وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ فَإِنَّ هَذِهِ مَسُوقَةٌ مَسَاقَ التَّتْمِيمِ لِقِصَّةِ مُوسَى بِذِكْرِ مِثَالٍ آخَرٍ لِقَوْمٍ حَادُوا عَنْ طَاعَةِ رَسُول الله ﷺ إِلَيْهِمْ مِنْ غَيْرِ إِفَادَةِ
Önceki ayetteki ikinci veche göre ise bu ayet, muhatap olan Müslümanlara bir uyarı ifade etmeksizin, kendilerine gönderilen Allah'ın Resulü [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e itaatten sapan bir topluluğun başka bir örneğini zikrederek Musa'nın kıssasını tamamlamak
تَحْذِيرٍ لِلْمُخَاطَبِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَلِلتَّخَلُّصِ إِلَى ذِكْرِ أَخْبَارِ عِيسَى بِالرَّسُولِ الَّذِي يَجِيءُ بَعْدَهُ.
ve İsa'nın kendisinden sonra gelecek olan peygamberi haber verişinin zikrine geçiş yapmak (tahallus) amacıyla sevk edilmiştir.
وَنَادَى عِيسَى قَوْمَهُ بِعُنْوَانِ بَنِي إِسْرائِيلَ دُونَ يَا قَوْمِ [الصَّفّ: ٥] لِأَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ
İsa kavmine { يَا قَوْمِ } [es-Saff: 5] [Ey kavmim!] diye değil, { بَنِي إِسْرائِيلَ } [Ey İsrailoğulları!] unvanıyla hitap etmiştir; çünkü İsrailoğulları
بَعْدَ مُوسَى اشْتُهِرُوا بِعُنْوَانِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» وَلَمْ يُطْلَقْ عَلَيْهِمْ عُنْوَانُ: قَوْمُ مُوسَى، إِلَّا فِي مُدَّةِ حَيَاةِ مُوسَى خَاصَّةً فَإِنَّهُمْ إِنَّمَا صَارُوا أُمَّةً وَقَوْمًا بِسَبَبِهِ وَشَرِيعَتِهِ.
Musa'dan sonra "İsrailoğulları" unvanıyla şöhret bulmuşlar ve kendilerine sadece Musa'nın hayatta olduğu süreye mahsus olmak üzere "Musa'nın kavmi" denilmiştir; zira onlar ancak onun ve şeriatı sebebiyle bir ümmet ve kavim haline gelmişlerdi.
فَأَمَّا عِيسَى فَإِنَّمَا كَانَ مُرْسَلًا بِتَأْيِيدِ شَرِيعَةِ مُوسَى، وَالتَّذْكِيرِ بِهَا وَتَغْيِيرِ بَعْضِ أَحْكَامِهَا، وَلِأَنَّ عِيسَى حِينَ خَاطَبَهُمْ لَمْ يَكُونُوا قَدْ اتَّبَعُوهُ وَلَا صَدَّقُوهُ فَلَمْ يَكُونُوا قَوْمًا لَهُ خَالِصِينَ.
İsa'ya gelince, o sadece Musa'nın şeriatını teyit etmek, onu hatırlatmak ve bazı hükümlerini değiştirmek üzere gönderilmişti. Ayrıca İsa onlara hitap ettiği sırada henüz ona tabi olmamış ve onu tasdik etmemişlerdi; dolayısıyla onun halis bir kavmi durumunda değillerdi.
وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَعْنَى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ فِي أَوَائِلِ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٥٠] وَفِي أَثْنَاءِ سُورَةِ الْعُقُودِ.
{ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ } [benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak] ifadesinin anlamına dair açıklama Âl-i İmrân Suresi'nin başlarında [50. ayet] ve Ukûd (Mâide) Suresi'nin ortalarında geçmişti.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ تَنْبِيهِهِمْ عَلَى هَذَا التَّصْدِيقِ حِينَ ابْتَدَأَهُمْ بِالدَّعْوَةِ تَقْرِيبُ إِجَابَتِهِمْ وَاسْتِنْزَالُ طَائِرِهِمْ لِشِدَّةِ تَمَسُّكِهِمْ بِالتَّوْرَاةِ وَاعْتِقَادِهِمْ أَنَّ أَحْكَامَهَا لَا تَقْبَلُ النَّسْخَ، وَأَنَّهَا دَائِمَةٌ. وَلِذَلِكَ لَمَّا ابْتَدَأَهُمْ بِهَذِهِ الدَّعْوَةِ لَمْ يَزِدْ عَلَيْهَا مَا حَكَى عَنْهُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٥٠] مِنْ قَوْلِهِ: وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ، فَيُحْمَلُ مَا هُنَالِكَ عَلَى أَنَّهُ خِطَابٌ وَاقِعٌ بَعْدَ أَوَّلِ الدَّعْوَةِ فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يُوحِ إِلَيْهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ بِنَسْخِ بَعْضِ أَحْكَامِ التَّوْرَاةِ ثُمَّ أَوْحَاهُ إِلَيْهِ بَعْدَ ذَلِكَ. فَحِينَئِذٍ أَخْبَرَهُمْ بِمَا أُوحِيَ إِلَيْهِ.
Onları davete ilk başladığında bu tasdike dikkat çekmesindeki maksat, Tevrat'a aşırı derecede bağlılıkları ve onun hükümlerinin neshi kabul etmeyip ebedî olduğuna inanmaları sebebiyle, onların icabet etmelerini kolaylaştırmak ve inatlarını yatıştırmaktır. Bundan dolayı davete ilk başladığında, Âl-i İmrân Suresi'nde kendisinden nakledilen: { وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ } [Âl-i İmrân: 50] “...ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmak için...” sözünü buna eklememiştir. Dolayısıyla oradaki ifade, ilk davetten sonra gerçekleşen bir hitap olarak yorumlanır; zira Allah ilk başta ona Tevrat'ın bazı hükümlerini neshetmeyi vahyetmemiş, bunu daha sonra vahyetmiştir. O vakit de kendilerine vahyolunanı haber vermiştir.
وَكَذَلِكَ شَأْنُ التَّشْرِيعِ أَنْ يُلْقَى إِلَى الْأُمَّةِ تَدْرِيجًا كَمَا
Nitekim teşriin (hüküm koymanın) şanı, ümmete tedrici olarak aktarılmasıdır; tıpkı
فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» أَنَّهَا قَالَتْ: «إِنَّمَا أُنْزِلَ أَوَّلُ مَا أُنْزِلَ مِنْهُ (أَيِ الْقُرْآنِ) سُورَةٌ مِنَ الْمُفَصَّلِ فِيهَا ذِكْرُ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ حَتَّى إِذَا ثَابَ النَّاسُ إِلَى الْإِسْلَامِ نَزَلَ الْحَلَالُ وَالْحَرَامُ، وَلَوْ أَنْزَلَ أَوَّلَ شَيْءٍ:
Âişe'nin [radıyallâhu anhâ] Sahîh-i Buhârî'deki şu hadisinde olduğu gibi; o şöyle demiştir: “Ondan (yani Kur'an'dan) ilk indirilen şey, içinde cennet ve cehennemin zikredildiği mufassal surelerden bir sureydi. Nihayet insanlar İslam'a yönelince helal ve haram indi. Eğer ilk olarak:
لَا تَشْرَبُوا الْخَمْرَ، لَقَالُوا: لَا نَتْرُكُ الْخَمْرَ أَبَدًا، وَلَوْ نَزَلَ: لَا تَزْنُوا: لَقَالُوا: لَا نَدع الزِّنَا أَبَدًا. لَقَدْ نَزَلَ بِمَكَّةَ على مُحَمَّد ﷺ وَإِنِّي لَجَارِيَةٌ أَلْعَبُ بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ [الْقَمَر: ٤٦] ، وَمَا نَزَلَتْ سُورَةُ الْبَقَرَةِ وَالنِّسَاءِ إِلَّا وَأَنَا عِنْدَهُ» اه.
'İçki içmeyin' [ayeti] inseydi, 'İçkiyi asla bırakmayız' derlerdi. Eğer 'Zina etmeyin' inseydi, 'Zinayı asla terk etmeyiz' derlerdi. Ben henüz oyun oynayan bir kız çocuğu iken Mekke'de Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e: { بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ } [el-Kamer: 46] “Aslında onlara vaad edilen asıl vakit kıyamettir; kıyamet ise daha dehşetli ve daha acıdır” [ayeti] inmişti. Bakara ve Nisâ sureleri ise ancak ben onun yanındayken inmiştir.”
فَمَعْنَى قَوْلِهِ: مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ فِي كِلْتَا الْآيَتَيْنِ هُوَ التَّصْدِيقُ بِمَعْنَى التَّقْرِيرِ وَالْأَعْمَالِ عَلَى وَجْهِ الْجُمْلَةِ، أَيْ أَعْمَالِ مَجْمُوعِهَا وَجَمْهَرَةِ أَحْكَامِهَا وَلَا
Her iki ayetteki { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ } sözünün anlamı; toptan ikrar ve amel etme anlamında bir tasdiktir; yani onun bütününü ve hükümlerinin çoğunu uygulamaktır;
يُنَافِي ذَلِكَ أَنَّهُ قَدْ تَغَيَّرَ بَعْضُ أَحْكَامِهَا بِوَحْيٍ مِنَ اللَّهِ فِي أَحْوَالٍ قَلِيلَةٍ.
az sayıdaki durumlarda Allah'tan gelen bir vahiyle onun bazı hükümlerinin değişmiş olması buna aykırı değildir.
وَالتَّبْشِيرُ: الْإِخْبَارُ بِحَادِثٍ يَسُرُّ، وَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى الْإِخْبَارِ بِأَمْرٍ عَظِيمِ النَّفْعِ لَهُمْ لِأَنَّهُ يَلْزَمُهُ السُّرُورُ الْحَقُّ فَإِنَّ مَجِيءَ الرَّسُولِ إِلَى النَّاسِ نِعْمَةٌ عَظِيمَةٌ.
Tebşir (تَبْشِير), sevindirici bir olayı haber vermektir. Burada ise kendileri için son derece faydalı bir hususun haber verilmesi manasında kullanılmıştır; çünkü bu durum hakiki sevinci gerektirir. Zira peygamberin insanlara gelmesi büyük bir nimettir.
وَوَجْهُ إِيثَارِ هَذَا اللَّفْظِ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا وَقَعَ فِي الْإِنْجِيلِ مِنْ وَصْفِ رِسَالَةِ الرَّسُولِ
Bu lafzın tercih edilme gerekçesi, İncil'de vaad edilen elçinin risaletinin
الْمَوْعُودِ بِهِ بِأَنَّهَا بِشَارَةُ الْمَلَكُوتِ .
