وَلَمَّا جُعِلَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ يَوْمَ شُكْرٍ وَتَعْظِيمِ نِعْمَةٍ احْتِيجَ فِيهِ إِلَى الِاجْتِمَاعِ الَّذِي تَقَعُ بِهِ شُهْرَتُهُ فَجُمِّعَتِ الْجَمَاعَاتُ لِذَلِكَ، وَاحْتِيجَ فِيهِ إِلَى الْخُطْبَةِ تَذْكِيرًا بِالنِّعْمَةِ وَحَثًّا عَلَى اسْتِدَامَتِهَا. وَلَمَّا كَانَ مَدَارُ التَّعْظِيمِ إِنَّمَا هُوَ عَلَى الصَّلَاةِ جُعِلَتِ الصَّلَاةُ لِهَذَا الْيَوْمِ وَسَطَ النَّهَارِ لِيَتِمَّ الِاجْتِمَاعُ وَلَمْ تَجُزْ هَذِهِ الصَّلَاةُ إِلَّا فِي مَسْجِدٍ وَاحِدٍ لِيَكُونَ أَدْعَى الِاجْتِمَاعِ اه.
Cuma günü bir şükür ve nimetin tazim edilme günü kılınınca, şanının yüceliğinin gerçekleşeceği bir toplanmaya ihtiyaç duyuldu ve bunun için cemaatler bir araya getirildi. Nimeti hatırlatmak ve onun devamlılığına teşvik etmek için de hutbeye ihtiyaç duyuldu. Tazimin odağı namaz olduğundan, toplanmanın tam gerçekleşmesi için bu günün namazı gün ortasında kılındı ve toplanmayı daha çok sağlaması için de bu namaz tek bir mescitten başkasında caiz görülmedi. [Kaffâl'in sözü burada bitti].
كَلَامُ الْقَفَّالِ.
Bu, Kaffâl'in sözüdür.
وَقَول النبيء ﷺ: «وَالنَّصَارَى بَعْدَ غَدٍ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Hristiyanlar ise öbür gündür» sözü,
، إِشَارَةٌ إِلَى مَا عَمِلَهُ النَّصَارَى بَعْدَ الْمَسِيحِ وَبَعْدَ الْحَوَارِيِّينَ مِنْ تَعْوِيضِ يَوْمِ السَّبْتِ بِيَوْمِ الْأَحَدِ لِأَنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّ يَوْمَ الْأَحَدِ فِيهِ قَامَ عِيسَى مِنْ قَبْرِهِ. فَعَوَّضُوا الْأَحَدَ عَنْ يَوْمِ السَّبْتِ بِأَمْرٍ مِنْ قُسْطَنْطِينَ سُلْطَانِ الرُّومِ فِي سَنَةِ ٣٢١ الْمَسِيحِيِّ. وَصَارَ دِينًا لَهُمْ بِأَمْرِ أَحْبَارِهِمْ.
Hristiyanların Mesih'ten ve havarilerden sonra Cumartesi gününü Pazar günüyle değiştirmelerine bir işarettir; zira onlar İsa'nın mezarından Pazar günü dirildiğini iddia etmişlerdi. Böylece miladi 321 yılında Roma İmparatoru Konstantin'in emriyle Cumartesi yerine Pazar gününü ikame ettiler ve bu, din adamlarının emriyle onlar için bir din haline geldi.
وَصَلَاةُ الْجُمُعَةِ هِيَ صَلَاةُ ظُهْرِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ، وَلَيْسَتْ صَلَاةً زَائِدَةً عَلَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ فَأُسْقِطَ مِنْ صَلَاةِ الظُّهْرِ رَكْعَتَانِ لِأَجْلِ الْخُطْبَتَيْنِ. رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ: وَإِنَّمَا قُصِرَتِ الْجُمُعَةُ لِأَجْلِ الْخُطْبَةِ .
Cuma namazı, cuma gününün öğle namazıdır; beş vakit namaza ilave bir namaz değildir. Bu sebeple iki hutbeden dolayı öğle namazından iki rekat düşürülmüştür. Ömer b. el-Hattâb'dan [radıyallâhu anh] şöyle dediği rivayet edilmiştir: «وَإِنَّمَا قُصِرَتِ الْجُمُعَةُ لِأَجْلِ الْخُطْبَةِ» «Cuma [namazı] sırf hutbe sebebiyle kısaltılmıştır.»
وَأَحْسَبُ أَنَّ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ عَلَى النَّاسِ إِذْ وَجَبَتْ عَلَيْهِمْ خُطْبَتَانِ مَعَ الصَّلَاةِ فَكَانَتْ كُلُّ
Bunun insanlara bir hafifletme olduğunu düşünüyorum; çünkü namazla birlikte onlara iki hutbe farz kılınmış, böylece her bir
خُطْبَةٍ بِمَنْزِلَةِ رَكْعَةٍ وَهَذَا سَبَبُ الْجُلُوسِ بَيْنَ الْخُطْبَتَيْنِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّهُمَا قَائِمَتَانِ مَقَامَ الرَّكْعَتَيْنِ وَلِذَلِكَ كَانَ الْجُلُوسُ خَفِيفًا. غَيْرَ أَنَّ الْخُطْبَتَيْنِ لَمْ تُعْطَيَا أَحْكَامَ الرَّكْعَتَيْنِ فَلَا يَضُرُّ فَوَاتُ إِحْدَاهُمَا أَوْ فَوَاتُهُمَا مَعًا وَلَا يَجِبُ عَلَى الْمَسْبُوقِ تَعْوِيضُهُمَا وَلَا سُجُودٌ لِنَقْصِهِمَا عِنْدَ جُمْهُورِ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ، رُوِيَ عَنْ عَطاء وَمُجاهد وطاووس: أَنَّ مَنْ فَاتَتْهُ الْخُطْبَةُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ صَلَّى أَرْبَعًا صَلَاةَ الظُّهْرِ. وَعَنْ عَطَاءٍ: أَنَّ مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنْ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ أَضَافَ إِلَيْهَا ثَلَاثَ رَكَعَاتٍ وَهُوَ أَرَادَ إِنْ فَاتَتْهُ الْخُطْبَةُ وَرَكْعَةٌ مِنْ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ (١) .
hutbe bir rekat mesabesinde olmuştur. İki hutbe arasında oturulmasının sebebi de onların iki rekat yerine kaim olduğuna işaret etmek içindir; bu yüzden oturuş hafif (kısa) tutulmuştur. Ancak iki hutbeye iki rekatın hükümleri verilmemiştir; dolayısıyla belde fakihlerinin cumhuruna göre bunlardan birinin veya her ikisinin birden kaçırılması namaza zarar vermez, imama sonradan yetişene bunları kaza etmek vacip olmaz ve eksiklikleri sebebiyle sehiv secdesi gerekmez. Atâ, Mücâhid ve Tâvûs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Cuma günü hutbeyi kaçıran kimse öğle namazı olarak dört rekat kılar. Atâ'dan gelen diğer bir rivayete göre ise cuma namazından bir rekata yetişen kimse buna üç rekat daha ekler; o bununla hutbeyi ve cuma namazından bir rekatı kaçırmış olmayı kastetmiştir (1).
وَجُعِلَتِ الْقِرَاءَةُ فِي الصَّلَاةِ جَهْرًا مَعَ أَنَّ شَأْنَ صَلَوَاتِ النَّهَارِ إِسْرَارُ الْقِرَاءَةِ لِفَائِدَةِ إِسْمَاعِ النَّاسِ سُوَرًا مِنَ الْقُرْآنِ كَمَا أُسْمِعُوا الْخُطْبَةَ فَكَانَتْ صَلَاةَ إِرْشَادٍ لِأَهْلِ الْبَلَدِ فِي يَوْمٍ مِنْ كُلِّ أُسْبُوعٍ.
