وَعُدِلَ عَنِ الْإِضْمَارِ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ الْمُنافِقِينَ لَا يَعْلَمُونَ. وَقَدْ سَبَقَ اسْمُهُمْ فِي نَظِيرِهَا قَبْلَهَا لِتَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةَ الدَّلَالَةِ بِذَاتِهَا فَتَسِيرُ سَيْرَ الْمَثَلِ.
Daha önceki benzerinde açık isimleri geçmiş olmasına rağmen { وَلكِنَّ الْمُنافِقِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat münafıklar bilmezler” kavlinde zamir yerine açık isim kullanılmıştır; ta ki cümle kendi başına müstakil bir anlam ifade etsin ve darbımesel gibi dillerde dolaşsın.
وَإِنَّمَا نُفِيَ عَنْهُمْ هُنَا الْعِلْمُ تَجْهِيلًا بِسُوءِ التَّأَمُّلِ فِي أَمَارَاتِ الظُّهُورِ وَالِانْحِطَاطِ فَلَمْ يَفْطَنُوا لِلْإِقْبَالِ الَّذِي فِي أَحْوَالِ الْمُسْلِمِينَ وَازْدِيَادِ سُلْطَانِهِمْ يَوْمًا فَيَوْمًا وَتَنَاقُصٍ مِنْ أَعْدَائِهِمْ فَإِنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ مُشَاهَدٌ فَكَيْفَ يَظُنُّ الْمُنَافِقُونَ أَنَّ عِزَّتَهُمْ أَقْوَى مِنْ عِزَّةِ قَبَائِلِ الْعَرَبِ الَّذِينَ يَسْقُطُونَ بِأَيْدِي الْمُسْلِمِينَ كُلَّمَا غَزَوهُمْ مِنْ يَوْمِ بَدْرٍ فَمَا بعده.
Burada onların üstünlük ve çöküş belirtileri üzerinde gereği gibi düşünmemelerindeki cehaletlerini ortaya koymak için onlardan ilim nefyedilmiştir. Zira onlar Müslümanların durumundaki yükselişi, hâkimiyetlerinin günden güne artışını ve düşmanlarının ise eksilişini fark edemediler. Oysa bu durum gözle görülen bir gerçektir. Müslümanların Bedir gününden bu yana kendileriyle savaştıkları her seferde hezimete uğrayan Arap kabilelerinin izzetinden münafıklar kendi izzetlerinin nasıl daha üstün olduğunu zannedebilirler?
[سُورَة المُنَافِقُونَ (٦٣) : آيَة ٩]
[Münâfikûn Suresi (63): Ayet 9]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٩) } “Ey iman edenler! Mallarınız ve evlatlarınız sizi Allah'ı zikretmekten alıkoymasın. Kim bunu yaparsa, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir.”
انْتِقَالٌ مِنْ كَشْفِ أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ الْمَسُوقِ لِلْحَذَرِ مِنْهُمْ وَالتَّحْذِيرِ مِنْ صِفَاتِهِمْ، إِلَى الْإِقْبَالِ عَلَى خِطَابِ الْمُؤْمِنِينَ بِنَهْيِهِمْ عَمَّا شَأْنُهُ أَنْ يَشْغَلَ عَنِ التَّذَكُّرِ لِمَا أَمْرَ اللَّهُ وَنَهَى، ثُمَّ الْأَمْرِ بِالْإِنْفَاقِ فِي سُبُلِ الْخَيْرِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ وَجَمَاعَتِهِمْ وَإِسْعَافِ آحَادِهِمْ، لِئَلَّا يَسْتَهْوِيَهُمْ قَوْلُ الْمُنَافِقِينَ لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ [الْمُنَافِقين: ٧] وَالْمُبَادَرَةُ إِلَى ذَلِكَ قَبْلَ إِتْيَانِ الْمَوْتِ الَّذِي لَا يُدْرَى وَقْتُ حُلُولِهِ حِينَ تَمَنَّى أَنْ يَكُونَ قَدْ تَأَخَّرَ أَجَلُهُ لِيَزِيدَ مِنَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ فَلَا يَنْفَعُهُ التَّمَنِّي وَهُوَ تَمْهِيدٌ لِقَوْلِهِ بَعْدَهُ وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ [المُنَافِقُونَ: ١٠] ، فَالْمُنَاسِبَةُ لِهَذَا الِانْتِقَالِ هُوَ حِكَايَةُ مَقَالِ الْمُنَافِقِينَ وَلِذَلِكَ قدم ذكر الْأَمْوَال عَلَى ذِكْرِ الْأَوْلَادِ لِأَنَّهَا أَهَمُّ بِحَسَبِ السِّيَاقِ.
Bu ayet; münafıklardan sakındırmak ve onların sıfatlarına karşı uyarmak amacıyla hallerini ortaya koymaktan, müminlere yönelerek Allah'ın emir ve yasaklarını hatırlamaktan alıkoyacak şeyleri onlara yasaklamaya; ardından münafıkların { لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ } [Münâfikûn: 7] “Resûlullah'ın yanında bulunanlara infak etmeyin” sözüne kapılmamaları için Allah yolunda, Müslümanların ve onların cemaatinin maslahatları uğruna ve muhtaç fertlerine yardım hususunda hayır yollarına infak etmelerini emretmeye yapılan bir geçiştir. Ayrıca bu infakı, ne zaman geleceği bilinmeyen ve geldiğinde insanın salih amellerini artırmak için ecelinin ertelenmesini temenni edip de bu temennisinin fayda vermeyeceği ölüm çatıp gelmeden önce aceleyle yapmaya bir davettir. Bu da sonraki { وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ } [Münâfikûn: 10] “Size rızık olarak verdiklerimizden infak edin” kavli için bir hazırlıktır. Bu geçişin münasebeti ise münafıkların sözünün hikâye edilmesidir; bu sebeple bağlam açısından daha önemli olduğu için malların zikri çocukların zikrinden önceye alınmıştır.
وَنُودِيَ الْمُخَاطَبُونَ بِطَرِيقِ الْمَوْصُولِ لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ الصِّلَةُ مِنَ التَّهَمُّمِ لِامْتِثَالِ النَّهْيِ.
Muhataplara ism-i mevsul yoluyla seslenilmiştir; çünkü sıla cümlesi, yasağa uymaya yönelik bir gayret ve itinayı hissettirmektedir.