"Melekût müjdesi" olarak nitelendirilmiş olmasına işaret etmektir.
وَإِنَّمَا أَخْبَرَهُمْ بِمَجِيءِ رَسُولٍ مِنْ بَعْدِهِ لِأَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمْ يَزَالُوا يَنْتَظِرُونَ مَجِيءَ رَسُولٍ مِنَ اللَّهِ يُخَلِّصُهُمْ مِنْ بَرَاثِنِ الْمُتَسَلِّطِينَ عَلَيْهِمْ وَهَذَا الِانْتِظَارُ دَيْدَنُهُمْ، وَهُمْ مَوْعُودُونَ لِهَذَا الْمُخَلِّصِ لَهُمْ عَلَى لِسَانِ أَنْبِيَائِهِمْ بَعْدَ مُوسَى. فَكَانَ وَعْدُ عِيسَى بِهِ كَوَعْدِ مَنْ سَبَقَهُ مِنْ أَنْبِيَائِهِمْ، وَفَاتَحَهُمْ بِهِ فِي أَوَّلِ الدَّعْوَةِ اعْتِنَاءً بِهَذِهِ الْوَصِيَّةِ.
Onlara kendisinden sonra gelecek bir peygamberi haber vermesinin sebebi şudur: İsrailoğulları, kendilerini başlarına musallat olanların pençesinden kurtaracak Allah'tan bir elçinin gelişini sürekli beklemekteydiler ve bu bekleyiş onların âdetiydi. Musa'dan sonraki peygamberlerinin diliyle kendilerine bu kurtarıcı vaad edilmişti. Dolayısıyla İsa'nın onu vaad etmesi, kendisinden önceki peygamberlerin vaadi gibi olmuştur; bu vasiyete ehemmiyet verdiği için de davetin başında söze bununla başlamıştır.
وَفِي الِابْتِدَاءِ بِهَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنْ لَيْسَ عِيسَى هُوَ الْمُخَلِّصُ الْمُنْتَظَرُ وَأَنَّ الْمُنْتَظَرَ رَسُولٌ يَأْتِي مِنْ بَعْدِهِ وَهُوَ مُحَمَّد ﷺ.
Söze bununla başlamada, beklenen kurtarıcının İsa olmadığına ve beklenen kimsenin kendisinden sonra gelecek peygamber, yani Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] olduğuna bir dikkat çekme vardır.
وَلِعَظْمِ شَأْنِ هَذَا الرَّسُولِ الْمَوْعُودِ بِهِ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُقِيمَ لِلْأُمَمِ الَّتِي يَظْهَرُ فِيهَا عَلَامَاتٌ وَدَلَائِلُ لِيَتَبَيَّنُوا بِهَا شَخْصَهُ فَيَكُونُ انْطِبَاقُهَا فَاتِحَةً لِإِقْبَالِهِمْ عَلَى تَلَقِّي دَعْوَتِهِ، وَإِنَّمَا يَعْرِفُهَا حَقَّ مَعْرِفَتِهَا الرَّاسِخُونَ فِي الدِّينِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ يَرْجِعُ إِلَيْهِمُ الدَّهْمَاءُ مِنْ أَهْلِ مَلَّتِهِمْ قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة: ١٤٦] . وَقَالَ: قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ [الرَّعْد: ٤٣] .
Vaad edilen bu elçinin şanının yüceliğinden ötürü Allah, ortaya çıkacağı ümmetler için onun şahsını açıkça tanıyabilecekleri işaretler ve deliller koymak istemiştir ki bunların gerçekleşmesi, onun davetini kabule yönelmelerinin başlangıcı olsun. Bunu da hakkıyla ancak Ehl-i Kitap'tan dinde derinleşmiş olanlar (râsihûn) bilebilir; zira kendi milletlerinin avamı onlara müracaat eder. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } [el-Bakara: 146] “Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu (o peygamberi) öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Buna rağmen onlardan bir grup, bildikleri halde gerçeği gizlerler.” Ve yine şöyle buyurmuştur: { قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } [er-Ra'd: 43] “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitap ilmi bulunanlar yeter.”
وَقَدْ وَصَفَ اللَّهُ بَعْضَ صِفَاتِ هَذَا الرَّسُولِ لِمُوسِى ﵇ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِجَابَتِهِ دُعَاءَ مُوسَى وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ إِلَى قَوْلِهِ:
Allah, Musa'nın [aleyhisselâm] duasına icabet edişini naklederken bu elçinin bazı sıfatlarını Musa'ya [aleyhisselâm] şu buyruğuyla vasfetmiştir: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } [el-A'râf: 156] “...Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır; onu sakınanlara yazacağım...” ayetinden şu buyruğuna kadar:
الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ [الْأَعْرَاف: ١٥٧] .
{ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ } [el-A'râf: 157] “Onlar ki, yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygamber olan elçiye uyarlar. O [elçi], kendilerine iyiliği emreder, onları kötülükten meneder; temiz ve hoş şeyleri onlara helal, murdar şeyleri ise onlara haram kılar; üzerlerindeki ağır yükleri ve sırtlarındaki bağları kaldırıp atar.”
فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى إِعْدَادَ الْبَشَرِ لِقُبُولِ رِسَالَةِ هَذَا الرَّسُولِ الْعَظِيمِ الْمَوْعُود بِهِ ﷺ اسْتَوْدَعَهُمْ أَشْرَاطَهُ وَعَلَامَاتِهِ عَلَى لِسَانِ كُلِّ رَسُولٍ أَرْسَلَهُ إِلَى النَّاسِ. قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ [آل عمرَان: ٨١، ٨٢] أَيْ أَأَخَذْتُمْ إِصْرِي مِنْ أُمَمِكُمْ عَلَى الْإِيمَانِ بِالرَّسُولِ الَّذِي يَجِيءُ مُصَدِّقًا لِلرُّسِلِ. وَقَوله:
Allah Teâlâ, insanları bu vaad edilen yüce Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] risaletini kabule hazırlamak istediğinde, insanlara gönderdiği her bir peygamberin diliyle onun alamet ve işaretlerini onlara tevdi etmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } [Âl-i İmrân: 81-82] “Hani Allah peygamberlerden: 'Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim; sonra yanınızdakini doğrulayan bir peygamber geldiğinde ona mutlaka inanacak ve mutlaka yardım edeceksiniz' diye söz almıştı. 'Bunu ikrar ettiniz ve bu husustaki ağır ahdimi kabul ettiniz mi?' dedi. 'İkrar ettik' dediler. [Allah da:] 'Öyleyse şahit olun, ben de sizinle beraber şahitlerdenim' dedi. Artık bundan sonra kim yüz çevirirse, işte onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir.” Yani: Peygamberleri doğrulayıcı olarak gelecek elçiye iman hususunda ümmetlerinizden ağır ahdimi aldınız mı? Yüce Allah'ın:
فَاشْهَدُوا [آل عمرَان: ٨١] ، أَيْ عَلَى أُمَمِكُمْ وَسَيَجِيءُ مِنْ حِكَايَةِ كَلَامِ عِيسَى فِي الْإِنْجِيلِ مَا يَشْرَحُ هَذِهِ الشَّهَادَةَ.
{ فَاشْهَدُوا } [Âl-i İmrân: 81] “...Öyleyse şahit olun...” buyruğu, yani ümmetlerinize karşı [şahit olun] demektir. İleride İncil'den İsa'nın bu şahitliği açıklayan sözlerinin nakli gelecektir.
وَقَالَ تَعَالَى فِي خُصُوصِ مَا لَقَّنَهُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ [الْبَقَرَة: ١٢٩] الْآيَةَ.
Yüce Allah, İbrahim'e [aleyhisselâm] telkin ettiği dua hakkında ise şöyle buyurmuştur: { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } [el-Bakara: 129] “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine senin ayetlerini okuyan, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten... bir peygamber gönder.”
وَأَوْصَى بِهِ عِيسَى ﵇ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَصِيَّةً جَامِعَةً لِمَا تَقَدَّمَهَا مِنْ وَصَايَا الْأَنْبِيَاءِ وَأَجْمَلَهَا إِجْمَالًا عَلَى طَرِيقِ الرَّمْزِ. وَهُوَ أُسْلُوبٌ مِنْ أَسَالِيبِ أَهْلِ الْحِكْمَةِ وَالرِّسَالَةِ فِي غَيْرِ بَيَانِ الشَّرِيعَةِ، قَالَ السُّهْرَوَرْدِيُّ: فِي تِلْكَ حِكْمَةُ الْإِشْرَاقِ «وَكَلِمَاتُ الْأَوَّلِينَ مَرْمُوزَةٌ» فَقَالَ قُطْبُ الدِّينِ الشِّيرَازِيِّ فِي «شَرْحِهِ» : «كَانُوا يَرْمُزُونَ فِي كَلَامِهِمْ إِمَّا تَشْحِيذًا لِلْخَاطِرِ بِاسْتِكَدَادِ الْفِكر أَو تشبها بِالْبَارِي تَعَالَى وَأَصْحَابِ النَّوَامِيسِ فِيمَا أَتَوْا بِهِ مِنَ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ الْمَرْمُوزَةِ لِتَكُونَ أَقْرَبَ إِلَى فَهْمِ الْجُمْهُورِ فَيَنْتَفِعَ الْخَوَاصُّ بِبَاطِنِهَا وَالْعَوَامُّ بِظَاهِرِهَا.
İsa [aleyhisselâm] bu ayette, kendisinden önceki peygamberlerin vasiyetlerini toplayan ve onları remiz (sembolik anlatım) yoluyla veciz bir şekilde özetleyen bir vasiyette bulunmuştur. Bu, şeriat beyanı dışındaki konularda hikmet ve risalet ehlinin üsluplarından bir üsluptur. Sühreverdî Hikmetü'l-İşrâk'ta şöyle demiştir: “Öncekilerin sözleri rumuzludur.” Kutbüddin eş-Şîrâzî de Şerh'inde şöyle demiştir: “Onlar sözlerinde; ya zihni fikri yorarak keskinleştirmek için ya da Yüce Yaratıcı'ya ve nâmûs (ilahi yasa) sahiplerine indirilen rumuzlu kitaplarda getirdikleri hususlara benzemek için remiz kullanırlardı; ta ki çoğunluğun anlayışına daha yakın olsun da havas (seçkinler) onun bâtınından, avam (halk) ise zâhirinden istifade etsin.
