رُوِيَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَتَبُوا إِلَى الْمُشْرِكِينَ يُعْلِمُونَهُمْ بِمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ مِنَ التَّرَادِّ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ فِي قَوْله تَعَالَى: وَسْئَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْئَلُوا مَا أَنْفَقُوا [الممتحنة: ١٠] .
Rivayet edildiğine göre Müslümanlar, Allah Teâlâ'nın { وَسْئَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْئَلُوا مَا أَنْفَقُوا } [Mümtehine: 10] kavlindeki iki taraf arasındaki karşılıklı iade hükmünü müşriklere yazıp bildirdiler.
فَامْتَنَعَ الْمُشْرِكُونَ مِنْ دَفْعِ مُهُورِ النِّسَاءِ اللَّاتِي ذَهَبَتْ إِلَيْهِمْ فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ فاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْواجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ الْآيَةَ.
Fakat müşrikler, kendilerine kaçan kadınların mehirlerini ödemekten kaçındılar; bunun üzerine Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ فاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْواجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ } ayeti nazil oldu.
وَأَصْلُ الْفَوْتِ: الْمُفَارَقَةُ وَالْمُبَاعَدَةُ، وَالتَّفَاوُتُ: الْمُتَبَاعَدُ. وَالْفَوْتُ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِضَيَاعِ الْحَقِّ كَقَوْلِ رُوَيْشِدِ بْنِ كَثِيرٍ الطَّائِيِّ أَوْ عَمْرِو بْنِ مَعْدِ يكَرِبَ:
Fevt kelimesinin asıl anlamı ayrılmak ve uzaklaşmaktır; tefâvüt ise birbirinden uzak olandır. Buradaki fevt, Ruveyşid b. Kesîr et-Tâî'nin veya Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözünde olduğu gibi, hakkın zayi olması anlamında eğreti (istiare) olarak kullanılmıştır:
إِنْ تُذْنِبُوا ثُمَّ تَأْتِينِي بَقِيَّتُكُمْ ... فَمَا عَلَيَّ بِذَنْبٍ مِنْكُمْ فَوْتُ
«Bir suç işler de sonra geri kalanlarınız bana gelirse... Sizin tarafınızdan işlenen bir günahtan dolayı bana bir kayıp yoktur.»
أَيْ فَلَا ضَيَاعَ عَلَيَّ بِمَا أَذْنَبْتُمْ، أَيْ فَإِنَّا كَمَنْ لَمْ يَضِعْ لَهُ حَقٌّ.
Yani işlediğiniz suçtan dolayı bana hiçbir ziyan ve kayıp olmaz; zira ben hiçbir hakkı zayi olmamış kimse gibiyim.
وَالْمَعْنَى: إِنْ فَرَّتْ بَعْضُ أَزْوَاجِكُمْ وَلَحِقَتْ بِالْكُفَّارِ وَحَصَلَ التَّعَاقُبُ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الْكُفَّارِ فَعَقَّبْتُمْ عَلَى أَزْوَاجِ الْكُفَّارِ وَعَقَّبَ الْكُفَّارُ عَلَى أَزْوَاجِكُمْ وَأَبَى الْكُفَّارُ مِنْ دَفَعِ مُهُورِ بعض النِّسَاء اللاء ذَهَبْنَ إِلَيْهِمْ، فَادْفَعُوا أَنْتُمْ لِمَنْ حَرَمُهُ الْكُفَّارُ مَهْرَ امْرَأَتَهُ، أَيْ مَا هُوَ حَقُّهُ، واحجزوا ذَلِك عَن الْكُفَّارِ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ إِنْ أُعْطِيَ جَمِيعُ الْمُؤْمِنِينَ مُهُورَ مَنْ فَاتَهُمْ مِنْ نِسَائِهِمْ وَبَقِيَ لِلْمُشْرِكِينَ فَضْلٌ يَرُدُّهُ الْمُسْلِمُونَ إِلَى الْكُفَّارِ. هَذَا تَفْسِيرُ الزُّهْرِيُّ فِي رِوَايَةِ يُونُسَ عَنْهُ وَهُوَ أَظْهَرُ مَا فُسِّرَتْ بِهِ الْآيَةُ.
Manası şudur: Eğer eşlerinizden biri kaçıp kâfirlere sığınırsa ve sizinle kâfirler arasında bu karşılıklı durum gerçekleşirse; siz kâfirlerin eşlerine, kâfirler de sizin eşlerinize sıra geldikçe hüküm uygular da kâfirler kendilerine kaçan bazı kadınların mehirlerini vermekten kaçınırlarsa, kâfirlerin mehrinden mahrum bıraktığı kimseye siz karısının mehrini, yani onun hakkı olan miktarı verin ve bunu kâfirlerden alıkoyun. Bu da gösterir ki, eğer bütün müminlere eşlerini kaybedenlerin mehirleri verilir ve müşriklerin lehine bir fazlalık kalırsa, Müslümanlar bunu kâfirlere iade ederler. Bu, Yûnus'un kendisinden rivayet ettiği ez-Zührî'nin tefsiridir ve ayetin tefsirinde en açık olan görüştür.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْجُمْهُورِ: الَّذِينَ فَاتَهُمْ أَزْوَاجُهُمْ إِلَى الْكُفَّارِ يُعْطَوْنَ مُهُورَ نِسَائِهِمْ مِنْ مَغَانِمِ الْمُسْلِمِينَ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ مَنْسُوخَةً بِآيَةِ سُورَةِ بَرَاءَةَ [٧] كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ.
İbn Abbâs ve cumhurdan gelen rivayete göre ise: Eşleri kâfirlere kaçan kimselere kadınlarının mehirleri Müslümanların ganimetlerinden verilir. Bu görüş, ayetin Tevbe Suresi'ndeki [7] { كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ } “Müşriklerin Allah katında ve Resûlü katında nasıl bir ahdi olabilir?” ayetiyle neshedilmiş olmasını gerektirir.
وَالْوَجْهُ أَنْ لَا يُصَارَ إِلَى الْإِعْطَاءِ مِنَ الْغَنَائِمِ إِلَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ فِي ذِمَمِ الْمُسْلِمِينَ شَيْءٌ
Uygun olan görüşe göre, ganimetlerden ödeme yapılmasına ancak Müslümanların zimmetinde herhangi bir şey kalmadığında
مِنْ مُهُورِ نسَاء الْمُشْركين اللاء أَتَيْنَ إِلَى بِلَادِ الْإِسْلَامِ وَصِرْنَ أَزْوَاجًا لِلْمُسْلِمِينَ.
—İslâm yurduna gelip Müslümanlarla evlenen müşrik kadınların mehirlerinden bir karşılık bulunmadığında— başvurulur.
وَالْكَلَامُ إِيجَازُ حَذْفٍ شَدِيدٍ دَلَّ عَلَيْهِ مَجْمُوعُ الْأَلْفَاظِ وَمَوْضِعُ الْكَلَامِ عَقِبَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ فاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْواجِكُمْ.
Bu ifadede, kelimelerin bütünü ve sözün Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ فاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْواجِكُمْ } kavlinin ardından gelmesiyle delalet ettiği ileri derecede bir hazif icazı vardır.
وَلَفَظُ شَيْءٌ هَنَا مُرَادٌ بِهِ: بَعْضُ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَيَانٌ لِ شَيْءٌ، وَأُرِيدَ بِ شَيْءٌ تحقير الزَّوْجَات اللاء أَبَيْنَ الْإِسْلَامَ، فَإِنَّ الْمُرَادَ قَدْ فَاتَتْ ذَاتُهَا عَنْ زَوْجِهَا فَلَا انْتِفَاعَ لَهُ بِهَا.
Buradaki { شَيْءٌ } lafzından kasıt bazısıdır; { مِنْ أَزْواجِكُمْ } ifadesi { شَيْءٌ } kelimesinin beyanıdır. { شَيْءٌ } lafzı ile İslâm'ı reddeden eşler tahkir edilmiştir; zira kastedilen, kadının bizzat kendisinin kocasından kaçıp gitmesi ve artık onda kocası için hiçbir faydanın kalmamasıdır.
وَضُمِّنَ فِعْلُ فاتَكُمْ مَعْنَى الْفِرَارِ فَعُدِّيَ بِحَرْفِ إِلَى أَيْ فَرَرْنَ إِلَى الْكُفَّارِ.
{ فاتَكُمْ } fiiline kaçma manası tazmin edilmiş, bu yüzden { إِلَى } harfiyle geçişli kılınmıştır; yani kâfirlere kaçıp sığındılar demektir.