وَخُصَّ الْأَمْوَالُ وَالْأَوْلَادُ بِتَوَجُّهِ النَّهْيِ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِهَا اشْتِغَالًا يُلْهِي عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ لِأَنَّ الْأَمْوَالَ مِمَّا يَكْثُرُ إِقْبَالُ النَّاسِ عَلَى إِنْمَائِهَا وَالتَّفْكِيرِ فِي اكْتِسَابِهَا بِحَيْثُ تَكُونُ أَوْقَاتُ الشُّغْلِ بِهَا أَكْثَرَ مِنْ أَوْقَاتِ الشُّغْلِ بِالْأَوْلَادِ. وَلِأَنَّهَا كَمَا تَشْغَلُ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ بِصَرْفِ الْوَقْتِ فِي كَسْبِهَا وَنَمَائِهَا، تَشْغَلُ عَنْ ذِكْرِهِ أَيْضًا بِالتَّذْكِيرِ لِكَنْزِهَا بِحَيْثُ يُنْسَى ذِكْرُ مَا دَعَا اللَّهُ إِلَيْهِ مِنْ إِنْفَاقِهَا.
Allah'ı anmaktan alıkoyacak derecede onlarla meşgul olma yasağının yöneltilmesinde mallar ve evlatlar tahsis edilmiştir; çünkü mallar, insanların çoğaltmaya ve kazanma yollarını düşünmeye fazlasıyla yöneldiği şeylerdendir, öyle ki malla meşgul olma vakitleri çocuklarla meşgul olma vakitlerinden daha çoktur. Ayrıca mallar, kazanılması ve artırılması uğruna vakit harcanarak Allah'ın zikrinden alıkoyduğu gibi, biriktirilme kaygısıyla da Allah'ın infak edilmesine dair çağrısının unutulmasına sebep olarak O'nun zikrinden alıkoyar.
وَأَمَّا ذِكْرُ الْأَوْلَادِ فَهُوَ إِدْمَاجٌ لِأَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالْأَوْلَادِ وَالشَّفَقَةَ عَلَيْهِم وتدبير شؤونهم وَقَضَاءَ الْأَوْقَاتِ فِي التَّأَنُّسِ بِهِمْ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُنْسِيَ عَنْ تَذَكُّرِ أَمْرِ اللَّهِ وَنَهْيِهِ فِي أَوْقَاتٍ كَثِيرَةٍ
Çocukların zikredilmesine gelince, bu bir idmâcdır (söz içinde başka bir manaya yer verme). Zira çocuklarla meşgul olmak, onlara şefkat göstermek, işlerini çekip çevirmek ve onlarla vakit geçirip ünsiyet kurmak, çoğu zaman Allah'ın emir ve yasaklarını hatırlamayı unutturacak mahiyettedir.
فَالشُّغْلُ بِهَذَيْنِ أَكْثَرُ مِنَ الشُّغْلِ بِغَيْرِهِمَا.
Dolayısıyla bu ikisiyle meşguliyet, bunların dışındakilerle meşguliyetten çok daha fazladır.
وَصِيغَ الْكَلَامُ فِي قَالَبِ تَوْجِيهِ النَّهْيِ عَنِ الْإِلْهَاءِ عَنِ الذَّكْرِ، إِلَى الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَالْمُرَادُ نَهْيُ أَصْحَابِهَا، وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ مَعْرُوفٌ وَقَرِينَتُهُ هُنَا قَوْلُهُ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ. وَأَصْلُهُ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ مُبَالَغَةً فِي نَهْيِ أَصْحَابِهَا عَنِ الِاشْتِغَالِ بِسَبَبِهَا عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، فَنُزِّلَ سَبَبُ الْإِلْهَاءِ مَنْزِلَةَ اللَّاهِي لِلْمُلَابَسَةِ بَيْنَهُمَا وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَغَيْرِهِ كَقَوْلِهِ:
Kelam, zikirden alıkoyma yasağını bizzat mallara ve çocuklara yöneltme kalıbında kurulmuştur; fakat kastedilen bunların sahiplerini nehyetmektir. Bu bilinen bir kullanımdır ve buradaki karinesi { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Kim bunu yaparsa, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir” kavlidir. Bunun aslı, sahiplerinin onlar sebebiyle Allah'ı zikretmekten meşgul olmalarını yasaklamada mübalağa kastıyla yapılmış bir mecâz-ı aklîdir; aralarındaki irtibattan ötürü alıkoyma sebebi bizzat alıkoyan konumuna yerleştirilmiştir. Bu, Kur'an'da ve diğer kelamlarda çokça mevcuttur; nitekim { يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ } [A'râf: 27] “Ey Âdemoğulları! Şeytan sizi fitneye düşürmesin” kavli ve [Arapların] «Şöyle yaptığını görmeyeyim (sakın öyle yapma)» sözleri böyledir.
يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ [الْأَعْرَاف: ٢٧] وَقَوْلِهِمْ لَا أَعْرِفَنَّكَ تَفْعَلُ كَذَا.
{ يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ } [A'râf: 27] “Ey Âdemoğulları! Şeytan sizi fitneye düşürmesin” kavli ve Arapların «Şöyle yaptığını kesinlikle görmeyeyim» [şeklindeki] sözleri böyledir.
وَلَا فِي قَوْلِهِ: وَلا أَوْلادُكُمْ نَافِيَةٌ عَاطِفَةٌ أَوْلادُكُمْ عَلَى أَمْوالُكُمْ، وَالْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ مَدْخُولُ لَا النَّاهِيَةِ لِأَنَّ النَّهْيَ يَتَضَمَّنُ النَّفْيَ إِذْ هُوَ طَلَبُ عَدَمِ الْفِعْلِ فَ لَا النَّاهِيَةِ أَصْلُهَا لَا النَّافِيَةُ أُشْرِبَتْ مَعْنَى النَّهْيِ عِنْدَ قَصْدِ النَّهْيِ فَجَزَمَتِ الْفِعْلَ حَمْلًا عَلَى مُضَادَّةِ مَعْنَى لَامِ الْأَمْرِ فَأُكِّدَ النَّهْيُ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِالْأَوْلَادِ بِحَرْفِ النَّفْيِ لِيَكُونَ لِلِاشْتِغَالِ بِالْأَوْلَادِ حَظٌّ مِثْلُ حَظِّ الْأَمْوَالِ.
{ وَلا أَوْلادُكُمْ } kavlindeki «lâ» (لَا), nâfiye (olumsuzluk harfi) olup { أَوْلادُكُمْ } lafzını { أَمْوالُكُمْ } üzerine atfetmektedir. Kendisine atıf yapılan lafız ise nâhiye olan «lâ»nın müdahale alanındadır; çünkü nehiy, fiilin yapılmamasını talep etmek olduğundan nefyi de içerir. Aslında nehiy «lâ»sı nefy «lâ»sından ibarettir; nehiy kastedildiğinde nehiy manasıyla yoğrulmuş ve emir «lâm»ının manasının zıddına hamledilerek fiili cezmetmiştir. Böylece çocuklarla oyalanma yasağı nefy harfiyle tekit edilmiştir ki çocuklarla meşguliyet de mallarla meşguliyet gibi [hükümden] tam bir pay alsın.
