kavminin söylediği sözlerin حاصل manalarını ifade edecek şekilde bir aktarımı olur. Bu da Allah'ın İbrahim'den naklettiği şu sözün anlamı olabilir:
الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ [الشُّعَرَاء: ٧٨- ٨٢] .
{ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ } “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur. Beni yediren ve içiren O'dur. Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur. Beni öldürecek, sonra diriltecek olan da O'dur. Ceza gününde hatamı bağışlayacağını umduğum da O'dur.” [Şuarâ 78-82].
فَإِنَّ التَّوَكُّلَ عَلَى اللَّهِ فِي أُمُورِ الْحَيَاةِ بِسُؤَالِهِ النَّجَاحَ فِي مَا يُصْلِحُ أَعْمَالَ الْعَبْدِ فِي مَسَاعِيهِ وَأَعْظَمُهُ النَّجَاحَ فِي دِينِهِ وَمَا فِيهِ قِوَامُ عَيْشِهِ ثُمَّ مَا فِيهِ دَفْعُ الضُّرِّ. وَقَدْ جَمَعَهَا قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ هُنَاكَ فَهُوَ يَهْدِينِ وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ.
Zira hayat işlerinde Allah'a tevekkül etmek; kulun gayretlerinde işlerini düzelten hususlarda O'ndan muvaffakiyet istemesiyle olur. Bunun en büyüğü ise dininde başarılı olması, geçiminin devamını sağlayan şeyler ve ardından da zararın defedilmesidir. İbrahim'in oradaki { فَهُوَ يَهْدِينِ وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } kavli bütün bunları bir araya getirmiştir.
وَهَذَا جَمَعَهُ قَوْلُهُ هُنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنا وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ جَمَعَهُ قَوْلُهُ: وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ فَإِنَّ الْمَصِيرَ مَصِيرَانِ مَصِيرٌ بَعْدَ الْحَيَاةِ وَمَصِيرٌ بَعْدَ الْبَعْثِ.
Bunu buradaki { عَلَيْكَ تَوَكَّلْنا } kavli toplamıştır. { وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ } kavlini ise { وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ } kavli toplamıştır; zira dönüş iki türlüdür: Hayattan sonraki dönüş ve dirilişten sonraki dönüş.
وَقَوْلُهُ: وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي فَإِنَّ وَسِيلَة الطمع هِيَ التَّوْبَة وَقد تضمنها قَوْلُهُ: وَإِلَيْكَ أَنَبْنا.
{ وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي } kavline gelince; ümit etmenin vesilesi tövbedir ve bunu da { وَإِلَيْكَ أَنَبْنا } kavli içermektedir.
وَعَلَى الْمَعْنَى الثَّانِي هُوَ تَعْلِيمٌ لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَصْرِفُوا تَوَجُّهَهُمْ إِلَى اللَّهِ بِإِرْضَائِهِ وَلَا يَلْتَفِتُوا إِلَى مَا لَا يَرْضَاهُ وَإِنْ حَسِبُوا أَنَّهُمْ يَنْتَفِعُونَ بِهِ فَإِنَّ رِضَى اللَّهِ مُقَدَّمٌ عَلَى مَا دُونَهُ.
İkinci anlama göre ise bu; müminlere yönelişlerini O'nu razı ederek Allah'a çevirmelerini, faydalanacaklarını sansalar bile O'nun razı olmayacağı şeylere iltifat etmemelerini öğretmektir; zira Allah'ın rızası O'nun dışındaki her şeyden öncedir.
وَالْقَوْلُ فِي مَعْنَى التَّوَكُّلِ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٥٩] .
Tevekkülün anlamına dair açıklama, Âl-i İmrân Suresi'nde [159] Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Karar verdiğin zaman da artık Allah'a tevekkül et” kavlinin tefsirinde geçmişti.
وَالْإِنَابَةُ: التَّوْبَةُ، وَتَقَدَّمَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ فِي سُورَةِ هُودٍ [٧٥] ، وَعِنْدَ قَوْلِهِ: مُنِيبِينَ إِلَيْهِ فِي سُورَةِ الرُّومِ [٣١] .
