Binûn

60- Mümtehine Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأُعِيدَ حَرْفُ الْجَرِّ الْعَامِلُ فِي الْمُبْدَلِ مِنْهُ لِتَأْكِيدِ أَنَّ الْإِيمَانَ يَسْتَلْزِمُ ذَلِكَ.

Mübdelün minhte amel eden cer harfi, imanın bunu gerektirdiğini tekit etmek için tekrarlanmıştır.

وَالْقَصْدُ هُوَ زِيَادَةُ الْحَثِّ عَلَى الِائْتِسَاءِ بِإِبْرَاهِيمَ وَمن مَعَه، وليرتب عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ، وَهَذَا تَحْذِيرٌ مِنَ الْعَوْدِ لِمَا نُهُوا عَنْهُ.

Kasıt; İbrahim'e ve beraberindekilere uymaya yönelik teşviki artırmak ve { وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } “Kim yüz çevirirse bilsin ki, şüphesiz Allah ganîdir, hamîddir” kavlini bunun üzerine terettüp ettirmektir. Bu da nehyedildikleri şeye geri dönmekten bir sakındırmadır.

فَفِعْلُ يَتَوَلَّ مُضَارِعُ تَوَلَّى، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَاضِيهِ بِمَعْنَى الْإِعْرَاضِ، أَيْ مَنْ لَا يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَيُعْرِضُ عَنْ نَهْيِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ امْتِثَالِهِ. وَيَجُوزُ عِنْدِي أَنْ

{ يَتَوَلَّ } fiili, tevella (تَوَلَّى) fiilinin muzarisidir. Mâzisinin yüz çevirmek anlamında olması caizdir; yani kim Allah'ı ve ahiret gününü ummaz ve Allah'ın nehyinden yüz çevirirse, şüphesiz Allah onun emre uymasına muhtaç değildir. Bana göre şöyle olması da caizdir:

يَكُونَ مَاضِيهِ مِنَ التَّوَلِّي بِمَعْنَى اتِّخَاذِ الْوَلِيِّ، أَيْ مَنْ يَتَّخِذُ عَدُوَّ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْ وِلَايَتِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٥١] .

Mâzisinin dost edinmek anlamında tevelli kökünden olmasıdır; yani kim Allah'ın düşmanını dost edinirse, şüphesiz Allah onun dostluğuna muhtaç değildir. Nitekim Ukûd (Mâide) Suresi'nde [51] Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } “Sizden kim onları dost edinirse, muhakkak o da onlardandır” kavlinde böyledir.

وَضَمِيرُ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ: هُوَ الْغَنِيُّ تَوْكِيدٌ لِلْحَصْرِ الَّذِي أَفَادَهُ تَعْرِيفُ الْجُزْأَيْنِ، وَهُوَ حَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِغِنَى غَيْرِهِ وَلَا بِحَمْدِهِ، أَيْ هُوَ الْغَنِيُّ عَنِ الْمُتَوَلِّينَ لَأَنَّ النَّهْيَ عَمَّا نُهُوا عَنهُ إِنَّمَا هُوَ لِفَائِدَتِهِمْ لَا يُفِيدُ اللَّهَ شَيْئًا فَهُوَ الْغَنِيُّ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ.

{ هُوَ الْغَنِيُّ } kavlindeki fasıl zamiri, iki ögenin (mübteda ve haberin) marife oluşunun ifade ettiği hasrı tekit eder. Bu, O'nun dışındakilerin zenginliğine ve övgüsüne itibar edilmemesi sebebiyle iddiâî (mübalağalı) bir hasrdır; yani O, yüz çevirenlerden ganîdir (müstağnidir); zira nehyedildikleri şeyden nehiy ancak onların menfaati içindir, Allah'a hiçbir fayda sağlamaz. Dolayısıyla O, her şeyden ganîdir (hiçbir şeye muhtaç değildir).

وَإِتْبَاعُ الْغَنِيُّ بِوَصْفِ الْحَمِيدُ تَتْمِيمٌ، أَيِ الْحَمِيدِ لِمَنْ يَمْتَثِلُ أَمْرَهُ وَلَا يُعْرِضُ عَنْهُ أَوِ الْحَمِيدُ لِمَنْ لَا يَتَّخِذُ عَدُوَّهُ وَلِيًّا عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ [الزمر: ٧] .

el-Ganî (الْغَنِيُّ) isminin ardından el-Hamîd (الْحَمِيدُ) vasfının getirilmesi bir tetmimdir (tamamlamadır); yani O'nun emrine uyan ve O'ndan yüz çevirmeyen kimseyi övücüdür ya da Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ } [Zümer: 7] “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah size muhtaç değildir. Fakat O, kullarının inkârına razı olmaz. Eğer şükrederseniz, bundan sizin için razı olur” kavlinde olduğu gibi, O'nun düşmanını dost edinmeyen kimseyi övücüdür.

[سُورَة الممتحنة (٦٠) : آيَة ٧]

[Mümtehine Suresi (60), Ayet 7]

عَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الَّذِينَ عادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً وَاللَّهُ قَدِيرٌ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧)

{ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الَّذِينَ عادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً وَاللَّهُ قَدِيرٌ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Olur ki Allah, sizinle onlardan düşmanlık besledikleriniz arasında bir sevgi bağı kurar. Allah her şeye kadirdir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

اعْتِرَاضٌ وَهُوَ اسْتِئْنَافٌ مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهُ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ خُوطِبَ بِهِ الْمُؤْمِنُونَ تَسْلِيَةً لَهُمْ عَلَى مَا نُهُوا عَنْهُ مِنْ مُوَاصَلَةِ أَقْرِبَائِهِمْ، بِأَنْ يَرْجُوا مِنَ اللَّهِ أَنْ يَجْعَل قطيعتهم آئلة إِلَى مَوَدَّةٍ بِأَنْ يَسْلَمَ الْمُشْرِكُونَ مِنْ قَرَابَةِ الْمُؤْمِنِينَ وَقَدْ حَقَّقَ اللَّهُ ذَلِكَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ بِإِسْلَامِ أَبِي سُفْيَانَ وَالْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَسُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو وَحَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ.

İtiraziyye (ara cümle) olup surenin başından itibaren önceki kısımla bağlantılı bir istînâftır. Akrabalarıyla ilişkilerini kesmekle nehyedildikleri hususta müminlere bir teselli olmak üzere hitap edilmiştir; bu da müminlerin akrabası olan müşriklerin Müslüman olmasıyla aralarındaki irtibat kopukluğunun sevgiye dönüşmesini Allah'tan ummaları yönündedir. Nitekim Allah, Mekke'nin fethi günü Ebû Süfyân, Hâris b. Hişâm, Süheyl b. Amr ve Hakîm b. Hizâm'ın İslâm'a girmesiyle bunu gerçekleştirmiştir.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ مِنْ هَذِهِ الْمَوَدَّةِ تزوج النبيء ﷺ أَمَّ حَبِيبَةَ بِنْتِ أَبِي سُفْيَانَ، تَزَوَّجَهَا بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ بَعْدَ أَنْ تَنَصَّرَ زَوْجُهَا فَلَمَّا تزَوجهَا النبيء ﷺ لَانَتْ عَرِيكَةُ أَبِي سُفْيَانَ وَصَرَّحَ بِفضل النبيء ﷺ فَقَالَ: «ذَلِكَ الْفَحْلُ لَا يُقْدَعُ أَنْفُهُ»

İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu sevgiden biri de Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in Ebû Süfyân'ın kızı Ümmü Habîbe ile evlenmesi idi. Kocası Abdullah b. Cahş'ın Habeşistan topraklarında Hristiyan olduktan sonraki vefatının ardından onunla evlenmişti. Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem] onunla evlenince Ebû Süfyân'ın sert tutumu yumuşadı ve Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in faziletini açıkça ifade ederek: «O, burnuna vurulmayacak bir aygırdır» dedi.

(رُوِيَ بِدَالٍ بَعْدَ الْقَافِ يُقَالُ: قَدَعَ أَنْفَهُ. إِذَا ضَرَبَ أَنْفَهُ بِالرُّمْحِ) وَهَذَا تَمْثِيلٌ، كَانُوا إِذَا نَزَا فَحَلٌ غَيْرُ كَرِيمٍ عَلَى نَاقَةٍ

(Kaf harfinden sonra dâl ile rivayet edilmiştir; mızrakla burnuna vurduğunda «kadâa enfehu/قَدَعَ أَنْفَهُ» denir). Bu bir temsildir; soylu olmayan bir aygır soylu bir dişi deveye aşmaya kalkıştığında,

كَرِيمَةٍ دَفَعُوهُ عَنْهَا بِضَرْبِ أَنْفِهِ بِالرُّمْحِ لِئَلَا يَكُونُ نَتَاجُهَا هَجِينًا. وَإِذَا تَقَدَّمَ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ نَزَلَتْ عَامَ فَتْحِ مَكَّةَ وَكَانَ تزوج النبيء ﷺ أَمَّ حَبِيبَةٍ فِي مُدَّةِ مُهَاجَرَتِهَا بِالْحَبَشَةِ وَتِلْكَ قَبْلَ فَتْحِ مَكَّةَ كَمَا صَرَّحَ بِهِ ابْنُ عَطِيَّةَ وَغَيْرُهُ. يَعْنِي فَتَكُونُ آيَةُ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ إِلَخْ نَزَلَتْ قَبْلَ نِزُولِ أَوَّلِ السُّورَةِ ثُمَّ أُلْحِقَتْ بِالسُّورَةِ.

yavrusu melez (soysuz) olmasın diye mızrakla burnuna vurarak onu dişiden uzaklaştırırlardı. Bu surenin Mekke'nin fethi yılında indiği ve İbn Atiyye ve başkalarının da açıkça belirttiği gibi Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in Ümmü Habîbe ile evliliğinin Habeşistan'a hicreti esnasında, yani Mekke'nin fethinden önce gerçekleştiği önceden geçtiğine göre; yani { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ } “Olur ki Allah sizinle ... arasında bir sevgi bağı kurar” ayeti surenin başının inmesinden önce inmiş, sonra sureye dâhil edilmiş olur.

وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ كَلَامُ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلَى وَجْهِ الْمِثَالِ لِحُصُولِ الْمَوَدَّةِ مَعَ بَعْضِ الْمُشْرِكِينَ، وَحُصُولُ مِثْلِ تِلْكَ الْمَوَدَّة يهيّيء صَاحِبَهُ إِلَى الْإِسْلَامِ وَاسْتَبْعَدَ ابْنُ عَطِيَّةَ صِحَّةَ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.

Yahut İbn Abbâs'ın sözü, bazı müşriklerle sevginin gerçekleşmesine bir örnek sadedindedir; böylesi bir sevginin gerçekleşmesi de sahibini İslâm'a hazırlar. İbn Atiyye ise İbn Abbâs'tan rivayet edilen şeyin sıhhatini uzak bir ihtimal görmüştür.

وعَسَى فِعْلُ مُقَارَبَةٍ وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ هُنَا فِي رَجَاءِ الْمُسْلِمِينَ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ أَوْ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْوَعْدِ مُجَرَّدَةٌ عَنِ الرَّجَاءِ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : كَمَا يَقُولُ الْمَلِكُ فِي بَعْضِ الْحَوَائِجِ عَسَى أَوْ لَعَلَّ فَلَا تَبْقَى شُبْهَةٌ لِلْمُحْتَاجِ فِي تَمَامِ ذَلِكَ.

