فَفِي حِكَايَةِ جَوَابِ الْحَوَارِيِّينَ هُنَا خُصُوصِيَّةُ صِيغَةِ الْقَصْرِ بِتَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَالْمُسْنَدِ. وَخُصُوصِيَّةُ التَّعْرِيفِ بِالْإِضَافَةِ. فَكَانَ إِيجَازًا فِي حِكَايَةِ جَوَابِهِمْ بِأَنَّهُمْ أَجَابُوا بِالِانْتِدَابِ إِلَى نَصْرِ الرَّسُولِ وَبِجَعْلِ أَنْفُسِهِمْ مَحْقُوقِينَ بِهَذَا النَّصْرِ لِأَنَّهُمْ مَحَّضُوا أَنْفُسَهُمْ لِنَصْرِ الدِّينِ وَعُرِفُوا بِذَلِكَ وَبِحَصْرِ نَصْرِ الدِّينِ فِيهِمْ حَصْرًا يُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ فِي تَمَحُّضِهِمْ لَهُ حَتَّى كَأَنَّهُ لَا نَاصِرَ لِلدِّينِ غَيْرُهُمْ مَعَ قِلَّتِهِمْ وَإِفَادَتَهُ التَّعْرِيضَ بِكُفْرِ بَقِيَّةِ قَوْمِهِمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
Havarilerin cevabının burada aktarılmasında; müsnedün ileyh ile müsnedin marife kılınmasıyla oluşan kasr kalıbı nüansı ve izafetle marife kılınma nüansı bulunmaktadır. Dolayısıyla bu, onların cevabını aktarmada bir icaz (veciz anlatım) olmuştur; şöyle ki onlar Resul'e yardıma koşarak, bu yardıma kendilerini en layık kılarak —çünkü kendilerini dine yardıma adamışlar ve bununla tanınmışlardır— ve sayıca az olmalarına rağmen dine yardım etmeyi sadece kendilerine has kılarak (ki bu hasr, kendilerini dine adamalarındaki mübalağayı ve sanki kendilerinden başka dine yardım eden kimse yokmuş hissini ifade eder) ve İsrâiloğulları'ndan olan kavimlerinin geri kalanının küfrüne üstü kapalı bir gönderme yaparak cevap vermişlerdir.
وَفُرِّعَ عَلَى قَوْلِ الْحَوَارِيِّينَ نَحْنُ أَنْصارُ الْإِخْبَارُ بِأَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ افْتَرَقُوا طَائِفَتَيْنِ طَائِفَةٌ آمَنَتْ بِعِيسَى وَمَا جَاءَ بِهِ، وَطَائِفَةٌ كفرت بذلك وَهَذَا التَّفْرِيعُ يَقْتَضِي كَلَامًا مُقَدَّرًا وَهُوَ فَنَصَرُوا اللَّهَ بِالدَّعْوَةِ وَالْمُصَابَرَةِ عَلَيْهَا فَاسْتَجَابَ بَعْضُ بَنِي
Havarilerin { نَحْنُ أَنْصارُ } sözüne, İsrâiloğulları'nın iki gruba ayrıldığı haberi tafri' edilmiş (bağlanmış)tir: Bir grup İsa'ya ve getirdiklerine iman etmiş, bir grup da bunu inkâr etmiştir. Bu tafri', takdiri şöyle olan gizli bir sözü gerektirir: 'Onlar davetle ve davette sabredip direnerek Allah'a yardım ettiler; bunun üzerine İsrâil...