وذِكْرِ اللَّهِ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَيَيْهِ الْحَقِيقِيِّ وَالْمَجَازِيِّ. فَيَشْمَلُ الذَّكَرَ بِالْلِسَانِ كَالصَّلَاةِ وَتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ، وَالتَّذَكُّرَ بِالْعَقْلِ كَالتَّدَبُّرِ فِي صِفَاتِهِ وَاسْتِحْضَارِ امْتِثَالِهِ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ:
«Zikrullâh» (ذِكْرِ اللَّهِ), hakiki ve mecazi iki manasında da kullanılmıştır. Dolayısıyla namaz kılmak ve Kur'an okumak gibi dille yapılan zikri de, O'nun sıfatlarını tefekkür etmek ve emirlerine uymayı zihinde canlı tutmak gibi akılla yapılan hatırlamayı da kapsar. Ömer b. el-Hattâb [şöyle] demiştir:
«أَفْضَلُ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ بِالْلِسَانِ ذِكْرُ اللَّهِ عِنْدَ أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ» .
“Dille Allah'ı zikretmekten daha faziletlisi, O'nun emri ve yasağı karşısında Allah'ı hatırlamaktır.”
وَفِيهِ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ الَّذِي لَا يُلْهِي عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ لَيْسَ بِمَذْمُومٍ وَلَهُ مَرَاتِبُ.
Ayrıca bunda, Allah'ın zikrinden alıkoymayan mal ve çocuk meşguliyetinin yerilmiş olmadığına ve bunun dereceleri bulunduğuna delalet vardır.
وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ، دَلِيلٌ عَلَى قَوْلِ عُلَمَاءِ أُصُولِ الْفِقْهِ «النَّهْيُ اقْتِضَاءُ كَفٍّ عَنْ فعل» .
{ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Kim bunu yaparsa, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir” kavli, fıkıh usulü âlimlerinin «Nehiy, bir fiilden vazgeçmeyi gerektirir» sözüne bir delildir.
وَالْإِشَارَة ب ذلِكَ إِلَى اللَّهْوِ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ بِسَبَبِ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ، أَيْ وَمَنْ يُلْهَ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، أَيْ يَتْرُكُ ذِكْرَ اللَّهِ الَّذِي أُوجَبَهُ مِثْلَ الصَّلَاةِ فِي الْوَقْتِ وَيَتْرُكُ تَذَكُّرَ اللَّهِ، أَيْ مُرَاعَاةَ أَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ.
{ ذلِكَ } ile yapılan işaret, mallar ve evlatlar sebebiyle Allah'ın zikrinden gafil kalmayadır. Yani kim Allah'ın zikrinden alıkonursa; diğer bir deyişle vaktinde namaz kılmak gibi Allah'ın farz kıldığı zikri terk ederse ve Allah'ı hatırlamayı, yani O'nun emir ve yasaklarını gözetmeyi bırakırsa [ziyana uğrar].
وَمَتَى كَانَ اللَّهْوُ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ بِالِاشْتِغَالِ بِغَيْرِ الْأَمْوَالِ وَغَيْرِ الْأَوْلَادِ كَانَ أَوْلَى بِحُكْمِ النَّهْيِ وَالْوَعِيدِ عَلَيْهِ.
Allah'ın zikrinden gafil kalma hali malların ve çocukların dışındaki şeylerle meşguliyet sebebiyle olduğunda, nehiy ve tehdit hükmüne dahil olmaya evleviyetle layıktır.
وَأَفَادَ ضَمِيرُ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ: فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ قَصْرَ صِفَةِ الْخَاسِرِ عَلَى الَّذِينَ يَفْعَلُونَ الَّذِي نُهُوا عَنْهُ، وَهُوَ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ لِلْمُبَالَغَةِ فِي اتِّصَافِهِمْ بِالْخُسْرَانِ كَأَنَّ خُسْرَانَ غَيْرِهِمْ لَا يُعَدُّ خُسْرَانًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى خُسْرَانِهِمْ.
{ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } kavlindeki fasıl zamiri (هُمُ), hüsran niteliğini yasaklanan şeyi yapanlara hasretmeyi ifade etmiştir. Bu, onların hüsranla nitelenmesindeki mübalağa için yapılmış iddiâî bir hasrdır; sanki başkalarının uğradığı hüsran, bunların hüsranı yanında hüsran sayılmaz gibidir.
وَالْإِشَارَةُ إِلَيْهِم ب فَأُولئِكَ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا مَا بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ بِسَبَبِ مَا ذُكِرَ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، أَعْنِي اللَّهْوَ عَنْ ذكر الله.
Onlara { فَأُولئِكَ } ile işaret edilmesi; işaret isminden sonra gelen [hüsran] hükmünü, işaret isminden önce zikredilen şey —yani Allah'ın zikrinden gafil olma— sebebiyle hak ettiklerine dikkat çekmek içindir.
[سُورَة المُنَافِقُونَ (٦٣) : آيَة ١٠]
[Münâfikûn Suresi (63): Ayet 10]
وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠)
{ وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠) } “Herhangi birinize ölüm gelip de: «Rabbim! Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verip salihlerden olsaydım!» demeden önce, size rızık olarak verdiklerimizden infak edin.”
هَذَا إِبْطَالٌ وَنَقْضٌ لِكَيْدِ الْمُنَافِقِينَ حِينَ قَالُوا: لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ [المُنَافِقُونَ: ٧] ، وَهُوَ يَعُمُّ الْإِنْفَاقَ عَلَى الْمُلْتَفِّينَ حَوْلَ رَسُول الله ﷺ وَالْإِنْفَاقَ عَلَى غَيْرِهِمْ فَكَانَتِ الْجُمْلَةُ كَالتَّذْيِيلِ.
Bu, münafıkların { لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ } [Münâfikûn: 7] “Resûlullah'ın yanında bulunanlara infak etmeyin” dedikleri sıradaki tuzaklarını iptal etmek ve boşa çıkarmaktır. Bu emir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in etrafında toplananlara infak etmeyi de başkalarına infak etmeyi de kapsar; dolayısıyla bu cümle tezyîl (pekiştirici fezleke) mesabesindedir.
وَفَعَلُ أَنْفِقُوا مُسْتَعْمَلٌ فِي الطَّلَبِ الشَّامِلِ لِلْوَاجِبِ وَالْمُسْتَحَبِّ فَإِنَّ مَدْلُولَ صِيغَةِ:
{ أَنْفِقُوا } fiili, vacip olanı da mendup olanı da kapsayan genel bir talep anlamında kullanılmıştır; zira
افْعَلْ، مُطْلَقُ الطَّلَبِ، وَهُوَ الْقَدْرُ الْمُشْتَرَكُ بَيْنَ الْوُجُوبِ وَالنَّدْبِ.
«if'al» (افْعَلْ) sığasının medlûlü mutlak taleptir ve bu da vücup ile nedb arasındaki ortak paydadır.