{ عَسَى } mukarebe fiilidir; burada Müslümanların bunu Allah'tan ummaları anlamında kullanılmıştır ya da umma anlamından soyutlanmış olarak vaad anlamında kullanılmıştır. Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: “Tıpkı hükümdarın bazı ihtiyaçlar hususunda «umulur ki» veya «belki» demesi gibidir; artık ihtiyaç sahibinde o işin tamamlanacağına dair hiçbir şüphe kalmaz.”

وَضَمِيرُ مِنْهُمْ عَائِدٌ إِلَى الْعَدُوِّ مِنْ قَوْلِهِ: لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ [الممتحنة: ١] .

{ مِنْهُمْ } kavlindeki zamir, { لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ } [Mümtehine: 1] “Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin” kavlindeki düşmana dönmektedir.

وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ قَدِيرٌ تَذْيِيلٌ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ شَدِيدُ الْقُدْرَةِ عَلَى أَنْ يُغَيِّرَ الْأَحْوَالَ فَيَصِيرُ الْمُشْرِكُونَ مُؤْمِنِينَ صَادِقِينَ وَتَصِيرُونَ أَوِدَّاءَ لَهُمْ.

{ وَاللَّهُ قَدِيرٌ } “Allah her şeye kadirdir” cümlesi fezlekedir (tezyildir). Anlamı: O, durumları değiştirmeye son derece güç yetirendir; böylece müşrikler samimi müminler haline gelir, siz de onlara dost olursunuz.

وَعَطَفَ عَلَى التَّذْيِيلِ جُمْلَةَ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ، أَيْ يَغْفِرُ لِمَنْ أَنَابُوا إِلَيْهِ وَيَرْحَمُهُمْ فَلَا عَجَبَ أَنْ يَصِيرُوا أَوِدَّاءَ لَكُمْ كَمَا تَصِيرُونَ أوداء لَهُم.

Fezlekeye { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” cümlesini atfetmiştir; yani O'na yönelenleri bağışlar ve onlara merhamet eder. Dolayısıyla sizin onlara dost olduğunuz gibi onların da size dost olmalarına şaşılmaz.

[سُورَة الممتحنة (٦٠) : آيَة ٨]

[Mümtehine Suresi (60), Ayet 8]

لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٨)

{ لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } “Allah, din konusunda sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimselere iyilik etmenizi ve onlara adaletle davranmanızı yasaklamaz. Şüphesiz Allah, adaletli davrananları sever.”

اسْتِئْنَافٌ هُوَ مَنْطُوقٌ لِمَفْهُومِ الْأَوْصَافِ الَّتِي وُصِفَ بِهَا الْعَدُوُّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَدْ كَفَرُوا بِما جاءَكُمْ مِنَ الْحَقِّ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ [الممتحنة: ١] وَقَوْلُهُ: إِنْ يَثْقَفُوكُمْ يَكُونُوا لَكُمْ أَعْداءً وَيَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ [الممتحنة: ٢] ، الْمَسُوقَةِ مَسَاقَ التَّعْلِيلِ لِلنَّهِي عَنْ اتِّخَاذِ عَدُوِّ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ، اسْتَثْنَى اللَّهُ أَقْوَامًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ غَيْرَ مُضْمِرِينَ الْعَدَاوَةَ لِلْمُسْلِمِينَ وَكَانَ دِينُهُمْ شَدِيدَ الْمُنَافَرَةِ مَعَ دِينِ الْإِسْلَامِ.

Allah'ın düşmanını dost edinme yasağının gerekçesi (talili) sadedinde sevk edilen, Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ كَفَرُوا بِما جاءَكُمْ مِنَ الْحَقِّ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ } [Mümtehine: 1] “Oysa onlar size gelen hakkı inkâr etmişlerdir; Resulü ve sizi çıkarıyorlar” ve { إِنْ يَثْقَفُوكُمْ يَكُونُوا لَكُمْ أَعْداءً وَيَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ } [Mümtehine: 2] “Eğer sizi ele geçirirlerse size düşman kesilirler, ellerini ve dillerini kötülükle size uzatırlar” kavillerinde düşmanın nitelendirildiği vasıfların mefhumunun mantukı olan bir istînâftır; Allah, dinleri İslâm diniyle şiddetli bir uyuşmazlık içinde olsa bile Müslümanlara içten içe düşmanlık beslemeyen birtakım müşrik toplulukları istisna etmiştir.

فَإِنْ نَظَرْنَا إِلَى وَصْفِ الْعَدُوِّ مِنْ قَوْلِهِ: لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ وَحَمَلْنَاهُ عَلَى حَالَةِ مُعَادَاةِ مَنْ خَالَفَهُمْ فِي الدِّينِ وَنَظَرْنَا مَعَ ذَلِكَ إِلَى وَصْفِ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ، كَانَ مَضْمُونُ قَوْلِهِ: لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ إِلَى آخِرِهِ، بَيَانًا لِمَعْنَى الْعَدَاوَةِ الْمَجْعُولَةِ عِلَّةً لِلنَّهِي عَنِ الْمُوَالَاةِ وَكَانَ الْمَعْنَى أَنَّ مَنَاطَ النَّهْيِ هُوَ مَجْمُوعُ الصِّفَات الْمَذْكُورَة لَا كل صِفَةٍ عَلَى حِيَالِهَا.

Eğer { لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ } [Mümtehine: 1] “Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin” kavlindeki düşman vasfına bakar ve bunu dinde kendilerine muhalif olanlara düşmanlık etme durumu olarak anlarsak ve bununla birlikte { يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ } [Mümtehine: 1] “Resulü ve sizi çıkarıyorlar” vasfına da bakarsak; { لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ } kavlinin sonuna kadar olan içeriği, dost edinme yasağının illeti kılınan düşmanlık anlamının bir beyanı olur. Anlam da nehyin illetinin tek başına her bir vasıf değil, zikredilen vasıfların tamamı olduğu şeklinde gerçekleşir.

وَإِنْ نَظَرْنَا إِلَى أَنَّ وَصْفَ الْعَدُوِّ هُوَ عَدُوُّ الدِّينِ، أَيْ مُخَالِفُهُ فِي نَفْسِهِ مَعَ ضَمِيمَةِ وَصْفِ وَقَدْ كَفَرُوا بِما جاءَكُمْ مِنَ الْحَقِّ، كَانَ مَضْمُونُ لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ إِلَى آخِرِهِ تَخْصِيصًا لِلنَّهْيِ بِخُصُوصِ أَعْدَاءِ الدِّينِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوا الْمُسْلِمِينَ لِأَجْلِ الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوا الْمُسْلِمِينَ مِنْ دِيَارِهِمْ.

Eğer düşman vasfının din düşmanı, yani bizzat dinde muhalif olan kimse olduğunu ve buna { وَقَدْ كَفَرُوا بِما جاءَكُمْ مِنَ الْحَقِّ } [Mümtehine: 1] “Oysa onlar size gelen hakkı inkâr etmişlerdir” vasfının eklendiğini kabul edersek; { لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ } kavlinin sonuna kadar olan içeriği, nehyin din sebebiyle Müslümanlarla savaşmamış ve Müslümanları yurtlarından çıkarmamış olan din düşmanlarına tahsis edilmesi (onların bu yasaktan hariç tutulması) anlamına gelir.

وَأَيًّا مَا كَانَ فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ قَدْ أَخْرَجَتْ مِنْ حُكْمِ النَّهْيِ الْقَوْمَ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوا فِي

Her halükârda bu cümle,

الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوا الْمُسْلِمِينَ مِنْ دِيَارِهِمْ، وَاتِّصَالُ هَذِهِ الْآيَةِ بِالْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا يَجْعَلُ الِاعْتِبَارَيْنِ سَوَاءً فَدَخَلَ فِي حكم هَذِه الْآيَةِ أَصْنَافٌ وَهُمْ حلفاء النبيء ﷺ مِثْلُ خُزَاعَةَ، وَبَنِي الْحَارِثِ بْنِ كَعْبِ بْنِ عَبْدِ مَنَاةَ بْنِ كِنَانَةَ، وَمُزَيْنَةَ كَانَ هَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ مظاهرين النبيء ﷺ وَيُحِبُّونَ ظُهُورَهُ عَلَى قُرَيْشٍ، وَمِثْلُ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَقَدْ جَاءَتْ قُتَيْلَةُ (بِالتَّصْغِيرِ وَيُقَالُ لَهَا: قَتَلَةُ، مُكَبَّرًا) بِنْتُ عَبْدِ الْعُزَّى مِنْ بَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَيٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَهِيَ أُمُّ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرِ الصِّدِّيقِ إِلَى الْمَدِينَةِ زَائِرَةً ابْنَتَهَا وَقُتَيْلَةُ يَوْمَئِذٍ مُشْرِكَةٌ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ فِيهَا الْمُهَادَنَةُ بَيْنَ رَسُول الله ﷺ وَبَيْنَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ بَعْدَ صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ (وَهِيَ الْمُدَّةُ الَّتِي نَزَلَتْ فِيهَا هَذِهِ السُّورَةُ)

din uğrunda savaşmayan ve Müslümanları yurtlarından çıkarmayan topluluğu nehiy hükmünden çıkarmıştır. Bu ayetin kendinden önceki ayetlerle irtibatı her iki değerlendirmeyi de eşit kılar. Böylece bu ayetin hükmüne birtakım sınıflar girmiştir; bunlar Huzâa, Kinâne oğullarından Benî Abdumenât b. Kâ'b b. Hâris ve Müzeyne gibi Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in müttefikleridir. Bunların hepsi Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e destek verir ve Kureyş'e üstün gelmesini isterlerdi. Müşriklerin kadınları ve çocukları da böyledir. Nitekim Kureyş'in Benî Âmir b. Lüey kolundan Abdüluzzâ kızı Kuteyle (ismin küçültülmüş hâliyle; büyütülmüş olarak Katele de denir) -ki kendisi Ebû Bekir es-Sıddîk'ın kızı Esmâ'nın annesidir-, kızı Esmâ'yı ziyaret etmek üzere Medine'ye gelmişti. Kuteyle o gün, Hudeybiye Barışı'ndan sonra Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile Kureyş kâfirleri arasındaki ateşkes döneminde (ki bu sure o dönemde inmiştir) henüz müşrikti.

فَسَأَلَتْ أَسْمَاءُ رَسُولَ الله ﷺ: أَتَصِلُ أُمَّهَا؟ قَالَ: «نَعَمْ صِلِي أُمَّكِ»

Bunun üzerine Esmâ, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e: «Anneme sıla-i rahimde bulunup iyilik edeyim mi?» diye sordu. O da: «Evet, annene iyilik et» buyurdu.

، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي شَأْنِهَا.

Bu ayetin onun hakkında indiği söylenmiştir.

وَقَوْلُهُ: أَنْ تَبَرُّوهُمْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ إِلَخْ، لِأَنَّ وُجُودَ ضَمِيرِ الْمَوْصُولِ فِي الْمُبْدَلِ وَهُوَ الضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي أَنْ تَبَرُّوهُمْ يَجْعَلُ بِرَّ الْمُسْلِمِينَ بِهِمْ مِمَّا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ أَحْوَالُهُمْ. فَدَخَلَ فِي الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوا الْمُسْلِمِينَ فِي الدِّينِ نَفَرٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ مِنْهُمُ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَالَّذِينَ شَمَلَتْهُمْ أَحْكَامُ هَذِهِ الْآيَةِ كُلُّهُمْ قَدْ قِيلَ إِنَّهُمْ سَبَبُ نُزُولِهَا وَإِنَّمَا هُوَ شُمُولٌ وَمَا هُوَ بِسَبَبِ نُزُولٍ.