إِسْرَائِيلَ وَكَفْرَ بَعْضُ وَإِنَّمَا اسْتَجَابَ لَهُمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَدَدٌ قَلِيلٌ فَقَدْ جَاءَ فِي إِنْجِيلِ (لُوقَا) أَنَّ أَتْبَاعَ عِيسَى كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ سَبْعِينَ.
oğullarının bir kısmı icabet etti, bir kısmı ise inkâr etti.' Nitekim İsrâiloğulları'ndan onlara sadece az sayıda kimse icabet etmiştir. Luka İncili'nde İsa'nın tâbilerinin yetmişten fazla olduğu geçmektedir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهِ: فَآمَنَتْ طائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ وَكَفَرَتْ طائِفَةٌ التَّوْطِئَةُ لِقَوْلِهِ:
{ فَآمَنَتْ طائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ وَكَفَرَتْ طائِفَةٌ } “Bunun üzerine İsrâiloğulları'ndan bir grup iman etti, bir grup da inkâr etti” buyruğundan maksat, şu buyruğa bir hazırlıktır (tevtie):
فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلى عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظاهِرِينَ وَالتَّأْيِيدُ النَّصْر وَالتَّقْوِيَةُ، أَيَّدَ اللَّهُ أَهْلَ النَّصْرَانِيَّةِ بِكَثِيرٍ مِمَّنِ اتَّبَعَ النَّصْرَانِيَّةَ بِدَعْوَةِ الْحَوَارِيِّينَ وَأَتْبَاعِهِمْ مِثْلَ بُولِسَ.
{ فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلى عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظاهِرِينَ } “Biz de iman edenleri düşmanlarına karşı destekledik de üstün geldiler.” Teyid (تأييد), yardım etmek ve güçlendirmektir. Allah, havarilerin ve Pavlus gibi onların tâbilerinin davetiyle Hristiyanlığa uyan birçok kimse vasıtasıyla Hristiyanları desteklemiştir.
وَإِنَّمَا قَالَ: فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَقُلْ: فَأَيَّدْنَاهُمْ لِأَنَّ التَّأْيِيدَ كَانَ لِمَجْمُوعِ الْمُؤْمِنِينَ بِعِيسَى لَا لِكُلِّ فَرْدٍ مِنْهُمْ إِذْ قَدْ قُتِلَ مِنْ أَتْبَاعِهِ خَلْقٌ كَثِيرٌ وَمُثِّلَ بِهِمْ وَأُلْقُوا إِلَى السِّبَاعِ فِي الْمَشَاهِدِ الْعَامَّةِ تَفْتَرِسُهُمْ، وَكَانَ مِمَّنْ قُتِلَ مِنَ الْحَوَارِيِّينِ الْحَوَارِيُّ الْأَكْبَرُ الَّذِي سَمَّاهُ عِيسَى بُطْرُسَ، أَيِ الصَّخْرَةَ فِي ثَبَاتِهِ فِي اللَّهِ.
[Allah'ın] 'onları destekledik' demeyip { فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenleri destekledik” buyurması, desteğin İsa'ya inananların fert fert her birine değil, bütününe (topluluğa) yönelik olmasındandır. Zira onun tâbilerinden pek çok kimse öldürülmüş, işkenceye maruz bırakılmış ve halka açık alanlarda parçalanmaları için vahşi hayvanların önüne atılmıştır. Havarilerden öldürülenler arasında, İsa'nın Allah yolundaki sebatından ötürü 'Kaya' anlamına gelen 'Petrus' (بُطْرُس) adını verdiği büyük havari de vardı.
وَيَزْعُمُونَ أَنَّ جُثَّتَهُ فِي الْكَنِيسَةِ الْعُظْمَى فِي رُومَةَ الْمَعْرُوفَةُ بِكَنِيسَةِ الْقِدِّيسِ بُطْرُسَ وَالْحُكْمُ عَلَى الْمَجْمُوعِ فِي مِثْلِ هَذَا شَائِعٌ كَمَا تَقُولُ: نَصَرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ بَدْرٍ مَعَ أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ قُتِلَ. وَالْمَقْصُودُ نَصْرُ الدِّينِ.
Onlar, onun cesedinin Roma'daki 'Aziz Petrus Kilisesi' olarak bilinen büyük kilisede olduğunu iddia ederler. Bu tür durumlarda hükmün topluluğun geneline verilmesi yaygındır; nitekim içlerinden öldürülenler olmasına rağmen 'Allah Bedir günü Müslümanlara yardım etti' dersin. Maksat ise dinin galip gelmesidir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْخَبَرِ وَعْدُ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ أُمِرُوا أَن يَكُونُوا أنصارا لله بِأَنَّ اللَّهَ مُؤَيِّدُهُمْ عَلَى عَدُوِّهِمْ.