وَفِي قَوْله: مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْإِنْفَاقَ الْمَأْمُورَ بِهِ شكر لله عَلَى مَا رَزَقَ الْمُنْفِقُ فَإِنَّ الشُّكْرَ صَرْفُ الْعَبْدِ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْهِ فِيمَا خُلِقَ لِأَجْلِهِ، وَيُعْرَفُ ذَلِكَ مِنْ تِلْقَاءِ الشَّرِيعَةِ.
{ مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ } kavlinde, emredilen infakın, infak edenin rızıklandırıldığı şey hususunda Allah'a bir şükür olduğuna işaret vardır; çünkü şükür, kulun Allah'ın kendisine lütfettiği nimeti ne için yaratıldıysa o uğurda sarf etmesidir ve bu da şeriat vasıtasıyla bilinir.
وَ (مِنْ) لِلتَّبْعِيضِ، أَيْ بَعْضَ مَا رَزَقْنَاكُمْ، وَهَذِهِ تَوْسِعَةٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ، وَهَذَا الْبَعْضُ مِنْهُ هُوَ مُعَيَّنُ الْمِقْدَارِ مِثْلَ مَقَادِيرِ الزَّكَاةِ وَصَدَقَةِ الْفِطْرِ. وَمِنْهُ مَا يَتَعَيَّنُ بِسَدِّ الْخَلَّةِ الْوَاجِبِ سَدَّهَا مَعَ طَاقَةِ الْمُنْفِقِ كَنَفَقَاتِ الْحَجِّ وَالْجِهَادِ وَالرِّبَاطِ وَنَفَقَاتِ الْعِيَالِ الْوَاجِبَةِ وَنَفَقَاتِ مَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ الضَّرُورِيَّةِ وَالْحَاجِيَّةِ، وَمِنْهُ مَا يَتَعَيَّنُ بِتَعَيُّنِ سَبَبِهِ كَالْكَفَّارَاتِ، وَمِنْهُ مَا وَكَّلَ لِلنَّاسِ تَعْيِينَهُ مِمَّا لَيْسَ بِوَاجِبٍ من الْإِنْفَاق فَذَلِك مَوْكُولٌ إِلَى رَغَبَاتِ النَّاسِ فِي نَوَالِ الثَّوَابِ فَإِنَّ ذَلِكَ بَابٌ عَظِيمٌ مِنَ الْقُرْبَى مِنْ رِضَى اللَّهِ تَعَالَى،
«Min» (مِنْ) teb'îz (kısmîlik) içindir, yani «size rızık olarak verdiklerimizin bir kısmını [infak edin]» demektir; bu da Allah'ın kullarına bir kolaylığıdır. Bu «kısım»dan kimi zekât ve fıtır sadakası miktarları gibi miktarı belirlenmiş olanlardır. Kimi infak edenin gücü nispetinde karşılanması vacip olan bir ihtiyacı gidermekle belirlenir; hac, cihad ve ribât harcamaları, aile efradının vacip nafakaları ile Müslümanların zaruri ve hâcî maslahatlarına yapılan harcamalar gibi. Kimi de kefaretler gibi sebebinin belirlenmesiyle belirlenir. Kimi ise infaktan vacip olmayan ve belirlenmesi insanlara bırakılmış kısımdır ki bu da insanların sevap elde etme arzularına havale edilmiştir; nitekim bu, Allah Teâlâ'nın rızasına yakınlaşmanın muazzam bir kapısıdır.
وَفِي الْحَدِيثِ «الصَّدَقَةُ تُطْفِئُ الْخَطَايَا كَمَا يطفىء الْمَاءُ النَّارَ»
Hadis-i şerifte [şöyle] buyrulmuştur: “Sadaka, suyun ateşi söndürdüğü gibi hataları söndürür (yok eder).”
. وَقَدْ ذَكَّرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا فِي الْإِنْفَاقِ مِنَ الْخَيْرِ بِأَنَّ عَلَيْهِمْ أَنْ يُكْثِرُوا مِنْهُ مَا دَامُوا مُقْتَدِرِينَ قَبْلَ الْفَوْتِ، أَيْ قَبْلَ تَعَذُّرِ الْإِنْفَاقِ وَالْإِتْيَانِ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَذَلِكَ حِينَ يَحِسُّ الْمَرْءُ بِحَالَةٍ تُؤْذِنُ بِقُرْبِ الْمَوْتِ وَيُغْلَبُ عَلَى قُوَاهُ فَيَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يُؤَخِّرَ مَوْتَهُ وَيَشْفِيَهُ لِيَأْتِيَ بِكَثِيرٍ مِمَّا فَرَّطَ فِيهِ مِنَ الْحَسَنَاتِ طَمَعًا أَنْ يُسْتَجَابَ لَهُ فَإِنْ كَانَ فِي أَجَلِهِ تَأْخِيرٌ فَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَسْتَجِيبَ لَهُ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي الْأَجَلِ تَأْخِيرٌ أَوْ لَمْ يُقَدِّرِ اللَّهُ لَهُ الِاسْتِجَابَةَ فَإِنَّهُ خَيْرٌ كَثِيرٌ.
Allah müminlere infaktaki hayrı hatırlatarak, ellerinde imkân varken fırsat kaçmadan önce —yani infak etmenin ve salih ameller işlemenin imkânsız hale gelmesinden evvel— infakı bolca yapmaları gerektiğini bildirmiştir. Bu fırsatın kaçması, kişinin ölümün yaklaştığını hissettiren bir hale girmesi, güç ve kuvvetten düşmesi anıdır; işte o vakit kul, [duasının] kabul edilmesi ümidiyle, kaçırdığı pek çok iyiliği yerine getirebilmek için Allah'tan ölümünü geciktirmesini ve kendisine şifa vermesini diler. Eğer ecelinde bir tehir takdir edilmişse, umulur ki Allah onun bu duasını kabul eder; şayet ecelinde bir erteleme yoksa veya Allah onun duasının kabulünü takdir etmemişse, [fırsat eldeyken yapılan infak] pek büyük bir hayırdır.
ولَوْلا حَرْفُ تَحْضِيضٍ، وَالتَّحْضِيضُ الطَّلَبُ الْحَثِيثُ الْمُضْطَرُّ إِلَيْهِ، وَيُسْتَعْمَلُ
{ لَوْلا } tahdîd (teşvik ve talep) harfidir; tahdîd ise muhtaç kalınan şeyin ısrarla talep edilmesidir. Ayrıca
لَوْلا لِلْعَرْضِ أَيْضًا وَالتَّوْبِيخِ وَالتَّنْدِيمِ وَالتَّمَنِّي عَلَى الْمَجَازِ أَوِ الْكِنَايَةِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٩٨] .
«levlâ» (لَوْلا) mecaz veya kinaye yoluyla arz (teklif), kınama, pişman ettirme ve temenni anlamlarında da kullanılır; bu husus Yûnus Suresi'ndeki [98] { فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ } “Keşke bir kasaba iman etseydi ya!” kavlinde geçmişti.