{ أَنْ تَبَرُّوهُمْ } “onlara iyilik etmenizi” kavli, { الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ } kavlinden bedel-i iştimaldir; zira bedeldeki mevsûl zamiri -ki o { أَنْ تَبَرُّوهُمْ } içindeki mansub zamirdir-, Müslümanların onlara iyilik etmesini onların hallerinin kapsadığı şeylerden biri kılar. Din hususunda Müslümanlarla savaşmayanların içine Hâşimoğullarından Abbas b. Abdülmuttalib'in de aralarında bulunduğu bir grup girmiştir. Bu ayetin hükümlerinin kapsadığı kimselerin hepsinin nüzul sebebi olduğu söylenmiştir; oysa bu sadece bir kapsamadır (şümuldür), nüzul sebebi değildir.

وَالْبِرُّ: حُسْنُ الْمُعَامَلَةِ وَالْإِكْرَامُ. وَهُوَ يَتَعَدَّى بِحَرْفِ الْجَرِّ، يُقَالُ: بَرَّ بِهِ، فَتَعْدِيَتُهُ هُنَا بِنَفْسِهِ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ.

Birr (الْبِرُّ): Güzel muamele ve ikramda bulunmaktır. Cer harfi ile geçişli olur; «ona iyilik etti» anlamında «berre bihî/بَرَّ بِهِ» denir. Burada bizzat kendisiyle müteaddi (geçişli) olması ise cer harfinin düşürülmesi (nez'u'l-hâfız) iledir.

وَالْقِسْطُ: الْعَدْلُ. وَضَمَّنَ تُقْسِطُوا مَعْنَى تُفْضُوا فَعُدِّيَ بِ (إِلَى) وَكَانَ حَقَّهُ أَنْ يُعَدَّى بِاللَّامِ. عَلَى أَنَّ اللَّامَ وَ (إِلَى) يَتَعَاقَبَانِ كَثِيرًا فِي الْكَلَامِ، أَيْ أَنْ تُعَامِلُوهُمْ بِمِثْلِ مَا يُعَامِلُونَكُمْ بِهِ مِنَ التَّقَرُّبِ، فَإِنَّ مُعَامَلَةَ أَحَدٍ بِمِثْلِ مَا عَامَلَ بِهِ مِنَ الْعَدْلِ.

Kıst (الْقِسْطُ): Adalettir. { تُقْسِطُوا } fiiline ulaştırmak, kavuşturmak (تُفْضُوا) anlamı tazmin ettirilmiş ve bu yüzden (إِلَى) harfiyle müteaddi kılınmıştır; oysa hakkı lâm harfiyle müteaddi olmasıydı. Bununla birlikte lâm ile (إِلَى) kelamda birbirinin yerine çokça geçer; yani size yakınlaşma göstererek muamele ettikleri gibi siz de onlara muamele edersiniz; zira bir kimseye onun muamele ettiği gibi muamele etmek adalettendir.

وَجُمْلَةُ وإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ تَذْيِيلٌ، أَيْ يُحِبُّ كُلَّ مُقْسِطٍ فَيَدْخُلُ الَّذِينَ يُقْسِطُونَ لِلَّذِينَ حَالَفُوهُمْ فِي الدِّينِ إِذَا كَانُوا مَعَ الْمُخَالَفَةِ مُحْسِنِينَ مُعَامَلَتَهُمْ.

{ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } “Şüphesiz Allah, adaletli davrananları sever” cümlesi fezlekedir (tezyildir); yani her adil davrananı sever. Böylece, dinde kendilerine muhalif olsalar bile bu muhalefetle birlikte muamelelerini güzel tutan kimselere adaletle davrananlar da buraya dâhil olur.

وَعَنِ ابْنِ وَهْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ زَيْدٍ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ الْآيَةَ قَالَ:

İbn Vehb'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: İbn Zeyd'e Allah Teâlâ'nın: { لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ } ayetini sordum, o şöyle dedi:

نَسَخَهَا الْقِتَالُ، قَالَ الطَّبَرِيُّ: لَا مَعْنَى لِقَوْلِ مَنْ قَالَ: ذَلِكَ مَنْسُوخٌ، لِأَن بر الْمُؤمن بِمَنْ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ قَرَابَةٌ مِنْ أَهْلِ الْحَرْبِ أَوْ بِمَنْ لَا قَرَابَةَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ غَيْرُ مَحَرَّمٍ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِي ذَلِكَ دَلَالَةٌ عَلَى عَوْرَةٍ لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ. اه.

«Kıtal (savaş) hükmü onu neshetti.» Taberî der ki: «Bunun mensuh olduğunu söyleyenin sözünün bir anlamı yoktur; zira İslâm ehline dair gizli bir kusura/sırra delalet teşkil etmediği müddetçe, müminin kendisiyle arasında akrabalık bulunan veya bulunmayan harbî ehline iyilik etmesi haram değildir.» [Sözü burada bitti.]

وَيُؤْخَذُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ جَوَازُ مُعَامَلَةِ أَهْلِ الذِّمَّةِ بِالْإِحْسَانِ وَجَوَازُ الاحتفاء بأعيانهم.

Bu ayetten zimmîlere ihsanla muamele etmenin ve onların ileri gelenlerine hürmet göstermenin caiz olduğu anlaşılır.

[سُورَة الممتحنة (٦٠) : آيَة ٩]

[Mümtehine Suresi (60), Ayet 9]

إِنَّما يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ وَظاهَرُوا عَلى إِخْراجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩)

{ إِنَّما يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ وَظاهَرُوا عَلى إِخْراجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Allah, ancak din konusunda sizinle savaşan, sizi yurtlarınızdan çıkaran ve çıkarılmanıza arka çıkanları dost edinmenizi yasaklar. Kim onları dost edinirse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”

فَلذَلِك لِمَا تَقَدَّمَ وَحَصْرٌ لِحُكْمِ الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ. وَهِيَ تُؤْذِنُ بِانْتِهَاءِ الْغَرَضِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ مِنْ أَوَّلِهِ.

Önceki açıklamaların bir fezlekesi ve önceki ayetin hükmünün sınırlandırılmasıdır (hasrıdır). Bu ifade, başından beri sözün kendisi için sevk edildiği maksadın sona erdiğini bildirir.

وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ جُمْلَةِ إِنَّما يَنْهاكُمُ اللَّهُ إِلَى آخِرِهَا قَصْرٌ قُلِبَ لِرَدِّ اعْتِقَادِ مَنْ ظَنَّ أَوْ شَكَّ فِي جَوَازِ صِلَةِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الْإِطْلَاقِ. وَالَّذِينَ تَحَقَّقَتْ فِيهِمْ هَذِهِ الصِّفَاتُ يَوْمَ نُزُولِ الْآيَةِ هُمْ مُشْرِكُو أَهْلِ مَكَّةَ، وأَنْ تَوَلَّوْهُمْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنَ الَّذِينَ قاتَلُوكُمْ.

{ إِنَّما يَنْهاكُمُ اللَّهُ } cümlesinin sonuna kadar olan kısımdan anlaşılan kasr (sınırlandırma); müşriklerle mutlak surette ilişki kurmanın caiz olduğunu zanneden veya bu hususta şüpheye düşen kimsenin kanaatini reddetmek için yapılmış bir kasr-ı kalbtir. Ayetin indiği gün bu vasıfların kendilerinde tahakkuk ettiği kimseler Mekke ehlinin müşrikleridir. { أَنْ تَوَلَّوْهُمْ } “onları dost edinmenizi” kavli, { الَّذِينَ قاتَلُوكُمْ } kavlinden bedel-i iştimaldir.

وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ شَرْطٌ، وَجِيءَ فِي جَوَابِ الشَّرْطِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِتَمْيِيزِ الْمُشَارِ إِلَيْهِمْ زِيَادَةً فِي إِيضَاحِ الْحُكْمِ.

{ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ } şarttır; şartın cevabında hükmü daha da açıklığa kavuşturmak amacıyla işaret edilenleri belirginleştirmek için işaret ismi getirilmiştir.

وَالْمُظَاهَرَةُ: المعاونة. وَذَلِكَ أَن أَهْلَ مَكَّةَ فَرِيقَانِ، مِنْهُمْ مَنْ يَأْتِي بِالْأَسْبَابِ الَّتِي لَا يَحْتَمِلُ الْمُسْلِمُونَ مَعَهَا الْبَقَاءَ بِمَكَّةَ، وَمِنْهُمْ مَنْ يُعِينُ عَلَى ذَلِكَ وَيُغْرِي عَلَيْهِ.

Müzâhere (الْمُظَاهَرَةُ): Yardımlaşmadır. Şöyle ki; Mekke ehli iki gruptu: Bir kısmı Müslümanların Mekke'de kalmalarına tahammül edemeyecekleri sebepleri meydana getiriyor, diğer bir kısmı da buna yardım edip kışkırtıyordu.

وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ، أَيْ أَنَّ ظُلْمَهُمْ لِشِدَّتِهِ وَوُقُوعِهُ بَعْدَ النَّهْيِ الشَّدِيدِ وَالتَّنْبِيهِ عَلَى الْأَخْطَاءِ وَالْعِصْيَانِ ظُلْمٌ لَا يُغْفَرُ لِأَنَّهُ اعْتِدَاءٌ عَلَى حُقُوقِ اللَّهِ وَحُقُوقِ الْمُسْلِمِينَ وَعَلَى حَقِّ الظَّالِمِ نَفْسِهِ.

{ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “İşte onlar zalimlerin ta kendileridir” kavlinden anlaşılan kasr, iddiâî bir kasrdır; yani onların zulmü, şiddetinden ve kesin nehiylerden, hatalara ve isyana dikkat çekildikten sonra vuku bulmasından ötürü bağışlanmaz bir zulümdür; çünkü Allah'ın haklarına, Müslümanların haklarına ve zalimin bizzat kendi hakkına bir tecavüzdür.

[سُورَة الممتحنة (٦٠) : آيَة ١٠]

[Mümtehine Suresi (60), Ayet 10]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ وَسْئَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْئَلُوا مَا أَنْفَقُوا ذلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ وَسْئَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْئَلُوا مَا أَنْفَقُوا ذلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Ey iman edenler! Mümin kadınlar hicret ederek size geldiklerinde onları imtihan edin. Allah onların imanlarını daha iyi bilir. Eğer onların mümin olduklarını anlarsanız, artık onları kâfirlere geri göndermeyin. Bunlar onlara helal değildir, onlar da bunlara helal olmazlar. Onlara (kâfir kocalarına) harcadıklarını verin. Mehirlerini verdiğiniz takdirde kendileriyle evlenmenizde size bir günah yoktur. Kâfir kadınların nikâh bağlarını tutmayın (onları nikâhınızda tutmayın). Harcadığınızı isteyin, onlar da harcadıklarını istesinler. Bu, Allah'ın hükmüdür; aranızda hükmeder. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ.

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ } “Ey iman edenler! Mümin kadınlar hicret ederek size geldiklerinde onları imtihan edin. Allah onların imanlarını daha iyi bilir. Eğer onların mümin olduklarını anlarsanız, artık onları kâfirlere geri göndermeyin. Bunlar onlara helal değildir, onlar da bunlara helal olmazlar.”

لَا خِلَافَ فِي أَنَّ هَذِه الْآيَات إِلَى آخِرَ السُّورَةِ نَزَلَتْ عَقِبَ صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّا رَجَّحْنَا أَنَّ أَوَّلَ السُّورَةِ نَزَلَتْ قَبْلَ هَذِهِ وَأَنَّ كِتَابَ حَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ كَانَ عِنْدَ تَجَهُّزِ رَسُول الله ﷺ لِلْحُدَيْبِيَةِ.