اه» ، أَيْ لِيَتَوَسَّمُهَا أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فَيَتَحَصَّلَ لَهُمْ مِنْ مَجْمُوعِ تَفْصِيلِهَا شَمَائِلُ الرَّسُولِ الْمَوْعُودِ بِهِ وَلَا يَلْتَبِسَ عَلَيْهِمْ بِغَيْرِهِ مِمَّنْ يَدَّعِي ذَلِكَ كَذِبًا. أَوْ يَدَّعِيهِ لَهُ طَائِفَةٌ مِنَ النَّاسِ كَذِبًا أَوِ اشْتِبَاهًا.
[Alıntı sonu]”, yani Ehl-i Kitap'tan ilim ehli onun işaretlerini kavrasın da bunların tümünün ayrıntılarından vaad edilen elçinin vasıfları kendileri için hasıl olsun ve bu durumu yalan yere iddia eden ya da bir grubun yalan veya şüphe üzerine kendisi için böyle bir iddiada bulunduğu başka biriyle onu karıştırmasınlar diye [böyle yapılmıştır].
وَلَا يُحْمَلُ قَوْلُهُ: اسْمُهُ أَحْمَدُ عَلَى مَا يَتَبَادَرُ مِنْ لَفْظِ اسْمٍ مِنْ أَنَّهُ الْعَلَمُ الْمَجْهُولُ لِلدِّلَالَةِ عَلَى ذَاتٍ مُعَيَّنَةٍ لِتُمَيِّزَهُ مِنْ بَيْنِ مَنْ لَا يُشَارِكُهَا فِي ذَلِكَ الِاسْمِ لِأَنَّ هَذَا الْحَمْلَ يَمْنَعُ مِنْهُ وَأَنَّهُ لَيْسَ بِمُطَابِقٍ لِلْوَاقِعِ لِأَنَّ الرَّسُولَ الْمَوْعُودَ بِهِ لَمْ يَدْعُهُ النَّاسُ أَحْمَدُ فَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ يَدْعُو النبيء مُحَمَّدًا ﷺ بِاسْمِ أَحْمَدَ لَا قبل نبوته وَلَا بَعْدَهَا وَلَا يُعْرَفُ ذَلِكَ.
{ اسْمُهُ أَحْمَدُ } [ismi Ahmed'dir] buyruğu, "isim" (ism) lafzından ilk akla gelen; belirli bir zata o ismi paylaşmayan kimselerden ayırt edilmesi için konulmuş özel isim (alem) manasına hamledilemez. Çünkü bu anlama hamletmeye engel olan husus, bunun gerçeğe uygun düşmemesidir. Zira vaad edilen Peygamber'e insanlar "Ahmed" diye hitap etmemişlerdir; Peygamber Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e ne peygamberliğinden önce ne de sonra kimse Ahmed ismiyle seslenmemiştir ve böyle bir şey bilinmemektedir.
وَأَمَّا مَا وَقَعَ
İmdi, şuna gelince:
فِي «الْمُوَطَّأ» و «الصَّحِيحَيْنِ» عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَن
el-Muvatta ve Sahîhayn'da Muhammed b. Cübeyr b. Mut'ım'dan, onun da babasından,
النبيء ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لِي خَمْسَةُ أَسْمَاءٍ: أَنَا مُحَمَّدٌ، وَأَنَا أَحْمَدُ، وَأَنَا الْمَاحِي الَّذِي يَمْحُو اللَّهُ بِهِ الْكُفْرَ، وَأَنَا الْحَاشِرُ الَّذِي يُحْشَرُ النَّاسُ عَلَى قَدَمِي وَأَنَا الْعَاقِبُ»
Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: “Benim beş ismim vardır: Ben Muhammed'im, ben Ahmed'im, ben Allah'ın kendisiyle küfrü yok ettiği Mâhî'yim, ben insanların ardımda haşrolunacağı Hâşir'im ve ben Âkıb'ım (son peygamberim)”
فَتَأْوِيلُهُ أَنَّهُ أَطْلَقَ الْأَسْمَاءَ عَلَى مَا يَشْمَلُ الِاسْمَ الْعَلَمَ وَالصِّفَةَ الْخَاصَّةَ بِهِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّغْلِيبِ. وَقَدْ رُوِيَتْ لَهُ أَسْمَاءٌ غَيْرُهَا اسْتَقْصَاهَا أَبُو بَكْرٍ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْعَارِضَة» و «القبس» .
Bunun tevili şudur: O, tağlîb yoluyla hem özel ismi hem de kendisine has sıfatı kapsayan şeylere isimler demiştir. Nitekim onun için başka isimler de rivayet edilmiştir ki Ebû Bekir İbnü'l-Arabî el-Ârıza ve el-Kabes adlı eserlerinde bunları etraflıca ele almıştır.
فَالَّذِي نُوقِنُ بِهِ أَنَّ مَحْمَلَ قَوْلِهِ: اسْمُهُ أَحْمَدُ يَجْرِي عَلَى جَمِيعِ مَا تَحْمِلُهُ جُزْءَا هَذِهِ الْجُمْلَةُ مِنَ الْمَعَانِي.
Kesin olarak inandığımız husus şudur ki, { اسْمُهُ أَحْمَدُ } sözünün hamledileceği anlam, bu cümlenin iki cüzünün taşıdığı manaların tamamına şamildir.
فَأَمَّا لَفْظُ «اسْمٍ» فَأَشْهَرُ اسْتِعْمَالِهِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ ثَلَاثَةُ اسْتِعْمَالَاتٍ:
"İsim" lafzına gelince; Arap kelamında en meşhur kullanımı üç şekildedir:
أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْمُسَمَّى. قَالَ أَبُو عُبَيْدَة: الِاسْم هُوَ المسمّى. وَنَسَبَ ثَعْلَبٌ إِلَى سِيبَوَيْهِ أَنَّ الِاسْمَ غَيْرُ الْمُسَمَّى (أَيْ إِذَا أُطْلِقَ لَفْظُ اسْمٍ فِي الْكَلَامِ فَالْمَعْنَى بِهِ مُسَمَّى ذَلِكَ الِاسْمِ) لَكِنْ جَزَمَ ابْنُ السَّيِّدِ الْبَطَلْيَوْسِيُّ فِي كِتَابِهِ الَّذِي جَعَلَهُ فِي مَعَانِيَ الِاسْمِ هَلْ هُوَ عَيْنُ الْمُسَمَّى، أَنَّهُ وَقَعَ فِي بَعْضِ مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِ سِيبَوَيْهِ أَنَّ الِاسْمَ هُوَ الْمُسَمَّى، وَوَقَعَ فِي بَعْضِهَا أَنَّهُ غَيْرُ الْمُسَمَّى، فَحَمَلَهُ ابْنُ السَّيِّدِ الْبَطَلْيَوْسِيُّ عَلَى أَنَّهُمَا إِطْلَاقَانِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِاخْتِلَافٍ فِي كَلَامِ سِيبَوَيْهِ، وَتَوَقَّفَ أَبُو الْعَبَّاسِ ثَعْلَبٌ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: لَيْسَ لِي فِيهِ قَوْلٌ.
Birincisi: Müsemmâ (isimlendirilen zat) anlamında olmasıdır. Ebû Ubeyde: "İsim müsemmânın kendisidir" demiştir. Sa'leb ise Sîbeveyh'e ismin müsemmâdan farklı olduğu görüşünü nispet etmiştir (yani kelamda isim lafzı zikredildiğinde kastedilen, o ismin müsemmâsıdır). Ancak İbnü's-Sîd el-Batalyevsî, ismin anlamlarının müsemmânın aynısı olup olmadığına dair yazdığı kitabında, Sîbeveyh'in kitabının bazı yerlerinde ismin müsemmâ ile aynı olduğu, bazı yerlerinde ise müsemmâdan farklı olduğu ifadelerinin geçtiğini kesin olarak belirtmiştir. İbnü's-Sîd el-Batalyevsî bunu iki farklı kullanım olarak değerlendirmiş ve bunun Sîbeveyh'in sözünde bir çelişki olmadığını ifade etmiştir. Ebü'l-Abbâs Sa'leb ise bu konuda tevakkuf etmiş ve: "Bu hususta bir görüşüm yoktur" demiştir.
وَلِمَا فِي هَذَا الِاسْتِعْمَالِ مِنْ الِاحْتِمَالِ بَطُلَ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ.
Bu kullanımda böylesi bir ihtimal bulunduğu için onunla istidlal geçersiz olmuştur.
الِاسْتِعْمَالُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الِاسْمُ بِمَعْنَى شُهْرَةٍ فِي الْخَيْرِ وَأَنْشَدَ ثَعْلَبٌ:
İkinci kullanım: İsmin, hayırla anılma/şöhret manasında olmasıdır. Sa'leb şu beyti inşad etmiştir:
لِأَعْظَمِهَا قَدْرًا وَأَكْرَمِهَا أَبًا ... وَأَحْسَنِهَا وَجْهًا وَأَعْلَنِهَا سُمَى
Kadri en yüce, babası en kerim... Yüzü en güzel ve şanı/şöhreti en aşikâr olana.
سَمًى لُغَةٌ فِي اسْمٍ.
Sümâ (سُمَى), "ism" kelimesinin bir lehçesidir.
الِاسْتِعْمَالُ الثَّالِثُ: أَنْ يُطْلَقَ عَلَى لَفْظِ جُعِلَ دَالًّا عَلَى ذَاتٍ لِتُمَيَّزَ مِنْ كَثِيرٍ مِنْ أَمْثَالِهَا، وَهَذَا هُوَ الْعَلَمُ.
Üçüncü kullanım: Bir zatı benzerlerinin çoğundan ayırt etmek için ona delalet etmek üzere konulmuş lafza denmesidir; bu da özel isimdir (alem).