وَحَقُّ الْفِعْلِ بَعْدَهَا أَنْ يَكُونَ مُضَارِعًا وَإِنَّمَا جَاءَ مَاضِيًا هُنَا لِتَأْكِيدِ إِيقَاعِهِ فِي دُعَاءِ الدَّاعِي حَتَّى كَأَنَّهُ قَدْ تَحَقَّقَ مِثْلَ أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النَّحْل: ١] وَقَرِينَةُ ذَلِكَ تَرْتِيبُ فِعْلَيْ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ عَلَيْهِ.
Bu edattan sonraki fiilin hakkı muzari olmasıdır; burada mazi olarak gelmesi ise, dua edenin duasında bunun gerçekleşmesini tekit etmek içindir, öyle ki { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } [Nahl: 1] “Allah'ın emri geldi” kavlinde olduğu gibi sanki kesinlikle gerçekleşmiş gibidir. Bunun karinesi ise { فَأَصَّدَّقَ } ve { وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ } fiillerinin ona terettüp ettirilmesidir.
وَالْمَعْنَى: فَيَسْأَلُ الْمُؤْمِنُ رَبَّهُ سُؤَالًا حَثِيثًا أَنْ يُحَقِّقَ تَأْخِيرَ مَوْتِهِ إِلَى أَجَلٍ يَسْتَدْرِكُ فِيهِ مَا اشْتَغَلَ عَنْهُ مِنْ إِنْفَاقٍ وَعَمَلٍ صَالِحٍ.
Manası şudur: Mümin kimse, gaflet edip meşgul olduğu infak ve salih amelleri telafi edebileceği bir süreye kadar ölümünün tehir edilmesini Rabbinden ısrarla talep eder.
وَوَصْفُ الْأَجَلِ بِ قَرِيبٍ تَمْهِيدٌ لِتَحْصِيلِ الِاسْتِجَابَةِ بِنَاءً عَلَى مُتَعَارَفِ النَّاسِ أَنَّ الْأَمْرَ الْيَسِيرَ أَرْجَى لِأَنْ يَسْتَجِيبَهُ الْمَسْئُولُ فَيَغْلِبُ ذَلِكَ عَلَى شُعُورِهِمْ حِينَ يَسْأَلُونَ اللَّهَ تَنْسَاقُ بِذَلِكَ نُفُوسُهُمْ إِلَى مَا عَرَفُوا، وَلِذَلِكَ
Ecelin { قَرِيبٍ } “yakın” sıfatıyla nitelenmesi, insanların örfünde az olan şeyin talep edilen kimse tarafından kabul edilmesinin daha muhtemel olduğu esasına dayanılarak icabeti elde etmeye bir hazırlıktır. Dolayısıyla Allah'tan istedikleri vakit bu düşünce onların duygularına galip gelir ve nefisleri bildikleri bu yaklaşıma yönelir. Bu sebeple
وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ «لَا يَقُولُنَّ أَحَدُكُمْ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي إِنْ شِئْتَ وَلِيَعْزِمَ الْمَسْأَلَةَ فَإِنَّهُ لَا مُكْرِهَ لَهُ»
hadiste şöyle varid olmuştur: “Hiçbiriniz «Allah'ım, dilersen beni bağışla» demesin; talebini kesin ve kararlı bir dille yapsın; çünkü O'nu zorlayacak hiçbir güç yoktur.”
. تَنْبِيهًا عَلَى هَذَا التَّوَهُّمِ فَالْقُرْآنُ حَكَى عَنِ النَّاسِ مَا هُوَ الْغَالِبُ عَلَى أَقْوَالِهِمْ.
Bu hadis söz konusu vehme karşı uyarıda bulunmaktadır; zira Kur'an insanların sözlerinde galip olan durumu hikâye etmiştir.
وَانْتَصَبَ فِعْلُ فَأَصَّدَّقَ عَلَى إِضْمَارِ (أَنَّ) الْمَصْدَرِيَّةِ إِضْمَارًا وَاجِبًا فِي جَوَابِ الطَّلَبِ.
{ فَأَصَّدَّقَ } fiili, talep cümlesinin cevabında gizlenmesi vacip olan masdariyet bildiren «en» (أَنْ) harfinin takdiriyle mensup olmuştur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَأَكُنْ فَقَدِ اخْتَلَفَ فِيهِ الْقُرَّاءُ.
{ وَأَكُنْ } kavline gelince, kurrâ bu hususta ihtilaf etmiştir.
فَأَمَّا الْجُمْهُورُ فَقَرَأُوهُ مَجْزُومًا بِسُكُونِ آخِرِهِ عَلَى اعْتِبَارِهِ جَوَابًا لِلطَّلَبِ مُبَاشَرَةً لِعَدَمِ وُجُودِ فَاءِ السَّبَبِيَّةِ فِيهِ، وَاعْتِبَارِ الْوَاوِ عَاطِفَةً جُمْلَةً عَلَى جُمْلَةٍ وَلَيْسَتْ عَاطِفَةً مُفْرَدًا عَلَى مُفْرَدٍ. وَذَلِكَ لِقَصْدِ تَضْمِينِ الْكَلَامِ مَعْنَى الشَّرْطِ زِيَادَةً عَلَى مَعْنَى التَّسَبُّبِ فَيُغْنِي الْجَزْمُ عَنْ فِعْلِ شَرْطِ. فَتَقْدِيرُهُ: إِنْ تُؤَخِّرْنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ أَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ، جَمْعًا بَيْنَ التَّسَبُّبِ الْمُفَادِ بِالْفَاءِ، وَالتَّعْلِيقِ الشُّرْطِيِّ الْمُفَادِ بِجَزْمِ الْفِعْلِ.
Cumhura gelince; onlar bu fiilde fâ-i sebebiyye bulunmadığı için doğrudan talebin cevabı kabul ederek ve «vâv»ı da müfredi müfrede değil cümleyi cümleye atfeden bir harf sayarak sonunun sükûnu ile meczum okumuşlardır. Bu, kelama sebep bildirme manasına ilaveten şart manası kazandırmak içindir; böylece cezm, şart fiiline ihtiyaç bırakmaz. Takdiri şöyledir: «Eğer beni yakın bir süreye kadar ertelersen, salihlerden olurum». Bu, «fâ»nın ifade ettiği sebep-sonuç ilişkisi ile fiilin cezminin ifade ettiği şartlı bağlama manasını bir araya getirmektedir.
وَإِذَا قَدْ كَانَ الْفِعْلُ الْأَوَّلُ هُوَ الْمُؤَثِّرُ فِي الْفِعْلَيْنِ الْوَاقِعِ أَحَدُهُمَا بَعْدَ فَاءِ السَّبَبِيَّةِ وَالْآخَرُ بَعْدَ الْوَاوِ الْعَاطِفَةِ عَلَيْهِ. فَقَدْ أَفَادَ الْكَلَامُ التَّسَبُّبَ وَالتَّعْلِيقَ فِي كِلَا الْفِعْلَيْنِ وَذَلِكَ يَرْجِعُ إِلَى مُحَسِّنِ الِاحْتِبَاكِ. فَكَأَنَّهُ قِيلَ: لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُونَ مِنَ الصَّالِحِينَ. إِنْ تُؤَخِّرْنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ أَصَّدَّقْ وَأُكِنْ مِنَ الصَّالِحِينَ.