Bu haberden maksat, Allah'ın yardımcıları olmaları emredilen Müslümanlara, Allah'ın kendilerini düşmanlarına karşı destekleyeceğini vaat etmektir.
وَالْعَدُوُّ يُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ، قَالَ تَعَالَى: وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ [الْكَهْف: ٥٠] وَتَقَدَّمَ
Düşman (الْعَدُوُّ) kelimesi hem tekil hem de çoğul için kullanılır. Yüce Allah: { وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ } “Onlar sizin için birer düşmandır” [Kehf 50] buyurmuştur ve [bu konu] daha önce...
عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ فِي سُورَةِ الْمُمْتَحِنَةِ [١] .
Mümtehine Suresi'nde [1] Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin” buyruğunda geçmişti.
وَالظَّاهِرُ: هُوَ الْغَالِبُ، يُقَالُ: ظَهَرَ عَلَيْهِ، أَيْ غَلَبَهُ، وَظَهَرَ بِهِ أَيْ غَلَبَ بِسَبَبِهِ، أَيْ بِإِعَانَتِهِ وَأَصْلُ فِعْلِهِ مُشْتَقٌّ مِنَ الِاسْمِ الْجَامِدِ. وَهُوَ الظَّهْرُ الَّذِي هُوَ الْعَمُودُ الْوَسَطُ مِنْ جَسَدِ الْإِنْسَانِ وَالدَّوَابِّ لِأَنَّ بِالظَّهْرِ قُوَّةَ الْحَيَوَانِ. وَهَذَا مِثْلُ فِعْلِ (عَضَدَ) مُشْتَقًّا مِنَ الْعَضُدِ. وَ (أَيَّدَ) مُشْتَقًّا مِنَ الْيَدِ وَمِنْ تَصَارِيفِهِ ظَاهَرَ عَلَيْهِ وَاسْتَظْهَرَ وَظَهِيرٌ لَهُ قَالَ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ [التَّحْرِيم: ٤] . فَمَعْنَى ظاهِرِينَ أَنَّهُمْ مَنْصُورُونَ لِأَنَّ عَاقِبَةَ النَّصْرِ كَانَتْ لَهُمْ فَتَمَكَّنُوا مِنَ الْحُكْمِ فِي الْيَهُودِ الْكَافِرِينَ بِعِيسَى وَمَزَّقُوهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ.
Zâhir (الظَّاهِرُ), galip gelen demektir. 'Ona üstün geldi' anlamında 'Zahara aleyhi' (ظَهَرَ عَلَيْهِ) ve 'Onun sebebiyle/yardımıyla üstün geldi' anlamında 'Zahara bihi' (ظَهَرَ بِهِ) denir. Bu fiilin aslı camid bir isimden türemiştir. O da insan ve bineklerin bedeninin orta omurgası olan sırt/zahrdır (الظَّهْر); çünkü canlının kuvveti sırttadır. Bu, pazı kökünden türetilen 'Adade' (عَضَدَ) ve el/yed kökünden türetilen 'Eyyede' (أَيَّدَ) fiilleri gibidir. Bu kökün çekimlerinden 'Zâhara aleyhi' (ona karşı yardım etti), 'İstazhera' (yardım diledi) ve ona yardımcı anlamında 'Zahîr' (ظَهِيرٌ) kelimeleri gelir. Nitekim Yüce Allah: { وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ } “Melekler de bundan sonra [ona] yardımcıdır” [Tahrîm 4] buyurmuştur. Dolayısıyla { ظاهِرِينَ } kelimesinin anlamı 'onların zafere ulaşmış olmalarıdır'; zira zaferin akıbeti onlar için olmuş, böylece İsa'yı inkâr eden Yahudilere hükmetme imkânı bulmuş ve onları darmadağın etmişlerdir.