Bu ayetlerin surenin sonuna kadar Hudeybiye Barışı'nın hemen ardından indiğinde hiçbir ihtilaf yoktur. Surenin baş tarafının bundan önce indiğini ve Hâtıb b. Ebî Beltea'nın müşriklere yazdığı mektubun, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye için hazırlandığı sırada olduğunu tercih ettiğimizi öğrenmiştin.

وَمُنَاسِبَةُ وُرُودِ هَذِهِ الْآيَةِ بَعْدَ مَا قَبْلَهَا، أَيِ النَّهْيُ عَنْ مُوَالَاةِ الْمُشْرِكِينَ يَتَطَرَّقُ إِلَى مَا بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ مِنْ عُقُودِ النِّكَاحِ وَالْمُصَاهَرَةِ فَقَدْ يَكُونُ الْمُسْلِمُ زَوْجًا لِمُشْرِكَةٍ

Bu ayetin öncesinden sonra gelmesinin münasebeti; müşrikleri dost edinme yasağının Müslümanlar ile müşrikler arasındaki nikâh akitlerine ve hısımlık ilişkilerine de sirayet etmesidir. Zira Müslüman bir erkek, müşrik bir kadının kocası olabilirdi;

وَتَكُونُ الْمُسْلِمَةُ زَوْجًا لِمُشْرِكٍ فَتَحْدُثُ فِي ذَلِكَ حَوَادِثُ لَا يَسْتَغْنِي الْمُسْلِمُونَ عَنْ مَعْرِفَةِ حُكْمِ الشَّرِيعَةِ فِي مِثْلِهَا.

Müslüman bir kadın da müşrik bir erkeğin karısı olabilirdi. Bu hususta Müslümanların benzer durumlardaki şeriat hükmünü öğrenmeye muhtaç oldukları birtakım hadiseler meydana geldi.

وَقَدْ حَدَثَ عَقِبَ الصُّلْحِ الَّذِي انْعَقَدَ بَين النبيء ﷺ وَبَين الْمُشْرِكِينَ فِي الْحُدَيْبِيَةِ سَنَةَ سِتٍّ مَجِيءُ أَبِي جندل بن سُهَيْل بْنِ عَمْرٍو يَرْسُفُ فِي الْحَدِيدِ وَكَانَ مُسلما وَكَانَ مُوَثَّقًا فِي الْقُيُودِ عِنْدَ أَبِيهِ بِمَكَةَ فَانْفَلَتَ وَجَاءَ إِلَى رَسُول الله ﷺ وَهُوَ فِي الْحُدَيْبِيَةِ وَكَانَ مِنْ شُرُوطِ الصُّلْحِ «أَنَّ مَنْ أَتَى مُحَمَّدًا مِنْ قُرَيْشٍ بِغَيْرِ إِذَنِ وَلِيِّهِ رَدُّهُ عَلَيْهِمْ وَمَنْ جَاءَ قُرَيْشًا مِمَّنْ مَعَ مُحَمَّدٍ لَمْ يَرُدُّوهُ عَلَيْهِ» فَرده النَّبِي ﷺ إِلَيْهِمْ، وَلَمَّا رَجَعَ رَسُول الله ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ هَاجَرَتْ أُمُّ كُلْثُومٍ بِنْتُ عُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ هَارِبَةً مِنْ زَوْجِهَا عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، وَجَاءَتْ سُبَيْعَةُ الْأَسْلَمِيَّةُ مُهَاجِرَةً هَارِبَةً مِنْ

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile müşrikler arasında hicretin altıncı yılında Hudeybiye'de akdedilen barışın ardından, Müslüman olan ve Mekke'de babasının yanında zincirlere vurulmuş bulunan Ebû Cendel b. Süheyl b. Amr'ın prangaları içinde sürüye sürüye gelişi hadisesi vuku buldu. Ebû Cendel kaçıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye'deyken onun yanına gelmişti. Barış şartlarından biri de şuydu: «Kureyş'ten velisinin izni olmaksızın Muhammed'e gelen kimseyi [Muhammed] onlara geri verecek; Muhammed'in yanındakilerden Kureyş'e gelen kimseyi ise onlar Muhammed'e geri vermeyeceklerdi.» Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu onlara geri verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye döndüğünde ise Ukbe b. Ebî Muayt'ın kızı Ümmü Gülsüm, kocası Amr b. Âs'tan kaçarak hicret etti. Sübey'a el-Eslemiyye de kaçıp hicret ederek geldi;

زَوْجِهَا صَيْفِيِّ بْنِ الرَّاهِبِ أَوْ مُسَافِرٍ الْمَخْزُومِيِّ، وَجَاءَتْ أُمَيْمَةُ بِنْتُ بِشْرٍ هَارِبَةً مِنْ زَوْجِهَا ثَابِتِ بْنِ الشِّمْرَاخِ وَقِيلَ: حسان بن الدحداحة. وَطَلَبَهُنَّ أَزْوَاجُهُنَّ فَجَاءَ بَعْضُهُمْ إِلَى الْمَدِينَةِ جَاءَ زَوْجُ سُبَيْعَةَ الْأَسْلَمِيَةِ يَطْلُبُ رَدَّهَا إِلَيْهِ وَقَالَ: إِنَّ طِينَةَ الْكِتَابِ الَّذِي بَيْنَنَا وَبَيْنَكِ لَمْ تَجِفَّ بَعْدُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فَأبى النبيء ﷺ أَنْ يَرُدَّهَا إِلَيْهِ وَلَمْ يَرُدَّ وَاحِدَةً إِلَيْهِمْ وَبَقِيَتْ بِالْمَدِينَةِ فَتَزَوَّجَ أُمَّ كُلْثُومٍ بِنْتَ عُقْبَةَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ. وَتزَوج سبيعة عمر ﵁ وَتَزَوَّجَ أُمَيْمَةَ سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ .

kocası Sayfî b. Râhib'den veya Müsâfir el-Mahzûmî'den [kaçmıştı]. Ümeyme bint Bişr de kocası Sâbit b. Şimrah'tan –veya bir rivayete göre Hassân b. ed-Dahdâha'dan– kaçarak geldi. Kocaları onları talep etti; hatta bazısı Medine'ye geldi. Sübey'a el-Eslemiyye'nin kocası gelip onun kendisine geri verilmesini istedi ve: «Bizimle aranızdaki antlaşmanın balçığı (mürekkebi) henüz kurumadı!» dedi. Bunun üzerine bu ayet indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kadını ona geri vermeyi reddetti ve onlardan hiçbirini geri göndermedi; onlar da Medine'de kaldılar. Ukbe kızı Ümmü Gülsüm ile Zeyd b. Hârise evlendi. Sübey'a ile Ömer radıyallâhu anh evlendi. Ümeyme ile de Sehl b. Huneyf evlendi.

وَجَاءَتْ زَيْنَبُ بنت النبيء ﷺ مُسْلِمَةً وَلَحِقَ بِهَا زَوْجُهَا أَبُو الْعَاصِ بْنُ الرَّبِيعِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى بَعْدَ سِنِينَ مُشْرِكًا ثُمَّ أَسْلَمَ فِي الْمَدِينَةِ فَردهَا النبيء ﷺ إِلَيْهِ.

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kızı Zeyneb de Müslüman olarak geldi; kocası Ebu'l-Âs b. er-Rebî' b. Abdiluzzâ ise yıllar sonra müşrik olarak onun yanına geldi, ardından Medine'de İslam'a girdi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyneb'i ona geri verdi.

وَقَدِ اخْتُلِفَ: هَلْ كَانَ النَّهْيُ فِي شَأْنِ الْمُؤْمِنَاتِ الْمُهَاجِرَاتِ أَنْ يَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ نَسْخًا لما تضمنته شَرط الصُّلْحِ الَّذِي بَين النبيء ﷺ وَبَين الْمُشْرِكِينَ أَوْ كَانَ الصُّلْحُ غَيْرَ مُصَرَّحٍ فِيهِ بِإِرْجَاعِ النِّسَاءِ لِأَنَّ الصِّيغَةَ صِيغَةٌ جَمْعِ الْمُذَكَّرِ فَاعْتُبِرَ مُجْمَلًا وَكَانَ النَّهْيُ الَّذِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانًا لِذَلِكَ الْمُجْمَلُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الصُّلْحَ صُرِّحَ فِيهِ بِأَنَّ مَنْ جَاءَ إِلَى النبيء ﷺ مِنْ غَيْرِ إِذْنِ وَلَيِّهِ مِنْ رَجُلٍ أَوِ امْرَأَةٍ يُرَدُّ إِلَى وَلِيِّهِ. فَإِذَا صَحَّ ذَلِكَ كَانَ صَرِيحًا وَكَانَتِ الْآيَةُ نَاسِخَةً لِمَا فعله النبيء ﷺ.

Mümin muhacir kadınlar hakkında onların kâfirlere geri verilmemesi yönündeki nehyin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile müşrikler arasındaki barış şartının kapsadığı hükmü neshetmiş mi olduğu, yoksa lafız müzekker çoğul sîgasıyla geldiği için antlaşmada kadınların geri verilmesinin açıkça belirtilmeyip mücmel mi sayıldığı ve bu ayetteki nehyin o mücmel lafzın bir beyanı mı olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Antlaşmada erkek olsun kadın olsun velisinin izni olmadan Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelen herkesin velisine iade edileceğinin açıkça belirtildiği de söylenmiştir. Şayet bu rivayet sahih ise açık (sarîh) bir nass olur ve ayet, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı uygulamayı neshetmiş olur.

وَالَّذِي فِي سِيرَةِ ابْنِ إِسْحَاقَ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ هِشَامٍ خَلِيٌّ مِنْ هَذَا التَّصْرِيحِ وَلِذَلِكَ كَانَ لَفْظُ الصُّلْحِ مُحْتَمِلًا لِإِرَادَةِ الرِّجَالِ لِأَنَّ الضَّمَائِرَ الَّتِي اشْتَمَلَ عَلَيْهَا ضَمَائِرُ تَذْكِيرٍ.

İbn Hişâm'ın rivayetiyle İbn İshâk'ın Sîret'inde yer alan metin ise bu açıklıktan uzaktır. Bu sebeple antlaşmanın lafzı, erkeklerin kastedilmiş olması ihtimalini taşımaktadır; çünkü içerdiği zamirler müzekker zamirleridir.

وَقَدْ

Nitekim

رُوِيَ أَن النبيء ﷺ قَالَ لِلَذِينَ سَأَلُوهُ إِرْجَاعَ النِّسَاءِ الْمُؤْمِنَاتِ وَطَلَبُوا تَنْفِيذَ شُرُوطِ الصُّلْحِ: إِنَّمَا الشَّرْطُ فِي الرِّجَالِ لَا فِي النِّسَاءِ

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisinden mümin kadınların iadesini isteyen ve barış şartlarının uygulanmasını talep edenlere şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Şart sadece erkekler hakkındadır, kadınlar hakkında değildir.»

فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَشْرِيعًا لِلْمُسْلِمِينَ فِيمَا يَفْعَلُونَهُ إِذَا جَاءَهُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ وَإِيذَانًا لِلْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ شَرْطَهُمْ غَيْرُ نَصٍّ، وَشَأْنُ شُرُوطُ الصُّلْحِ الصَّرَاحَةُ لِعِظَمِ أَمْرِ الْمُصَالَحَاتِ وَالْحُقُوقِ الْمُتَرَتِّبَةِ عَلَيْهَا، وَقَدْ أَذْهَلَ اللَّهُ الْمُشْرِكِينَ عَنْ الِاحْتِيَاطِ فِي شَرْطِهِمْ لِيَكُونَ ذَلِكَ رَحْمَةً بِالنِّسَاءِ الْمُهَاجِرَاتِ إِذْ جَعَلَ لَهُنَّ مخرجا وتأييدا لرَسُول ﷺ كَمَا فِي الْآيَةِ الَّتِي بَعْدَهَا لِقَصْدِ أَنْ يَشْتَرِكَ مَنْ يُمْكِنُهُ الِاطِّلَاعُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى صِدْقِ إِيمَانِ الْمُؤْمِنَاتِ الْمُهَاجِرَاتِ تَعَاوُنًا عَلَى إِظْهَارِ الْحَقِّ، وَلِأَنَّ مَا فِيهَا مِنَ التَّكْلِيفِ يَرْجِعُ كَثِيرٌ مِنْهُ إِلَى أَحْوَالِ الْمُؤْمِنِينَ مَعَ نِسَائِهِمْ.

İşte bu ayet, mümin kadınlar hicret ederek kendilerine geldiklerinde Müslümanların ne yapacaklarına dair bir teşri (hüküm vazetme) ve -antlaşmaların ve bunlara bağlı hakların öneminden ötürü barış şartlarının açık ve net olması esas iken- şartlarının sarih olmadığını müşriklere bildirme niteliğindeydi. Allah, hicret eden kadınlara bir çıkış yolu kılarak onlara bir rahmet ve Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bir destek olsun diye, müşriklerin şartlarında ihtiyatlı davranmalarını unutturmuş (onları bundan gafil kılmış)tır. Nitekim hakkın ortaya çıkarılmasına yardımcı olmak maksadıyla hicret eden mümin kadınların imanlarındaki sadakatten haberdar olabilecek müminlerin de [bu imtihana] ortak olmaları kastıyla ve zikredilen mükellefiyetin birçoğu müminlerin hanımlarıyla olan durumlarına taalluk ettiği için sonraki ayette de böyledir.

وَالِامْتِحَانُ: الِاخْتِبَارُ. وَالْمُرَادُ اخْتِبَارُ إِيمَانِهِنَّ.

İmtihan (الِامْتِحَانُ): Denemek, sınamaktır. Kastedilen ise onların imanlarını sınamaktır.

وَجُمْلَةُ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِهِنَّ مُعْتَرِضَةٌ، أَيْ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سَرَائِرَهُنَّ وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ أَنْ تَخْتَبِرُوا ذَلِكَ بِمَا تَسْتَطِيعُونَ مِنَ الدَّلَائِلِ.

{ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِهِنَّ } “Allah onların imanlarını daha iyi bilir” cümlesi ara cümledir (mu'tarızadır). Yani Allah onların iç hallerini bilir; fakat size düşen, gücünüz yettiğince delillerle bunu sınamanızdır.

وَلِذَلِكَ فَرَّعَ عَلَى مَا قَبْلَ الِاعْتِرَاضِ قَوْلَهُ: فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ إِلَخْ، أَيْ إِنْ حَصَلَ لَكُمُ الْعِلْمُ بِأَنَّهُنَ مُؤْمِنَاتٌ غَيْرُ كَاذِبَاتٍ فِي دَعْوَاهُنَّ. وَهَذَا الِالْتِحَاقُ هُوَ الَّذِي سُمِّيَ الْمُبَايَعَةَ فِي قَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْآتِيَةِ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَكَ عَلى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ الْآيَة [الممتحنة: ١٢] .

Bu sebeple ara cümlenin öncesine atfen { فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ } “Eğer onların mümin olduklarını anlarsanız...” buyurmuştur. Yani onların mümin olduklarına, iddialarında yalancı olmadıklarına dair sizde bir bilgi/kanaat hâsıl olursa [onları geri göndermeyin]. İşte bu intisap, gelecek ayetteki { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَكَ عَلى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ } [Mümtehine: 12] kavlinde «biatleşme» olarak adlandırılan şeydir.

وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّ رَسُول الله ﷺ كَانَ يَمْتَحِنُ مَنْ هَاجَرَ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ بِهَذِهِ الْآيَةِ يَقُولُ اللَّهُ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَكَ إِلَى قَوْلِهِ: غَفُورٌ رَحِيمٌ [الممتحنة: ١٢] وَزَادَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ: كَانَتِ الْمُمْتَحَنَةُ أَنْ تُسْتَحْلَفَ أَنَّهَا مَا خَرَجَتْ بُغْضًا لِزَوْجِهَا، وَلَا رَغْبَةً مِنْ أَرْضٍ إِلَى أَرْضٍ، وَلَا الْتِمَاسَ دُنْيَا، وَلَا عِشْقًا لِرَجُلٍ مِنَّا، وَلَا بِجَرِيرَةٍ جَرَّتْهَا بَلْ حُبًّا لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ وَالدَّارِ الْآخِرَةِ، فَإِذَا حَلَفَتْ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَى ذَلِكَ أعْطى النبيء ﷺ زَوْجَهَا مَهْرَهَا وَمَا أَنْفَقَ عَلَيْهَا وَلَمْ يَرُدَّهَا. وَكَانَ النبيء ﷺ يَأْمُرُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ بِتَوَلِّي تَحْلِيفِهِنَّ فَإِذَا تَبَيَّنَ إِيمَانُ الْمَرْأَةِ لَمْ يردهَا النبيء ﷺ إِلَى دَارِ الْكُفْرِ كَمَا هُوَ صَرِيحُ الْآيَةِ. فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَ

Sahîh-i Buhârî'de Âişe'den rivayet edildiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, hicret eden mümin kadınları bu ayetle imtihan ederdi; Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَكَ } ayetinden { غَفُورٌ رَحِيمٌ } kavline kadar [Mümtehine: 12] buyurmaktadır. İbn Abbâs buna ek olarak şöyle demiştir: İmtihan edilen kadından; kocasına olan nefretinden ötürü çıkmadığına, bir diyardan diğerine sadece yer değiştirme hevesiyle gelmediğine, bir dünya menfaati aramadığına, bizden bir erkeğe duyduğu aşk sebebiyle gelmediğine ve işlediği bir suç yüzünden kaçmadığına; bilakis yalnızca Allah ve Resûlü sevgisi ile ahiret yurdunu kazanma arzusuyla geldiğine dair yemin etmesi istenirdi. Kendisinden başka ilah olmayan Allah adına bu hususta yemin ettiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun kocasına mehrini ve kadına harcadığı şeyleri verir ve kadını geri göndermezdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara yemin ettirme işini Ömer b. el-Hattâb'a emrederdi. Kadının imanı açıklığa kavuştuğunda ayetin açık hükmü gereği Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu küfür diyarına geri göndermezdi: { فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَ }

. وَمَوْقِعُ قَوْلِهِ: لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ مَوْقِعُ الْبَيَانِ وَالتَّفْصِيلِ لِلنَّهْيِ فِي قَوْلِهِ: فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ تَحْقِيقًا لِوُجُوُبِ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْمَرْأَةِ الْمُؤْمِنَةِ وَزَوْجِهَا الْكَافِرِ.

. { لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ } “Bunlar onlara helal değildir, onlar da bunlara helal olmazlar” kavlinin konumu, mümin kadın ile kâfir kocası arasını ayırmanın gerekliliğini pekiştirmek üzere, { فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ } kavlindeki nehyin bir beyanı ve tafsili mesabesindedir.

وَإِذْ قَدْ كَانَ الْمُخَاطَبُ بِذَلِكَ النَّهْيِ جَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ كَمَا هُوَ مُقْتَضَى قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ إِلَى آخِرِهِ، تَعَيَّنَ أَنْ يَقُومَ بِتَنْفِيذِهِ مَنْ إِلَيْهِ تَنْفِيذُ أُمُورِ

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ } kavlinin gerektirdiği üzere bu nehiy ile muhatap olanlar bütün müminler olunca, bunu infaz ve tatbik etme görevinin her zaman ve mekânda

الْمُسْلِمِينَ الْعَامَّةِ فِي كُلِّ مَكَانٍ وَكُلِّ زَمَانٍ وَهُمْ وُلَاةُ الْأُمُورِ مِنْ أُمَرَاءَ وَقُضَاةٍ إِذْ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَقُومَ الْمُسْلِمُونَ بِمَا خُوطِبُوا بِهِ مِنْ مِثْلِ هَذِهِ الْأُمُورِ الْعَامَّةِ إِلَّا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ وَلَكِنْ عَلَى كُلِّ فَرْدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ الْتِزَامُ الْعَمَلِ بِهِ فِي خَاصَّةِ نَفْسِهِ وَالْتِزَامُ الِامْتِثَالِ لِمَا يُقَرِّرُهُ وُلَاةُ الْأُمُورِ.

Müslümanların genel işlerini yürütme yetkisine sahip olan yöneticilere (emirler ve kadılara) ait olması gerekmiştir. Zira Müslümanların bu tür kamusal meselelerde muhatap oldukları hükümleri yerine getirmeleri ancak bu şekilde mümkündür. Bununla birlikte her bir Müslümanın bu hükmü kendi şahsında bağlayıcı kılması ve yöneticilerin aldığı kararlara uyması gerekir.

وَإِذْ قَدْ كَانَ مَحْمَلُ لَفْظِ الْحِلِّ وَمَا تصرف مِنْهُ فِي كَلَامُ الشَّارِعِ مُنْصَرِفًا إِلَى مَعْنَى الْإِبَاحَةِ الشَّرْعِيَّةِ وَهِيَ الْجَوَازُ وَضِدُّ التَّحْرِيمِ.

Şâri'in kelamında hill (الْحِلِّ) lafzı ve türevlerinin anlamı, haramlığın zıddı olan şer'î ibâha ve caizlik manasına yöneliktir.

وَمِنَ الْوَاضِحِ أَنَّ الْكُفَّارَ لَا تَتَوَجَّهُ إِلَيْهِمْ خِطَابَاتُ التَّكْلِيفِ بِأُمُورِ الْإِسْلَامِ إِذْ هُمْ خَارِجُونَ عَنْهُ فَمُطَالَبَتُهُمْ بِالتَّكَالِيفِ الْإِسْلَامِيَّةِ لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ مَقْصِدُ الشَّرِيعَةِ، وَلِذَلِكَ تُعَدُّ الْمَسْأَلَةُ الْمُلَقَّبَةُ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ بِمَسْأَلَةِ: خِطَابِ الْكُفَّارِ بِالْفُرُوعِ، مَسْأَلَةً لَا طَائِلَ تَحْتَهَا وَلَا يَنْبَغِي الِاشْتِغَالُ بِهَا بَلْهَ التَّفْرِيعُ عَلَيْهَا.

Açıktır ki kâfirlere İslam'ın ahkâmıyla ilgili mükellefiyet hitapları yönelmez; zira onlar İslam'ın dışındadırlar. Dolayısıyla onlardan İslami mükellefiyetleri talep etmek şeriatın maksadıyla ilgili değildir. Bu sebeple fıkıh usulü ilminde «kâfirlerin fürû ile muhatap olması» başlığıyla anılan mesele, altında pek bir fayda bulunmayan, onunla meşgul olunması ve hele hele üzerine furû hükümleri bina edilmesi gerekmeyen bir mesele sayılır.