Biri fâ-i sebebiyyeden sonra, diğeri ise ona atfeden «vâv»dan sonra gelen bu iki fiil üzerinde ilk fiil etkili olduğuna göre, kelam her iki fiilde de hem sebebiyet hem de şart bağıntısı ifade etmiş olur ki bu da ihtibâk sanatına racidir. Sanki şöyle denilmiştir: «Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verip salihlerden olsaydım! Eğer beni yakın bir süreye kadar ertelersen, sadaka verir ve salihlerden olurum».
وَمِنْ لَطَائِفِ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ أَنَّ هَذَا السَّائِلَ بَعْدَ أَنْ حَثَّ سُؤَالَهُ أَعْقَبَهُ بِأَنَّ الْأَمْرَ مُمْكِنٌ فَقَالَ: إِنْ تُؤَخِّرْنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ أَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ. وَهُوَ مِنْ بَدَائِعِ
Bu kullanımın inceliklerindendir ki: Talepte bulunan bu kimse, talebini ısrarla dile getirdikten sonra bunun mümkün olduğunu belirterek «Eğer beni yakın bir süreye kadar ertelersen, sadaka verir ve salihlerden olurum» demiştir. Bu ise
الِاسْتِعْمَالِ الْقُرْآنِيِّ لِقَصْدِ الْإِيجَازِ وَتَوْفِيرِ الْمَعَانِي.
îcâz (az sözle çok şey anlatma) ve bol mana kazandırma kastıyla yapılan eşsiz Kur'an kullanımlarındandır.
وَوَجَّهَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ وَالزُّجَاجُ قِرَاءَةَ الْجُمْهُورِ بِجَعْلِ وَأَكُنْ مَعْطُوفًا عَلَى مَحَلِّ فَأَصَّدَّقَ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ مِنْ بَيْنِ الْعَشَرَةِ وَأَكُونَ بَالنَّصْبِ وَالْقِرَاءَةُ رِوَايَةٌ مُتَوَاتِرَةٌ وَإِنْ كَانَتْ مُخَالِفَةً لِرَسْمِ الْمَصَاحِفِ الْمُتَوَاتِرَةِ. وَقِيلَ: إِنَّهَا يُوَافِقُهَا رَسْمُ مُصْحَفِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَمُصْحَفِ ابْنِ مَسْعُودٍ.
Ebû Alî el-Fârisî ve ez-Zeccâc, cumhurun kıraatini { وَأَكُنْ } fiilini { فَأَصَّدَّقَ } fiilinin mahalline matuf kılarak izah etmişlerdir. On kıraat imamı arasından yalnızca Ebû Amr ise nasb ile { وَأَكُونَ } şeklinde okumuştur; bu kıraat, tevatür yoluyla gelen mushafların resmihatına aykırı olsa bile mütevatir bir rivayettir. Bu kıraatin Übey b. Ka'b'ın mushafı ile İbn Mes'ûd'un mushafının resmihatına uygun olduğu da söylenmiştir.
وَقَرَأَ بِذَلِكَ الْحَسَنُ وَالْأَعْمَشُ وَابْنُ مَحِيضٍ مِنَ الْقِرَاءَاتِ غَيْرِ الْمَشْهُورَةِ، وَرُوِيَتْ عَنْ مَالِكِ بْنِ دِينَارٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَأَبِي رَجَاءٍ. وَتلك أَقَلُّ شُهْرَةٍ.
Meşhur olmayan kıraatlerden olarak el-Hasan, el-A'meş ve İbn Muhaysın da böyle okumuşlardır. Bu kıraat Mâlik b. Dînâr, İbn Cübeyr ve Ebû Recâ'dan da rivayet edilmiştir; bunlar ise daha az meşhurdur.
وَاعْتَذَرَ أَبُو عَمْرٍو عَنْ مُخَالَفَةِ قِرَاءَتِهِ لِلْمَصَحِفِ بِأَنَّ الْوَاوَ حُذِفَتْ فِي الْخَطِّ اخْتِصَارًا يُرِيدُ أَنَّهُمْ حَذَفُوا صُورَةَ إِشْبَاعِ الضَّمَّةِ وَهُوَ الْوَاوُ اعْتِمَادًا عَلَى نُطْقِ الْقَارِئِ
Ebû Amr, kıraatinin mushaflara muhalif oluşunu «vâv»ın yazıda kısaltma amacıyla hazfedilmiş olmasıyla açıklamıştır. Yani okuyucunun telaffuzuna güvenilerek dammenin işbâ (uzatma) sureti olan «vâv»ı hazfettiklerini kastetmektedir;
كَمَا تُحْذَفُ الْأَلِفُ اخْتِصَارًا بِكَثْرَةٍ فِي الْمَصَاحِفِ. وَقَالَ الْقُرَّاءُ الْعَرَبُ: قَدْ تَسْقُطُ الْوَاوُ فِي بَعْضِ الْهِجَاءِ كَمَا أَسْقَطُوا الْأَلِفَ مِنْ سُلَيْمَانَ وَأَشْبَاهِهِ، أَيْ كَمَا أَسْقَطُوا الْوَاوَ الثَّانِيَةَ مِنْ دَاوُودَ وَبِكَثْرَةٍ يَكْتُبُونَهُ دَاوُدَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَرَأَيْتُ فِي مَصَاحِفِ عَبْدِ الله «فقولا» نقلا بِغَيْرِ وَاوٍ، وَكُلُّ هَذَا لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ لِأَن الْقُرْآن ملتقىّ بِالتَّوَاتُرِ لَا بِهِجَاءِ الْمَصَاحِفِ وَإِنَّمَا الْمَصَاحِفُ مُعِينَةٌ على حفظه.
tıpkı mushaflarda elifin kısaltma amacıyla çokça hazfedilmesi gibi. Arap kurrâsı şöyle demiştir: «Süleyman ve benzeri kelimelerden elifi düşürdükleri gibi, bazen imlada vâv da düşebilir.» Yani Dâvûd kelimesindeki ikinci vâvı düşürdükleri gibi; nitekim onu çoğunlukla [tek vâv ile] Dâvud şeklinde yazarlar. El-Ferrâ şöyle demiştir: «Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushaflarında naklen “fekūlâ” kelimesini vâv'sız gördüm.» Bütün bunlara gerek de yoktur; zira Kur'an, mushafların imlasıyla değil tevatürle telakki edilmiştir; mushaflar ise sadece onun ezberlenmesine yardımcıdır.