Gündüz namazlarının gereği kıraatin gizli yapılması olduğu halde, insanlara hutbenin işittirildiği gibi Kur'an'dan surelerin de işittirilmesi faydası için bu namazda kıraat aşikâr kılınmıştır; böylece bu, belde halkı için her hafta bir gün icra edilen bir irşad namazı olmuştur.
وَالْإِجْمَاعُ عَلَى أَنَّ صَلَاةَ الْجُمُعَةِ قَائِمَةٌ مَقَامَ صَلَاةِ الظُّهْرِ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَمَنْ صَلَّاهَا لَا يُصَلِّي مَعَهَا ظُهْرًا فَأَمَّا مَنْ لَمْ يُصَلِّهَا لِعُذْرٍ أَوْ لِغَيْرِهِ فَيَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُصَلِّيَ الظُّهْرَ. وَرَأَيْتُ فِي الْجَامِعِ الْأُمَوِيِّ فِي دِمَشْقَ قَامَ إِمَامٌ يُصَلِّي بِجَمَاعَةٍ ظُهْرًا بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ وَذَلِكَ بِدْعَةٌ.
Cuma namazının, Cuma gününde öğle namazının yerine geçtiğinde icma vardır; dolayısıyla onu kılan kimse onunla birlikte öğle namazını kılmaz. Bir mazeretten ötürü yahut mazeretsiz olarak onu kılamayan kimseye gelince, onun öğle namazını kılması vaciptir. Şam'daki Emevî Camii'nde bir imamın Cuma namazı bittikten sonra bir cemaate öğle namazı kıldırdığını gördüm ki bu bir bidattir.
وَإِنَّمَا اخْتلف الْأَئِمَّة فِي أَصْلِ الْفَرْضِ فِي وَقْتِ الظُّهْرِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ فِي آخِرِ قَوْلَيْهِ وَأَحْمَدُ وَزُفَرُ مِنْ أَصْحَابِ أَبِي حَنِيفَةَ: صَلَاةُ الْجُمُعَةِ الْمَعْرُوفَةُ فَرْضُ وَقْتِ الزَّوَالِ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَصَلَاةُ الظُّهْرِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ لَا تَكُونُ إِلَّا بَدَلًا عَنْ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ، أَيْ لِمَنْ لَمْ يُصَلِّ الْجُمُعَةَ لِعُذْرٍ وَنَحْوِهُ.
İmamlar sadece Cuma günü öğle vaktindeki asıl farzın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, iki görüşünden sonuncusunda Şâfiî, Ahmed ve Ebû Hanîfe'nin ashabından Züfer şöyle demiştir: Bilinen Cuma namazı Cuma günü zeval vaktinin farzıdır; o gündeki öğle namazı ise ancak Cuma namazının bedelidir, yani bir mazeret ve benzeri sebeple Cuma namazını kılamayan kimseler içindir.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ فِي أَوَّلِ قَوْلَيْهِ (الْمَرْجُوعِ عَنْهُ) وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ فِي رِوَايَةٍ: الْفَرْضُ بِالْأَصْلِ هُوَ الظُّهْرُ وَصَلَاةُ الْجُمُعَةِ بَدَلٌ عَنِ الظُّهْرِ، وَهُوَ الَّذِي صَحَّحَهُ فُقَهَاءُ الْحَنَفِيَّةِ.
Ebû Hanîfe, iki görüşünden ilkinde (döndüğü görüşünde) Şâfiî, Ebû Yûsuf ve bir rivayette Muhammed ise şöyle demiştir: Asıl itibarıyla farz olan öğle namazıdır, Cuma namazı ise öğlenin bedelidir. Hanefî fakihlerinin sahih kabul ettiği görüş de budur.
وَقَالَ مُحَمَّدٌ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ: الْفَرْضُ إِحْدَى الصَّلَاتَيْنِ مِنْ غَيْرِ تَعْيِينٍ وَالتَّعْيِينُ لِلْمُكَلَّفِ فَأَشْبَهَ الْوَاجِبَ الْمُخَيَّرَ (لِأَنَّ الْوَاجِبَ الْمُخَيَّرَ لَا يَأْثَمُ فِيهِ فَاعِلُ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ وَتَارِكُ الْجُمُعَةِ بِدُونِ عُذْرٍ آثِمٌ) .
Muhammed'den [nakledilen diğer] bir rivayette ise o şöyle demiştir: Farz, [bizzat] tayin edilmeksizin iki namazdan biridir; belirleme ise mükellefe aittir. Dolayısıyla bu, muhayyer vacibe benzemiştir (çünkü muhayyer vacipte iki emirden birini yapan kimse günahkâr olmaz, mazeretsiz olarak Cuma namazını terk eden kimse ise günahkârdır).
قَالُوا: تَظْهَرُ فَائِدَةُ الْخِلَافِ فِي حُرٍّ مُقِيمٍ صَلَّى الظُّهْرَ فِي أَوَّلِ الْوَقْتِ فَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ
Fakihler şöyle demiştir: Bu ihtilafın faydası, vaktin başında öğle namazını kılan hür ve mukim bir kimsede ortaya çıkar. Ebû Hanîfe
وَأَصْحَابُهُ: لَهُ صَلَاةُ الظُّهْرِ مُطْلَقًا حَتَّى لَوْ خَرَجَ بَعْدَ أَنْ صَلَّى الظُّهْرَ أَوْ لَمْ يَخْرُجْ لَمْ يَبْطُلْ فَرْضُهُ، لَكِنْ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ يَبْطُلُ ظُهْرُهُ بِمُجَرَّدِ السَّعْيِ مُطْلَقًا وَعِنْدَ صَاحِبَيْهِ لَا يَبْطُلُ ظُهْرُهُ إِلَّا إِذَا أَدْرَكَ الْجُمُعَةَ.
ve ashabı şöyle demiştir: Öğle namazını kıldıktan sonra [Cumaya] çıksa da çıkmasa da kıldığı öğle namazı mutlak olarak geçerlidir, farzı batıl olmaz. Ancak Ebû Hanîfe'ye göre [Cumaya gitmek üzere] sırf sa'y etmesiyle (yola koyulmasıyla) kıldığı öğle namazı mutlak olarak batıl olur; iki talebesine (İmâmeyn'e) göre ise ancak Cuma namazına yetiştiği takdirde öğle namazı batıl olur.
وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: لَا يَجُوزُ أَنْ يُصَلِّيَ الظُّهْرَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ سَوَاءٌ أَدْرَكَ الْجُمُعَةَ أَمْ لَا، خَرَجَ إِلَيْهَا أَمْ لَا (يَعْنِي فَإِنْ أَدْرَكَ الْجُمُعَةَ فَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ وَإِنْ لَمْ يُدْرِكْهَا وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يُصَلِّيَ ظُهْرًا آخَرَ) .
Mâlik ve Şâfiî ise şöyle demiştir: Cuma namazına yetişsin veya yetişmesin, ona gitsin veya gitmesin Cuma günü öğle namazı kılması caiz değildir (yani Cuma namazına yetişirse durum açıktır; şayet yetişemezse başka bir öğle namazı kılması vacip olur).
وَالنِّدَاءُ لِلصَّلَاةِ: الْأَذَانُ الْمَعْرُوفُ وَهُوَ أَذَانُ الظُّهْرِ وَرَدَ فِي «الصَّحِيحِ» عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ قَالَ: كَانَ النِّدَاءُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِذَا جَلَسَ الْإِمَامُ عَلَى الْمِنْبَرِ عَلَى عهد النبيء ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ. قَالَ السَّائِبُ بْنُ يَزِيدَ: فَلَمَّا كَانَ عُثْمَانُ وَكَثُرَ النَّاسُ بِالْمَدِينَةِ زَادَ أَذَانًا عَلَى الزَّوْرَاءِ (الزَّوْرَاءُ مَوْضِعٌ بِسُوقِ الْمَدِينَةِ) . وَرُبَّمَا وُصِفَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ بِالْأَذَانِ الثَّانِي.