وَ «عَاقَبْتُمْ» صِيغَةُ تَفَاعُلٍ مِنَ الْعُقْبَةِ بِضَمِّ الْعَيْنِ وَسُكُونِ الْقَافِ وَهِيَ النَّوْبَةُ، أَيْ مَصِيرُ أَحَدٍ إِلَى حَالٍ كَانَ فِيهَا غَيْرُهُ. وَأَصْلُهَا فِي رُكُوبِ الرَّوَاحِلِ وَالدَّوَابِّ أَنْ يَرْكَبَ أَحَدٌ عُقْبَةً وَآخَرُ عُقْبَةً شَبَّهَ مَا حُكِمَ بِهِ عَلَى الْفَرِيقَيْنِ مِنْ أَدَاءِ هَؤُلَاءِ مُهُورَ نِسَاءِ أُولَئِكَ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ وَمِنْ أَدَاءِ أُولَئِكَ مُهُورَ نِسَاءِ هَؤُلَاءِ فِي أَحْوَالٍ أُخْرَى مُمَاثِلَةٍ بِمَرْكُوبٍ يَتَعَاقَبُونَ فِيهِ.
{ عَاقَبْتُمْ } kelimesi, ayın'ın zammesi ve kaf'ın sükûnu ile 'ukbe'den türetilmiş tefâ'ul veznidir; bu da nöbetleşme demektir, yani birinin başkasının bulunduğu duruma geçmesidir. Aslı, binek ve hayvanlara binerken birinin bir nöbet, diğerinin bir nöbet binmesidir. Her iki gruba bazı durumlarda bu tarafın diğerlerinin kadınlarının mehirlerini ödemesi, benzer başka durumlarda da o tarafın bunların kadınlarının mehirlerini ödemesi şeklinde verilen hüküm, sırayla binilen bir bineğe benzetilmiştir.
فَفِعْلُ ذَهَبَتْ مَجَازٌ مِثْلُ فِعْلِ فاتَكُمْ فِي مَعْنَى عَدَمِ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِنَّ.
{ ذَهَبَتْ } fiili, tıpkı { فاتَكُمْ } fiili gibi üzerlerinde güç yetirememek anlamında mecazdır.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ فاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَفِي قَوْلِهِ: فَآتُوا خِطَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ هُمْ أَيْضًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.
{ وَإِنْ فاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْواجِكُمْ } kavlindeki ve { فَآتُوا } kavlindeki hitap müminleredir; eşleri gitmiş olanlar da yine müminlerdendir.
وَالْمَعْنَى: فَلْيُعْطِ الْمُؤْمِنُونَ لِإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مَا يُمَاثِلُ مَا كَانُوا أَعْطَوْهُ مِنَ الْمُهُورِ لِزَوْجَاتِهِمْ.
Manası: Müminler, eşleri kaçıp giden kardeşlerine vaktiyle hanımlarına mehir olarak vermiş oldukları miktarın mislini versinler demektir.
وَالَّذِي يَتَوَلَّى الْإِعْطَاءَ هُنَا هُوَ كَمَا قَرَّرَنَا فِي قَوْلِهِ: آتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا [الممتحنة: ١٠] أَيْ يُدْفَعُ ذَلِكَ مِنْ أَمْوَالِ الْمُسْلِمِينَ كَالْغَنَائِمِ وَالْأَخْمَاسِ وَنَحْوِهَا كَمَا بَيَّنَتْهُ السُّنَّةُ: أعْطى النبيء ﷺ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، وَعِيَاضَ بْنَ أَبِي شَدَّادٍ الْفِهْرِيَّ، وَشَمَّاسَ بْنَ عُثْمَانَ، وَهِشَامَ بْنَ الْعَاصِ، مُهُورَ نِسَائِهِمُ اللَّاحِقَاتِ بِالْمُشِرِكِينَ مِنَ الْغَنَائِمِ.
Burada ödemeyi üstlenecek olan merci, { آتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا } [Mümtehine: 10] kavlinde açıkladığımız gibidir; yani sünnetin beyan ettiği üzere ganimetler ve beşte birler (humus) gibi Müslümanların mallarından ödenir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem; Ömer b. el-Hattâb'a, İyâz b. Ebî Şeddâd el-Fihrî'ye, Şemmâs b. Osmân'a ve Hişâm b. el-Âs'a müşriklere katılan eşlerinin mehirlerini ganimetlerden vermiştir.
وَأَفَادَ لَفْظُ مِثْلَ أَنْ يَكُونَ الْمَهْرُ الْمُعْطَى مُسَاوِيًا لِمَا كَانَ أُعْطَاهُ زَوْجُ الْمَرْأَةِ مِنْ قَبْلُ لَا نَقْصَ فِيهِ.
{ مِثْلَ } lafzı, verilecek mehrin, kadının kocasının daha önce vermiş olduğu miktara eksiksiz biçimde eşit olmasını ifade eder.
وَأَشَارَتِ الْآيَةُ إِلَى نِسْوَةٍ مِنْ نِسَاءٍ الْمُهَاجِرِينَ لَمْ يُسْلِمْنَ وَهُنَّ ثَمَانُ نِسَاءٍ: أَمُّ الْحَكَمِ بِنْتُ أَبِي سُفْيَانَ كَانَتْ تَحْتَ عِيَاضِ بْنِ شَدَّادٍ، وَفَاطِمَةُ بِنْتُ أَبِي أُمَيَّةَ وَيُقَالُ: قُرَيْبَةُ وَهِيَ أُخْتُ أَمِّ سَلَمَةَ كَانَتْ تَحْتَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَأُمُّ كُلْثُومٍ بِنْتُ جَرْوَلٍ كَانَتْ تَحْتَ عُمَرَ،
Ayet, muhacirlerin eşlerinden İslâm'a girmemiş olan kadınlara işaret etmiştir ki bunlar sekiz kadındır: İyâz b. Şeddâd'ın nikâhı altında bulunan Ebû Süfyân'ın kızı Ümmü'l-Hakem; Ömer b. el-Hattâb'ın nikâhı altında bulunan Ebû Ümeyye'nin kızı Fâtıma -ki Kureybe de denilir, Ümmü Seleme'nin kız kardeşidir-; yine Ömer'in nikâhı altındaki Cervel kızı Ümmü Gülsüm;
وَبَرَوْعُ (بِفَتْحِ الْبَاءِ عَلَى الْأَصَحِّ وَالْمُحَدِّثُونَ يَكْسِرُونَهَا) بِنْتُ عُقْبَةَ كَانَتْ تَحْتَ شَمَّاسِ بْنِ عُثْمَانَ وَشَهْبَةُ بِنْتُ غَيْلَانَ وَعَبْدَةُ بِنْتُ عَبْدِ الْعُزَّى كَانَتْ تَحْتَ هِشَامِ بْنِ الْعَاصِ، وَقِيلَ تَحْتَ عَمْرِو بْنِ عَبْدٍ وَهِنْدُ بِنْتُ أَبِي جَهْلٍ كَانَتْ تَحْتَ هِشَامِ بْنِ الْعَاصِ، وَأَرْوَى بْنِتُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ كَانَتْ تَحْتَ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، وَكَانَ قَدْ هَاجَرَ وَبَقِيَتْ زَوْجُهُ مُشْرِكَةً بِمَكَّةَ فَلَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ طَلَّقَهَا طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ.
Şemmâs b. Osmân'ın nikâhındaki Ukbe kızı Berva' (en sahih görüşe göre bâ'nın fethasıyladır, muhaddisler ise kesreli okurlar); Gaylân kızı Şehbe; Hişâm b. el-Âs'ın nikâhındaki Abdüluzzâ kızı Abde -Amr b. Abd'in nikâhında olduğu da söylenmiştir-; Hişâm b. el-Âs'ın nikâhındaki Ebû Cehil kızı Hind; ve Talha b. Ubeydillâh'ın nikâhındaki Rebîa b. el-Hâris b. Abdilmuttalib'in kızı Ervâ. Talha hicret etmiş, karısı ise Mekke'de müşrik olarak kalmıştı; ayet nazil olunca Talha b. Ubeydillâh onu boşadı.
وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ عُمَرَ طَلَّقَ زَوْجَتَيْهِ قُرَيْبَةَ وَأُمَّ جَرْوَلٍ، فَلَمْ تَكُونَا مِمَّنْ لَحِقْنَ بِالْمُشْرِكِينَ، وَإِنَّمَا بَقِيَتَا بِمَكَّةَ إِلَى أَنْ طَلَّقَهُمَا عُمَرُ. وَأَحْسَبُ أَنَّ جَمِيعَهُنَّ إِنَّمَا طَلَّقَهُنَّ أَزْوَاجُهُنَّ عِنْدَ نُزُولِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ [الممتحنة: ١٠] .
Ömer'in iki eşi Kureybe ve Ümmü Cervel'i boşadığı daha önce geçmişti; dolayısıyla onlar müşriklere kaçıp katılanlardan değildi, bilakis Ömer onları boşayıncaya kadar Mekke'de kalmışlardı. Zannımca onların hepsini kocaları Allah Teâlâ'nın { وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ } [Mümtehine: 10] ayeti indiği zaman boşamıştır.