İnâbe; tövbedir. Bu kelime Hûd Suresi'nde [75] Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ } “Şüphesiz İbrahim çok yumuşak huylu, çok içli ve daima Allah'a yönelen biriydi” kavlinde ve Rûm Suresi'nde [31] geçen { مُنِيبِينَ إِلَيْهِ } “O'na yönelerek” kavlinde geçmişti.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى هَذِهِ الْأَفْعَالِ لِإِفَادَةِ الْقَصْرِ، وَهُوَ قَصْرٌ بَعْضُهُ ادِّعَائِيٌّ وَبَعْضُهُ حَقِيقِيٌّ كَمَا تُصْرَفُ إِلَيْهِ الْقَرِينَةُ.
Mecrurun bu fiillerin önüne takdim edilmesi hasr (kasr) ifade etmek içindir. Bu hasrın bir kısmı iddiâî, bir kısmı ise karinenin işaret ettiği üzere hakikidir.
وَإِعَادَةُ النِّدَاءِ بِقَوْلِهِمْ: رَبَّنا إِظْهَارٌ لِلتَّضَرُّعِ مَعَ كُلِّ دَعْوَةٍ مِنَ الدَّعْوَات الثَّلَاث.
{ رَبَّنا } sözüyle nidanın tekrarlanması, üç duanın her biriyle birlikte tazarrunun (yalvarışın) izhar edilmesidir.
[سُورَة الممتحنة (٦٠) : آيَة ٥]
[Mümtehine Suresi (60), Ayet 5]
رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَاغْفِرْ لَنا رَبَّنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٥)
{ رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَاغْفِرْ لَنا رَبَّنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Rabbimiz! Bizi inkâr edenler için bir fitne (deneme konusu/baskı aracı) kılma ve bizi bağışla Rabbimiz! Şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin.” (5)
رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا.
{ رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Rabbimiz! Bizi inkâr edenler için bir fitne kılma.”
الْفِتْنَةُ: اضْطِرَابُ الْحَال وفساده، وَهِي اسْمُ مَصْدَرٍ فَتَجِيءُ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ، [الْبَقَرَة: ١٩١] وَتَجِيءُ وَصْفًا لِلْمَفْتُونِ وَالْفَاتِنِ.
Fitne; hâlin karışması ve bozulmasıdır. Bu bir ism-i masdardır ve Allah Teâlâ'nın: { وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ } “Fitne, adam öldürmekten daha beterdir” [Bakara 191] kavlinde olduğu gibi masdar anlamında da gelir; meftûn (fitneye uğrayan) ve fâtin (fitneye düşüren) için sıfat olarak da gelir.
وَمَعْنَى جَعْلِهِمْ فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا: جَعْلُهُمْ مَفْتُونِينَ يَفْتِنُهُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا، فَيُصَدَّقُ ذَلِكَ بِأَنْ يَتَسَلَّطَ عَلَيْهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَيُفْتَنُونَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ [البروج:
Onların inkâr edenler için bir fitne kılınmasının anlamı: İnkâr edenlerin fitneye uğrattığı meftûnlar kılınmalarıdır. Bu da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz müminleri fitneye düşürenler...” [Burûc:
١٠] إِلَخْ. وَيُصَدَّقُ أَيْضًا بِأَنْ تَخْتَلَّ أُمُورُ دِينِهِمْ بِسَبَبِ الَّذِينَ كَفَرُوا، أَيْ بِمَحَبَّتِهِمْ وَالتَّقَرُّبِ مِنْهُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ دُعَاءِ مُوسَى إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ [الْأَعْرَاف:
10] ilâ âhirih kavlinde olduğu gibi kâfirlerin onlara musallat olması ve fitneye uğratılmaları ile tezahür eder. Ayrıca Allah Teâlâ'nın Mûsâ'nın duasından hikâye ettiği: { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ } “Bu, senin bir imtihanından başka bir şey değildir; onunla dilediğini saptırırsın...” [A'râf:
١٥٥] .