Namaza yapılan nida: Bilinen ezandır ki o da öğle ezanıdır. «Sahîh»te es-Sâib b. Yezîd'den şöyle rivayet edilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer döneminde Cuma günü nida, imam minbere oturduğu vakit yapılırdı. es-Sâib b. Yezîd der ki: Osman dönemi olup Medine'de insanlar çoğalınca ezanı Zevrâ üzerine ilave etti (Zevrâ, Medine çarşısında bir yerdir). Bu ezan bazı rivayetlerde ikinci ezan olarak da nitelendirilmiştir.
وَمَعْنَى كَوْنِهِ ثَانِيًا أَنَّهُ أَذَانٌ مُكَرَّرٌ لِلْأَذَانِ الْأَصْلِيِّ فَهُوَ ثَانٍ فِي الْمَشْرُوعِيَّةِ وَلَا يُرِيد أَن يُؤَذَّنُ بِهِ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْأَذَانِ الَّذِي يُؤَذَّنُ بِهِ وَقْتَ جُلُوسِ الْإِمَامِ عَلَى الْمِنْبَرِ، أَيْ يُؤَذَّنُ بِهِ فِي بَابِ الْمَسْجِدِ، إِذْ لَمْ يَكُنْ لِلنَّاسِ يَوْمَئِذٍ صَوْمَعَةٌ، وَرُبَّمَا وَقَعَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ وَصْفُهُ بِالنِّدَاءِ الثَّالِثِ وَإِنَّمَا يُعْنَى بِذَلِكَ أَنَّهُ ثَالِثٌ بِضَمِيمِهِ الْأَذَانَ الْأَوَّلَ. وَلَا يُرَادُ أَنَّ النَّاسَ يُؤَذِّنُونَ أَذَانَيْنِ فِي الْمَسْجِدِ وَإِنَّمَا زَادَهُ عُثْمَانُ لِيَسْمَعَ النِّدَاءَ مَنْ فِي أَطْرَافِ الْمَدِينَةِ، وَرُبَّمَا سَمَّوْهُ الْأَذَانَ الْأَوَّلَ.
İkinci olmasının anlamı, asıl ezanın tekrarlanmış bir ezanı olmasıdır; dolayısıyla meşru kılınış bakımından ikincidir. Yoksa imamın minbere oturduğu vakit okunan ezanın bitiminden hemen sonra okunması kastedilmemektedir; yani o günlerde insanların minaresi bulunmadığı için mescidin kapısında okunurdu. Bazı rivayetlerde onun üçüncü nida olarak nitelendirildiği de vaki olmuştur; bununla sadece ilk ezana ilave edilmesiyle üçüncü olduğu kastedilmektedir. Yoksa insanların mescitte iki ezan okuduğu kastedilmemektedir; Osman onu Medine'nin uç taraflarında bulunanlar da nidayı işitsinler diye ilave etmiştir. Bazen de onu ilk ezan diye isimlendirmişlerdir.
وَالَّذِي يَظْهَرُ مِنْ تَحْقِيقِ الرِّوَايَاتِ أَنَّ هَذَا الْأَذَانَ الثَّانِي يُؤَذَّنُ بِهِ عَقِبَ الْأَذَانِ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ حُضُورُ النَّاسِ لِلصَّلَاةِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ وَوَقَعَ فِي بَعْضِ عِبَارَاتِ الرِّوَايَاتِ وَالرُّوَاةِ أَنَّهُ كَانَ يُؤَذَّنُ بِأَذَانِ الزَّوْرَاءِ أَوَّلًا ثُمَّ يَخْرُجُ الْإِمَامُ فَيُؤَذَّنُ بِالْأَذَانِ بَيْنَ يَدَيْهِ.
Rivayetlerin tahkikinden anlaşılan şudur ki: Bu ikinci ezan, birinci ezanın ardından okunurdu; çünkü maksat insanların namaza aynı vakitte hazır bulunmalarıdır. Bazı rivayet ve ravilerin ifadelerinde ise önce Zevrâ ezanının okunduğu, ardından imamın çıkıp ezanın onun önünde okunduğu yer almıştır.
قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْعَارِضَةِ» : «لَمَّا كَثُرَ النَّاسُ فِي زَمَنِ عُثْمَانَ زَادَ النِّدَاءَ عَلَى الزَّوْرَاءِ لِيَشْعُرَ النَّاسُ بِالْوَقْتِ فَيَأْخُذُوا بِالْإِقْبَالِ إِلَى الْجُمُعَةِ ثُمَّ يَخْرُجُ عُثْمَانُ فَإِذَا جَلَسَ عَلَى الْمِنْبَرِ أُذِّنَ الثَّانِي الَّذِي كَانَ أَوَّلًا عَلَى عَهْدِ رَسُول الله ﷺ ثُمَّ يَخْطُبُ. ثُمَّ يُؤَذَّنُ الثَّالِثُ يَعْنِي بِهِ الْإِقَامَةَ» اه.
İbnü'l-Arabî «el-Ârıza»da şöyle demiştir: «Osman zamanında insanlar çoğalınca, insanlar vakti fark edip Cumaya yönelmeye başlasınlar diye Zevrâ üzerindeki nidayı ilave etti. Sonra Osman çıkar, minbere oturduğunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde ilk olan ikinci [ezan] okunur, ardından hutbe okurdu. Sonra üçüncü nida okunurdu ki bununla kameti kastetmektedir.» [İbnü'l-Arabî'nin sözü bitti].
وَقَالَ فِي «الْأَحْكَامِ» : «وَسَمَّاهُ فِي الْحَدِيثِ (أَيْ حَدِيثِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ) ثَالِثًا لِأَنَّهُ إِضَافَةٌ إِلَى الْإِقَامَةِ فَجَعَلَهُ ثَالِثَ الْإِقَامَةِ، (أَيْ لِأَنَّهُ أَحْدَثَ بَعْدَ أَنْ كَانَتِ الْإِقَامَةُ مَشْرُوعَةً وَسَمَّى الْإِقَامَةَ أَذَانًا مُشَاكَلَةً أَوْ لِأَنَّهَا إِيذَانٌ بِالدُّخُولِ فِي الصَّلَاةِ) كَمَا
«el-Ahkâm»da da şöyle demiştir: «Hadiste (yani es-Sâib b. Yezîd hadisinde) onu üçüncü olarak isimlendirdi; çünkü o kamete eklenmiştir ve onu kametin üçüncüsü kılmıştır (yani kamet meşru kılındıktan sonra ihdas edildiği için ve müşâkele tarikiyle yahut namaza girişi bildirmesi sebebiyle kameti ezan olarak isimlendirmiştir). Nitekim
قَالَ النبيء ﷺ: «بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلَاةٌ لِمَنْ شَاءَ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Her iki ezan arasında dileyen için bir namaz vardır» buyurmuştur,
يَعْنِي بَيْنَ الْأَذَانِ وَالْإِقَامَةِ، فَتَوَهَّمَ النَّاسُ أَنَّهُ أَذَانٌ أَصْلِيٌّ فَجَعَلُوا
yani ezan ile kamet arasını kastetmiştir. İnsanlar bunun asıl bir ezan olduğunu zannederek ezanları
الْأَذَانَاتِ ثَلَاثَةً فَكَانَ وَهْمًا. ثُمَّ جَمَعُوهُمْ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ فَكَانَ وَهْمًا عَلَى وَهْمٍ اه. فَتَوَهَّمَ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْأَمْصَارِ أَنَّ الْأَذَانَ لِصَّلَاةِ الْجُمُعَةِ ثَلَاثُ مَرَّاتٍ لِهَذَا تَرَاهُمْ يُؤَذِّنُونَ فِي جَوَامِعِ تُونِسَ ثَلَاثَةَ أَذَانَاتٍ وَهُوَ بِدْعَةٌ.