وَإِذْ قَدْ عُلِّقَ حُكْمُ نَفْيِ حِلِّ الْمَرْأَةِ الَّذِي هُوَ مَعْنَى حُرْمَةِ دَوَامِ عِصْمَتِهَا عَلَى ضَمِيرِ الْكُفَّارِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ. وَلَمْ يَكُنِ الْكُفَّارُ صَالِحِينَ لِلتَّكْلِيفِ بِهَذَا التَّحْرِيمِ فَقَدْ تَعَيَّنَ تَأْوِيلُ هَذَا التَّحْرِيمِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كَوْنِهِ عَلَى الْكَافِرِينَ، وَذَلِكَ بِإِرْجَاعِ وَصْفِ الْحِلِّ الْمَنْفِيِّ إِلَى النِّسَاءِ فِي كِلْتَا الْجُمْلَتَيْنِ وَإِبْدَاءِ وَجْهِ الْإِتْيَانِ بِالْجُمِلَتَيْنِ وَوَجْهِ التَّعَاكُسِ فِي تَرْتِيبِ أَجْزَائِهِمَا. وَذَلِكَ أَنْ نَقُولَ: إِنَّ رُجُوعَ الْمَرْأَةِ المؤمنة إِلَى الزَّوْج الْكَافِرِ يَقَعُ عَلَى صُورَتَيْنِ:

Kadının helal oluşunun nefyi hükmü –ki bu, nikâh bağının devamının haram olması demektir– Yüce Allah'ın { لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ } kavlinde kâfirlerin zamirine bağlanmış olduğu ve kâfirler de bu haramlıkla mükellef kılınmaya elverişli olmadıkları için; bu haramlığın kâfirlere nispet edilmesi bakımından tevil edilmesi zorunlu olmuştur. Bu da menfi kılınan helallik vasfının her iki cümlede de kadınlara irca edilmesiyle, iki cümlenin getirilme gerekçesinin ve unsurlarının dizilişindeki zıtlığın açıklanmasıyla mümkündür. Şöyle ki: Mümin kadının kâfir kocaya dönmesi iki şekilde vuku bulur:

إِحْدَاهُمَا: أَنْ تَرْجِعَ الْمَرْأَةُ الْمُؤْمِنَةُ إِلَى زَوْجِهَا فِي بِلَادِ الْكفْر، وَذَلِكَ هُوَ مَا أَلَحَّ الْكُفَّارُ فِي طَلَبِهِ لَمَّا جَاءَتْ بَعْضُ الْمُؤْمِنَاتِ مُهَاجِرَاتٍ.

Birincisi: Mümin kadının küfür diyarındaki kocasının yanına dönmesidir ki, bazı mümin kadınlar hicret ederek geldiğinde kâfirlerin ısrarla talep ettiği şey buydu.

وَالثَّانِيَةُ: أَنْ تَرْجِعَ إِلَى زَوْجِهَا فِي بِلَادِ الْإِسْلَامِ بِأَنْ يُخَلَّى بَيْنَهَا وَبَيْنَ زَوْجِهَا الْكَافِرِ يُقِيمُ مَعَهَا فِي بِلَادِ الْإِسْلَامِ إِذَا جَاءَ يَطْلُبُهَا وَمُنِعَ مِنْ تَسَلُّمِهَا. وَكِلْتَا الصُّورَتَيْنِ غَيْرُ حَلَالٍ لِلْمَرْأَةِ الْمُسْلِمَةِ فَلَا يُجِيزُهَا وُلَاةُ الْأُمُورِ، وَقَدْ عَبَّرَ عَنِ الصُّورَةِ الْأُولَى بِجُمْلَةِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ إِذْ جُعِلَ فِيهَا وَصْفُ حِلٌّ خَبَرًا عَنْ ضَمِيرِ النِّسَاءِ وَأُدْخِلَتِ اللَّامُ عَلَى ضَمِيرِ الرِّجَالِ، وَهِيَ لَامُ تَعْدِيَةِ الْحِلِّ وَأَصْلُهَا لَامُ الْمِلْكِ فَأَفَادَ أَنْ لَا يَمْلِكَ الرِّجَالُ الْكُفَّارُ عِصْمَةَ أَزْوَاجِهِمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ أَنَّ بَقَاءَ النِّسَاءِ الْمُؤْمِنَاتِ فِي عِصْمَةِ أَزْوَاجِهِنَّ الْكَافِرِينَ غَيْرُ حَلَالٍ، أَيْ لَمْ يُحْلِلْهُنَّ الْإِسْلَامُ لَهُمْ.

İkincisi: Kadının İslam diyarında kocasına dönmesidir; yani kâfir koca gelip kadını talep ettiğinde ve kadını teslim alması engellendiğinde, İslam diyarında onunla birlikte ikamet etmesi için aralarının serbest bırakılmasıdır. Bu iki suret de Müslüman kadın için helal değildir; dolayısıyla yöneticiler buna izin vermez. Birinci suret { لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ } cümlesiyle ifade edilmiştir; zira burada «hill» vasfı kadınların zamirine haber yapılmış ve erkeklerin zamirinin başına lâm harfi getirilmiştir. Bu lâm, helalliğin geçişliliğini (ta'diyesini) sağlayan ve aslı mülkiyet lâmı olan harftir. Dolayısıyla kâfir erkeklerin mümin eşleri üzerindeki nikâh bağına malik olamayacaklarını ifade etmiştir; bu da mümin kadınların kâfir kocalarının nikâhı altında kalmalarının helal olmadığını, yani İslam'ın onları o erkeklere helal kılmadığını gerektirir.

وَقُدِّمَ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ لِأَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الصُّورَةِ الْأَكْثَرِ أَهَمِّيَّةً عِنْدِ الْمُشْرِكِينَ إِذْ كَانُوا يَسْأَلُونَ إِرْجَاعَ النِّسَاءِ إِلَيْهِمْ وَيُرْسِلُونَ الْوَسَائِطَ فِي ذَلِكَ بِقَصْدِ الرَّدِّ عَلَيْهِمْ بِهَذَا.

{ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ } ifadesi öne alınmıştır; çünkü müşrikler kadınların kendilerine geri verilmesini istedikleri ve bu hususta aracılar gönderdikleri için onların nezdinde daha önemli olan surete racidir ve bununla onlara cevap verilmesi amaçlanmıştır.

وَجِيءَ فِي الْجُمْلَةِ الْأُولَى بِالصِّفَةِ الْمُشَبَّهَةِ وَهِيَ حِلٌّ الْمُفِيدَةُ لِثُبُوتِ الْوَصْفِ

İlk cümlede vasfın sübûtunu ifade eden sıfat-ı müşebbehe olan Hill (حِلٌّ) lafzı getirilmiştir;

إِذْ كَانَ الرِّجَالُ الْكَافِرُونَ يَظُنُّونَ أَنَّ الْعِصْمَةَ الَّتِي لَهُمْ عَلَى أَزْوَاجِهِمُ الْمُؤْمِنَات مثبتة أَنهم حِلٌّ لَهُمْ.

çünkü kâfir erkekler, mümin eşleri üzerindeki nikâh bağının o kadınların kendilerine helal olduğunu sabit kıldığını zannediyorlardı.

وَعُبِّرَ عَنِ الثَّانِيَةِ بِجُمْلَةِ وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ فَعُكِسَ الْإِخْبَارُ بِالْحِلِّ إِذْ جُعِلَ خَبَرًا عَنْ ضَمِيرِ الرِّجَالِ، وَعُدِّيَ الْفِعْلُ إِلَى الْمُحَلَّلِ بِاللَّامِ دَاخِلَةٍ عَلَى ضَمِيرِ النِّسَاء فَأفَاد أَنهم لَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَزْوَاجُهُنَّ الْكَافِرُونَ وَلَوْ بَقَى الزَّوْجُ فِي بِلَادِ الْإِسْلَامِ.

İkinci suret ise { وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ } cümlesiyle ifade edilmiştir. Burada helallik haberi tersine çevrilerek erkeklerin zamirine haber yapılmış, fiil de helal kılınana kadınların zamirine dâhil olan lâm harfiyle geçişli kılınmıştır. Böylece koca İslam diyarında kalsa bile kâfir kocaların o kadınlara helal olmayacağını bildirmiştir.

وَلِهَذَا ذُكِرَتِ الْجُمْلَةُ الثَّانِيَةُ وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ كَالتَّتِمَّةِ لِحُكْمِ الْجُمْلَةِ الْأُولَى، وَجِيءَ فِي الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ بِالْمُسْنَدِ فِعْلًا مُضَارِعًا لِدِلَالَتِهِ عَلَى التَّجَدُّدِ لِإِفَادَةِ نَفْيِ الطَّمَاعِيَةِ فِي التَّحْلِيلِ وَلَوْ بِتَجَدُّدِهِ فِي الْحَالِ بِعَقْدٍ جَدِيدٍ أَوِ اتِّفَاقٍ جَدِيدٍ عَلَى الْبَقَاءِ فِي دَارِ الْإِسْلَامِ خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ إِذْ قَالَ: إِنَّ مُوجِبَ الْفُرْقَةِ هُوَ اخْتِلَافُ الدَّارَيْنِ لَا اخْتِلَافُ الدِّينِ.

Bu sebeple ikinci cümle olan { وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ } ilk cümlenin hükmünün bir tamamlayıcısı gibi zikredilmiştir. İkinci cümlede müsned, teceddüt bildirmesi sebebiyle muzari fiil olarak getirilmiştir; ta ki yeni bir akitle veya İslam diyarında kalma hususunda yeni bir anlaşmayla şimdiki zamanda yenilense bile helallik beklentisini ortadan kaldırdığı anlaşılsın. Bu durum Ebû Hanîfe'nin görüşünün aksinedir; zira o, ayrılığın sebebinin din ayrılığı değil, diyar ayrılığı (ihtilâfü'd-dâreyn) olduğunu söylemiştir.

وَيَجُوزُ فِي الْآيَةِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ تَأْكِيدَ نَفْيِ الْحَالِ فَبَعْدَ أَنْ قَالَ: لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَهُوَ الْأَصْلُ كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا أَكَّدَ بِجُمْلَةِ وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ أَيْ أَنَّ انْتِفَاءَ الْحِلِّ حَاصِلٌ مِنْ كُلِّ جِهَةٍ كَمَا يُقَالُ: لَسْتُ مِنْكَ وَلَسْتَ مِنِّي.

Ayette başka bir vecih de caizdir; o da maksadın mevcut halin nefiyini tekit etmek olmasıdır. Nitekim az önce öğrendiğin gibi asıl olan { لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ } dedikten sonra { وَلا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ } cümlesiyle tekit etmiştir. Yani helalliğin kalkması her iki yönden de gerçekleşmiştir; tıpkı «Ben senden değilim, sen de benden değilsin» denmesi gibi.

وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٨٧] تَأْكِيدًا لِشِدَّةِ التَّلَبُّسِ وَالِاتِّصَالِ مِنْ كُلِّ جِهَةٍ.

Bunun bir benzeri de her yönden iç içe geçmeyi ve kuvvetli irtibatı tekit etmek üzere Bakara Suresi'nde [187] yer alan { هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ } “Onlar sizin için bir örtüdür, siz de onlar için bir örtüsünüz” kavlidir.

وَفِي الْكَلَامِ مُحَسِّنُ الْعَكْسِ مِنَ الْمُحَسِّنَاتِ الْبَدِيعِيَّةِ مَعَ تَغْيِيرٍ يَسِيرٍ بَيْنَ حِلٌّ ويَحِلُّونَ اقْتَضَاهُ الْمَقَامُ، وَإِنَّمَا يُوَفَّرُ حَظُّ التَّحْسِينِ بِمِقْدَارِ مَا يَسْمَحُ لَهُ بِهِ مُقْتَضَى حَالُ الْبَلَاغَةِ.