155] kavlinde olduğu gibi, inkâr edenler sebebiyle yani onları sevmek ve onlara yakınlaşmak suretiyle din işlerinin bozulmasıyla da tezahür eder.
وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَالْفِتْنَةُ مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ عَلَى اسْمِ الْمَفْعُولِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Her iki veche göre de fitne, masdarın ism-i mef'ûl yerine kullanılması kabilindendir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde geçmişti:
رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٨٥] .
Yûnus Suresi'nde [85] geçen: { رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Rabbimiz! Bizi o zâlimler topluluğu için bir fitne (baskı ve deneme konusu) kılma!”
وَاللَّامُ فِي لِلَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى الْوَجْهَيْنِ لِلْمِلْكِ، أَيْ مَفْتُونِينَ مُسَخَّرِينَ لَهُمْ.
{ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } ibaresindeki lâm harf-i ceri her iki veche göre de mülk (aidiyet/hâkimiyet) içindir; yani onlara boyun eğdirilmiş meftûnlar [kılma demektir].
وَيَجُوزُ عِنْدِي أَنْ تَكُونَ فِتْنَةً مَصْدَرًا بِمَعْنَى اسْمِ الْفَاعِلِ، أَيْ لَا تَجْعَلْنَا فَاتِنَيْنِ، أَيْ سَبَبَ فِتْنَةٍ لِلَّذِينَ كَفَرُوا، فَيَكُونَ كِنَايَةً عَنْ مَعْنَى لَا تُغَلِّبِ الَّذِينَ كَفَّرُوا عَلَيْنَا وَاصْرِفْ عَنَّا مَا يَكُونُ بِهِ اخْتِلَالُ أَمْرِنَا وَسُوءُ الْأَحْوَالِ كَيْلَا يَكُونَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ فَاتَنًا الَّذِينَ كَفَرُوا، أَيْ مُقَوِّيًا فِتْنَتَهُمْ فَيُفْتَتَنُوا فِي دِينِهِمْ، أَيْ يَزْدَادُوا كُفْرًا وَهُوَ فِتْنَةٌ فِي الدِّينِ، أَيْ فَيَظُنُّوا أَنَّا عَلَى الْبَاطِلِ وَأَنَّهُمْ عَلَى الْحَقِّ، وَقَدْ تُطْلَقُ الْفِتْنَةُ عَلَى مَا يُفْضِي إِلَى غُرُورٍ فِي الدِّينِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ فِي سُورَةِ الزُّمَرِ [٤٩] وَقَوْلِهِ: وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [١١١] .
Bana göre { فِتْنَةً } lafzının ism-i fâil anlamında masdar olması da caizdir; yani “bizi fâten (fitne sebebi) kılma”, inkâr edenler için fitne sebebi yapma demektir. Bu durumda “inkâr edenleri bize galip kılma, işimizin bozulmasına ve durumumuzun kötüleşmesine sebep olacak şeyleri bizden uzaklaştır ki bunlardan hiçbiri inkâr edenleri saptıran, yani onların fitnesini güçlendiren bir şey olmasın da dinlerinde fitneye düşmesinler, yani küfürlerini artırmasınlar -ki bu dinde bir fitnedir- ve bizim batıl, kendilerinin ise hak üzerinde olduğunu zannetmesinler” anlamından kinaye olur. Nitekim dinde aldanışa sevk eden şey için de fitne lafzı kullanılabilir; Zümer Suresi'nde [49] Allah Teâlâ'nın: { بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ } “Aksine o bir fitnedir (imtihandır)” kavlinde ve Enbiyâ Suresi'nde [111]: { وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “Bilmem, belki bu sizin için bir fitne (imtihan) ve bir süreye kadar bir geçinmedir” kavlinde olduğu gibi.
وَاللَّامُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَامُ التَّبْلِيغِ وَهَذِهِ مَعَانٍ جَمَّةٌ أَفَادَتْهَا الْآيَةُ.
Bu veche göre lâm harfi, tebliğ lâmıdır. İşte bunlar ayetin ifade ettiği pek çok anlamdır.
وَاغْفِرْ لَنا رَبَّنا.
{ وَاغْفِرْ لَنا رَبَّنا } “Ve bizi bağışla Rabbimiz!”
أَعْقَبُوا دَعَوَاتِهِمُ الَّتِي تَعُودُ إِلَى إِصْلَاحِ دِينِهِمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا بِطَلَبِ مَا يُصْلِحُ أُمُورَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الْآخِرَةِ وَمَا يُوجِبُ رِضَى اللَّهِ عَنْهُمْ فِي الدُّنْيَا فَإِنَّ رِضَاهُ يُفْضِي إِلَى عنايته بهم بتسيير أُمُورِهِمْ فِي الْحَيَاتَيْنِ. وَلِلْإِشْعَارِ بِالْمُغَايَرَةِ بَيْنَ الدَّعْوَتَيْنِ عَطَفَتْ هَذِهِ الْوَاوُ وَلَمْ تَعْطِفِ الَّتِي قَبْلَهَا.
Dünya hayatında dinlerinin ıslahına dönük olan dualarının hemen ardından, âhiret hayatındaki durumlarını ıslah edecek ve dünyada Allah'ın kendilerinden razı olmasını gerektirecek şeyin talebini getirdiler; zira O'nun rızası, iki hayatta da işlerini kolaylaştırarak onlara inayet buyurmasını sağlar. İki dua arasındaki farklılığı hissettirmek için bu vâv harfi atfetmiş, bundan önceki ise atfetmemiştir.
إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.
{ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin.”
تَعْلِيلٌ لِلدَّعَوَاتِ كُلِّهَا فَإِنَّ التَّوَكُّلَ وَالْإِنَابَةَ وَالْمَصِيرَ تُنَاسِبُ صِفَةَ الْعَزِيزُ إِذْ مِثْلُهُ يُعَامِلُ بِمِثْلِ ذَلِكَ، وَطَلَبَ أَنْ لَا يَجْعَلَهُمْ فِتْنَةً بِاخْتِلَافِ مَعَانِيهِ يُنَاسِبُ صِفَةَ الْحَكِيمُ، وَكَذَلِكَ طَلَبُ الْمَغْفِرَةِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا ابْتَهَلُوا إِلَيْهِ أَنْ لَا يَجْعَلَهُمْ فِتْنَةَ الْكَافِرِينَ وَأَنْ يَغْفِرَ لَهُمْ رَأَوْا أَنَّ حِكْمَتَهُ تُنَاسِبُهَا إِجَابَةُ دُعَائِهِمْ لِمَا فِيهِ مِنْ صَلَاحهمْ وَقد جاؤوا سائلينه.
Tüm duaların gerekçelendirilmesidir (talilidir). Nitekim tevekkül, inâbe ve masîr (dönüş), el-Azîz (الْعَزِيزُ) sıfatına uygundur; zira O'nun gibisine ancak böyle muamele edilir. Farklı manalarıyla fitne kılınmamayı talep etmek ise el-Hakîm (الْحَكِيمُ) sıfatına uygundur; bağışlanma talebi de böyledir. Çünkü onlar, kendilerini kâfirlerin fitnesi kılmaması ve kendilerini bağışlaması için O'na yalvardıklarında, O'ndan isteyen kimseler olarak geldikleri için durumlarının ıslahını barındıran bu dualarının kabul edilmesinin O'nun hikmetine uygun olduğunu görmüşlerdir.
[سُورَة الممتحنة (٦٠) : آيَة ٦]
[Mümtehine Suresi (60), Ayet 6]
لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦)
{ لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } “Andolsun ki, sizin için, Allah'ı ve ahiret gününü umanlar için onlarda güzel bir örnek vardır. Kim yüz çevirirse bilsin ki, şüphesiz Allah ganîdir (hiçbir şeye muhtaç değildir), hamîddir (her türlü övgüye layıktır).”