وَالتَّذْيِيلُ بِقَوْلِهِ: وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ تَحْرِيضٌ لِلْمُسْلِمِينَ عَلَى الْوَفَاءِ بِمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ وَأَنْ لَا يَصُدَّهُمْ عَنِ الْوَفَاءِ بِبَعْضِهِ مُعَامَلَةُ الْمُشْرِكِينَ لَهُمْ بِالْجَوْرِ وَقِلَّةِ النُّصْفَةِ، فَأَمَرَ بِأَنْ يُؤَدِّيَ الْمُسْلِمُونَ لِإِخْوَانِهِمْ مُهُور النِّسَاء اللاء فَارَقُوهُنَّ وَلَمْ يَرْضَ الْمُشْرِكُونَ بِإِعْطَائِهِمْ مُهُورَهُنَّ وَلِذَلِكَ أُتْبِعَ اسْمُ الْجَلَالَةِ بِوَصْفِ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ لِأَنَّ الْإِيمَانَ يَبْعَثُ عَلَى التَّقْوَى وَالْمُشْرِكُونَ لَمَّا لَمْ يُؤْمِنُوا بِمَا أَمَرَ اللَّهُ انْتَفَى مِنْهُمْ وَازِعُ الْإِنْصَافِ، أَيْ فَلَا تَكُونُوا مِثْلَهُمْ.
{ وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ } cümlesiyle yapılan fezleke, Müslümanları Allah'ın emrettiği şeyleri yerine getirmeye teşviktir ve müşriklerin kendilerine haksızlık ve adaletsizlikle muamele etmesinin onları emredilenlerin bir kısmını yerine getirmekten alıkoymaması içindir. Bu sebeple Müslümanlara, ayrıldıkları ve müşriklerin de mehirlerini ödemeye yanaşmadıkları kadınların mehirlerini kardeşlerine ödemeleri emredilmiştir. İşte bu yüzden lafza-i celâlin ardından { الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ } vasfı getirilmiştir; zira iman takvaya sevk eder, müşrikler ise Allah'ın emrettiğine iman etmedikleri için onlarda adalet duygusu kalmamıştır; yani onlar gibi olmayın demektir.
وَالْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ فِي الصِّلَةِ لِلدِّلَالَةِ عَلَى ثبات إِيمَانهم.
Sıla cümlesinin isim cümlesi olarak gelmesi, onların imanlarının sebat ve sürekliliğini göstermek içindir.
[سُورَة الممتحنة (٦٠) : آيَة ١٢]
[Mümtehine Suresi (60), Ayet 12]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَكَ عَلى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئاً وَلا يَسْرِقْنَ وَلا يَزْنِينَ وَلا يَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَكَ عَلى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئاً وَلا يَسْرِقْنَ وَلا يَزْنِينَ وَلا يَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢) } “Ey Peygamber! Mümin kadınlar, Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek, elleriyle ayakları arasında bir bühtan uydurup getirmemek ve hiçbir meşru işte sana karşı gelmemek üzere sana biat etmeye geldiklerinde onların biatlarını kabul et ve onlar için Allah'tan mağfiret dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
هَذِهِ تَكْمِلَةٌ لِامْتِحَانِ النِّسَاءِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ الْآيَة [الممتحنة: ١٠] . وَبَيَانٌ لِتَفْصِيلِ آثَارِهِ. فَكَأَنَّهُ يَقُولُ: فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ وَبَيِّنُوا لَهُنَّ شَرَائِعَ الْإِسْلَامِ. وَآيَةُ الِامْتِحَانِ عَقِبَ صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ فِي شَأْنِ مَنْ هَاجَرْنَ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ بَعْدَ الصُّلْحِ وَهُنَّ:
Bu ayet, Allah Teâlâ'nın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ } [Mümtehine: 10] kavlinde daha önce zikri geçen kadınların imtihanının bir tamamlayıcısı ve bunun neticelerinin tafsilatlı bir beyanıdır. Sanki şöyle buyurmaktadır: Onların mümin olduklarını anlarsanız kâfirlere geri göndermeyin ve onlara İslâm'ın şeriatını açıklayın. İmtihan ayeti Hudeybiye Antlaşması'nın ardından, antlaşmadan sonra Mekke'den Medine'ye hicret eden kadınlar hakkında inmiştir; onlar da:
أُمُّ كُلْثُومٍ بِنْتُ عُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ، وَسُبَيْعَةُ الْأَسْلَمِيَّةُ، وَأُمَيْمَةُ بِنْتُ بِشْرٍ، وَزَيْنَبُ بِنْتُ رَسُول الله ﷺ، فَلَا صِحَّةَ لِلْأَخْبَارِ الَّتِي تَقُولُ: إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي فَتْحِ مَكَّةَ وَمَنْشَؤُهَا التَّخْلِيطُ فِي الْحَوَادِثِ وَاشْتِبَاهُ الْمُكَرَّرِ بِالْأُنُفِ.
Ukbe b. Ebî Muayt'ın kızı Ümmü Gülsüm, Sübey'a el-Eslemiyye, Büşr kızı Ümeyme ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Zeyneb'dir. Dolayısıyla ayetin Mekke fethinde indiğini söyleyen rivayetler sahih değildir; bunların kaynağı hadiseleri birbirine karıştırmak ve tekrarlanan bir olayı ilk defa gerçekleşenle iltibas etmektir.
رَوَى الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّ رَسُول الله ﷺ كَانَ يَمْتَحِنُ مَنْ هَاجَرَ
Buhârî ve Müslim'in Âişe'den rivayet ettiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicret edip gelen
مِنَ
mümin kadınları
الْمُؤْمِنَاتِ بِهَذِهِ الْآيَةِ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَكَ إِلَى قَوْلِهِ: غَفُورٌ رَحِيمٌ فَمَنْ أَقَرَّ بِهَذَا الشَّرْطِ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ: قَدْ بَايَعْتُكِ
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَكَ } ayetinden { غَفُورٌ رَحِيمٌ } kavline kadar olan kısımla imtihan ederdi. Mümin kadınlardan kim bu şartı kabul ederse, Resûlullah ona: «Seninle biatleştim» derdi.
. وَالْمُقْتَضَى لِهَذِهِ الْبَيْعَةِ بَعْدَ الِامْتِحَانِ أَنَّهُنَّ دَخَلْنَ فِي الْإِسْلَامِ بَعْدَ أَنِ اسْتَقَرَّتْ أَحْكَامُ الدِّينِ فِي مُدَّةِ سِنِينَ لَمْ يَشْهَدْنَ فِيهَا مَا شَهِدَهُ الرِّجَالُ مِنِ اتِّسَاعِ التَّشْرِيعِ آنًا فَآنًا، وَلِهَذَا ابْتُدِئَتْ هَذِهِ الْبَيْعَةُ بِالنِّسَاءِ الْمُهَاجِرَاتِ كَمَا يُؤْذِنُ بِهِ قَوْلُهُ: إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ، أَيْ قَدِمْنَ عَلَيْكَ مِنْ مَكَّةَ فَهِيَ عَلَى وِزَانِ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ [الممتحنة: ١٠] . قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: كَانَتْ هَذِهِ الْبَيْعَةُ ثَانِيَ يَوْمِ الْفَتْحِ عَلَى جَبَلِ الصَّفَا.
İmtihandan sonra bu biati gerektiren durum şudur: Onlar, erkeklerin aşama aşama teşriin genişlemesine şahit oldukları yılları bizzat yaşamaksızın, dinin hükümleri yerleştikten yıllar sonra İslâm'a girmişlerdi. Bu yüzden { إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ } yani Mekke'den sana geldiklerinde kavlinin bildirdiği üzere bu biate ilk olarak muhacir kadınlarla başlandı; nitekim bu ayet, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا جاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ } [Mümtehine: 10] kavliyle aynı minvaldedir. İbn Atiyye: «Bu biat fethin ikinci günü Safâ tepesinde yapıldı» demiştir.
وأجرى النبيء ﷺ هَذِهِ الْبَيْعَةَ عَلَى نِسَاءِ الْأَنْصَارِ أَيْضًا.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu biati Ensâr kadınlarına da uyguladı.
رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ قَالَتْ: بَايَعْنَا رَسُول الله ﷺ فَقَرَأَ عَلَيْنَا أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئاً
Buhârî'nin Ümmü Atiyye'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat ettik; o da bize: { أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئاً }
الْحَدِيثَ.
[ayetini] okudu...» hadisi zikretti.