Sözde, makamın gerektirdiği şekilde Hill (حِلٌّ) ile Yahıllûne (يَحِلُّونَ) arasındaki küçük bir değişiklikle birlikte bedî sanatlarından olan aks sanatı bulunmaktadır. Edebi güzellik payı ancak belagatin gerektirdiği ölçüde tam olarak yerine getirilir.

وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا.

{ وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا } “Onlara harcadıklarını verin.”

الْمُرَادُ بِ مَا أَنْفَقُوا مَا أَعْطَوْهُ مِنَ الْمُهُورِ، وَالْعُدُولُ عَنْ إِطْلَاقِ اسْمِ الْمُهُورِ وَالْأُجُورِ عَلَى مَا دَفَعَهُ الْمُشْركُونَ لنسائهم اللاء أَسْلَمْنَ مِنْ لَطَائِفِ الْقُرْآنِ لِأَنَّ أُولَئِكَ النِّسَاءَ أَصْبَحْنَ غَيْرَ زَوْجَاتٍ. فَأُلْغِيَ إِطْلَاقُ اسْمِ الْمُهُورِ عَلَى مَا يُدْفَعُ لَهُمْ.

{ مَا أَنْفَقُوا } “harcadıkları” ifadesinden maksat, vermiş oldukları mehirlerdir. Müşriklerin Müslüman olan eşlerine verdikleri şeyler için mehir ve ecir isimlerinin kullanılmayıp bundan vazgeçilmesi Kur'an'ın latif nüktelerindendir; çünkü o kadınlar artık eş olmaktan çıkmışlardır. Dolayısıyla onlara ödenen şey için mehir ismi kullanımı iptal edilmiştir.

وَقَدْ سَمَّى اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ مَا يُعْطِيهِ الْمُسْلِمُونَ لَهُنَّ أُجُورًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ.

Bundan sonra ise Allah Teâlâ, Müslümanların o kadınlara verdikleri şeyleri { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “Mehirlerini verdiğiniz takdirde kendileriyle evlenmenizde size bir günah yoktur” buyurarak ecirler (mehirler) olarak adlandırmıştır.

وَالْمُكَلَّفُ بِإِرْجَاعِ مُهُورِ الْأَزْوَاجِ الْمُشْرِكِينَ إِلَيْهِمْ هُمْ وُلَاةُ أُمُورِ الْمُسْلِمِينَ مِمَّا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مِنْ أَمْوَالِ الْمُسْلِمِينَ الْعَامَّةِ.

Müşrik kocaların mehirlerini kendilerine geri vermekle mükellef olanlar, ellerindeki Müslümanların genel mallarından (kamu mallarından) karşılamak üzere Müslümanların idarecileridir.

وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ.

{ وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “Mehirlerini verdiğiniz takdirde kendileriyle evlenmenizde size bir günah yoktur.”

وَإِنَّمَا قَالَ تَعَالَى: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى خُصُوصِ قَوْلِهِ: إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ لِئَلَّا يُظَنُّ أَنَّ مَا دُفِعَ لِلزَّوْجِ السَّابِقِ مُسْقِطٌ اسْتِحْقَاقَ الْمَرْأَةِ الْمَهْرَ مِمَّنْ يَرُومُ تَزْوِيجَهَا وَمَعْلُومٌ أَنَّ نِكَاحَهَا بَعْدَ اسْتِبْرَائِهَا بِثَلَاثَةِ أَقْرَاءٍ.

Yüce Allah'ın { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } buyurması; önceki kocaya ödenen bedelin, o kadınla evlenmek isteyen kimseden kadının mehir alma hakkını düşürdüğü zannedilmesin diye özellikle { إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “mehirlerini verdiğiniz takdirde” kaydına dikkat çekmek içindir. Malumdur ki kadınla nikâh ancak üç hayız müddeti (üç kur') istibrâ yapıldıktan sonra kıyılır.

وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ.

{ وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ } “Kâfir kadınların nikâh bağlarını tutmayın (onları nikâhınızda tutmayın).”

نَهَى اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ عَنْ إِبْقَاءِ النِّسَاءِ الْكَوَافِرِ فِي عِصْمَتِهِمْ وَهن النِّسَاء اللاء لَمْ يَخْرُجْنَ مَعَ أَزْوَاجِهِنَّ لِكُفْرِهِنَّ فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ طَلَّقَ الْمُسْلِمُونَ مَنْ كَانَ لَهُمْ مِنْ أَزْوَاجٍ بِمَكَّةَ، فَطَلَّقَ عُمَرُ امْرَأَتَيْنِ لَهُ بِقَيَتَا بِمَكَّةَ مُشْرِكَتَيْنِ، وَهُمَا: قُرَيْبَةُ بِنْتُ أَبِي أُمَيَّةَ، وَأُمُّ كُلْثُومٍ بِنْتُ عَمْرٍو الْخُزَاعِيَّةُ.

Allah Teâlâ Müslümanlara kâfir kadınları nikâhlarında tutmalarını yasaklamıştır. Bunlar, küfürleri sebebiyle kocalarıyla birlikte çıkmayan kadınlardır. Bu ayet indiğinde Müslümanlar Mekke'de bulunan müşrik eşlerini boşadılar. Nitekim Ömer Mekke'de müşrik olarak kalan iki karısını boşadı; bunlar Kuraybe bint Ebî Ümeyye ve Ümmü Gülsüm bint Amr el-Huzâiyye idi.

وَالْمُرَادُ بِالْكَوَافِرِ: الْمُشْرِكَاتُ. وَهُنَّ مَوْضُوعُ هَذِهِ التَّشْرِيعَاتِ لِأَنَّهَا فِي حَالَةٍ وَاقِعَةٍ فَلَا تَشْمَلُ الْآيَةُ النَّهْيَ عَنْ بَقَاءِ الْمَرْأَةِ الْمُسْلِمَةِ فِي عِصْمَةِ زَوْجٍ مُشْرِكٍ وَإِنَّمَا يُؤْخَذُ حُكْمُ ذَلِكَ بِالْقِيَاسِ.

Kevâfir (الْكَوَافِرِ) ile kastedilen: Müşrik kadınlardır. Fiilen vuku bulmuş bir durum hakkında oldukları için bu teşrîlerin konusu onlardır. Bu sebeple ayet, Müslüman kadının müşrik bir kocanın nikâhında kalmasının nehyini lafzen kapsamaz; ancak bunun hükmü kıyas yoluyla alınır.

قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: رَأَيْتُ لِأَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ أَنَّهُ قَالَ: سَمِعْتُ الْفَقِيهَ أَبَا الْحَسَنِ الْكَرْخِيَّ يَقُولُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ أَنَّهُ فِي الرِّجَالِ وَالنِّسْوَانِ، فَقُلْتُ لَهُ: النَّحْوِيُّونَ لَا يَرَوْنَهُ إِلَّا فِي النِّسَاءِ لِأَنَّ كَوَافِرَ جُمَعُ كَافِرَةٍ، فَقَالَ: وَآيْشُ يَمْنَعُ مِنْ هَذَا، أَلَيْسَ النَّاسُ يَقُولُونَ: طَائِفَةٌ كَافِرَةٌ، وَفِرْقَةٌ كَافِرَةٌ، فَبُهِتُّ وَقُلْتُ: هَذَا تَأْيِيدٌ اه.

İbn Atiyye şöyle demiştir: Ebû Ali el-Fârisî'nin şöyle dediğini gördüm: Fakih Ebu'l-Hasan el-Kerhî'nin Yüce Allah'ın { وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ } kavlinin tefsirinde, bunun hem erkekler hem kadınlar hakkında olduğunu söylediğini duydum. Ona: «Nahivciler bunu sadece kadınlar hakkında görürler; çünkü kevâfir (كَوَافِرِ), kâfire (كَافِرَة) kelimesinin çoğuludur» dedim. O da: «Buna ne engel var? İnsanlar 'tâifetün kâfiretün' (kâfir bir topluluk) ve 'fırkatün kâfiretün' (kâfir bir fırka) demiyorlar mı?» dedi. Bunun üzerine şaşırıp kaldım ve: «Bu bir destektir» dedim.

وَجَوَابُ أَبِي الْحَسَنِ الْكَرْخِيِّ غَيْرُ مُسْتَقِيمٍ لِأَنَّهُ

Ebu'l-Hasan el-Kerhî'nin cevabı isabetli değildir; çünkü

يَمْنَعُ مِنْهُ ضَمِيرَ الذُّكُورِ فِي قَوْلِهِ: وَلا تُمْسِكُوا فَهُمُ الرِّجَالُ الْمُؤْمِنُونَ وَالْكَوَافِرُ نِسَاؤُهُمْ. وَمِنَ الْعَجِيبِ قَوْلُ أَبِي عَلِيٍّ: فَبُهِتُّ وَقُلْتُ ... إِلَخْ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَلا تُمْسِكُوا بِضَمِّ التَّاءِ وَسُكُونِ الْمِيمِ وَكَسْرِ السِّينِ مُخَفَّفَةً. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الْمِيمِ وَتَشْدِيدِ السِّينِ مَكْسُورَةً مُضَارِعُ مَسَّكَ بِمَعْنى أمسك.

{ وَلا تُمْسِكُوا } kavlindeki müzekker zamiri buna engeldir; zira onlar mümin erkeklerdir, kevâfir de onların kadınlarıdır. Ebû Ali'nin «Bunun üzerine şaşırıp kaldım ve dedim ki...» şeklindeki sözü şaşırtıcıdır. Cumhur { وَلا تُمْسِكُوا } lafzını te'nin zammesi, mîm'in sükûnu ve sîn'in kesresi ile şeddesiz olarak (tümsikû) okumuştur. Ebû Amr ise te'nin zammesi, mîm'in fethi ve sîn'in kesreli şeddesi ile (tümessikû) okumuştur ki bu, emseke manasındaki messeke fiilinin muzarisidir.

وَسْئَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْئَلُوا مَا أَنْفَقُوا.

{ وَسْئَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْئَلُوا مَا أَنْفَقُوا } “Harcadığınızı isteyin, onlar da harcadıklarını istesinler.”

عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا وَهُوَ تَتْمِيمٌ لِحُكْمِهِ، أَيْ كَمَا تُعْطُونَهُمْ مُهُور أَزوَاجهم اللاء فَرَرْنَ مِنْهُمْ مُسَلَّمَاتٍ، فَكَذَلِكَ إِذَا فَرَّتْ إِلَيْهِمُ امْرَأَةُ مُسْلِمٍ كَافِرَةً وَلَا قُدْرَةَ

{ وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا } kavline matuftur ve onun hükmünün tamamlayıcısıdır. Yani nasıl ki sizden Müslüman olarak kaçıp gelen eşlerinin mehirlerini onlara veriyorsanız, aynı şekilde Müslüman bir erkeğin karısı kâfir olarak onlara kaçtığında ve onu size geri döndürmeye

لَكُمْ عَلَى إِرْجَاعِهَا إِلَيْكُمْ تَسْأَلُونَ الْمُشْرِكِينَ إِرْجَاعَ مَهْرِهَا إِلَى زَوْجِهَا الْمُسْلِمِ الَّذِي فَرَّتْ مِنْهُ وَهَذَا إِنْصَافٌ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ، وَالْأَمْرُ للْإِبَاحَة.

gücünüz yetmediğinde, siz de müşriklerden, kendisinden kaçtığı Müslüman kocasına mehrini iade etmelerini istersiniz. Bu iki taraf arasında bir adalettir ve buradaki emir ibâha (caizlik) içindir.