وَنَحْنُ نَجْرِي عَلَى أَصْلِنَا فِي حَمْلِ أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ عَلَى جَمِيعِ الْمَعَانِي الَّتِي يَسْمَحُ بِهَا
Biz ise Kur'an lafızlarını, elverdiği bütün anlamlara hamletme konusundaki usulümüz üzere hareket ederiz;
الِاسْتِعْمَالُ الْفَصِيحُ كَمَا فِي الْمُقَدِّمَةِ التَّاسِعَةِ مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ، فَنَحْمِلُ الِاسْمَ فِي قَوْلِهِ: اسْمُهُ أَحْمَدُ على مَا يَجْمَعُ بَيْنَ هَذِهِ الِاسْتِعْمَالَاتِ الثَّلَاثَةِ، أَيْ مُسَمَّاهُ أَحْمَدُ، وَذِكْرُهُ أَحْمَدَ، وَعَلَمُهُ أَحْمَدُ، وَلْنَحْمِلْ لَفْظَ أَحْمَدَ عَلَى مَا لَا يَأْبَاهُ وَاحِدٌ مِنَ اسْتِعْمَالَاتِ اسْمِ الثَّلَاثَةِ إِذَا قُرِنَ بِهِ وَهُوَ أَنَّ أَحْمَدَ اسْمُ تَفْضِيلٍ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَسْلُوبَ الْمُفَاضَلَةِ مَعْنِيًّا بِهِ الْقُوَّةُ فِيمَ هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْهُ، أَيِ الْحَمْدِ وَهُوَ الثَّنَاءُ، فَيَكُونُ أَحْمَدُ هُنَا مُسْتَعْمَلًا فِي قُوَّةِ مَفْعُولِيَّةِ الْحَمْدِ، أَيْ حَمْدِ النَّاسِ إِيَّاهُ، وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِمْ. «الْعُودُ أَحْمَدُ» ، أَيْ مَحْمُودٌ كَثِيرًا.
Dolayısıyla { اسْمُهُ أَحْمَدُ } buyruğundaki "ism" kelimesini bu üç kullanımı bir araya getirecek şekilde hamlederiz; yani onun müsemmâsı (zatı) Ahmed'dir, anılışı Ahmed'dir ve özel ismi Ahmed'dir. "Ahmed" lafzını da, isim kelimesinin üç kullanımından biriyle birlikte kullanıldığında reddetmeyeceği şu anlama hamlederiz: Ahmed, mukayese (üstünlük) anlamından soyutlanmış ve türediği kökün ifade ettiği manadaki, yani hamd (övme) anlamındaki kuvveti kastedilen bir ism-i tafdîl olabilir; böylece buradaki "Ahmed", hamdin mefuliyetindeki kuvvette (yani insanların onu övmesinin çokluğunda) kullanılmış olur. Bu, onların: "Dönüş daha övgüye layıktır (el-avdü ahmed)" yani çokça övülendir sözü gibidir.
فَالْوَصْفُ بِ أَحْمَدُ بِالنِّسْبَةِ لِلْمَعْنَى الْأَوَّلِ فِي اسْمٍ أَنَّ مُسَمَّى هَذَا الرَّسُولَ وَنَفْسُهُ مَوْصُوفَةٌ بِأَقْوَى مَا يَحْمَدُ عَلَيْهِ مَحْمُودٌ فَيَشْمَلُ ذَلِكَ جَمِيعَ صِفَاتِ الْكَمَالِ النَّفْسَانِيَّةِ وَالْخُلُقِيَّةِ وَالْخِلْقِيَّةِ وَالنَّسَبِيَّةِ وَالْقَوْمِيَّةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا هُوَ مَعْدُودٌ مِنَ الكمالات الذاتية والعرضية.
Buna göre { أَحْمَدُ } ile nitelenme, "isim"deki birinci anlama nispetle; bu elçinin müsemmâsının ve bizzat zatının, övülen bir kimsenin övülebileceği en kuvvetli vasıflarla nitelenmiş olmasıdır. Bu da nefsî, ahlakî, hilkatle ilgili, nesebe ve kavme dair vasıflar ile zatî ve arızî kemalâttan sayılan diğer bütün kemal sıfatlarını kapsar.
وَيَصِحُّ اعْتِبَارُ أَحْمَدُ تَفْضِيلًا حَقِيقِيًّا فِي كَلَامِ عِيسَى ﵇، أَيْ مُسَمَّاهُ أَحْمَدُ مِنِّي، أَيْ أَفْضَلُ، أَيْ فِي رِسَالَتِهِ وَشَرِيعَتِهِ. وَعِبَارَاتُ الْإِنْجِيلِ تُشْعِرُ بِهَذَا التَّفْضِيلِ، فَفِي إِنْجِيلِ يُوحَنَّا فِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعَ عَشَرَ «وَأَنَا أَطْلُبُ مِنَ الْأَبِ (أَيْ مِنْ رَبِّنَا) فَيُعْطِيَكُمْ
{ أَحْمَدُ } kelimesinin İsa'nın [aleyhisselâm] sözünde hakiki tafdîl (üstünlük) sayılması da sahihtir; yani onun müsemmâsı benden daha çok övülendir (daha üstündür), yani risaletinde ve şeriatında daha üstündür. İncil'in ifadeleri de bu üstünlüğü hissettirmektedir. Nitekim Yuhanna İncili'nin on dördüncü babında şöyle denmektedir: “Ben de Baba'dan (yani Rabbimizden) dileyeceğim ve O size
(فَارْقَلِيطَ) آخَرَ لِيَثْبُتَ مَعَكُمْ إِلَى الْأَبَدِ رُوحُ الْحَقِّ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ الْعَالِمُ أَنْ يَقْبَلَهُ لِأَنَّهُ لَا يَرَاهُ وَلَا يَعْرِفُهُ. ثُمَّ قَالَ: وَأَمَّا الْفَارْقَلِيطُ الرُّوحُ الْقُدُسُ الَّذِي سَيُرْسِلُهُ الْأَب (الله) باسمي فَهُوَ يُعَلِّمُكُمْ كُلَّ شَيْءٍ وَيُذَكِّرُكُمْ بِكُلِّ مَا قُلْتُهُ لَكُمْ» ، أَيْ فِي جُمْلَةِ مَا يُعَلِّمُكُمْ أَنْ يُذَكِّرَكُمْ بِكُلِّ مَا قُلْتُهُ لَكُمْ. وَهَذَا يُفِيدُ تَفْضِيلُهُ عَلَى عِيسَى بفضيلة دوَام شَرِيعَة الْمُعَبَّرِ عَنْهَا بِقَوْلِ الْإِنْجِيلِ «لِيَثْبُتَ مَعَكُمْ إِلَى الْأَبَدِ» وَبِفَضِيلَةِ عُمُومِ شَرْعِهِ لِلْأَحْكَامِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: «يُعَلِّمَكُمْ كُلَّ شَيْءٍ» .
sonsuza dek sizinle kalsın diye başka bir Faraklit (yardımcı/tesellici) verecektir. O, gerçeğin Ruhudur; dünya onu kabul edemez, çünkü onu ne görür ne de tanır. Sonra şöyle demiştir: Baba'nın (Allah'ın) benim adımla göndereceği Kutsal Ruh, Faraklit ise size her şeyi öğretecek ve size söylediğim her şeyi aklınıza getirecektir.” Yani size öğreteceği şeyler arasında, benim size söylediğim her şeyi hatırlatması da vardır. Bu da onun; İncil'in “sonsuza dek sizinle kalsın diye” ifadesiyle dile getirilen şeriatının sürekliliği faziletiyle ve “size her şeyi öğretecek” sözüyle dile getirilen hükümlerde şeriatının umumiliği faziletiyle İsa'ya üstünlüğünü ifade eder.
وَالْوَصْفُ بِ أَحْمَدُ عَلَى الْمَعْنَى الثَّانِي فِي الِاسْمِ. أَنَّ سُمْعَتَهُ وَذِكْرَهُ فِي جِيلِهِ وَالْأَجْيَالِ بَعْدَهُ مَوْصُوفٌ بِأَنَّهُ أَشَدُّ ذِكْرٍ مَحْمُودٍ وَسُمْعَةٍ مَحْمُودَةٍ.
{ أَحْمَدُ } ile nitelenme "isim"deki ikinci manaya göre ise şöyledir: Onun kendi çağındaki ve sonraki çağlardaki şöhreti ve anılışı, en ziyade övülen anılış ve en çok övülen şöhret olarak vasıflanmıştır.
وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ
Nitekim onun şu buyruğunun anlamı da budur:
فِي الْحَدِيثِ «أَنَا حَامِلُ لِوَاءِ الْحَمْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
Hadiste: “Kıyamet günü hamd sancağını taşıyan benim” [buyurmuştur].
وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُهُ مَقَامًا مَحْمُودًا.
Ve Allah'ın onu Makam-ı Mahmud'a göndereceğini [ifade eder].
وَوَصْفُ أَحْمَدُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمَعْنَى الثَّالِثِ فِي الِاسْمِ رَمْزٌ إِلَى أَنَّهُ اسْمُهُ الْعَلَمُ يَكُونُ بِمَعْنَى: أَحْمَدَ، فَإِنَّ لَفْظَ مُحَمَّدٍ اسْمٌ مَفْعُولٍ مِنْ حَمَّدَ الْمُضَاعَفِ الدَّالِ عَلَى
{ أَحْمَدُ } ile nitelenme, isimdeki üçüncü anlama nispetle; onun özel isminin (alem) "Ahmed" anlamında olacağına bir işarettir. Zira "Muhammed" lafzı,
كَثْرَةِ حَمْدِ الْحَامِدِينَ إِيَّاهُ كَمَا قَالُوا: فُلَانٌ مُمَدَّحٌ، إِذَا تَكَرَّرَ مَدْحُهُ مِنْ مَادِحِينَ كَثِيرِينَ.
övenlerin onu çokça övmesine delalet eden şeddeli (mudaaf) "hammede" (حَمَّدَ) fiilinden bir ism-i mef'ûldür. Nitekim pek çok öven tarafından övgüsü tekrarlandığında "falan kimse mümeddehtir (çok övülmüştür)" dedikleri gibi.
فَاسْمُ «مُحَمَّدٍ» يُفِيدُ مَعْنَى: الْمَحْمُودِ حَمْدًا كَثِيرًا وَرُمِزَ إِلَيْهِ بِأَحْمَدَ.
Dolayısıyla "Muhammed" ismi "çokça övülen" anlamını ifade eder ve buna "Ahmed" ile işaret edilmiştir.
وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ الْجَامِعَةُ الَّتِي أَوْحَى اللَّهُ بِهَا إِلَى عِيسَى ﵇ أَرَادَ اللَّهُ بِهَا أَنْ تَكُونَ شِعَارًا لِجِمَاعِ صِفَاتِ الرَّسُولِ الْمَوْعُود بِهِ ﷺ، صِيغَتْ بِأَقْصَى صِيغَةٍ تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ إِجْمَالًا بِحَسَبِ مَا تَسْمَحُ اللُّغَةُ بِجَمْعِهِ مِنْ مَعَانِيَ. وَوُكِلَ تَفْصِيلُهَا إِلَى مَا يَظْهَرُ مِنْ شَمَائِلِهِ قَبْلَ بِعْثَتِهِ وَبَعْدِهَا لِيَتَوَسَّمَهَا الْمُتَوَسِّمُونَ وَيَتَدَبَّرَ مَطَاوِيهَا الرَّاسِخُونَ عِنْدَ الْمُشَاهَدَةِ وَالتَّجْرِبَةِ.