وَفِيهِ
Yine aynı eserde
عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: شَهِدْتُ الصَّلَاةَ يَوْمَ الْفِطْرِ مَعَ رَسُول الله ﷺ قَبْلَ الْخطْبَة فَنزل نبيء اللَّهِ فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ حِينَ يُجَلِّسُ الرِّجَالَ بِيَدِهِ ثُمَّ أَقْبَلَ يَشُقُّهُمْ حَتَّى أَتَى النِّسَاءَ مَعَ بِلَالٍ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَكَ عَلى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ حَتَّى فَرَغَ مِنَ الْآيَةِ كُلِّهَا. ثُمَّ قَالَ حِينَ فَرَغَ: أَنْتُنَّ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَتِ امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ وَاحِدَةٌ لَمْ يُجِبْهُ غَيْرُهَا:
İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hutbeden önce Ramazan Bayramı namazında bulundum. Allah'ın Nebîsi [minberden] indi; erkekleri eliyle oturturken sanki şu an ona bakıyor gibiyim. Sonra onların arasından geçerek yanında Bilâl ile birlikte kadınların yanına geldi ve: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَكَ عَلى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ } ayetini sonuna kadar okudu. Bitirince: 'Siz bu şartlar üzere misiniz?' buyurdu. İçlerinden sadece bir kadın cevap verdi ve:»
نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ: «فَتَصَدَّقْنَ»
«Evet, ey Allah'ın Resûlü!» dedi. [Resûlullah da]: «Öyleyse sadaka verin» buyurdu.
. وَأَجْرَى هَذِهِ الْمُبَايَعَةَ عَلَى الرِّجَالِ أَيْضًا.
Bu biati erkeklere de teşmil etti.
فَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ: «كُنَّا عِنْد النبيء ﷺ فَقَالَ: أَتُبَايِعُونِي عَلَى أَنْ لَا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا تَزْنُوا وَلَا تَسْرِقُوا، وَقَرَأَ آيَةَ النِّسَاءِ (أَيِ النَّازِلَةَ بِخِطَابِ النِّسَاءِ فِي سُورَةِ الْمُمْتَحِنَةِ) فَمَنْ وَفَّى مِنْكُمْ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ. وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَعُوقِبَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ. وَمَنْ أَصَابَ مِنْهَا شَيْئًا فَسَتَرَهُ اللَّهُ فَهُوَ إِلَى اللَّهِ إِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ وَإِنْ شَاءَ غَفَرَ لَهُ»
Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık; şöyle buyurdu: 'Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, zina etmemek ve hırsızlık yapmamak üzere bana biat eder misiniz?' ve kadınlar ayetini (yani Mümtehine suresinde kadınlara hitaben inen ayeti) okudu; 'İçinizden kim sözünde durursa onun mükâfatı Allah'a aittir. Kim de bunlardan birini işler ve cezalandırılırsa bu onun için bir kefarettir. Kim de bunlardan birini işler de Allah onu örterse, işi Allah'a kalmıştır; dilerse ona azap eder, dilerse onu bağışlar.'»
. وَاسْتَمَرَّ الْعَمَلُ بِهَذِهِ الْمُبَايَعَةِ إِلَى يَوْمِ فَتْحِ مَكَّةَ وَقَدْ أَسْلَمَ أَهْلُهَا رِجَالًا وَنِسَاءً فَجَلَسَ ثَانِي يَوْمِ الْفَتْحِ عَلَى الصَّفَا يَأْخُذُ الْبَيْعَةَ مِنَ الرِّجَالِ عَلَى مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ،
Bu biat uygulaması Mekke'nin fethi gününe kadar devam etti. Mekke halkı kadınlı erkekli İslâm'a girince [Hz. Peygamber] fethin ikinci günü Safâ'da oturup bu ayette yer alan hususlar üzerine erkeklerden biat aldı;
وَجَلَسَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَأْخُذُ الْبَيْعَةَ مِنَ النِّسَاءِ عَلَى ذَلِكَ، وَمِمَّنْ بَايَعَتْهُ مِنَ النِّسَاءِ يَوْمَئِذٍ هِنْدُ بِنْتُ عُتْبَةَ زَوْجُ أَبِي سُفْيَانَ وَكَبْشَةُ بِنْتُ رَافِعٍ.
Ömer b. el-Hattâb da oturup kadınlardan bu esaslar üzerine biat aldı. O gün ona biat eden kadınlar arasında Ebû Süfyân'ın eşi Hind bint Utbe ve Kebşe bint Râfi' de vardı.
وَجُمْلَةُ يُبايِعْنَكَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ حَالًا مِنَ الْمُؤْمِناتُ عَلَى مَعْنَى: يُرِدْنَ الْمُبَايَعَةَ وَهِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَجَوَابُ إِذا فَبايِعْهُنَّ.
{ يُبايِعْنَكَ } cümlesinin, 'bu ayette zikredilen biati yapmak isteyerek' anlamında { الْمُؤْمِناتُ } kelimesinden hâl olması caizdir. { إِذا } edatının cevabı ise { فَبايِعْهُنَّ } cümlesidir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ يُبايِعْنَكَ جَوَابَ إِذا.
{ يُبايِعْنَكَ } cümlesinin { إِذا } edatının cevabı olması da caizdir.
وَمَعْنَى إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ، أَيِ الدَّاخِلَاتُ فِي جَمَاعَةِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْجُمْلَةِ وَالْإِجْمَالِ، لَا يَعْلَمْنَ أُصُولَ الْإِسْلَامِ وَبَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: يُبايِعْنَكَ فَهُوَ خَبَرٌ مُرَادٌ بِهِ الْأَمْرُ، أَيْ فَلْيُبَايِعْنَكَ وَتَكُونُ جُمْلَةُ فَبايِعْهُنَّ تَفْرِيعًا لِجُمْلَةِ يُبايِعْنَكَ وَلِيُبْنَى عَلَيْهَا قَوْلُهُ: وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ.
{ إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ } ifadesinin manası; İslâm'ın esaslarını henüz bilmeksizin müminler topluluğuna genel ve topluca katılmış olanlar demektir. [Cenâb-ı Hak] bunu { يُبايِعْنَكَ } kavliyle açıklamıştır; bu ise kendisiyle emir kastedilmiş bir haberdir, yani «sana biat etsinler» demektir. { فَبايِعْهُنَّ } cümlesi de { يُبايِعْنَكَ } cümlesinin bir semeresi olup { وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ } kavli onun üzerine bina edilsin diye gelmiştir.
وَقَدْ شَمَلَتِ الْآيَةُ التَّخَلِّيَ عَنْ خِصَالٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكَانَتِ السَّرِقَةُ فِيهِنَّ أَكْثَرَ مِنْهَا فِي الرِّجَالِ. قَالَ الْأَعْرَابِيُّ لَمَّا وَلَدَتْ زَوْجُهُ بِنْتًا: وَاللَّهِ مَا هِيَ بِنِعْمَ الْوَلَدُ بَزُّهَا بُكَاءٌ وَنَصْرُهَا سَرِقَةٌ.
Ayet, Câhiliye dönemine ait hasletlerden arınmayı kapsamıştır. Hırsızlık kadınlar arasında erkeklerden daha fazlaydı. Nitekim bir bedevî, hanımı kız çocuğu doğurunca şöyle demiştir: «Vallahi o iyi bir evlat değildir; elbisesi ağlamak, yardımı ise hırsızlıktır.»
وَالْمُرَادُ بِقَتْلِ الْأَوْلَادِ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا الْوَأْدُ الَّذِي كَانَ يَفْعَلُهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ بِبَنَاتِهِمْ، وَثَانِيهِمَا إِسْقَاطُ الْأَجِنَّةِ وَهُوَ الْإِجْهَاضُ.
Çocukların öldürülmesinden maksat iki husustur: Birincisi Câhiliye ehlinin kız çocuklarına yaptığı diri diri gömme (ve'd), ikincisi ise ceninlerin düşürülmesi yani kürtajdır.
وَأُسْنِدَ الْقَتْلُ إِلَى النِّسَاءِ وَإِنْ كَانَ بَعْضُهُ يَفْعَلُهُ الرِّجَالُ لِأَنَّ النِّسَاءَ كُنَّ يَرْضَيْنَ بِهِ أَوْ يَسْكُتْنَ عَلَيْهِ.
Bir kısmını erkekler işlese de öldürme eylemi kadınlara isnat edilmiştir; çünkü kadınlar buna rıza gösteriyor veya buna sessiz kalıyorlardı.
وَالْبُهْتَانُ: الْخَبَرُ الْمَكْذُوبُ الَّذِي لَا شُبْهَةَ لِكَاذِبِهِ فِيهِ لِأَنَّهُ يَبْهَتُ مَنْ يَنْقُلُ عَنْهُ.
Bühtân (الْبُهْتَانُ); uyduran kişinin içinde hiçbir şüphe/dayanak bulunmayan yalan haberdir; çünkü nakledilen kişiyi dehşete düşürür/şaşkına çevirir (yebhetu).