وَقَوله: وَلْيَسْئَلُوا مَا أَنْفَقُوا تَكْمِلَة لقَوْله: وَسْئَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ لِإِفَادَةِ أَنَّ مَعْنَى وَاوِ الْعَطْفِ هُنَا عَلَى الْمَعِيَّةِ بِالْقَرِينَةِ لِأَن قَوْله: وَلْيَسْئَلُوا مَا أَنْفَقُوا لَوْ أُرِيدَ حُكْمُهُ بِمُفْرَدِهِ لَكَانَ مُغْنِيًا عَنْهُ قَوْلُهُ: وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا، فَلَمَّا كُرِّرَ عَقِبَ قَوْلِهِ: وَسْئَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ عَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ جَمْعُ مَضْمُونِ الْجُمْلَتَيْنِ، أَيْ إِذَا أَعْطَوْا مَا عَلَيْهِمْ أَعْطُوهُمْ مَا عَلَيْكُمْ وَإِلَّا فَلَا. فَالْوَاوُ مُفِيدَةٌ مَعْنَى الْمَعِيَّةِ هُنَا بِالْقَرِينَةِ. وَيَنْبَغِي أَنْ يُحْمَلَ عَلَيْهِ مَا قَالَهُ بَعْضُ الْحَنَفِيَّةِ مِنْ أَنَّ مَعْنَى وَاوِ الْعَطْفِ الْمَعِيَّةِ. قَالَ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ فِي الْبُرْهَانِ فِي مَعَانِي الْوَاوِ: «اشْتُهِرَ مِنْ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهَا لِلتَّرْتِيبِ وَعِنْدَ بَعْضِ الْحَنَفِيَّةِ أَنَّهَا لِلْمَعِيَّةِ. وَقَدْ زَلَّ الْفَرِيقَانِ» اه.

{ وَلْيَسْئَلُوا مَا أَنْفَقُوا } kavli, karine dolayısıyla buradaki atıf vâv'ının maiyyet (birliktelik) ifade ettiğini bildirmek üzere { وَسْئَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ } kavlinin tamamlayıcısıdır. Çünkü { وَلْيَسْئَلُوا مَا أَنْفَقُوا } kavliyle tek başına müstakil bir hüküm kastedilmiş olsaydı, { وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا } kavli buna ihtiyaç bırakmazdı. { وَسْئَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ } kavlinin peşinden tekrar edilince anladık ki maksat her iki cümlenin mazmununu birleştirmektir; yani onlar kendi üzerlerine düşeni verirlerse siz de üzerinize düşeni onlara verin, aksi takdirde vermeyin. Dolayısıyla buradaki vâv, karine ile maiyyet manası ifade etmektedir. Bazı Hanefîlerin atıf vâv'ının maiyyet manasına geldiği şeklindeki sözleri de buna hamledilmelidir. İmâmü'l-Haremeyn el-Burhân'da vâv harfinin anlamları hakkında şöyle demiştir: «Şâfiî mezhebinde meşhur olan görüş vâv'ın tertip için olduğu, bazı Hanefîlere göre ise maiyyet için olduğudur. Oysa her iki fırka da yanılmıştır.»

وَقَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» وَلَمْ يَرُدُّهُ. وَقَالَ الْمَازِرِيُّ فِي «شَرْحِ الْبُرْهَانِ» : «وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: لَا تَأْكُلُ السَّمَكَ وَتَشْرَبُ اللَّبَنَ» ، فَإِنَّ الْمُرَادَ النَّهْيُ عَنْ تَنَاوُلِ السَّمَكِ وَتَنَاوُلِ اللَّبَنِ فَيَكُونُ الْإِعْرَابُ مُخْتَلِفًا فَإِذَا قَالَ: وَتَشْرَبَ اللَّبَنَ بِفَتْحِ الْبَاءِ كَانَ نَهْيًا عَنِ الْجَمْعِ وَيَكُونُ الِانْتِصَابُ بِمَعْنَى تَقْدِيرِ حَرْفِ (أَنْ) اه. وَهُوَ يَرْمِي إِلَى أَنَّ هَذَا الْمَحْمَلَ يَحْتَاجُ إِلَى قَرِينَةٍ.

«Muğni'l-Lebîb»de buna işaret etmiş ve reddetmemiştir. el-Mâzerî «Şerhu'l-Burhân»da şöyle demiştir: «Onların: 'Balık yiyip süt içme' sözüne gelince; buradaki maksat balık yemekten ve süt içmekten nehyetmektir. Bu durumda irap farklı olur. Şayet bâ'nın fethasıyla (ve teşrabe'l-lebene) derse, bu ikisini bir arada yapmaktan nehiy olur ve mansub oluşu gizli bir (en) harfinin takdiriyle gerçekleşir.» Bu açıklama, söz konusu mananın bir karineye ihtiyaç duyduğuna işaret etmektedir.

فَأفَاد قَوْله: وَلْيَسْئَلُوا مَا أَنْفَقُوا أَنَّهُمْ إِنْ أَبَوْا مِنْ دَفْعِ مُهُورِ نِسَاءِ الْمُسْلِمِينَ يَفِرُّونَ إِلَيْهِمْ كَانَ ذَلِكَ مُخَوِّلًا لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ لَا يُعْطُوهُمْ مُهُورَ مَنْ فَرُّوا مِنْ أَزْوَاجِهِمْ إِلَى الْمُسْلِمِينَ، كَمَا يُقَالُ فِي الْفِقْهِ: خَيْرَتُهُ تَنْفِي ضَرَرَهُ.

{ وَلْيَسْئَلُوا مَا أَنْفَقُوا } kavli, eğer onlar kendilerine kaçan Müslümanların kadınlarının mehirlerini ödemekten kaçınırlarsa, bu durumun müminlere de kendi eşlerinden Müslümanlara kaçan kadınların mehirlerini onlara vermeme hakkı tanıdığını ifade etmiştir; nitekim fıkıhta: «Onun tercihi, zararını ortadan kaldırır» denilir.

ذلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ.

{ ذلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “İşte bu, Allah'ın hükmüdür; aranızda hükmeder. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”

أَيْ هَذَا حُكْمُ اللَّهِ، وَهُوَ عَدْلٌ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ إِذْ لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَأْخُذَ بِأحد جانبيه وَيتْرك الْآخَرِ. قَالَ الزُّهْرِيُّ: لَوْلَا الْعَهْدُ لَأُمْسِكَ النِّسَاءُ وَلَمْ يُرَدُّ إِلَى أَزْوَاجِهِمْ صَدَاقٌ. وَجُمْلَةُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَجُوزُ كَوْنُهَا حَالًا مِنَ اسْمِ الْجَلَالَةِ أَوْ حَالًا مِنْ حُكْمُ اللَّهِ مَعَ تَقْدِيرِ ضَمِيرٍ يَرْبِطُ الْجُمْلَةَ بِصَاحِبِ الْحَالِ تَقْدِيرُهُ: يَحْكُمُهُ بَيْنَكُمْ، وَأَنْ تَكُونَ اسْتِئْنَافًا.

Yani bu, Allah'ın hükmüdür ve iki taraf arasında adalettir; zira hiç kimsenin bir tarafını alıp diğer tarafını bırakma hakkı yoktur. ez-Zührî şöyle demiştir: «Eğer o antlaşma olmasaydı, kadınlar tutulur ve kocalarına mehirleri iade edilmezdi.» { يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ } cümlesinin lafza-i celâlden hâl olması veya cümleyi zülhâle bağlayan bir zamir takdiriyle (yahkümühu beyneküm şeklinde) { حُكْمُ اللَّهِ } tamlamasından hâl olması caizdir; [ayrıca] istînâf (yeni bir başlangıç) cümlesi olması da mümkündür.

وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ تَذْيِيلٌ يُشِيرُ إِلَى أَنَّ هَذَا حُكْمٌ يَقْتَضِيهِ عِلْمُ اللَّهِ بِحَاجَاتِ عِبَادِهِ وَتَقْتَضِيهِ حِكْمَتُهُ إِذْ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ.

{ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } kavli ise, bu hükmün Allah'ın kullarının ihtiyaçlarına dair ilminin ve her hak sahibine hakkını veren hikmetinin bir gereği olduğuna işaret eden bir fezlekedir.

وَقَدْ كَانَتْ هَذِهِ الْأَحْكَامُ الَّتِي فِي هَذِهِ الْآيَاتِ مِنَ التَّرَادِّ فِي الْمُهُورِ شَرْعًا فِي أَحْوَالٍ مَخْصُوصَةٍ اقْتَضَاهَا اخْتِلَاطُ الْأَمْرِ بَيْنَ أَهْلِ الشِّرْكِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَمَا كَانَ مِنْ عَهْدِ الْمُهَادِنَةِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ فِي أَوَائِلِ أَمْرِ الْإِسْلَامِ خَاصًّا بِذَلِكَ الزَّمَانِ بِإِجْمَاعِ أَهْلِ الْعِلْمِ، قَالَهُ

Bu ayetlerde yer alan mehirlerin karşılıklı iadesine dair hükümler, şirk ehli ile müminler arasındaki durumların birbirine karışmasının gerektirdiği özel hallerde konulmuş bir şeriattır ve İslâm'ın ilk dönemlerinde Müslümanlar ile müşrikler arasındaki barış antlaşmasının bir gereği olup ilim ehlinin icmasıyla o zamana mahsustur. Bunu

ابْنُ الْعَرَبِيِّ وَالْقُرْطُبِيُّ وَأَبُو بكر الْجَصَّاص.

İbnü'l-Arabî, Kurtubî ve Ebû Bekir el-Cessâs söylemiştir.

[سُورَة الممتحنة (٦٠) : آيَة ١١]

[Mümtehine Suresi (60), Ayet 11]

وَإِنْ فاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْواجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْواجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (١١)

{ وَإِنْ فاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْواجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْواجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (١١) } “Ve eğer eşlerinizden biri kâfirlere kaçar, siz de [onlarla savaşıp] ganimete ulaşırsanız, eşleri gitmiş olanlara harcadıklarının bir mislini verin. Kendisine iman ettiğiniz Allah'a karşı takvalı olun.”

عَطْفٌ على جملَة وَسْئَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ [الممتحنة: ١٠] فَإِنَّهَا لَمَّا تَرَتَّبَ عَلَى نُزُولِهَا إِبَاءُ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَنْ يَرُدُّوا إِلَى أَزوَاج النِّسَاء اللاء بَقَيْنَ عَلَى الْكفْر بِمَكَّة واللاء فَرَرْنَ مِنْ الْمَدِينَةِ وَالْتَحَقْنَ بِأَهْلِ الْكفْر بِمَكَّة مهورهن الَّتِي كَانُوا أَعْطَوْهَا نِسَاءَهُمْ، عُقِّبَتْ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِتَشْرِيعِ رَدِّ تِلْكَ الْمُهُورِ مِنْ أَمْوَالِ الْمُسْلِمِينَ فِيمَا بَيْنَهُمْ.

{ وَسْئَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ } [Mümtehine: 10] cümlesine matuftur. Çünkü bu ayetin nüzulü üzerine müşrikler, Mekke'de küfür üzere kalan kadınlar ile Medine'den kaçıp Mekke'deki küfür ehline katılan kadınların eşlerine, kadınlarına vermiş oldukları mehirleri geri vermekten kaçınınca; Müslümanların kendi aralarında o mehirleri kendi mallarından karşılamalarını hükme bağlamak üzere bu ayet peşinden gelmiştir.