Allah'ın İsa'ya [aleyhisselâm] vahyettiği bu özlü kelime ile Allah, vaat edilen Elçi'nin [sallallâhu aleyhi ve sellem] tüm vasıflarının bir simgesi olmasını murat etmiştir. Dilin anlamları bir araya getirmedeki imkânı nispetinde, buna icmalen delalet eden en kapsamlı kalıpla biçimlendirilmiştir. Bunun ayrıntısı ise, feraset sahiplerinin sezmesi ve ilimde derinleşenlerin bizzat görüp tecrübe ettiklerinde onun derinliklerini düşünmeleri için, peygamberliğinden önce ve sonra şemailinden açığa çıkacak şeylere bırakılmıştır.
جَاءَ فِي إِنْجِيلِ مَتَّى فِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعِ وَالْعِشْرِينَ قَوْلُ عِيسَى «وَيَقُومِ أَنْبِيَاءُ كَذَبَةٌ كَثِيرُونَ وَيُضِلُّونَ كَثِيرًا وَلَكِنَّ الَّذِي يَصْبِرُ إِلَى الْمُنْتَهَى فَهَذَا يُخَلَّصُ وَيَكْرِزُ (١) بِبِشَارَةِ الْمَلَكُوتِ هَذِهِ فِي كُلِّ الْمَسْكُونَةِ شَهَادَةً لِجَمِيعِ الْأُمَمِ ثُمَّ يَكُونُ الْمُنْتَهَى» ، وَمَعْنَى يكرز يَدْعُو وينبىء،
Matta İncili'nin yirmi dördüncü babında İsa'nın şu sözü yer almaktadır: “Birçok sahte peygamber türeyecek ve birçoklarını saptıracak. Fakat sonuna kadar dayanan kurtulacaktır. Bu melekût müjdesi bütün milletlere şahitlik olmak üzere bütün dünyada tebliğ edilecek (yekrizü) (١); ondan sonra son gelecektir.” "Yekrizü" (يكرز) kelimesinin anlamı, davet eder ve haber verir demektir.
وَمَعْنَى يَصِيرُ إِلَى الْمُنْتَهَى يَتَأَخَّرُ إِلَى قُرْبِ السَّاعَةِ.
"Sonuna varır (yesîru ile'l-müntehâ)" ifadesinin anlamı ise kıyametin yakınına kadar ertelenir/gecikir demektir.
وَفِي إِنْجِيلِ يُوحَنَّا فِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعِ عَشَرَ «إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَنِي فَاحْفَظُوا وَصَايَايَ وَأَنَا أَطْلُبُ مِنَ الْأَبِ فيعطيكم فارقليط آخَرَ يَثْبُتُ مَعَكُمْ إِلَى الْأَبَدِ» . وَ (فَارْقَلِيطُ) كَلِمَةٌ رُومِيَّةٌ، أَيْ بُوَانِيَّةٌ تُطْلَقُ بِمَعْنَى الْمُدَافِعِ أَوِ الْمُسَلِّي، أَيِ الَّذِي يَأْتِي بِمَا يَدْفَعُ الْأَحْزَانَ وَالْمَصَائِبَ، أَيْ يَأْتِي رَحْمَةً، أَيْ رَسُولٌ مُبَشِّرٌ، وَكَلِمَةُ آخَرَ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّهُ رَسُولٌ مِثْلُ عِيسَى.
Yuhanna İncili'nin on dördüncü babında [şöyle denmektedir]: “Eğer beni seviyorsanız buyruklarımı yerine getirin. Ben de Baba'dan dileyeceğim ve O size, sonsuza dek sizinle kalsın diye başka bir Faraklit verecektir.” "Faraklit" (فَارْقَلِيطُ), Rumca yani Yunanca bir kelimedir; savunucu veya teselli edici, yani hüzünleri ve musibetleri defedecek şeyi getiren, yani bir rahmet olarak gelen, müjdeleyici bir elçi anlamında kullanılır. "Başka" kelimesi ise onun İsa gibi bir elçi olduğunu açıkça göstermektedir.
وَفِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعَ عَشَرَ «وَالْكَلَامُ الَّذِي تَسْمَعُونَهُ لَيْسَ لِي بَلِ الَّذِي أَرْسَلَنِي. وَبِهَذَا كَلَّمْتُكُمْ وَأَنَا عِنْدُكُمْ (أَيْ مُدَّةَ وُجُودِي بَيْنَكُمْ) ، وَأَمَّا (الْفَارْقَلِيطُ) الرُّوحُ الْقُدْسِيُّ الَّذِي سَيُرْسِلُهُ الْأَبُ بِاسْمِي فَهُوَ يُعَلِّمُكُمْ كُلَّ شَيْءٍ وَيُذَكِّرُكُمْ بِكُلِّ مَا
Yine on dördüncü babda [şöyle denmektedir]: «İşittiğiniz söz bana ait değil, beni gönderene aittir. Bunları henüz sizin yanınızdayken (yani aranızda bulunduğum süre zarfında) size söyledim. Baba'nın benim adımla göndereceği Faraklit [olan] Kutsal Ruh ise size her şeyi öğretecek ve...»
قُلْتُهُ» (وَمَعْنَى «بِاسْمِي» أَيْ بِصِفَةِ الرِّسَالَةِ) لَا أَتَكَلَّمُ مَعَكُمْ كَثِيرًا لِأَنَّ رَئِيسَ هَذَا الْعَالِمِ يَأْتِي وَلَيْسَ لَهُ فِيَّ شَيْءٍ وَلَكِنْ لِيَفْهَمَ الْعَالِمُ أَنِّي أُحِبُّ الْأَبَ وَكَمَا أَوْصَانِي الْأَبُ أَفْعَلُ» .
söylediğim her şeyi size hatırlatacaktır.” (“Benim adımla” ifadesinin anlamı risalet vasfıyla demektir). “Artık sizinle çok konuşmayacağım. Çünkü bu dünyanın reisi geliyor; onun benim üzerimde hiçbir hakkı/yetkisi yoktur. Fakat dünya, Baba'yı sevdiğimi ve Baba'nın bana buyurduğu gibi yaptığımı anlasın.”
وَفِي الْإِصْحَاحِ الْخَامِسَ عَشَرَ مِنْهُ «وَمَتَى جَاءَ الْفَارْقَلِيطُ (١) الَّذِي سَأُرْسِلُهُ أَنَا إِلَيْكُمْ مِنَ الْأَبِ رُوحُ الْحَقِّ الَّذِي مِنْ عِنْدِ الْأَبِ يَنْبَثِقُ فَهُوَ يَشْهَدُ لِي» .
Yine onun on beşinci babında: “Baba'dan size göndereceğim Faraklit (١), Baba'dan çıkan Gerçeğin Ruhu geldiği zaman, benim için tanıklık edecektir” [denmektedir].
وَفِي هَذِهِ الْأَخْبَارِ إِثْبَاتٌ أَنَّ هَذَا الرَّسُولَ الْمُبَشَّرَ بِهِ تَعُمُّ رِسَالَتُهُ جَمِيعَ الْأُمَمِ فِي جَمِيعِ الْأَرْضِ، وَأَنَّهُ الْخَاتَمُ، وَأَنَّ لِشَرِيعَتِهِ مُلْكًا لِقَوْلِ إِنْجِيلِ مَتَّى «هُوَ يَكْرِزُ بِبِشَارَةِ الْمَلَكُوتِ» وَالْمَلَكُوتُ هُوَ الْمَلِكُ، وَأَنَّ تَعَالِيمَهُ تَتَعَلَّقُ بِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ الْعَارِضَةِ لِلنَّاسِ، أَيْ شَرِيعَتُهُ تَتَعَلَّقُ أَحْكَامُهَا بِجَمِيعِ الْأَحْوَالِ الْبَشَرِيَّةِ، وَجَمِيعُهَا مِمَّا تَشْمَلُهُ الْكَلِمَةُ الَّتِي جَاءَتْ عَلَى لِسَانِ عِيسَى ﵇ وَهِيَ كَلِمَةُ اسْمُهُ أَحْمَدُ فَكَانَتْ مِنَ الرُّمُوزِ الْإِلَهِيَّةِ وَلِكَوْنِهَا مُرَادَةً لِذَلِكَ ذَكَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي الْقُرْآنِ تَذْكِيرًا وَإِعْلَانًا.
Bu haberlerde, müjdelenen bu peygamberin risaletinin yeryüzündeki bütün milletleri kapsayacağı, onun son peygamber olduğu ve Matta İncili'nin “Melekût müjdesini tebliğ eder” sözü gereğince şeriatının bir hâkimiyeti/mülkü bulunacağı (melekût ise mülktür), öğretilerinin insanların başına gelen her şeyle ilgili olacağı, yani şeriatının hükümlerinin bütün beşerî durumlara taalluk edeceği ispat edilmektedir. Bunların hepsi, İsa'nın [aleyhisselâm] dilinde gelen { اسْمُهُ أَحْمَدُ } “onun ismi Ahmed’dir” kelimesinin kapsadığı şeylerdendir. Bu sebeple ilahî rumuzlardan olmuştur; buna matuf olduğu için de Allah Teâlâ bir hatırlatma ve ilan olarak onu Kur'an'da zikretmiştir.
وَذِكْرُ الْقُرْآنِ تَبْشِيرَ عِيسَى بِمُحَمَّدٍ عَلَيْهِمَا الصَّلَاة والسّلام إدماج فِي خِلَالِ الْمَقْصُودِ
Kur'an'ın, İsa'nın Muhammed'i -[aleyhimesselâtü vesselâm]- müjdelemesini zikretmesi, asıl maksadın arasına yapılan bir idmaçtır (ara ekleme);
الَّذِي هُوَ تَنْظِيرُ مَا أُوذِيَ بِهِ مُوسَى مِنْ قَوْمِهِ وَمَا أُوذِيَ بِهِ عِيسَى مِنْ قَوْمِهِ إِدْمَاجًا يُؤَيِّدُ بِهِ النبيء ﷺ وَيُثَبِّتُ فُؤَادَهُ وَيَزِيدُهُ تَسْلِيَةً. وَفِيهَا تَخَلُّصٌ إِلَى أَنَّ مَا لَقِيَهُ مِنْ قَوْمِهِ نَظِيرُ مَا لَقِيَهُ عِيسَى مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
bu asıl maksat ise Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] teyit eden, kalbini pekiştiren ve tesellisini artıran bir idmaç tarzında, Musa'nın kavminden gördüğü eziyet ile İsa'nın kavminden gördüğü eziyetin karşılaştırılmasıdır. Bunda, onun kendi kavminden gördüğü şeylerin, İsa'nın İsrailoğullarından gördüğü muamelenin bir benzeri olduğuna dair bir tahallus (geçiş) vardır.