وَالِافْتِرَاءُ: اخْتِلَاقُ الْكَذِبِ، أَيْ لَا يَخْتَلِقْنَ أَخْبَارًا بِأَشْيَاءَ لَمْ تَقَعْ.
İftirâ (الِافْتِرَاءُ) ise yalan uydurmaktır; yani gerçekleşmemiş şeyler hakkında asılsız haberler uydurmamalarıdır.
وَقَوْلُهُ: بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ يَتَعَلَّقُ بِ يَأْتِينَ، وَهَذَا مِنَ الْكَلَامِ الْجَامِعِ لِمَعَانٍ كَثِيرَةٍ بِاخْتِلَافِ مَحَامِلِهِ مِنْ حَقِيقَةٍ وَمَجَازٍ وَكِنَايَةٍ، فَالْبُهْتَانُ حَقِيقَتُهُ: الْإِخْبَارُ بِالْكَذِبِ وَهُوَ مَصْدَرٌ. وَيُطْلَقُ الْمَصْدَرُ عَلَى اسْمِ الْمَفْعُولِ كَالْخَلْقِ بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ.
{ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ } kavli { يَأْتِينَ } fiiline mütealliktir. Bu ifade, hakikat, mecaz ve kinaye yönlerinden farklı yorumlanışlarıyla pek çok manayı toplayan veciz sözlerdendir. Bühtanın hakiki anlamı yalan haber vermektir ve bir masdardır. Masdar, yaratılan anlamındaki 'halk' (الْخَلْق) kelimesinde olduğu gibi ism-i mef'ûl anlamında da kullanılır.
وَحَقِيقَةُ بَيْنَ الْأَيْدِي وَالْأَرْجُلِ: أَنْ يَكُونَ الْكَذِبُ حَاصِلًا فِي مَكَانٍ يَتَوَسَّطُ الْأَيْدِيَ وَالْأَرْجُلَ فَإِنْ كَانَ الْبُهْتَانُ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَهُوَ الْخَبَرُ الْكَاذِبُ كَانَ افْتِرَاؤُهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ أَنَّهُ كَذَبَ مُوَاجَهَةً فِي وَجْهِ الْمَكْذُوبِ عَلَيْهِ كَقَوْلِهَا: يَا فُلَانَةُ زَنَيْتِ
Eller ile ayaklar arası tabirinin hakiki manası ise, yalanın eller ile ayakların ortasında yer alan bir mahalde meydana gelmesidir. Eğer bühtan kelimesi hakiki manasında olup yalan haber anlamına geliyorsa, onun elleri ve ayakları arasında uydurulması, yalan söylenilen kişinin yüzüne karşı açıkça yalan söylemektir; tıpkı bir kadının: «Ey falan kadın! Sen falan kimseyle zina ettin»
مَعَ فُلَانٍ، أَوْ سَرَقْتِ حَلْيَ فُلَانَةٍ. لِتَبْهَتَهَا فِي مَلَأٍ مِنَ النَّاسِ، أَوْ أَنْت بنت زنا، أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ.
veya «falan kadının ziynetini çaldın» diyerek insanların içinde ona iftira atıp utandırması ya da «sen zina çocuğusun» ve benzeri sözler söylemesi gibi.
وَإِنْ كَانَ الْبُهْتَانُ بِمَعْنَى الْمَكْذُوبِ كَانَ مَعْنَى افْتِرَائِهِ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ كِنَايَةً عَنِ ادِّعَاءِ الْحَمْلِ بِأَنْ تَشْرَبَ مَا يَنْفُخُ بَطْنَهَا فَتُوهِمَ زَوْجَهَا أَنَّهَا حَامِلٌ ثُمَّ تُظْهِرَ الطَّلْقَ وَتَأْتِيَ بِوَلَدٍ تَلْتَقِطُهُ وَتَنْسِبُهُ إِلَى زَوْجِهَا لِئَلَّا يُطَلِّقَهَا، أَوْ لِئَلَّا يَرِثَهُ عُصْبَتُهُ، فَهِيَ تُعَظِّمُ بَطْنَهَا وَهُوَ بَيْنَ يَدَيْهَا، ثُمَّ إِذَا وَصَلَ إِبَّانَ إِظْهَارِ الطَّلْقِ وَضَعَتِ الطِّفْلَ بَيْنَ رِجْلَيْهَا وَتَحَدَّثَتْ وَتَحَدَّثَ النَّاسُ بِذَلِكَ فَهُوَ مَبْهُوتٌ عَلَيْهِ. فَالِافْتِرَاءُ هُوَ ادِّعَاؤُهَا ذَلِكَ تَأْكِيدًا لِمَعْنَى الْبُهْتَانِ.
Şayet bühtan uydurulmuş şey (el-mekzûb) manasındaysa, onun elleri ile ayakları arasında uydurulması; karnını şişirecek bir şey içip kocasına hamile olduğu vehmini vermesi, sonra doğum sancısı çekiyormuş gibi yapıp bulduğu bir çocuğu getirerek kocasının kendisini boşamamasını veya kocasının mirasının asabesine kalmamasını sağlamak amacıyla çocuğu kocasına nispet etmesi şeklindeki gebelik iddiasından kinaye olur. Böylece kadın ön tarafında (elleri arasında) bulunan karnını büyütür, ardından doğum sancısı gösterme vakti geldiğinde çocuğu iki ayağının arasına koyar; kendisi de insanlar da bunu konuşur ve böylece [kocasına] iftira edilmiş olur. Buradaki iftira ise, bühtan manasını pekiştirmek üzere kadının bu iddiada bulunmasıdır.
وَإِنْ كَانَ الْبُهْتَانُ مُسْتَعَارًا لِلْبَاطِلِ الشَّبِيهِ بِالْخَبَرِ الْبُهْتَانِ، كَانَ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ مُحْتَمِلًا لِلْكِنَايَةِ عَنْ تَمْكِينِ الْمَرْأَةِ نَفْسَهَا مِنْ غَيْرِ زَوْجِهَا يقبلهَا أَو يحبسها، فَذَلِكَ بَيْنَ يَدَيْهَا أَوْ يَزْنِي بِهَا، وَذَلِكَ بَيْنَ أَرْجُلِهَا.
Şayet bühtan, bühtan haberine benzeyen batıl bir fiil için istiare yoluyla kullanılmışsa, 'elleri ve ayakları arasında' tabiri, kadının kocasından başkasına kendisini öpmesi ya da kucaklaması için teslim etmesinden kinaye olma ihtimali taşır; ki bu elleri arasındadır; yahut onunla zina etmesinden kinayedir ki bu da ayakları arasındadır.
وَفَسَّرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ بِالسِّحْرِ إِذْ تُعَالِجُ أُمُورَهُ بِيَدَيْهَا، وَهِيَ جَالِسَةٌ تَضَعُ أَشْيَاءَ السِّحْرِ بَيْنَ رِجْلَيْهَا.
Ebû Müslim el-İsfahânî ise bunu sihir olarak tefsir etmiştir; çünkü kadın sihir işlerini elleriyle yapar ve otururken sihir malzemelerini bacaklarının arasına koyar.
وَلَا يَمْنَعُ مِنْ هَذِهِ الْمَحَامِلِ أَن النبيء ﷺ بَايَعَ الرِّجَالَ بِمِثْلِهَا. وَبَعْضُ هَذِهِ الْمَحَامِلِ لَا يُتَصَوَّرُ فِي الرِّجَالِ إِذْ يُؤْخَذُ لِكُلِّ صِنْفٍ مَا يَصْلُحُ لَهُ مِنْهَا.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in erkeklerden de benzeri şartlar üzerine biat almış olması bu yorumlara engel teşkil etmez. Zira bu ihtimallerden bazıları erkekler hakkında tasavvur edilemese de her zümre için bunlardan kendisine uygun olanı esas alınır.
وَبَعْدَ تَخْصِيصِ هَذِهِ الْمَنْهِيَّاتِ بِالذِّكْرِ لِخَطَرِ شَأْنِهَا عَمَّمَ النَّهْيَ بِقَوْلِهِ: وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ وَالْمَعْرُوفُ هُوَ مَا لَا تُنْكِرُهُ النُّفُوسُ. وَالْمُرَادُ هُنَا الْمَعْرُوفُ فِي الدِّينِ، فَالتَّقْيِيدُ بِهِ إِمَّا لِمُجَرَّدِ الْكَشْفِ فَإِن النبيء ﷺ لَا يَأْمُرُ إِلَّا بِالْمَعْرُوفِ، وَإِمَّا لِقَصْدِ التَّوْسِعَةِ عَلَيْهِنَّ فِي أَمْرٍ لَا يَتَعَلَّقُ بِالدِّينِ كَمَا فَعَلَتْ بَرِيرَةُ إِذْ لَمْ تَقْبَلْ شَفَاعَة النبيء ﷺ فِي إِرْجَاعِهَا زَوْجَهَا مُغِيثًا إِذْ بَانَتْ مِنْهُ بِسَبَبِ عِتْقِهَا وَهُوَ رَقِيقٌ.