[سُورَة المُنَافِقُونَ (٦٣) : آيَة ١١]
[Münâfikûn Suresi (63), Ayet 11]
وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْساً إِذا جاءَ أَجَلُها وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١١)
{ وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْساً إِذا جاءَ أَجَلُها وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Allah, eceli geldiğinde hiçbir kimseyi asla ertelemez. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (11)
وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْساً إِذا جاءَ أَجَلُها.
{ وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْساً إِذا جاءَ أَجَلُها } “Allah, eceli geldiğinde hiçbir kimseyi asla ertelemez.”
اعْتِرَاضٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ فَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ تَذْكِيرًا لِلْمُؤْمِنِينَ بِالْأَجَلِ لِكُلِّ رُوحٍ عِنْدَ حُلُولِهَا فِي جَسَدِهَا حِينَ يُؤْمَرُ الْمَلِكُ الَّذِي يَنْفُخُ الرُّوحَ يُكْتَبُ أَجَلُهُ وَعَمَلُهُ وَرِزْقُهُ وَشَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ. فَالْأَجَلُ هُوَ الْمُدَّةُ الْمُعَيَّنَةُ لِحَيَاتِهِ لَا يُؤَخَّرُ عَنْ أَمَدِهِ فَإِذَا حَضَرَ الْمَوْتُ كَانَ دُعَاءُ الْمُؤْمِنِ اللَّهَ بِتَأْخِيرِ أَجَلِهِ مِنَ الدُّعَاءِ الَّذِي اسْتَجَابَ لِأَنَّ اللَّهَ قَدَّرَ الْآجَالَ.
Sözün sonunda bir itirazdır (cümle arası açıklamadır); «vâv» ise itiraziyyedir. Ruh üfleyen meleğe onun eceli, ameli, rızkı ve şaki mi yoksa said mi olacağı yazılması emredildiği vakit, bedene girmesi esnasında her ruh için [belirlenen] eceli müminlere hatırlatmadır. Ecel, kişinin hayatı için belirlenen süredir; vaktinden asla ertelenmez. Dolayısıyla ölüm gelip çattığında müminin ecelini ertelemesi için Allah'a dua etmesi, icabet edilen dualardan olur; çünkü Allah ecelleri takdir etmiştir.
وَهَذَا سِرٌّ عَظِيمٌ لَا يَعْلَمُ حِكْمَةَ تَحْدِيدِهِ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى.
Bu, belirlenmesindeki hikmeti Allah Teâlâ'dan başkasının bilemeyeceği büyük bir sırdır.
وَالنَّفْسُ: الرُّوحُ، سُمِّيَتْ نَفْسًا أَخْذًا مِنَ النَّفَسِ بِفَتْحِ الْفَاءِ وَهُوَ الْهَوَاءُ الَّذِي يَخْرُجُ مِنَ الْأَنْفِ وَالْفَمِ مِنْ كُلِّ حَيَوَانٍ ذِي رِئَةٍ، فَسُمِّيَتِ النَّفْسُ نَفْسًا لِأَنَّ النَّفَسَ يَتَوَلَّدُ مِنْهَا، كَمَا سُمِّيَ مُرَادِفُ النَّفْسِ رُوحًا لِأَنَّهُ مَأْخُوذُ الرَّوْحِ بِفَتْحِ الرَّاءِ لِأَنَّ الرّوح بِهِ. قَالَه أَبُو بَكْرِ بْنُ الْأَنْبَارِيِّ.
Nefis (النَّفْسُ), ruhtur. Fâ harfinin fethasıyla nefes (*en-nefes* / النَّفَس) kelimesinden alınarak nefis diye isimlendirilmiştir; nefes ise akciğeri olan her canlıda burundan ve ağızdan çıkan havadır. Nefes ondan meydana geldiği için nefse nefis denilmiştir; nitekim nefsin eş anlamlısı olan ruha da, râ harfinin fethasıyla revh (*er-ravh* / الرَّوْح) kelimesinden alındığı için ruh denilmiştir, çünkü rahatlama onunladır. Bunu Ebû Bekr b. el-Enbârî söylemiştir.
وأَجَلُها الْوَقْتُ الْمُحَدَّدُ لِبَقَائِهَا فِي الْهَيْكَلِ الْإِنْسَانِيِّ.
Eceli ({ أَجَلُها }) ise onun insan bedeninde kalması için belirlenen vakittir.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالنَّفْسِ الذَّاتُ، أَيْ شَخْصُ الْإِنْسَانِ وَهُوَ مِنْ مَعَانِي النَّفْسِ. كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ [الْمَائِدَة: ٤٥] وَأَجَلُهَا الْوَقْتُ الْمُعَيَّنُ مِقْدَارُهُ لِبَقَاءِ الْحَيَاةِ.
Nefis ile zâtın, yani insanın şahsının kastedilmiş olması da caizdir ki bu da nefsin anlamlarındandır; nitekim Allah Teâlâ'nın { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Cana can...” [Mâide: 45] buyruğunda da böyledir. Eceli de hayatın devamı için miktarı belirlenmiş vakittir.
ولَنْ لِتَأْكِيدِ نَفْيِ التَّأْخِيرِ، وَعُمُومُ نَفْساً فِي سِيَاقِ النَّفْيِ يَعُمُّ نُفُوسَ الْمُؤْمِنِينَ وَغَيْرِهِمْ.
{ لَنْ } ertelemenin olumsuzluğunu tekit içindir. Olumsuzluk bağlamında gelen { نَفْساً } kelimesinin umûmîliği (kapsayıcılığı) ise müminlerin ve başkalarının nefislerini içine alır.
وَمَجِيءُ الْأَجَلِ حُلُولُ الْوَقْتِ الْمُحَدَّدِ لِلِاتِّصَالِ بَيْنَ الرُّوحِ وَالْجَسَدِ وَهُوَ مَا عَلِمَهُ اللَّهُ مِنْ طَاقَةِ الْبَدَنِ لِلْبَقَاءِ حَيًّا بِحَسَبِ قُوَاهُ وَسَلَامَتِهِ مِنَ الْعَوَارِضِ الْمُهْلِكَةِ.
Ecelin gelmesi, ruh ile beden arasındaki irtibat için belirlenmiş vaktin girmesidir; bu da bedenin kuvvetlerine ve helak edici arızalardan selamette oluşuna göre hayatta kalma gücüne dair Allah'ın bildiği şeydir.