وَقَوْلُهُ: فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ هُوَ مَنَاطُ الْأَذَى.
{ فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Fakat onlara apaçık delillerle gelince: 'Bu, apaçık bir büyüdür' dediler” buyruğu ise eziyetin odak noktasıdır.
فَإِنَّ الْمُتَبَادِرَ أَنْ يَعُودَ ضَمِيرُ الرَّفْعِ فِي قَوْلِهِ: جاءَهُمْ إِلَى عِيسَى، وَأَنْ يَعُودَ
Zira ilk akla gelen, { جاءَهُمْ } buyruğundaki merfû zamirin İsa'ya dönmesi ve [mef'ûl zamirinin de]
ضَمِيرُ النَّصْبِ إِلَى الَّذِينَ خَاطَبَهُمْ عِيسَى. وَالتَّقْدِيرُ: فَكَذَّبُوهُ، فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِالْمُعْجِزَاتِ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ أَوْ هُوَ سَاحِرٌ.
mef'ûl (mansûb) zamirinin ise İsa'nın hitap ettiği kimselere dönmesidir. Takdiri şöyledir: Onu yalanladılar; böylece onlara mucizelerle geldiğinde "Bu bir büyüdür" veya "O bir büyücüdür" dediler.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ الرَّفْعِ عَائِدًا إِلَى رَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي. وَضَمِيرُ النَّصْبِ عَائِدًا إِلَى لَفْظِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَيْ بَنِي إِسْرَائِيلَ غَيْرِ الَّذِينَ دَعَاهُمْ عِيسَى ﵇ مِنْ بَابِ: عِنْدِي دِرْهَمٌ وَنِصْفُهُ، أَيْ نِصْفُ مَا يُسَمَّى بِدِرْهَمٍ، أَيْ فَلَمَّا جَاءَهُمُ الرَّسُولُ الَّذِي دَعَاهُ عِيسَى بِاسْمِ أَحْمَدَ بِالْبَيِّنَاتِ، أَيْ دَلَائِلِ انْطِبَاقِ الصِّفَاتِ الْمَوْعُودِ بِهَا قَالُوا هَذَا سِحْرٌ أَوْ هَذَا سَاحِرٌ مُبِينٌ فَيَكُونُ هَذَا التَّرْكِيبُ مُبَيَّنٌ مِنْ قَبِيلِ الْكَلَامِ الْمُوَجَّهِ.
Merfû zamirin { رَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي } ifadesine, mansûb zamirin ise "İsrailoğulları" lafzına dönmesi de muhtemeldir; yani “yanımda bir dirhem ve yarısı var” (yani dirhem denilen şeyin yarısı) kabilinden olmak üzere İsa'nın [aleyhisselâm] davet ettiklerinin dışındaki İsrailoğullarına raci olur. Yani İsa'nın Ahmed ismiyle adlandırdığı Elçi onlara beyyinelerle, yani vaat edilen sıfatların uyuştuğunun delilleriyle geldiğinde "Bu apaçık bir büyüdür" veya "Bu apaçık bir büyücüdür" dediler; böylece bu terkip, tevcihli (iki anlama gelebilen) söz kabilinden açıklanmış olur.
وَحَصَلَ أَذَاهُمْ بِهَذَا الْقَوْلِ لِكِلَا الرَّسُولَيْنِ.
Bu sözle onların eziyeti her iki peygambere de yönelmiş oldu.
فَالْجُمْلَةُ عَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ تُحْمَلُ عَلَى أَنَّهَا اعْتِرَاضٌ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَاتِ وَمُمَهِّدَةٌ لِلتَّخَلُّصِ إِلَى مَذَمَّةِ الْمُشْرِكِينَ وَغَيْرِهِمْ مِمَّنْ لَمْ يَقْبَلْ دَعْوَة مُحَمَّد ﷺ.
Dolayısıyla bu ihtimale göre cümle, birbiriyle matuf olanlar arasında bir itiraz (ara cümle) ve Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] davetini kabul etmeyen müşriklerin ve diğerlerinin yerilmesine geçiş için bir hazırlık sayılır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِفَتْحِ الْيَاءِ مِنْ قَوْلِهِ: بَعْدِي.
Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, { بَعْدِي } buyruğundaki yâ harfini fetha ile okumuştur.
وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِسِكُونِهَا. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : وَاخْتَارَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ الْفَتْحَ.
Diğer kıraat imamları ise onu sükûn ile okumuştur. «el-Keşşâf»ta şöyle denilmiştir: “Halîl ve Sîbeveyh fethayı tercih etmiştir.”
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ هَذَا سِحْرٌ بِكَسْرِ السِّينِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ هَذَا سَاحِرٌ فَعَلَى الأولى الْإِشَارَة للبنات، وَعَلَى الثَّانِيَةِ الْإِشَارَةُ إِلَى عِيسَى أَوْ إِلَى الرَّسُول.
Cumhur { هَذَا سِحْرٌ } lafzını sîn harfinin kesresiyle (sihrun) okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise { هَذَا سَاحِرٌ } (sâhirun) şeklinde okumuştur. Birinci kıraate göre işaret apaçık delillere (beyyinata), ikinci kıraate göre ise İsa'ya veya Elçi'yedir.
[سُورَة الصَّفّ (٦١) : آيَة ٧]
[Saff Suresi (61), Ayet 7]
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُوَ يُدْعى إِلَى الْإِسْلامِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٧)
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُوَ يُدْعى إِلَى الْإِسْلامِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٧) } “İslam'a çağrıldığı halde Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir? Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez. (7)”
كَانَتْ دَعْوَة النبيء ص مُمَاثِلَةً دَعْوَةَ عِيسَى ﵇ وَكَانَ جَوَابُ الَّذِينَ دَعَاهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ وَالْمُشْرِكِينَ مُمَاثِلًا لِجَوَابِ الَّذِينَ دَعَاهُمْ ﵇. فَلَمَّا أَدْمَجَ فِي حِكَايَةِ دَعْوَةِ عِيسَى بِشَارَتَهُ بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِهِ نَاسَبَ أَنْ يَنْقُلَ الْكَلَامَ إِلَى مَا قَابَلَ بِهِ قَوْمُ الرَّسُولِ الْمَوْعُود دَعْوَة رَسُولَهُمْ فَلِذَلِكَ ذُكِرَ فِي دَعْوَةِ هَذَا الرَّسُولِ دِينُ الْإِسْلَامِ فَوُصِفُوا
Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] daveti İsa'nın [aleyhisselâm] davetine benziyordu; iki Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden İslam'a davet ettiği kimselerin cevabı da İsa'nın [aleyhisselâm] davet ettiği kimselerin cevabına benziyordu. İsa'nın davetinin nakli arasına kendisinden sonra gelecek bir elçiyi müjdelemesi idmaç edilince (sıkıştırılınca), sözün vaat edilen Elçi'nin kavminin kendi elçilerinin davetini nasıl karşıladığına intikal ettirilmesi uygun düştü. Bu yüzden bu Elçi'nin davetinde İslam dini zikredildi ve onlar,
بِأَنَّهُمْ أَظْلَمُ النَّاسِ تَشْنِيعًا لِحَالِهِمْ.
durumlarının çirkinliğini ortaya koymak amacıyla insanların en zalimi olarak nitelendirildiler.
فَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ هُمُ الَّذِينَ كذبُوا النبيء ﷺ. وَلِذَلِكَ عُطِفَ هَذَا الْكَلَامُ بِالْوَاوِ وَدُونَ الْفَاءِ لِأَنَّهُ لَيْسَ مُفَرَّعًا عَلَى دَعْوَةِ عِيسَى ﵇.
Dolayısıyla bu soru edatından maksat, Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] yalanlayan kimselerdir. Bu sebeple bu söz, İsa'nın [aleyhisselâm] davetine teferru (dayalı bir sonuç) olmadığı için fâ harfiyle değil, vâv ile atfedilmiştir.
وَقَدْ شَمَلَ هَذَا التَّشْنِيعُ جَمِيعَ الَّذِينَ كَذَّبُوا دَعْوَة النبيء ﷺ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ وَالْمُشْرِكِينَ.
Bu kınama ve çirkin görme, iki Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden olup Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] davetini yalanlayan herkesi kapsamıştır.
وَالْمَقْصُودُ الْأَوَّلُ هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ، وَسَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ إِلَى قَوْلِهِ: وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ [الصَّفّ: ٨، ٩] فَهُمَا فَرِيقَانِ.
Birinci derecede kastedilenler Ehl-i Kitap'tır; nitekim Allah Teâlâ'nın { يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ } buyruğundan { وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ } buyruğuna kadar olan kısımda gelecektir; binaenaleyh onlar iki gruptur.
وَالِاسْتِفْهَامُ بِ مَنْ أَظْلَمُ إِنْكَارٌ، أَيْ لَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِنْ هَؤُلَاءِ فَالْمُكَذِّبُونَ مِنْ قَبْلِهِمْ، إِمَّا أَنْ يَكُونُوا أَظْلَمَ مِنْهُمْ وَإِمَّا أَنْ يُسَاوُوهُمْ عَلَى كُلِّ حَالٍ، فَالْكَلَامُ مُبَالَغَةٌ.
{ مَنْ أَظْلَمُ } ile yapılan istifham inkârîdir; yani bunlardan daha zalim hiç kimse yoktur; zira onlardan önceki yalanlayıcılar ya bunlardan daha zalimdir yahut her halükarda bunlara eşittir; dolayısıyla söz mübalağa ifade eder.