Önemine binaen bu yasaklar özel olarak zikredildikten sonra Cenâb-ı Hak, { وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ } “maruf olan hiçbir şeyde sana karşı gelmemek” kavliyle yasağı genel kılmıştır. Maruf, akıl ve vicdanın yadırgamadığı şeydir. Burada kastedilen ise dindeki maruftur. Maruf ile kayıtlanması ya sırf açıklama mahiyetindedir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem maruftan başkasını emretmez. Ya da kendisi hürriyetine kavuşup kocası köle kaldığı için ondan ayrılan Berîre'nin, kocası Mugîs'e dönmesi hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şefaatini kabul etmemesinde olduğu gibi, dinle ilgisi olmayan şahsi bir meselede kadınlara serbestlik tanıma gayesine matuftur.
وَقَدْ
Nitekim
رُوِيَ فِي «الصَّحِيحِ» عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ أَن النبيء ﷺ نَهَاهُنَّ فِي هَذِهِ الْمُبَايَعَةِ عَنِ النِّيَاحَةِ فَقَبَضَتِ امْرَأَةٌ يَدَهَا وَقَالَتْ: أَسْعَدَتْنِي فُلَانَةُ أُرِيدُ أَنْ أَجْزِيَهَا. فَمَا قَالَ لَهَا النبيء ﷺ شَيْئًا فَانْطَلَقَتْ وَرَجَعَتْ فَبَايَعَهَا
Sahîh'te Ümmü Atiyye'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu biatte kadınları ağıt yakmaktan (niyâha) nehyetti. Bunun üzerine bir kadın elini çekip: «Falan kadın [cahiliye döneminde cenazemde] benimle birlikte ağıt yakıp bana yardım etmişti; ben de onun karşılığını ödemek istiyorum» dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona bir şey demedi. Kadın gitti, sonra dönüp geldi ve Resûlullah onun biatini kabul etti.
. وَإِنَّمَا هَذَا مِثَالٌ لِبَعْضِ الْمَعْرُوفِ الَّذِي يَأْمُرُهُنَّ بِهِ النبيء ﷺ تَرْكُهُ فَاشٍ فِيهِنَّ.
Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadınlara emrettiği ve terki onlar arasında yaygın olan marufun sadece bir örneğidir.
وَوَرَدَ فِي أَخْبَارٍ أَنَّهُ نَهَاهُنَّ عَنْ تَبَرُّجِ الْجَاهِلِيَّةِ وَعَنْ أَنْ يُحَدِّثْنَ الرِّجَالَ الَّذِينَ
Haberlerde onun, kadınları Câhiliye teberrücünden (açılıp saçılmasından) ve
لَيْسُوا بِمَحْرَمٍ فَقَالَ عبد الرحمان بْنُ عَوْف: يَا نبيء اللَّهِ إِنَّ لَنَا أَضْيَافًا وَإِنَّا نَغِيبُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ:
mahrem olmayan erkeklerle konuşmaktan nehyettiği rivayet edilmiştir. Bunun üzerine Abdurrahman b. Avf: «Ey Allah'ın Nebîsi! Bizim misafirlerimiz oluyor ve biz evde bulunmuyoruz» deyince Resûlullah:
لَيْسَ أُولَئِكَ عَنَيْتُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: نَهَاهُنَّ عَنْ تَمْزِيقِ الثِّيَابِ وَخَدْشِ الْوُجُوهِ وَتَقْطِيعِ الشُّعُورِ وَالدُّعَاءِ بِالْوَيْلِ وَالثُّبُورِ
«Kastettiğim onlar değildir» buyurdu. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre ise kadınları elbiselerini yırtmaktan, yüzlerini tırmalamaktan, saçlarını yolmaktan, helak ve kahroluş çağrısı yapmaktan (vaveyla koparmaktan)
، أَي من شؤون النِّيَاحَةِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ.
yani Câhiliye ağıtçılığına dair adetlerden nehyetmiştir.
وَرَوَى الطَّبَرِيُّ بِسَنَدِهِ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ لَمَّا أَخَذَ رَسُول الله ﷺ الْبَيْعَةَ عَلَى النِّسَاءِ كَانَتْ هِنْدُ بِنْتُ عُتْبَةَ زَوْجُ أَبِي سُفْيَانَ جَالِسَةً مَعَ النِّسَاءِ مُتَنَكِّرَةً خَوْفًا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ أَنْ يَقْتَصَّ مِنْهَا عَلَى شَقِّهَا بَطْنَ حَمْزَةَ وَإِخْرَاجِهَا كَبِدَهُ يَوْمَ أُحُدٍ. فَلَمَّا قَالَ: عَلى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئاً، قَالَتْ هِنْدُ: وَكَيْفَ نَطْمَعُ أَنْ يَقْبَلَ مِنَّا شَيْئًا لَمْ يَقْبَلْهُ مِنَ الرِّجَالِ. فَلَمَّا قَالَ: وَلا يَسْرِقْنَ. قَالَتْ هِنْدُ: وَاللَّهِ إِنِّي لَأُصِيبُ مِنْ مَالِ أَبِي سُفْيَانَ هَنَاتٍ فَمَا أَدْرِي أَتَحِلُّ لِي أَمْ لَا؟ فَقَالَ: أَبُو سُفْيَانَ: مَا أَصَبْتِ مِنْ شَيْءٍ فِيمَا مَضَى وَفِيمَا غَبَرَ فَهُوَ لَكِ حَلَالٌ. فَضَحِكَ
Taberî, İbn Abbâs'a ulaşan senediyle rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadınlardan biat aldığı sırada, Ebû Süfyân'ın eşi Hind bint Utbe, Uhud günü Hamza'nın karnını yarıp ciğerini çıkardığı için Resûlullah'ın kendisinden kısas almasından korkarak tanınmayacak bir halde kadınların arasında oturuyordu. Resûlullah: { عَلى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئاً } “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak” buyurunca Hind: «Erkeklerden kabul etmediği bir şeyi bizden kabul etmesini nasıl umabiliriz ki!» dedi. Resûlullah: { وَلا يَسْرِقْنَ } “hırsızlık yapmamak” buyurunca Hind: «Vallahi ben Ebû Süfyân'ın malından ufak tefek şeyler alıyorum; bunlar bana helal midir değil midir bilmiyorum?» dedi. Bunun üzerine Ebû Süfyân: «Geçmişte ve gelecekte aldığın her şey sana helaldir» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem güldü
رَسُول الله ﷺ وَعَرَفَهَا فَدَعَاهَا فَأَتَتْهُ فَعَاذَتْ بِهِ، وَقَالَتْ: فَاعْفُ عَمَّا سَلَفَ يَا نَبِيءَ اللَّهِ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ. فَقَالَ: وَلا يَزْنِينَ. فَقَالَت: أَو تَزني الْحُرَّةُ. قَالَ: وَلا يَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ.
ve onu tanıdı; yanına çağırdı. Hind gelip ona sığındı ve: «Geçmişi bağışla ey Allah'ın Nebîsi, Allah da seni bağışlasın» dedi. Resûlullah: { وَلا يَزْنِينَ } “zina etmemek” buyurdu. Hind: «Hür bir kadın hiç zina eder mi?» dedi. Resûlullah: { وَلا يَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ } “çocuklarını öldürmemek” buyurdu.
فَقَالَتْ هِنْدُ: رَبَّيْنَاهُمْ صِغَارًا وَقَتَلْتَهُمْ كِبَارًا فَأَنْتُمْ وَهُمْ أَعْلَمُ. تُرِيدُ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ قَتَلُوا ابْنَهَا حَنْظَلَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ يَوْمَ بَدْرٍ. فَتَبَسَّمَ رَسُول الله ﷺ. فَقَالَ: وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتانٍ يَفْتَرِينَهُ.
Hind: «Biz onları küçükken büyüttük, siz ise büyüdüklerinde onları öldürdünüz; artık siz de onlar da daha iyi bilirsiniz» dedi. Müslümanların Bedir günü oğlu Hanzala b. Ebî Süfyân'ı öldürdüğünü kastediyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tebessüm etti. Sonra: { وَلا يَأْتِينَ بِبُهْتانٍ يَفْتَرِينَهُ } “uyduracakları bir bühtan getirmemek” buyurdu.