üç tane kıldılar ve bu bir vehim oldu. Sonra onları tek bir vakitte topladılar, bu da vehim üstüne vehim oldu.» Belde halkının çoğu Cuma namazı için ezanın üç defa olduğunu zannetti; bu yüzden Tunus camilerinde üç ezan okuduklarını görürsün ki bu bir bidattir.
قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْعَارِضَةِ» : فَأَمَّا بِالْمَغْرِبِ (أَيْ بِلَادِ الْمَغْرِبِ) فَيُؤَذِّنُ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْمُؤَذِّنِينَ لجهل الْمُفْتِينَ قَالَ فِي «الرِّسَالَةِ» : «وَهَذَا الْأَذَانُ الثَّانِي أَحْدَثَهُ بَنُو أُمَيَّةَ» فَوَصَفَهُ بِالثَّانِي وَهُوَ التَّحْقِيقُ، وَلَكِنَّهُ نَسَبَهُ إِلَى بَنِي أُمَيَّةَ لِعَدَمِ ثُبُوتِ أَنَّ الَّذِي زَادَهُ عُثْمَانُ، وَرَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَأَهْلُ السُّنَنِ عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ وَلَمْ يَرْوِهِ مُسْلِمٌ وَلَا مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» .
İbnü'l-Arabî «el-Ârıza»da şöyle demiştir: Mağrip'te (yani Mağrip beldelerinde) ise müftülerin cehaleti sebebiyle üç müezzin ezan okumaktadır. «er-Risâle»de: «Bu ikinci ezanı Emevîler ihdas etmiştir» denilmiş ve onu 'ikinci' olarak nitelendirmiştir ki tahkik olan da budur. Fakat bunu Osman'ın ilave ettiğinin sabit olmaması sebebiyle Emevîlere nispet etmiştir; oysa bunu Buhârî ve Sünen sahipleri es-Sâib b. Yezîd'den rivayet etmiş, Müslim ve Mâlik ise «el-Muvatta'»da rivayet etmemiştir.
وَالسَّبَبُ فِي نِسْبَتِهِ إِلَى بَنِي أُمَيَّةَ: أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ لَمَّا كَانَ بِالْكُوفَةِ لم يؤذّن للْجُمُعَة إِلَّا أَذَانًا وَاحِدًا كَمَا كَانَ فِي زمن النبيء ﷺ وَأُلْغِيَ الْأَذَانُ الَّذِي جَعَلَهُ عُثْمَانُ بِالْمَدِينَةِ. فَلَعَلَّ الَّذِي أَرْجَعَ الْأَذَانَ الثَّانِيَ بَعْضُ خُلَفَاءِ بَنِي أُمَيَّةَ قَالَ مَالِكٌ فِي «الْمَجْمُوعَةِ» :
Bunun Emevîlere nispet edilmesinin sebebi şudur: Ali b. Ebî Tâlib Kûfe'de iken Cuma için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında olduğu gibi sadece tek bir ezan okutmuş, Osman'ın Medine'de ihdas ettiği ezanı ise kaldırmıştır. İkinci ezanı geri getiren kimse muhtemelen Emevî halifelerinden biridir. Mâlik «el-Mecmûa»da şöyle demiştir:
إِنَّ هِشَامَ بْنَ عَبْدِ الْمَلِكِ أَحْدَثَ أَذَانًا ثَانِيًا بَيْنَ يَدَيْهِ فِي الْمَسْجِدِ.
Hişâm b. Abdilmelik mescitte kendi önünde ikinci bir ezan ihdas etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ النِّدَاءَ الَّذِي نِيطَ بِهِ الْأَمْرُ بِالسَّعْيِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ النِّدَاءُ الْأَوَّلُ، وَمَا كَانَ النِّدَاءُ الثَّانِي إِلَّا تَبْلِيغًا لِلْأَذَانِ لِمَنْ كَانَ بَعِيدًا فَيَجِبُ عَلَى مَنْ سَمِعَهُ السَّعْيُ إِلَى الْجُمُعَةِ لِلْعِلْمِ بِأَنَّهُ قَدْ نُودِيَ لِلْجُمُعَةِ.
Bilesin ki bu ayette sa'y (koşma/yönelme) emrinin bağlandığı nida, birinci nidadır. İkinci nida ise uzakta olanlara ezanı ulaştırmaktan başka bir şey değildi; dolayısıyla onu işiten kimseye Cuma için nida edildiğini bilmesi sebebiyle Cumaya yönelmek vacip olur.
وَالسَّعْيُ: أَصْلُهُ الِاشْتِدَادُ فِي الْمَشْيِ. وَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى الْمَشْيِ بِحِرْصٍ وَتَوَقِّي التَّأَخُّرِ مَجَازًا.
es-Sa'y (السَّعْيُ): Aslı yürüyüşte hızlanmaktır. Burada mecaz yoluyla hırsla ve gecikmekten sakınarak yürümek anlamında kullanılmıştır.
وذِكْرِ اللَّهِ فُسِّرَ بِالصَّلَاةِ وَفُسِّرَ بِالْخُطْبَةِ، بِهَذَا فَسَّرَهُ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ «وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ الْجَمِيعُ أَوَّلُهُ الْخُطْبَةُ» .
Allah'ın zikri (ذِكْرِ اللَّهِ) namaz olarak tefsir edildiği gibi hutbe olarak da tefsir edilmiştir; Saîd b. el-Müseyyeb ve Saîd b. Cübeyr bu şekilde tefsir etmişlerdir. Ebû Bekir b. el-Arabî: «Doğru olan, ilki hutbe olmak üzere hepsini kapsadığıdır» demiştir.
قُلْتُ: وَإِيثَارُ ذِكْرِ اللَّهِ هُنَا دُونَ أَنْ يَقُولَ: إِلَى الصَّلَاةِ، كَمَا قَالَ: فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ
Ben de derim ki: «Namaz kılındığı zaman» buyurduğu gibi burada «namaza» demek yerine «Allah'ın zikr[in]e» ifadesinin tercih edilmesi,
لِتَتَأَتَّى إِرَادَةُ الْأَمْرَيْنِ الْخُطْبَةِ وَالصَّلَاةِ. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ الْخُطْبَةِ فِي صَلَاةِ الْجُمُعَةِ وَشَرْطِيَّتِهِ عَلَى الْجُمْلَةِ. وَتَفْصِيلُ أَحْكَامِ التَّخَلُّفِ عَنِ الْخُطْبَةِ لَيْسَتْ مُسَاوِيَةً لِلتَّخَلُّفِ عَنِ الصَّلَاةِ إِلَّا فِي أَصْلِ حُرْمَةِ التَّخَلُّفِ عَنْ حُضُورِ الْخُطْبَةِ بِغَيْرِ عُذْرٍ.
hem hutbe hem namaz olmak üzere iki hususun birden kastedilmesine imkân sağlamak içindir. Bunda Cuma namazında hutbenin vacip olduğuna ve genel olarak şart kılındığına delil vardır. Hutbeden geri kalmanın hükümlerinin ayrıntısı, mazeretsiz olarak hutbede hazır bulunmaktan geri kalmanın asıl haramlığı müstesna, namazdan geri kalmakla bir değildir.
وَفِي حَدِيثِ «الْمُوَطَّأِ» «فَإِذَا خَرَجَ الْإِمَامُ حَضَرَتِ الْمَلَائِكَةُ يَسْتَمِعُونَ الذِّكْرَ»
«el-Muvatta'» hadisinde şöyle geçer: «İmam [hutbeye] çıktığı zaman melekler zikri dinlemek üzere hazır bulunurlar.»
وَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِمَامَ إِذَا خَرَجَ ابْتَدَأَ بِالْخُطْبَةِ فَكَانَتِ الْخُطْبَةُ مِنَ الذِّكْرِ وَفِي ذَلِكَ تَفْسِيرٌ لِلَفْظِ الذِّكْرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَإِنَّمَا نُهُوا عَنِ الْبَيْعِ لِأَنَّهُ الَّذِي يَشْغَلُهُمْ وَلِأَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ كَانَ لِتَرْكِ فَرِيقٍ
Şüphe yok ki imam çıktığında hutbeye başlar; dolayısıyla hutbe zikirdendir ve bunda bu ayetteki zikir lafzına bir tefsir vardır. Alışverişten nehyedilmeleri ise sadece onları meşgul ettiği için ve ayetin nüzul sebebi bir grubun
مِنْهُمُ الْجُمُعَةَ إِقْبَالًا عَلَى عِيرِ تِجَارَةٍ وَرَدَتْ كَمَا سَيَأْتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها [الْجُمُعَة: ١١] .
Yüce Allah'ın: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } [Cuma: 11] “Bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar” kavlinde geleceği üzere gelen bir ticaret kervanına yönelerek Cumayı terk etmeleri olduğu içindir.
وَمِثْلُ الْبَيْعِ كُلُّ مَا يَشْغَلُ عَنِ السَّعْيِ إِلَى الْجُمُعَةِ، وَبَعْدَ كَوْنِ الْبَيْعِ وَمَا قيس عَلَيْهِ مَنْهِيّا عَنهُ فَقَدِ اخْتلف فِي فسخ الْعُقُودِ الَّتِي انْعَقَدَتْ وَقْتَ الْجُمُعَةِ. وَهُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى الْخِلَافِ فِي اقْتِضَاءِ النَّهْيِ فَسَادَ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ، وَمَذْهَبُ مَالِكٍ أَنَّ النَّهْيَ يَقْتَضِي الْفَسَادَ إِلَّا لِدَلِيلٍ.
Alışveriş gibi, Cumaya gitmekten alıkoyan her şey de böyledir. Alışveriş ve ona kıyas edilen hususlar nehyedilmiş olmakla birlikte, Cuma vaktinde akdedilen sözleşmelerin feshedilip edilmeyeceği hususunda ihtilaf edilmiştir. Bu, nehyin nehyedilen şeyin fesadını (geçersizliğini) gerektirip gerektirmediği konusundaki ihtilafa dayanmaktadır; Mâlik'in mezhebine göre ise nehiy, bir delil bulunmadıkça fesadı gerektirir.
وَقَوْلُ مَالِكٍ فِي «الْمُدَوَّنَةِ» : إِنَّ الْبَيْعَ الْوَاقِعَ فِي وَقْتِ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ بَيْنَ مَنْ تَجِبُ عَلَيْهِمُ الْجُمُعَةُ يُفْسَخُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يُفْسَخُ. وَجَعَلَهُ كَالصَّلَاةِ فِي الْأَرْضِ الْمَغْصُوبَةِ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ أَيْضًا.
Mâlik'in «el-Müdevvene»deki kavli şöyledir: Cuma namazı vaktinde, kendilerine Cuma farz olan kimseler arasında vuku bulan alışveriş feshedilir. Şâfiî ise: «Feshedilmez» demiştir ve bunu gasp edilmiş arazide kılınan namaz gibi kabul etmiştir; bu aynı zamanda Ebû Hanîfe'nin de kavlidir.
وَأَمَّا النِّكَاحُ الْمَعْقُودُ فِي وَقْتِ الْجُمُعَة: فَفِي «العتيبة» عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ: لَا يُفْسَخُ.
Cuma vaktinde akdedilen nikâha gelince: «el-Uteybiyye»de İbnü'l-Kâsım'dan onun feshedilmeyeceği rivayet edilmiştir.
وَلَعَلَّهُ اقْتَصَرَ عَلَى مَا وَرَدَ النَّهْيُ عَنْهُ فِي الْقُرْآنِ وَلَمْ يَرَ الْقِيَاسَ مُوجِبًا لِفَسْخِ الْمَقِيسِ.
Muhtemelen o, Kur'an'da nehyi vârid olan şeyle yetinmiş ve kıyası, kıyas edilen şeyin feshini gerektirici görmemiştir.
وَكَذَلِكَ قَالَ أَيمَّةُ الْمَالِكِيَّةِ: لَا تُفْسَخُ الشَّرِكَةُ وَالْهِبَةُ وَالصَّدَقَةُ الْوَاقِعَةُ فِي وَقْتِ الْجُمُعَةِ وَعَلَّلُوا ذَلِكَ بِنَدْرَةِ وُقُوعِ أَمْثَالِهَا بِخِلَافِ الْبَيْعِ.
Aynı şekilde Mâlikî imamları şöyle demiştir: Cuma vaktinde gerçekleşen ortaklık, hibe ve sadaka feshedilmez; bunu da alışverişin aksine bu gibi akitlerin pek nadir vuku bulmasıyla gerekçelendirmişlerdir.
وَخِطَابُ الْآيَةِ جَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْجُمُعَةَ وَاجِبَةٌ عَلَى الْأَعْيَانِ. وَشَذَّ قَوْمٌ قَالُوا: إِنَّهَا وَاجِبَةٌ عَلَى الْكِفَايَةِ قَالَ ابْنُ الْفَرَسِ: وَنُسِبَ إِلَى بَعْضِ الشَّافِعِيَّةِ وَخِطَابُ الْقُرْآنِ الَّذِينَ آمَنُوا عَامٌّ خَصَّصَتْهُ السُّنَّةُ بِعَدَمِ وُجُوبِ الْجُمُعَةِ عَلَى النِّسَاءِ وَالْعَبِيدِ وَالْمُسَافِرِ إِذَا حَلَّ بِقَرْيَةٍ الْجُمُعَةَ وَمَنْ لَا يَسْتَطِيعُ السَّعْيَ إِلَيْهَا.
Ayetin hitabı bütün müminleredir; bu da Cumanın farz-ı ayn olduğuna delalet eder. Bir topluluk ise onun farz-ı kifaye olduğunu söyleyerek şaz bir görüş benimsemiştir; İbnü'l-Faras bunun bazı Şâfiîlere nispet edildiğini söylemiştir. Kur'an'ın { الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler” hitabı umumidir; sünnet ise kadınlara, kölelere, Cuma günü bir köye uğrayan yolcuya ve Cumaya gitmeye gücü yetmeyen kimseye Cumanın farz olmamasıyla bu hitabı tahsis etmiştir.
ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ تَبْعِيضِيَّةٌ فَإِنَّ يَوْمَ الْجُمُعَةِ زَمَانٌ تَقَعُ فِيهِ أَعْمَالٌ مِنْهَا الصَّلَاةُ الْمَعْهُودَةُ فِيهِ، فَنَزَلَ مَا يَقَعُ فِي الزَّمَانِ بِمَنْزِلَةِ أَجْزَاءِ الشَّيْءِ.
Ayetindeki «min» (مِنْ) edatı teb'îziyyedir (parça bildiren); zira Cuma günü, içinde amellerin vuku bulduğu bir zamandır ki bu amellerden biri de onda bilinen namazdır. Böylece zamanda vuku bulan şey, bir şeyin parçaları mesabesinde kabul edilmiştir.
وَيَجُوزُ كَوْنُ مِنْ لِلظَّرْفِيَّةِ مِثْلَ الَّتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ [فاطر: ٤٠] ، أَيْ فِيهَا مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ الْأَرْضِيَّةِ.
«Min» edatının, Yüce Allah'ın: { أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ } [Fâtır: 40] “Bana gösterin, yeryüzünden neyi yarattılar?” kavlinde olduğu gibi zarfiyet anlamında olması da caizdir; yani yeryüzü varlıklarından onda ne yarattılar demektir.
وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكُمْ إِلَى الْمَذْكُورِ، أَيْ مَا ذُكِرَ مِنْ أَمْرٍ بِالسَّعْيِ إِلَيْهَا، وَأُمِرَ بِتَرْكِ الْبَيْعِ حِينَئِذٍ، أَيْ ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ مِمَّا يَحْصُلُ لَكُمْ مِنَ الْبُيُوعَاتِ. فَلَفْظُ خَيْرٌ اسْمُ تَفْضِيلٍ أَصْلُهُ: أَخْيَرُ، حُذِفَتْ هَمْزَتُهُ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ. وَالْمُفَضَّلُ عَلَيْهِ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ. وَالْمُفَضَّلُ: الصَّلَاةُ، أَيْ ثَوَابُهَا. وَالْمُفَضَّلُ عَلَيْهِ: مَنَافِعُ الْبَيْعِ لِلْبَائِعِ وَالْمُشْتَرِي.
{ ذلِكُمْ } (İşte bu) ile işaret edilen husus, zikredilendir; yani [namaza] koşmanın emredilmesi ve o esnada alışverişin terk edilmesinin emredilmesidir. Yani bu, alışverişlerden elde edeceğiniz şeylerden sizin için daha hayırlıdır. «Hayr» (خَيْرٌ) kelimesi bir ism-i tafdildir; aslı «ahyâr»dır (أَخْيَرُ), çok kullanıldığı için hemzesi hazfedilmiştir. Mufaddalun aleyh (kendisiyle kıyaslanan) sözün delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Mufaddal (üstün tutulan): Namaz, yani onun sevabıdır. Mufaddalun aleyh ise satıcı ve alıcı için alışverişin menfaatleridir.
وَإِنَّمَا أُعْقِبَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ
Yüce Allah'ın: { فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan [nasibinizi] arayın” kavlinin peşinden getirilmesi ise sadece,
تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ لَهُمْ سَعَةً مِنَ النَّهَارِ يَجْعَلُونَهَا لِلْبَيْعِ وَنَحْوِهِ مِنِ ابْتِغَاءِ أَسْبَابِ الْمَعَاشِ فَلَا يَأْخُذُوا ذَلِكَ مِنْ وَقْتِ الصَّلَاةِ، وَذِكْرِ اللَّهِ. وَالْأَمْرُ فِي فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ لِلْإِبَاحَةِ.
gündüzün alışverişe ve geçim sebeplerini aramaya ayırabilecekleri geniş bir vaktinin bulunduğunu, dolayısıyla bunu namaz ve Allah'ı zikir vaktinden almamaları gerektiğini bildirmek içindir. { فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “Yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan [nasibinizi] arayın” [ifadesindeki] emir ise ibaha (mubahlık) içindir.
وَالْمُرَادُ بِ فَضْلِ اللَّهِ: اكْتِسَابُ الْمَالِ وَالرِّزْقِ.
«Allah'ın lütfu» (فَضْلِ اللَّهِ) ile kastedilen: Mal ve rızık kazanmaktır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً فَهُوَ احْتِرَاسٌ مِنَ الِانْصِبَابِ فِي أَشْغَالِ الدُّنْيَا انْصِبَابًا يُنْسِي ذِكْرَ اللَّهِ، أَوْ يَشْغَلُ عَنِ الصَّلَوَاتِ فَإِنَّ الْفَلَاحَ فِي الْإِقْبَالِ عَلَى مَرْضَاةِ الله تَعَالَى.
{ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً } “Allah'ı çokça zikredin” kavline gelince, bu; Allah'ın zikrini unutturacak veya namazlardan alıkoyacak şekilde dünya meşgalelerine dalmaktan sakındırmadır (ihtiras). Zira kurtuluş, Yüce Allah'ın rızasına yönelmektedir.
[سُورَة الْجُمُعَة (٦٢) : آيَة ١١]
[Cuma Suresi (62), Ayet 11]
وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَتَرَكُوكَ قائِماً قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١)
{ وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَتَرَكُوكَ قائِماً قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona doğru dağılıp gittiler ve seni ayakta bıraktılar. De ki: 'Allah katında olan, eğlenceden de ticaretten de daha hayırlıdır. Allah rızık verenlerin en hayırlısıdır.'” (11)
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ [الْجُمُعَة: ٩] الْآيَةَ. عُطِفَ التَّوْبِيخُ عَلَى تَرْكِ الْمَأْمُورِ بِهِ بَعْدَ ذِكْرِ الْأَمْرِ وَسُلِكَتْ فِي الْمَعْطُوفَةِ طَرِيقَةُ الِالْتِفَاتِ لخطاب النبيء ﷺ إِيذَانًا بِأَنِّهُمْ أَحْرِيَاءُ أَنْ يُصْرَفَ لِلْخِطَابِ عَنْهُمْ فَحُرِمُوا مِنْ عِزِّ الْحُضُورِ. وَأُخْبِرَ عَنْهُمْ بِحَالِ الْغَائِبِينَ، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالتَّوْبِيخِ.
{ إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ } [Cuma: 9] ayeti cümlesine atfedilmiştir. Emir zikredildikten sonra, emredilen şeyin terk edilmesine yönelik azarlama [buraya] atfedilmiştir. Matuf olan cümlede, hitabın onlardan çevrilmeye layık olduklarını bildirmek üzere Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitap şeklinde iltifat üslubu izlenmiş, böylece huzur şerefinden mahrum bırakılmışlardır. Onlar hakkında gâib olanların (üçüncü şahısların) durumu ile haber verilmiştir ve bunda tariz yoluyla bir azarlama vardır.
وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: وَإِذَا رَأَيْتُمْ تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا فَلَا تَنْفَضُّوا إِلَيْهَا. وَمِنْ
Zahir olan gereklilik: «Bir ticaret veya bir eğlence gördüğünüz zaman ona doğru dağılmayın» denmesiydi. Ve
مُقْتَضَيَاتِ تَخْرِيجِ الْكَلَامِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ هُنَا أَنْ يَكُونَ هَذَا التَّوْبِيخُ غَيْرَ شَامِلٍ لِجَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّ نَفَرًا مِنْهُمْ بَقُوا مَعَ النبيء ﷺ حِينَ خُطْبَتِهِ وَلَمْ يَخْرُجُوا لِلتِّجَارَةِ وَلَا لِلَّهْوِ.
kelamın burada zahirinin hilafına yönlendirilmesinin gerektirici sebeplerinden biri, bu azarlamanın bütün müminleri kapsamamasıdır. Zira onlardan bir topluluk, hutbesi esnasında Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraber kalmış, ne ticaret ne de eğlence için dışarı çıkmamışlardır.
وَفِي «الصَّحِيحِ» عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: «بَيْنَمَا نَحْنُ نُصَلِّي مَعَ النبيء ﷺ وَهُوَ يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِذْ أَقْبَلَتْ عِيرٌ مِنَ الشَّامِ تَحْمِلُ طَعَامًا فَانْفَتَلَ النَّاسُ إِلَيْهَا حَتَّى لَمْ يَبْقَ مَعَ النبيء ﷺ إِلَّا اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا أَنَا فِيهِمْ» . وَفِي رِوَايَةٍ: وَفِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةَ الَّتِي فِي الْجُمُعَةِ وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَتَرَكُوكَ قائِماً اه. وَقَدْ ذَكَرُوا فِي رِوَايَاتٍ أُخْرَى أَنَّهُ بَقِيَ مَعَ النبيء ﷺ أَبُو بَكْرٍ، وَعُمَرُ، وَعُثْمَانُ، وَعَلِيٌّ، وَطَلْحَةُ، وَالزُّبَيْرُ، وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقاص، وَعبد الرحمان بْنُ عَوْفٍ، وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ، وَسَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ، وَبِلَالٌ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ، وَعَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ، وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، فَهَؤُلَاءِ أَرْبَعَةَ عَشَرَ. وَذَكَرَ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي حَدِيثِ جَابِرٍ: «أَنَّهُ قَالَ لَيْسَ مَعَ رَسُول الله ﷺ إِلَّا أَرْبَعُونَ رَجُلًا» .