وَإِنَّمَا كَانُوا أَظْلَمَ النَّاسِ لِأَنَّهُمْ ظلمُوا الرَّسُول ﷺ بِنِسْبَتِهِ إِلَى مَا لَيْسَ فِيهِ إِذْ قَالُوا:
Onların insanların en zalimi olmaları,
هُوَ سَاحِرٌ، وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ إِذْ لَمْ يَتَوَخَّوْا لَهَا النَّجَاةَ، فَيَعْرِضُوا دَعْوَة الرَّسُول ﷺ عَلَى النَّظَرِ الصَّحِيحِ حَتَّى يَعْلَمُوا صِدْقَهُ، وَظَلَمُوا رَبَّهُمْ إِذْ نَسَبُوا مَا جَاءَهُمْ مِنْ هَدْيِهِ وحجج رَسُوله ﷺ إِلَى مَا لَيْسَ مِنْهُ فَسَمَّوُا الْآيَاتِ وَالْحُجَجَ سِحْرًا، وَظَلَمُوا النَّاسَ بِحَمْلِهِمْ عَلَى التَّكْذِيبِ وَظَلَمُوهُمْ بِإِخْفَاءِ الْأَخْبَارِ الَّتِي جَاءَتْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مُثْبِتَةً صِدْقَ رَسُول الْإِسْلَام ﷺ وَكَمَّلَ لَهُمْ هَذَا الظُّلْمَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ، فَيُعْلَمُ أَنَّهُ ظُلْمٌ مُسْتَمِرٌّ.
“O bir büyücüdür” diyerek Elçi'yi [sallallâhu aleyhi ve sellem] kendisinde bulunmayan bir şeyle nitelemek suretiyle ona zulmetmelerinden; Elçi'nin [sallallâhu aleyhi ve sellem] davetini doğru bir bakışla inceleyip doğruluğunu öğrenmek suretiyle nefisleri için kurtuluş aramayarak nefislerine zulmetmelerinden; Rablerinin hidayetinden ve Elçisi'nin [sallallâhu aleyhi ve sellem] hüccetlerinden kendilerine gelen şeyleri O'ndan olmayan şeylere nispet edip ayetlere ve delillere büyü diyerek Rablerine zulmetmelerinden; insanları yalanlamaya sevk ederek onlara zulmetmelerinden ve Tevrat ile İncil'de İslam Elçisi'nin [sallallâhu aleyhi ve sellem] sıdkını ispat eden haberleri gizleyerek insanlara zulmetmelerindendir. Allah Teâlâ, { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez” buyruğuyla onlar için bu zulmü tamamlamıştır; böylece bunun süreklilik arz eden bir zulüm olduğu anlaşılır.
وَقَدْ كَانَ لِجُمْلَةِ الْحَالِ وَهُوَ يُدْعى إِلَى الْإِسْلامِ مَوْقِعٌ مَتِينٌ هُنَا، أَيْ فَعَلُوا ذَلِكَ فِي حِينِ أَنَّ الرَّسُولَ يَدْعُوهُمْ إِلَى مَا فِيهِ خَيْرُهُمْ فَعَاضُوا الشُّكْرَ بِالْكُفْرِ.
{ وَهُوَ يُدْعى إِلَى الْإِسْلامِ } hal cümlesinin burada pek sağlam bir yeri vardır; yani Peygamber onları kendileri için hayır olana çağırdığı bir sırada onlar bunu yaptılar ve şükrün yerine küfrü koydular.
وَإِنَّمَا جُعِلَ افْتِرَاؤُهُمُ الْكَذِبَ عَلَى اللَّهِ لِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا رَسُولًا يُخْبِرُهُمْ أَنَّهُ مُرْسَلٌ مِنَ اللَّهِ فَكَانَتْ حُرْمَةُ هَذِهِ النِّسْبَةِ تَقْتَضِي أَنْ يُقْبِلُوا عَلَى التَّأَمُّلِ وَالتَّدَبُّرِ فِيمَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ لِيَصِلُوا إِلَى التَّصْدِيقِ، فَلَمَّا بَادَرُوهَا بِالْإِعْرَاضِ وَانْتَحَلُوا لِلدَّاعِي صِفَاتَ النَّقْصِ كَانُوا قَدْ نَسَبُوا ذَلِكَ إِلَى اللَّهِ دُونَ تَوْقِيرٍ.
Onların bu tutumunun Allah'a yalan uydurmak kılınması; kendilerine Allah tarafından gönderildiğini haber veren bir elçiyi yalanlamış olmalarındandır. Zira bu nispetin hürmeti, tasdike ulaşabilmeleri için onları çağırdığı şeyi etraflıca düşünüp tefekkür etmeye yönelmelerini gerektiriyordu. Onlar ise derhal yüz çevirip davetçiye noksanlık sıfatları isnat edince, saygı göstermeksizin bunu Allah'a nispet etmiş oldular.
فَأَمَّا أَهْلُ الْكِتَابِ فَجَحَدُوا الصِّفَاتِ الْمَوْصُوفَةَ فِي كِتَابِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى فِيهِمْ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٠] . وَذَلِكَ افْتِرَاءٌ.
Ehl-i Kitap'a gelince; onlar, Allah Teâlâ'nın Bakara Suresi'nde onlar hakkında buyurduğu gibi kitaplarında nitelenen vasıfları inkâr ettiler: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ } “Yanındaki, Allah'tan gelen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?”. İşte bu bir iftiradır.
وَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَإِنَّهُمُ افْتَرَوْا عَلَى اللَّهِ إِذْ قَالُوا: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٩١] .
Müşriklere gelince; onlar { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir insana bir şey indirmemiştir” [el-En'âm: 91] dediklerinde Allah'a iftira etmiş oldular.
وَاسْمُ الْإِسْلامِ عَلَمٌ لِلدِّينِ الَّذِي جَاءَ بِهِ النبيء ﷺ، وَهُوَ جَامِعٌ لِمَا فِيهِ خَيْرُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَكَانَ ذِكْرُ هَذَا الِاسْمِ فِي الْجُمْلَةِ الْحَالِيَّةِ زِيَادَةً فِي تَشْنِيعِ حَالِ الَّذِينَ أَعْرَضُوا عَنْهُ، أَيْ وَهُوَ يُدْعَى إِلَى مَا فِيهِ خَيْرُهُ وَبِذَلِكَ حَقَّ عَلَيْهِ وَصْفُ أَظْلَمُ.
"İslam" ismi, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] getirdiği dinin özel adıdır (alem); o, dünya ve ahiret hayrını kendisinde toplayandır. Dolayısıyla bu ismin hal cümlesinde zikredilmesi, ondan yüz çevirenlerin durumunun çirkinliğini daha da artırmaktadır; yani o, kendi hayrına olan bir şeye çağrıldığı halde yüz çevirmiştir ve bu sebeple üzerine "daha zalim" vasfı hak olmuştur.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ تَأْيِيسٌ لَهُمْ مِنَ الْإِقْلَاعِ عَنْ هَذَا الظُّلْمِ، أَيْ أَنَّ الَّذِينَ بَلَغُوا هَذَا الْمَبْلَغَ مِنَ الظُّلْمِ لَا طَمَعَ فِي صَلَاحِهِمْ لِتَمَكُّنِ الْكُفْرِ مِنْهُمْ حَتَّى خَالَطَ سَجَايَاهُمْ وَتَقَوَّمَ مَعَ قَوْمِيَّتِهِمْ، وَلِذَلِكَ أَقْحَمَ لَفْظَ الْقَوْمَ لِلدِّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الظُّلْمَ بَلَغَ حَدَّ أَنْ صَارَ مِنْ مُقَوِّمَاتِ قَوْمِيَّتِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] . وَتَقَدَّمَ غَيْرُ مَرَّةٍ.
{ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez” cümlesi, bu zulümden vazgeçmeleri konusunda onları ümitsiz kılmaktadır; yani zulümde bu dereceye varan kimselerin ıslahından ümit kesilmiştir; çünkü küfür onların içine öyle işlemiştir ki huylarına karışmış ve toplumsal kimlikleriyle bütünleşmiştir. Bu sebeple zulmün, Bakara Suresi'ndeki { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akleden bir topluluk için nice deliller vardır” buyruğunda ve daha önce defalarca geçtiği üzere, onların toplumsal vasıflarının temel unsurlarından biri haline geldiğini göstermek için "kavim" lafzı araya konulmuştur.
وَهَذَا يَعُمُّ الْمُخْبَرَ عَنْهُمْ وَأَمْثَالَهُمُ الَّذِينَ افْتَرَوْا عَلَى عِيسَى، فَفِيهَا مَعْنَى التَّذْيِيلِ.
Bu [ifade], haklarında haber verilenleri ve İsa'ya iftira eden benzerlerini de kapsar; dolayısıyla bu cümlede bir tezyîl (tamamlayıcı genel kural) anlamı vardır.
وَأُسْنِدَ نَفْيُ هَدْيِهِمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ سَبَبَ انْتِفَاءِ هَذَا الْهَدْيِ عَنْهُمْ أَثَرٌ مِنْ آثَارِ تَكْوِينِ عُقُولِهِمْ وَمَدَارِكِهِمْ عَلَى الْمُكَابَرَةِ بِأَسْبَابِ التَّكْوِينِ الَّتِي أَوْدَعَهَا اللَّهُ فِي نِظَامِ تَكَوُّنِ الْكَائِنَاتِ وَتَطَوُّرِهَا مِنَ ارْتِبَاطِ الْمُسَبِّبَاتِ بِأَسْبَابِهَا مَعَ التَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ اللَّهَ لَا يَتَدَارَكُ أَكْثَرَهُمْ بِعِنَايَتِهِ، فَمُغَيِّرٌ فِيهِمْ بَعْضَ الْقُوَى الْمَانِعَةِ لَهُمْ مِنَ الْهُدَى غَضَبًا عَلَيْهِمْ إِذْ لَمْ يُخْلِفُوا بِدَعْوَةٍ تَسْتَحِقُّ التَّبَصُّرَ بِسَبَبِ نِسْبَتِهَا إِلَى جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى حَتَّى يَتَمَيَّزَ لَهُمُ الصِّدْقُ مِنَ الْكَذِبِ وَالْحَقُّ من الْبَاطِل.
Onların hidayete erdirilmemesinin Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi; bu hidayetin onlardan kalkması sebebinin, sebeplerin sonuçlara bağlanması şeklinde varlıkların oluşum ve gelişim nizamına Allah'ın koyduğu yaratılış kanunlarıyla, akıllarının ve idraklerinin inat ve büyüklük taslama üzerine şekillenmesinin bir eseri olmasındandır. Bununla birlikte Allah'ın onların çoğuna inayetini eriştirmeyeceğine dikkat çekilmektedir; nitekim Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi sebebiyle üzerinde basiretle düşünülmeyi hak eden bir davete, doğru ile yalan ve hak ile batıl kendileri için ayırt edilsin diye gereken özeni göstermedikleri için onlara duyulan bir gazap olarak, onları hidayetten alıkoyan birtakım güçleri içlerinde değiştirmiştir.