فَقَالَتْ: وَاللَّهِ إِنَّ الْبُهْتَانَ لَأَمْرٌ قَبِيحٌ وَمَا تَأْمُرُنَا إِلَّا بِالرُّشْدِ وَمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ. فَقَالَ: وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ. فَقَالَتْ: وَاللَّهِ مَا جَلَسْنَا مَجْلِسَنَا هَذَا وَفِي أَنْفُسِنَا أَنْ نَعْصِيَكَ فِي شَيْءٍ
Hind: «Vallahi bühtan pek çirkin bir şeydir; sen bize ancak doğru yolu ve ahlakın güzelliklerini emrediyorsun» dedi. Resûlullah: { وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ } “maruf olan hiçbir şeyde sana karşı gelmemek” buyurdu. Hind: «Vallahi biz sana herhangi bir hususta isyan etme niyetiyle bu meclise oturmadık» dedi.
. فَقَوْلُهُ: وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ. جَامِعٌ لِكُلِّ مَا يُخْبِرُ بِهِ النبيء ﷺ وَيَأْمُرُ بِهِ مِمَّا يَرْجِعُ إِلَى وَاجِبَاتِ الْإِسْلَامِ.
{ وَلا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ } “maruf olan hiçbir şeyde sana karşı gelmemek” kavli, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in İslâm'ın vaciplerine dair haber verdiği ve emrettiği her şeyi kapsamaktadır.
وَفِي الْحَدِيثِ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ قَالَتْ: كَانَ مِنْ ذَلِكَ: أَنْ لَا نَنُوحَ. قَالَتْ: فَقَلَتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِلَّا آلَ فُلَانٍ فَإِنَّهُمْ كَانُوا أَسْعَدُونِي فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَلَا بُدَّ أَنْ أُسْعِدَهُمْ. فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: إِلَّا آلَ فُلَانٍ
Hadiste Ümmü Atiyye'den şöyle rivayet edilmiştir: «Bu şartlardan biri de ağıt yakmamamızdı.» Dedi ki: «Bunun üzerine ben: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ancak falan ailesi müstesna; çünkü onlar Câhiliye döneminde cenazemde ağıt yakarak bana yardım etmişlerdi, benim de onlara karşılık vermem gerekir' dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Falan ailesi müstesna' buyurdu.»
، وَهَذِهِ رُخْصَةٌ خَاصَّةٌ بِأُمِّ عَطِيَّةَ وَبِمَنْ سَمَّتْهُمْ.
Bu, Ümmü Atiyye'ye ve ismini zikrettiği kimselere mahsus özel bir ruhsattır.
وَفِي يَوْمٍ مُعَيَّنٍ.
Ve belirli bir güne mahsustur.
وَقَوْلُهُ: فَبايِعْهُنَّ جَوَابُ إِذا تَفْرِيعٌ عَلَى يُبايِعْنَكَ، أَيْ فَاقْبَلْ مِنْهُنَّ مَا بَايَعْنَكَ عَلَيْهِ لِأَنَّ الْبَيْعَةَ عِنْدَهُ مِنْ جَانِبَيْنِ وَلِذَلِكَ صِيغَتْ لَهَا صِيغَةُ الْمُفَاعَلَةِ.
{ فَبايِعْهُنَّ } kavli { إِذا } edatının cevabı olup { يُبايِعْنَكَ } ifadesinin semeresidir; yani «seninle biatleştikleri hususları onlardan kabul et» demektir. Zira ona göre biat karşılıklı iki taraftan vuku bulur; bu sebeple müfâale kalıbıyla getirilmiştir.
وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ، أَيْ فِيمَا فُرِّطَ مِنْهُنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِمَّا خُصَّ بِالنَّهِي فِي شُرُوطِ الْبَيْعَةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَلِذَلِكَ حُذِفَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لفعل اسْتَغْفِرْ.
{ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ } “onlar için Allah'tan bağışlanma dile” kavli; biat şartlarında özel olarak yasaklanan ve benzeri hususlarda Câhiliye döneminde yaptıkları kusurlar için [bağışlanma dile] demektir. Bu sebeple { اسْتَغْفِرْ } fiilinin ikinci mef'ûlü hazfedilmiştir.
[سُورَة الممتحنة (٦٠) : آيَة ١٣]
[Mümtehine Suresi (60), Ayet 13]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَما يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ (١٣)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ كَما يَئِسَ الْكُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ } “Ey iman edenler! Allah'ın kendilerine gazap ettiği, kâfirlerin kabir ehlinden ümit kestiği gibi ahiretten ümit kesmiş olan bir topluluğu dost edinmeyin.” (13)
بَعْدَ أَنِ اسْتَقْصَتِ السُّورَةُ إِرْشَادَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى مَا يَجِبُ فِي الْمُعَامَلَةِ مَعَ الْمُشْرِكِينَ، جَاءَ فِي خَاتِمَتِهَا الْإِرْشَادُ إِلَى الْمُعَامَلَةِ مَعَ قَوْمٍ لَيْسُوا دُونَ الْمُشْرِكِينَ فِي وُجُوبِ الْحَذَرِ مِنْهُمْ وَهُمُ الْيَهُودُ، فَالْمُرَادُ بِهِمْ غَيْرُ الْمُشْرِكِينَ إِذْ شُبِّهَ يَأْسُهُمْ مِنَ الْآخِرَةِ بِيَأْسِ الْكُفَّارِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ هَؤُلَاءِ غَيْرُ الْمُشْرِكِينَ لِئَلَّا يَكُونَ مِنْ تَشْبِيهِ الشَّيْءِ بِنَفْسِهِ.
Sure, Müslümanları müşriklerle olan muamelelerde gereken hususlara etraflıca irşad ettikten sonra, kapanışında kendilerinden sakınma gerekliliği bakımından müşriklerden geri kalmayan bir kavimle, yani Yahudilerle muameleye dair irşad gelmiştir. Burada kastedilenler müşriklerin dışındakilerdir; zira onların ahiretten ümit kesmeleri kâfirlerin ümit kesmesine benzetilmiştir. Bir şeyin kendisine benzetilmiş olmaması için bunların müşriklerden başkası olması zorunludur.
وَقَدْ نَعَتَهُمُ اللَّهُ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَهَذِهِ صِفَةٌ تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ إِلْحَاقُهَا بِالْيَهُودِ كَمَا جَاءَ فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ أَنَّهُمُ الْمَغْضُوبُ عَلَيْهِمْ. فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٥٧] .
Allah onları { قَوْمٌ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “kendilerine Allah'ın gazap ettiği bir topluluk” olarak nitelemiştir. Bu, Fâtiha suresinde onların { الْمَغْضُوبُ عَلَيْهِمْ } “gazaba uğramış olanlar” olarak geçmesi gibi Kur'an'da Yahudilere nispet edilmesi tekrarlanan bir sıfattır. Dolayısıyla bu ayet, Mâide suresindeki şu ayet-i kerime gibidir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve oyun konusu edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin” [57].
ذَلِكَ أَنَّ يَهُودَ خَيْبَرَ كَانُوا يَوْمَئِذٍ بِجِوَارِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ. وَذَكَرَ الْوَاحِدِيُّ فِي «أَسْبَابِ النُّزُولِ» : أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي نَاسٍ مِنْ فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ يَعْمَلُونَ عِنْدَ الْيَهُودِ وَيُواَصِلُونَهُمْ لِيُصِيبُوا بِذَلِكَ مِنْ ثِمَارِهِمْ، وَرُبَّمَا أَخْبَرُوا الْيَهُودَ بِأَحْوَالِ الْمُسْلِمِينَ عَنْ غَفْلَةٍ وَقِلَّةِ حَذَرٍ فَنَبَّهَهُمُ اللَّهُ إِلَى أَنْ لَا يَتَوَلَّوْهُمْ.
Çünkü o gün Hayber Yahudileri Medineli Müslümanların komşusuydu. Vâhidî Esbâb-ı Nüzûl'de şunu zikretmiştir: Bu ayet, Yahudilerin yanında çalışan ve onların meyvelerinden faydalanmak için onlarla bağ kuran yoksul Müslümanlardan bazı kimseler hakkında inmiştir. Onlar gaflet ve tedbirsizlik yüzünden bazen Müslümanların durumlarını Yahudilere haber verirlerdi; bu sebeple Allah onları dost edinmemeleri hususunda uyardı.