«Sahîh»te Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Biz Cuma günü Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hutbe irad ederken onunla birlikte [namaz için toplanmış] bulunuyorduk. Derken Şam'dan yiyecek taşıyan bir kervan geldi. İnsanlar hemen ona doğru yönelip gittiler, öyle ki Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanında ben de dahil yalnızca on iki kişi kaldı.» Bir rivayette de: «Aralarında Ebû Bekir ve Ömer de vardı. Bunun üzerine Allah, Cuma suresindeki şu ayeti indirdi: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَتَرَكُوكَ قائِماً } “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona doğru dağılıp gittiler ve seni ayakta bıraktılar.”» Diğer rivayetlerde Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraber Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, Talha, Zübeyr, Sa'd b. Ebî Vakkâs, Abdurrahman b. Avf, Ebû Ubeyde b. Cerrâh, Saîd b. Zeyd, Bilâl, Abdullah b. Mes'ûd, Ammâr b. Yâsir ve Câbir b. Abdillâh'ın kaldığını zikretmişlerdir ki bunlar on dört kişidir. Dârekutnî ise Câbir'in hadisinde: «Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanında kırk kişiden başkası kalmamıştı dediğini» zikretmiştir.
وَعَنْ مُجَاهِدٍ وَمُقَاتِلٍ: «كَانَ النبيء ﷺ يَخْطُبُ فَقَدِمَ دِحْيَةُ بْنُ خَلِيفَةَ الْكَلْبِيُّ بِتِجَارَةٍ فَتَلَقَّاهُ أَهْلُهُ بِالدُّفُوفِ فَخَرَجَ النَّاسُ» .
Mücâhid ve Mukātil'den şöyle rivayet edilmiştir: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hutbe okuyordu. Dıhye b. Halîfe el-Kelbî bir ticaret [kervanıyla] geldi. Ailesi onu deflerle karşılayınca insanlar dışarı çıktı.»
وَفِي رِوَايَةٍ «أَنَّ أَهْلَ الْمَدِينَةِ أَصَابَهُمْ جُوعٌ وَغَلَاءٌ شَدِيدٌ فَقَدِمَ دِحْيَةُ بِتِجَارَةٍ مِنْ زَيْتِ الشَّامِ» .
Bir rivayette de: «Medine halkına şiddetli bir açlık ve pahalılık isabet etmişti. Dıhye, Şam zeytinyağından oluşan bir ticaretle geldi.»
وَفِي رِوَايَةٍ «وَطَعَامٍ وَغَيْرِ ذَلِكَ فَخَرَجَ النَّاسُ مِنَ الْمَسْجِدِ خَشْيَةَ أَنْ يُسْبَقُوا إِلَى ذَلِكَ»
Başka bir rivayette ise: «Yiyecek ve başka şeylerle [geldi]. İnsanlar da kendilerinden önce başkaları alır korkusuyla mescitten çıktılar.»
. وَقَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ «كَانَتِ الْجَوَارِي إِذَا نُكِحْنَ يُمَرَّرْنَ بِالْمَزَامِيرِ وَالطَّبْلِ فَانْفَضُّوا إِلَيْهَا» ، فَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَتَرَكُوكَ قائِماً، فَقَدْ قِيلَ إِنَّ ذَلِكَ تَكَرَّرَ مِنْهُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَلَا شَكَّ أَنَّ خُرُوجَهُمْ كَانَ تَارَةً لِأَجْلِ مَجِيءِ الْعِيرِ وَتَارَةً لِحُضُورِ اللَّهْوِ.
Câbir b. Abdillâh şöyle demiştir: «Cariyeler evlendirildiklerinde zurnalar ve davul eşliğinde geçirilirlerdi de insanlar ona doğru dağılırlardı.» İşte bundan dolayı Yüce Allah: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَتَرَكُوكَ قائِماً } “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona doğru dağılıp gittiler ve seni ayakta bıraktılar” buyurmuştur. Bunun onlardan üç defa tekrarlandığı söylenmiştir. Kuşkusuz onların çıkışı bazen kervanın gelişi sebebiyle, bazen de eğlenceyi izlemek için olmuştur.
وَرُوِيَ أَنَّ الْعِيرَ نَزَلَتْ بِمَوْضِعٍ يُقَالُ لَهُ: أَحْجَارُ الزَّيْتِ فَتَوَهَّمَ الرَّاوِي فَقَالَ: بِتِجَارَةِ الزَّيْتِ.
Rivayet edildiğine göre kervan, Ahcâru'z-Zeyt denilen bir mevkiye inmişti; râvi yanılarak: «Zeytinyağı ticaretiyle» demiştir.
وَضَمِيرُ إِلَيْها عَائِدٌ إِلَى التِّجَارَةِ لِأَنَّهَا أَهَمُّ عِنْدَهُمْ مِنَ اللَّهْوِ وَلِأَنَّ الْحَدَثَ الَّذِي نَزَلَتِ الْآيَةُ عِنْدَهُ هُوَ مَجِيءُ عِيرِ دِحْيَةَ مِنَ الشَّامِ. وَاكْتَفَى بِهِ عَنْ ضَمِيرِ اللَّهْوِ كَمَا فِي قَوْلِ قَيْسِ بْنِ الْخَطِيمِ، أَوْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ بْنِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
{ إِلَيْها } (ona) zamiri ticarete dönmektedir; çünkü ticaret onların yanında eğlenceden daha önemliydi ve ayetin inişine sebep olan olay Dıhye'nin Şam'dan kervanla gelmesiydi. Kays b. el-Hattîm'in veya Amr b. el-Hâris b. İmrüilkays'ın şu sözünde olduğu gibi, onunla yetinilerek eğlence zamirine yer verilmemiştir:
نَحْنُ بِمَا عِنْدَنَا وَأَنْتَ بِمَا ... عِنْدَكَ رَاضٍ وَالرَّأْيُ مُخْتَلِفُ
Biz yanımızdakiyle, sen de yanındakiyle... razısın; fikirler ise farklıdır.
وَلَعَلَّ التَّقْسِيمَ الَّذِي أَفَادَتْهُ أَوْ فِي قَوْلِهِ: أَوْ لَهْواً تَقْسِيمٌ لِأَحْوَالِ الْمُنْفَضِّينَ إِذْ يَكُونُ بَعْضُهُمْ مِنْ ذَوِي الْعَائِلَاتِ خَرَجُوا لِيَمْتَارُوا لِأَهْلِهِمْ، وَبَعْضُهُمْ مِنَ الشَّبَابِ لَا هِمَّةَ لَهُمْ فِي الْمِيرَةِ وَلَكِنْ أَحَبُّوا حُضُورَ اللَّهْوِ.
Ayetindeki { أَوْ لَهْواً } “veya bir eğlence” ifadesinde «ev» (أَوْ / veya) edatının ifade ettiği taksim, dağılıp gidenlerin hallerinin bir taksimi olabilir; zira onlardan aile sahibi olanlar ailelerine erzak temin etmek için çıkmış, gençlerden olan bazılarının ise erzak temin etmeye gayretleri olmayıp sadece eğlenceyi izlemek istemişlerdir.
وإِذا ظَرْفٌ لِلزَّمَانِ الْمَاضِي مُجَرَّدٌ عَنْ مَعْنَى الشَّرْطِ لِأَنَّ هَذَا الِانْفِضَاضَ مَضَى.
«İzâ» (إِذا) edatı, şart manasından soyutlanmış geçmiş zaman zarfıdır; çünkü bu dağılıp gitme [olayı] geçmişte kalmıştır.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ سَيَعُودُونَ إِلَيْهِ بَعْدَ مَا نَزَلَ هَذَا التَّوْبِيخُ وَمَا قَبْلَهُ مِنَ الْأَمْرِ وَالتَّحْرِيضِ.
Kastedilen, bu azarlama ile öncesindeki emir ve teşvik indikten sonra onların buna tekrar dönecekleri demek değildir.
وَمَثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ [النِّسَاء: ٨٣] وَقَوْلُهُ:
Yüce Allah'ın şu kavli de bunun gibidir: { وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ } [Nisâ: 83] “Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayarlar” ve şu kavli:
وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا [التَّوْبَة: ٩٢] الْآيَةَ.
{ وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا } [Tevbe: 92] “Kendilerini bindirip [cepheye] taşıyasın diye sana geldiklerinde 'Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum' dediğin zaman dönüp gidenlere de [bir günah yoktur]” ayeti [de böyledir].
وَالِانْفِضَاضُ: مُطَاوِعُ فَضَّهُ إِذَا فَرَّقَهُ، وَغَلَبَ إِطْلَاقُهُ عَلَى غَيْرِ مَعْنَى الْمُطَاوَعَةِ، أَيْ بِمَعْنًى مُطْلَقٍ كَمَا تَفَرَّقَ. قَالَ تَعَالَى: هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا [المُنَافِقُونَ: ٧] .
İnfidâd (انْفِضَاض); «faddahu» (فَضَّهُ) fiilinin -yani onu dağıttı manasının- mutavaatıdır (dönüşlüsü). Fakat çoğunlukla mutavaat anlamı dışında, yani «teferraka» (dağıldı) gibi mutlak bir anlamda kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا } [Münâfikûn: 7] “Onlar: 'Resûlullah'ın yanında bulunanlara nafaka vermeyin ki dağılıp gitsinler' diyenlerdir.”
وَقَوْلُهُ: أَوْ لَهْواً فِيهِ لِلتَّقْسِيمِ، أَيْ مِنْهُمْ مَنِ انْفَضَّ لِأَجْلِ التِّجَارَةِ، وَمِنْهُمْ مَنِ انْفَضَّ لِأَجْلِ اللَّهْوِ، وَتَأْنِيثُ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: إِلَيْها تَغْلِيبٌ لِلَفْظِ (تِجَارَةٍ) لِأَنَّ التِّجَارَةَ
{ أَوْ لَهْواً } “veya bir eğlence” kavlindeki [edat] taksim içindir; yani onlardan kimi ticaret için, kimi de eğlence için dağılıp gitmiştir. { إِلَيْها } (ona) kavlindeki zamirin müennes kılınması ise «ticaret» (تِجَارَة) lafzının tağlibi sebebiyledir; çünkü ticaret,
كَانَتِ الدَّاعِيَ الْأَقْوَى لِانْفِضَاضِهِمْ.
onların dağılıp gitmelerinin en kuvvetli sebebiydi.
وَجُمْلَةُ وَتَرَكُوكَ قائِماً تَفْظِيعٌ لِفِعْلِهِمْ إِذْ فَرَّطُوا فِي سَمَاعِ وعظ النبيء ﷺ، أَيْ تَرَكُوكَ قَائِمًا عَلَى الْمِنْبَرِ. وَذَلِكَ فِي خُطْبَةِ الْجُمُعَةِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهَا جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، أَيْ تَرَكُوكَ فِي حَالِ الْمَوْعِظَةِ وَالْإِرْشَادِ فَأَضَاعُوا عِلْمًا عَظِيمًا بِانْفِضَاضِهِمْ إِلَى التِّجَارَةِ وَاللَّهْوِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ حُضُورِ الْخُطْبَةِ فِي صَلَاةِ الْجُمُعَةِ إِذْ لَمْ يَقُلْ: وَتَرَكُوا الصَّلَاةَ.
{ وَتَرَكُوكَ قائِماً } “Ve seni ayakta bıraktılar” cümlesi, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) vaazını dinlemeyi ihmal ettikleri için yaptıklarının çirkinliğini ortaya koymaktadır; yani seni minberde ayakta bıraktılar. Bu da Cuma hutbesindedir. Zahir olan, bunun bir hal cümlesi olmasıdır; yani seni vaaz ve irşat halindeyken bıraktılar da ticarete ve eğlenceye dağılıp gitmekle büyük bir ilmi zayi ettiler. Bu ayet, Cuma namazında hutbeye katılmanın farz olduğuna delalet eder; zira «namazı terk ettiler» dememiştir.
وَأَمَرَ الله نبيئه ﷺ أَنْ يَعِظَهُمْ بِأَنَّ مَا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الثَّوَابِ عَلَى حُضُورِ الْجُمُعَةِ خَيْرٌ مِنْ فَائِدَةِ التِّجَارَةِ وَلَذَّةِ اللَّهْوِ. وَكَذَلِكَ مَا أَعَدَّ اللَّهُ مِنَ الرِّزْقِ لِلَّذِينَ يُؤْثِرُونَ طَاعَةَ اللَّهِ عَلَى مَا يُشْغِلُ عَنْهَا مِنْ وَسَائِلِ الِارْتِزَاقِ جَزَاءً لَهُمْ عَلَى إِيثَارِهِمْ جَزَاءً فِي الدُّنْيَا قَبْلَ جَزَاءِ الْآخِرَةِ، فَرُبَّ رِزْقٍ لَمْ يَنْتَفِعْ بِهِ الْحَرِيصُ عَلَيْهِ وَإِنْ كَانَ كَثِيرًا، وَرُبَّ رِزْقٍ قَلِيلٍ يَنْتَفِعُ بِهِ صَاحِبُهُ وَيَعُودُ عَلَيْهِ بِصَلَاحٍ، قَالَ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [النَّحْل: ٩٧] .
Allah, Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) Cumaya katılmaktan ötürü Allah katında olan sevabın, ticaretin faydasından ve eğlencenin lezzetinden daha hayırlı olduğunu onlara vaaz etmesini emretmiştir. Aynı şekilde Allah'a itaati, ondan alıkoyan geçim vasıtalarına tercih edenler için Allah'ın hazırladığı rızık da, bu tercihlerine karşılık âhiret mükâfatından önce dünyadaki bir mükâfattır. Zira nice rızık vardır ki, çok olsa bile ona hırs gösteren kimse ondan faydalanamaz; nice az rızık da vardır ki sahibi ondan faydalanır ve kendisine hayır getirir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } [Nahl: 97] “Erkek olsun, kadın olsun, kim mümin olarak salih amel işlerse, elbette ona hoş bir hayat yaşatırız ve onların mükâfatını yapmakta olduklarının en güzeliyle mutlaka veririz.”
وَقَالَ حِكَايَةً عَنْ خِطَابِ نَوْعِ قَوْمِهِ فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهاراً [نوح: ١٠- ١٢] .
Nûh'un kavmine olan hitabını hikâye ederek de şöyle buyurmuştur: { فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهاراً } [Nûh: 10-12] “Dedim ki: Rabbinizden mağfiret dileyin; çünkü O çok bağışlayıcıdır. [Öyle yapın ki] üzerinize gökten bol bol yağmur indirsin, mallar ve oğullarla size yardım etsin, size bahçeler versin ve sizin için ırmaklar var etsin.”
وَذُيِّلَ الْكَلَامُ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ لِأَنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَرْضَى عَنْهُ سَلِيمًا مِنَ الْأَكْدَارِ وَالْآثَامِ، وَلِأَنَّهُ يَرْزُقُ خَيْرَ الدُّنْيَا وَخَيْرَ الْآخِرَةِ، وَلَيْسَ غَيْرُ اللَّهِ قَادِرًا عَلَى ذَلِكَ، وَالنَّاسُ فِي هَذَا الْمَقَامِ دَرَجَاتٌ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ وَهُوَ الْعَالِمُ بِالسَّرَائِرِ.
Söz { وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Allah rızık verenlerin en hayırlısıdır” kavliyle fezlekelendirilmiştir (tamamlanmıştır); çünkü Allah, razı olduğu kimseye rızkı kederlerden ve günahlardan arınmış olarak verir; ayrıca dünya ve âhiret hayrını rızık olarak bahşeder. Allah'tan başkası buna güç yetiremez. İnsanlar ise bu makamda yalnız Allah'ın bildiği derecelere ayrılırlar ve O, gizlilikleri hakkıyla bilendir.