تَكْرِيرُ قَوْلِهِ آنِفًا قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ [الممتحنة: ٤] إِلَخْ، أُعِيدَ لِتَأْكِيدِ التَّحْرِيضِ وَالْحَثِّ عَلَى عَدَمِ إِضَاعَةِ الِائْتِسَاءِ بِهِمْ، وَلِيُبْنَى عَلَيْهِ قَوْلُهُ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ إِلَخْ.
Daha önce geçen { قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ } [Mümtehine: 4] “İbrahim'de sizin için güzel bir örnek vardır” kavlinin tekrarıdır. Onlara uymayı zayi etmeme hususundaki teşvik ve gayrete getirmeyi tekit etmek ve { لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ } [Mümtehine: 6] “Allah'ı ve ahiret gününü umanlar için” kavlini buna dayandırmak üzere tekrar edilmiştir.
وَقَرَنَ هَذَا التَّأْكِيدَ بِلَامِ الْقَسَمِ مُبَالَغَةً فِي التَّأْكِيدِ. وَإِنَّمَا لَمْ تَتَّصِلْ بِفِعْلِ كانَ تَاءُ تَأْنِيثٍ مَعَ أَنَّ اسْمَهَا مُؤَنَّثُ اللَّفْظِ لِأَنَّ تَأْنِيثَ أُسْوَةٌ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ، وَلِوُقُوعِ الْفَصْلِ بَيْنَ الْفِعْلِ وَمَرْفُوعِهِ بِالْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ.
Bu tekidi, tekitte mübalağa için kasem lâmı ile birleştirmiştir. İsmi lafzan müennes olmasına rağmen { كانَ } fiiline müenneslik tâ'sının bitişmemesi ise { أُسْوَةٌ } kelimesinin müennesliğinin hakiki olmamasından ve fiil ile merfu ögesi arasına car-mecrurun girmesinden dolayıdır.
وَالْإِسْوَةُ هِيَ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا وَاخْتِلَافُ الْقُرَّاءِ فِي هَمْزَتِهَا فِي قَوْلِهِ: قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ.
Üsve (الْإِسْوَةُ) kelimesi, daha önce zikri geçen ve { قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } kavlinde kurrânın hemzesindeki okuyuş ihtilafı zikredilen kelimedir.
وَقَوْلُهُ: لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ بَدَلٌ مِنْ ضَمِيرِ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ:
{ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ } “Allah'ı ve ahiret gününü umanlar için” kavli, şu kavildeki muhatap zamirinden bedeldir:
لَكُمْ وَهُوَ شَامِلٌ لِجَمِيعِ الْمُخَاطَبِينَ، لِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ بِضَمِيرِ لَكُمْ الْمُؤْمِنُونَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ [الممتحنة: ١] فَلَيْسَ ذِكْرُ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ تَخْصِيصًا لِبَعْضِ الْمُؤْمِنِينَ وَلَكِنَّهُ ذِكْرٌ لِلتَّذْكِيرِ بِأَنَّ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يَقْتَضِي تَأَسِّيَهُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ السَّابِقَيْنَ وَهُمْ إِبْرَاهِيمُ وَالَّذِينَ مَعَهُ.
{ لَكُمْ } “Sizin için” [ifadesindeki zamirden bedeldir] ve bütün muhatapları kapsayıcıdır. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ } [Mümtehine: 1] “Ey iman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin” kavlinde { لَكُمْ } zamiriyle hitap edilenler müminlerdir. Dolayısıyla { لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ } kavlinin zikredilmesi müminlerin bir kısmına tahsis etmek için değildir; bilakis Allah'a ve ahiret gününe imanın, onların önceki müminlere -ki onlar İbrahim ve beraberindekilerdir- uymalarını gerektirdiğini hatırlatmak içindir.