وَالْيَأْسُ: عَدَمُ تَوَقُّعِ الشَّيْءِ فَإِذَا عُلِّقَ بِذَاتٍ كَانَ دَالًّا عَلَى عَدَمِ تَوَقُّعِ وُجُودِهَا. وَإِذْ قَدْ كَانَ الْيَهُودُ لَا يُنْكِرُونَ الدَّارَ الْآخِرَةَ كَانَ مَعْنَى يَأْسِهِمْ مِنَ الْآخِرَةِ مُحْتَمِلًا أَنْ يُرَادَ بِهِ الْإِعْرَاضُ عَنِ الْعَمَلِ لِلْآخِرَةِ فَكَأَنَّهُمْ فِي إِهْمَالِ الِاسْتِعْدَادِ لَهَا آيِسُونَ مِنْهَا، وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى فِي شَأْنِهِمْ: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ
Ye's (الْيَأْسُ); bir şeyin gerçekleşmesini beklememektir (ümidi kesmektir). Bir zâta bağlandığında ise onun varlığını beklememeye delalet eder. Yahudiler ahiret yurdunu inkâr etmediklerine göre, onların ahiretten ümit kesmiş olmalarının manası, ahiret için amel etmekten yüz çevirmeleri olarak anlaşılabilir; zira onlar ahirete hazırlanmayı terk etmekle sanki ondan ümit kesmiş gibidirler. Bu da onların hakkında Cenâb-ı Hakk'ın buyurduğu şu ayetin manasındadır: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir. Bu yüzden onlardan azap hafifletilmez ve kendilerine yardım da edilmez”
فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨٦] .
Bakara suresi [86].
وَتَشْبِيهُ إِعْرَاضِهِمْ هَذَا بِيَأْسِ الْكُفَّارِ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ وَجْهُهُ شِدَّةُ الْإِعْرَاضِ وَعَدَمُ التَّفَكُّرِ فِي الْأَمْرِ، شُبِّهَ إِعْرَاضُهُمْ عَنِ الْعَمَلِ لِنَفْعِ الْآخِرَةِ بِيَأْسِ الْكُفَّارِ مِنْ حَيَاةِ الْمَوْتَى وَالْبَعْثِ وَفِيهِ تَشْنِيعُ الْمُشَبَّهِ، ومِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مُتَعَلِّقٌ بِ يَئِسُوا.
Onların bu yüz çevirmelerinin, kâfirlerin kabir ehlinden ümit kesmesine benzetilmesinin vech-i şebehi (benzetme yönü), yüz çevirmenin şiddeti ve mesele hakkında düşünmemektir. Onların ahiretin faydası için amel etmekten yüz çevirmeleri, kâfirlerin ölülerin dirilmesinden ve yeniden dirilişten (ba's) ümit kesmelerine benzetilmiştir; bunda benzetilen tarafı (müşebbehi) çirkin gösterme amacı vardır. Bu veche göre { مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ } ifadesi { يَئِسُوا } fiiline mütealliktir.
والْكُفَّارُ: الْمُشْرِكُونَ.
Kâfirler (الْكُفَّارُ) ise müşriklerdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ بَيَانًا لِلْكُفَّارِ، أَيِ الْكُفَّارُ الَّذِينَ هَلَكُوا وَرَأَوْا أَنْ لَا حَظَّ لَهُمْ فِي خَيْرِ الْآخِرَةِ فَشُبِّهَ إِعْرَاضُ الْيَهُودِ عَنِ الْآخِرَةِ بِيَأْسِ الْكُفَّارِ مِنْ نَعِيمِ الْآخِرَةِ، وَوَجْهُ الشَّبَهِ تَحَقُّقُ عَدَمِ الِانْتِفَاعِ بِالْآخِرَةِ. وَالْمَعْنَى كَيَأْسِ الْكُفَّارِ الْأَمْوَاتِ، أَيْ يَأْسًا مِنَ الْآخِرَةِ.
{ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ } ifadesinin kâfirlerin beyânı olması da caizdir; yani ölüp giden ve ahiret hayrından hiçbir nasipleri olmadığını gören kâfirler demektir. Böylece Yahudilerin ahiretten yüz çevirmeleri, kâfirlerin ahiret nimetlerinden ümit kesmelerine benzetilmiştir; benzetme yönü ise ahiretten faydalanamayacaklarının kesinleşmesidir. Mana: Ölü kâfirlerin ahiretten ümit kestiği gibi [ümit kesmişlerdir] demektir.
وَالْمُشَبَّهُ بِهِ مَعْلُومٌ لِلْمُسْلِمِينَ بِالِاعْتِقَادِ فَالْكَلَامُ مِنْ تَشْبِيهِ الْمَحْسُوسِ بِالْمَعْقُولِ.
Kendisine benzetilen (müşebbehün bih) inanç yoluyla Müslümanlarca bilinmektedir; dolayısıyla söz, somut olanın soyut olana teşbihi kabilindendir.
وَفِي اسْتِعَارَةِ الْيَأْسِ لِلْإِعْرَاضِ ضَرْبٌ مِنَ الْمُشَاكَلَةِ أَيْضًا.
Ye's (ümit kesme) kelimesinin yüz çevirme anlamında istiare edilmesinde bir tür müşâkele sanatı da vardır.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ يَأْسُهُمْ مِنَ الْآخِرَةِ أُطْلِقَ عَلَى حِرْمَانِهِمْ مِنْ نَعِيمِ الْحَيَاةِ الْآخِرَةِ.
Onların ahiretten ümit kesmiş olmalarının, ahiret hayatının nimetlerinden mahrum bırakılmaları anlamında kullanılmış olması da muhtemeldir.
فَالْمَعْنَى: قَدْ أَيْأَسْنَاهُمْ مِنَ الْآخِرَةِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ وَلِقائِهِ أُولئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ [٢٣] .
Bu takdirde mana şöyledir: Ankebût suresindeki { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ وَلِقائِهِ أُولئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي } “Allah'ın ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr edenler var ya, işte onlar benim rahmetimden ümitlerini kesmişlerdir” [23] kavlinde olduğu gibi: «Biz onları ahiretten ümitsiz kıldık (mahrum bıraktık)» demektir.
وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ الْأَوَّلِينَ مَنْ حَمَلَ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى مَعْنَى التَّأْكِيدِ لِمَا فِي أَوَّلِ السُّورَةِ مِنْ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ [الممتحنة: ١] فَالْقَوْمُ الَّذِينَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هُمُ الْمُشْرِكُونَ فَإِنَّهُمْ وُصِفُوا بِالْعَدُوِّ لِلَّهِ وَالْعَدُوُّ مَغْضُوبٌ عَلَيْهِ وَنُسِبَ هَذَا إِلَى ابْنِ عَبَّاس. وَجعل بأسهم مِنَ الْآخِرَةِ هُوَ إِنْكَارَهُمُ الْبَعْثَ.
İlk müfessirlerden bir kısmı bu ayeti, surenin başındaki: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin” [Mümtehine: 1] kavlinin teyidi manasına hamletmiştir. Dolayısıyla kendilerine Allah'ın gazap ettiği topluluk müşriklerdir; zira onlar Allah'ın düşmanı olarak nitelenmişlerdir, düşman ise gazap edilendir. Bu [görüş] İbn Abbâs'a nispet edilmiştir. Ahiretten ümit kesmelerini (ye'slerini) ise dirilişi (ba's) inkâr etmeleri olarak açıklamış[tır].
وَجَعْلُ تَشْبِيهِ يَأْسِهِمْ مِنَ الْآخِرَةِ بِيَأْسِ الْكُفَّارِ مِنْ أَصْحَابِ الْقُبُورِ أَنَّ يَأْسَ الْكُفَّارِ الْأَحْيَاءِ كَيَأْسِ الْأَمْوَاتِ مِنَ الْكُفَّارِ، أَيْ كَيَأْسِ أَسْلَافِهِمُ الَّذِينَ هُمْ فِي الْقُبُورِ إِذْ كَانُوا فِي مُدَّةِ حَيَاتِهِمْ آيِسِينَ مِنَ الْآخِرَةِ فَتَكُونُ مِنَ بَيَانِيَّةً صِفَةً لِلْكُفَّارِ، وَلَيْسَتْ مُتَعَلِّقَةً بِفِعْلِ يَئِسَ فَلَيْسَ فِي لَفْظِ الْكُفَّارُ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ وَإِلَّا لَزِمَ أَنْ يُشَبَّهَ الشَّيْءُ بِنَفْسِهِ كَمَا قَدْ تُوُهِّمَ.
Ahiretten ümit kesmelerinin, kâfirlerin kabir ehlinden ümit kesmesine benzetilmesini ise, yaşayan kâfirlerin ümitsizliğinin ölü kâfirlerin ümitsizliği gibi olması şeklinde [açıklamıştır]; yani hayatta oldukları süre boyunca ahiretten ümit kesmiş olan kabirlerdeki geçmişlerinin ümitsizliği gibidir. Buna göre { مِنْ } [edatı], { الْكُفَّارُ } kelimesi için sıfat olan beyâniyyedir ve { يَئِسَ } fiiline müteallik değildir. Dolayısıyla { الْكُفَّارُ } lafzında izhâr fî makâmi'l-izmâr (zamir yerine açık isim kullanma) bulunmamaktadır; aksi takdirde zannedildiği üzere bir şeyin bizzat kendisine benzetilmesi gerekirdi.