[سُورَة الصَّفّ (٦١) : آيَة ٨]
[Saff Suresi (61), Ayet 8]
يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ (٨)
{ يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ (٨) } “Ağızlarıyla Allah'ın nurunu söndürmek istiyorlar. Halbuki kâfirler hoşlanmasalar da Allah nurunu tamamlayacaktır. (8)”
اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنِ الْإِخْبَارِ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمُ افْتَرَوْا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ فِي حَالِ أَنهم يدعونَ إِلَّا الْإِسْلَامِ لِأَنَّهُ يُثِيرُ سُؤَالَ سَائِلٍ عَمَّا دَعَاهُمْ إِلَى هَذَا الِافْتِرَاءِ. فَأُجِيبُ بِأَنَّهُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُخْفُوا الْإِسْلَامَ عَنِ النَّاسِ ويعوقوا انتشاره ومثلث حَالَتُهُمْ بِحَالَةِ نَفَرٍ يَبْتَغُونَ الظَّلَامَ لِلتَّلَصُّصِ أَوْ غَيْرِهِ مِمَّا يُرَادُ فِيهِ الِاخْتِفَاءُ.
[Bu ayet], İslam'a davet edildikleri halde Allah'a yalan uydurduklarının haber verilmesinden kaynaklanan beyânî bir istînâftır; çünkü bu, onları bu iftiraya neyin sevk ettiğine dair sorulacak bir soruyu akla getirmektedir. Cevap olarak, onların İslam'ı insanlardan gizlemek ve yayılmasını engellemek istedikleri belirtilmiş; onların bu hali, hırsızlık yapmak veya gizlenmek istenen başka bir maksat için karanlığı arzulayan bir grup kimsenin durumuna benzetilmiştir.
فَلَاحَتْ لَهُ ذُبَالَةُ مِصْبَاحٍ تُضِيءُ لِلنَّاسِ، فَكَرِهُوا ذَلِكَ وَخَشُوا أَنْ يَشِعَّ نُورُهُ عَلَى النَّاسِ فَتَفْتَضِحَ تُرَّهَاتُهُمْ، فَعَمَدُوا إِلَى إِطْفَائِهِ بِالنَّفْخِ عَلَيْهِ فَلم ينطفىء،
Derken karşılarına insanları aydınlatan bir kandilin fitili çıkmış, onlar bundan hoşlanmamış, ışığının insanlara yayılarak saçmalıklarının açığa çıkmasından korkmuş ve üzerine üfleyerek onu söndürmeye kalkışmışlar; fakat kandil sönmemiştir.
فَالْكَلَامُ تَمْثِيلٌ دَالٌّ عَلَى حَالَةِ الْمُمَثَّلِ لَهُمْ. وَالتَّقْدِيرُ: يُرِيدُونَ عَوْقَ ظُهُورِ الْإِسْلَامِ كَمَثَلِ قَوْمٍ يُرِيدُونَ إِطْفَاءَ النُّورِ، فَهَذَا تَشْبِيهُ الْهَيْئَةِ بِالْهَيْئَةِ تَشْبِيهَ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ.
Dolayısıyla söz, durumları temsil edilen kimselerin halini gösteren bir temsildir. Takdiri şöyledir: Işığı söndürmek isteyen bir topluluk gibi, İslam'ın ortaya çıkışını engellemek istiyorlar. Bu, akılla kavrananın hislerle algılanana benzetilmesi kabilinden bir heyetin (durumun) başka bir heyete teşbihidir.
ثُمَّ إِنْ مَا تَضَمَّنَهُ مِنَ الْمَحَاسِنِ أَنَّهُ قَابِلٌ لِتَفْرِقَةِ التَّشْبِيهِ عَلَى أَجْزَاءِ الْهَيْئَةِ، فَالْيَهُودُ فِي
Ayrıca bu ifadenin içerdiği güzelliklerden biri de teşbihin durumun cüzlerine ayrı ayrı tatbik edilmeye elverişli olmasıdır. Şöyle ki; Yahudiler,
حَالِ إِرَادَتِهِمْ عَوْقَ الْإِسْلَامِ عَنِ الظُّهُورِ مُشَبَّهُونَ بِقَوْمٍ يُرِيدُونَ إِطْفَاءَ نُورِ الْإِسْلَامِ فَشُبِّهَ بِمِصْبَاحٍ. وَالْمُشْرِكُونَ مِثْلُهُمْ وَقَدْ مُثِّلَ حَالُ أَهْلِ الْكِتَابِ بِنَظِيرِ هَذَا التَّمْثِيلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
İslam'ın yayılmasını engellemek istedikleri durumlarında, İslam'ın nurunu söndürmek isteyen bir topluluğa benzetilmişler; [İslam da] kandile benzetilmiştir. Müşrikler de onlar gibidir. Nitekim Ehl-i Kitap'ın durumu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda bu temsilin bir benzeriyle ortaya konmuştur:
وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ إِلَى قَوْلِهِ: يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ الْآيَةُ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ [٣٠، ٣٢] ، وَوَصْفهِمُ الْقُرْآنَ بِأَنَّهُ سِحْرٌ وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنْ تَمْوِيهَاتِهِمْ، فَشُبِّهَ بِنَفْخِ النَّافِخِينَ عَلَى الْمِصْبَاحِ فَكَانَ لِذِكْرِ بِأَفْواهِهِمْ وَقْعٌ عَظِيمٌ فِي هَذَا التَّمْثِيلِ لِأَنَّ الْإِطْفَاءَ قَدْ يَكُونُ بِغَيْرِ الْأَفْوَاهِ مِثْلِ الْمِرْوَحَةِ وَالْكِيرِ، وَهُمْ أَرَادُوا إِبْطَالَ آيَاتِ الْقُرْآنِ بِزَعْمِ أَنَّهَا مِنْ أَقْوَالِ السِّحْرِ.
Berae (Tevbe) Suresi'ndeki { وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ } ayetinden { يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ } “Yahudiler: 'Üzeyir Allah'ın oğludur' dediler... Ağızlarıyla Allah'ın nurunu söndürmek istiyorlar. Halbuki kâfirler hoşlanmasalar da Allah nurunu tamamlamaktan asla vazgeçmez.” [Tevbe 30, 32] ayetine kadar olan kısımda da [bu ifade yer alır]. Onların Kur'an'ı sihir olarak nitelemeleri ve benzeri yanıltmacaları, kandile üfleyen kimselerin üflemesine benzetilmiştir. Bu temsilde { بِأَفْواهِهِمْ } “ağızlarıyla” ifadesinin zikredilmesinin büyük bir tesiri vardır; çünkü söndürme işi yelpaze ve körük gibi ağız dışındaki aletlerle de yapılabilir. Onlar ise Kur'an ayetlerinin sihir sözlerinden ibaret olduğu iddiasıyla onu geçersiz kılmak istemişlerdir.
وَإِضَافَةُ نُورَ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ إِضَافَةُ تَشْرِيفٍ، أَيْ نُورًا أَوْقَدَهُ اللَّهُ، أَيْ أَوْجَدَهُ وَقَدَّرَهُ فَمَا ظَنُّكُمْ بِكَمَالِهِ.
{ نُورَ } kelimesinin lafza-i celâle (Allah lafzına) izafeti, teşrif (yüceltme) izafetidir; yani Allah'ın yaktığı, diğer bir deyişle var edip takdir ettiği bir nurdur. Artık onun kemalini siz düşünün!
وَاللَّامُ من قَوْله: لِيُطْفِؤُا تُسَمَّى اللَّامَ الزَّائِدَةَ، وَتُفِيدُ التَّأْكِيدَ. وَأَصْلُهَا لَامُ التَّعْلِيلِ، ذُكِرَتْ عِلَّةُ فِعْلِ الْإِرَادَةِ عِوَضًا عَنْ مَفْعُولِهِ بِتَنْزِيلِ الْمَفْعُولِ مَنْزِلَةَ الْعِلَّةِ.
{ لِيُطْفِؤُا } ifadesindeki lâm harfi 'zâid lâm' olarak adlandırılır ve tekit ifade eder. Aslı tâlil (sebep bildiren) lâmdır; meful, illet (sebep) yerine konularak irade fiilinin illeti, mefulün yerine zikredilmiştir.
وَالتَّقْدِيرُ: يُرِيدُونَ إِطْفَاءَ نُورِ اللَّهِ لِيُطْفِئُوا. وَيكثر وُقُوع هَذِه اللَّامِ بَعْدَ مَادَّةِ الْإِرَادَةِ وَمَادَّةِ الْأَمْرِ. وَقَدْ سَمَّاهَا بَعْضُ أَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ: لَامَ (أَنْ) لِأَنَّ مَعْنَى (أَنْ) الْمَصْدَرِيَّةِ مُلَازِمٌ لَهَا. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢٦] .
Takdiri şöyledir: [Söndürmek için] Allah'ın nurunu söndürmeyi istiyorlar. Bu lâm harfi, irade ve emir kökünden türeyen kelimelerden sonra çokça gelir. Bazı Arap dili âlimleri buna 'en (أَنْ) lâmı' adını vermişlerdir; çünkü mastariyet bildiren 'en' anlamı ona ayrılmaz bir biçimde eşlik eder. Nisa Suresi'ndeki { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak ister” [Nisa 26] ayetinde bu konudaki açıklama geçmişti.
فَلِذَلِكَ قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ اللَّامَ بَعْدَ فِعْلِ الْإِرَادَةِ مَزِيدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ.
İşte bu sebeple, irade fiilinden sonra gelen bu lâmın tekit için zâid olduğu söylenmiştir.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ يُرِيدُونَ وَهِيَ إِخْبَارٌ بِأَنَّهُمْ لَا يَبْلُغُونَ مُرَادَهُمْ وَأَنَّ هَذَا الدِّينَ سَيَتِمُّ، أَيْ يَبْلُغُ تَمَامَ الِانْتِشَارِ.
{ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ } “Halbuki Allah nurunu tamamlayacaktır” cümlesi { يُرِيدُونَ } cümlesine matuftur ve onların muratlarına ulaşamayacaklarını, bu dinin tamamlanacağını, yani en mükemmel şekilde yayılacağını bildiren bir haberdir.