وَهَذَا إِرْشَادٌ مِنَ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِينَ لِيَكُونُوا عَلَى اسْتِعْدَادٍ لِلْمَوْتِ فِي كُلِّ وَقْتٍ، فَلَا يُؤَخِّرُوا مَا يُهِمُّهُمْ عَمَلُهُ سُؤَالَ ثَوَابِهِ فَمَا مِنْ أَحَدٍ يُؤَخِّرُ الْعَمَلَ الَّذِي يَسُرُّهُ أَنْ يَعْمَلَهُ وَيَنَالَ ثَوَابَهُ إِلَّا وَهُوَ مُعَرَّضٌ لِأَنْ يَأْتِيَهُ الْمَوْتُ عَنْ قَرِيبٍ أَوْ يُفَاجِئَهُ، فَعَلَيْهِ بِالتَّحَرُّزِ الشَّدِيدِ مِنْ هَذَا التَّفْرِيطِ فِي كُلِّ وَقْتٍ وَحَالٍ، فَرُبَّمَا تَعَذَّرَ عَلَيْهِ التَّدَارُكُ بِفَجْأَةِ الْفَوَاتِ، أَوْ وَهَنِ الْمَقْدِرَةِ فَإِنَّهُ إِنْ كَانَ لَمْ تُطَاوِعْهُ نَفْسُهُ عَلَى الْعَمَلِ الصَّالِحِ قَبْلَ الْفَوَاتِ فَكَيْفَ يَتَمَنَّى تَأْخِيرَ الْأَجَلِ الْمَحْتُومِ.
Bu, her an ölüme hazırlıklı olmaları ve sevabını talep ettikleri, yapılması kendileri için önemli olan şeyleri ertelememeleri hususunda Allah'tan müminlere bir irşaddır. Zira yapmaktan ve sevabına nail olmaktan sevinç duyacağı ameli erteleyen herkes, ölümün pek yakında gelmesine yahut ansızın yakalamasına maruz kalır. Bu sebeple her vakit ve durumda bu gevşeklikten şiddetle sakınmalıdır; çünkü fırsatın ansızın kaçması yahut gücün zayıflaması sebebiyle telafi etmek imkânsız hale gelebilir. Zira vakit geçmeden önce nefsi salih amele boyun eğmemişken, kesinleşmiş ecelin ertelenmesini nasıl temenni edebilir?!
وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ.
{ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ لَا تُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ [المُنَافِقُونَ: ٩] . أَوْ تَذْيِيلٌ وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ.
{ لَا تُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ } [Münâfikûn: 9] cümlesine matuftur veya tezyildir (cümlenin pekiştirilmesidir) ve «vâv» itiraziyyedir.
وَيُفِيدُ بِنَاءُ الْخَبَرِ عَلَى الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ تَحْقِيقَ عِلْمِ اللَّهِ بِمَا يَعْمَلُهُ الْمُؤْمِنُونَ. وَلَمَّا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لَا يُخَامِرُهُمْ شَكٌّ فِي ذَلِكَ كَانَ التَّحْقِيقُ وَالتَّقَوِّي رَاجِعًا إِلَى لَازِمِ الْخَبَرِ وَهُوَ الْوَعْدُ وَالْوَعِيدُ وَالْمَقَامُ هُنَا مَقَامُهُمَا لِأَنَّ الْإِنْفَاقَ الْمَأْمُورَ بِهِ مِنْهُ الْوَاجِبُ الْمَنْدُوبُ. وَفِعْلُهُمَا يَسْتَحِقُّ الْوَعْدَ. وَتَرْكُ أَوَّلِهِمَا يَسْتَحِقُّ الْوَعِيدَ.
Haberin isim cümlesi üzerine kurulması, Allah'ın müminlerin yaptıklarını bildiğini pekiştirmeyi ifade eder. Müminlerin bunda hiçbir şüphesi bulunmadığına göre bu pekiştirme ve tekit, haberin gerektirdiği anlama, yani vaad ve vaîde (müjde ve tehdide) racidir. Buradaki makam da her ikisinin makamıdır; çünkü emredilen infakın vacip olanı ve mendup olanı vardır. İkisini yapmak vaade hak kazandırır; birincisini terk etmek ise vaîdi (tehdidi) hak ettirir.
وَإِيثَارُ وُصْفِ خَبِيرٌ دُونَ: عَلِيمٍ، لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ مَادَّةُ خَبِيرٌ مِنَ الْعِلْمِ بِالْأُمُورِ الْخَفِيَّةِ لِيُفِيدَ أَنَّهُ تَعَالَى عَلِيمٌ بِمَا ظَهَرَ مِنَ الْأَعْمَالِ وَمَا بَطَنَ مِثْلَ أَعْمَالِ الْقَلْبِ الَّتِي هِيَ الْعَزَائِمُ وَالنِّيَّاتُ، وَإِيقَاعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بَعْدَ ذِكْرِ مَا يَقْطَعُهُ الْمَوْتُ مِنِ ازْدِيَادِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ مَا عَسَى أَنْ يَقْطَعَهُ الْمَوْتُ مِنَ الْعَزْمِ عَلَى الْعَمَلِ إِذَا كَانَ وَقْتُهُ الْمُعِيَّنُ لَهُ شَرْعًا مُمْتَدًّا كَالْعُمْرِ لِلْحَجِّ عَلَى الْمُسْتَطِيعِ لِمَنْ لَمْ يَتَوَقَّعُ طُرُوَّ مَانِعٍ. وَكَالْوَقْتِ الْمُخْتَارِ لِلصَّلَوَاتِ، أَنَّ حَيْلُولَةَ الْمَوْتِ دُونَ إِتْمَامه لَا يرزيء الْمُؤْمِنُ ثَوَابَهُ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا اعْتَادَ حِزْبًا أَوْ عَزَمَ عَلَى عَمَلٍ صَالِحٍ ثُمَّ عَرَضَ لَهُ مَا مَنَعَهُ مِنْهُ أَنَّ اللَّهَ يُعْطِيهِ أَجْرَهُ.
«Alîm» yerine «habîr» vasfının tercih edilmesi, «habîr» kökünün gizli şeyleri bilmeyi hissettirmesinden dolayıdır; ta ki Allah Teâlâ'nın amellerin açığını da, azimler ve niyetler gibi kalp amelleri olan gizlisini de bildiğini ifade etsin. Bu cümlenin, ölümün salih amelleri artırmaya engel oluşunun zikredilmesinden sonra getirilmesi ise şuna bir işarettir: Şayet bir amelin şer'an belirlenen vakti —bir engelin ortaya çıkmasını beklemeyen gücü yeten kimse için hacda ömür gibi veya namazlar için muhtar vakit gibi— geniş bir zamana yayılmışsa ve ölüm amele niyetlenmişken araya girip onu tamamlamaya engel olmuşsa, bu durum müminin sevabına halel getirmez. Zira mümin bir virdi adet edinmiş veya salih bir amele azmetmiş olup da sonradan karşısına buna mani bir durum çıkarsa, Allah ona ecrini verir.
وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ: أَنَّ مَنْ هَمَّ بِحَسَنَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْهَا كَتَبَهَا اللَّهُ عِنْدَهُ حَسَنَةً كَامِلَةً كَمَا فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ.
Sahih hadiste geçtiği üzere bir iyiliğe niyet edip de onu yapamayan kimseye Allah'ın kendi katında tam bir iyilik yazması da bu kabildendir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِما تَعْمَلُونَ بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ. وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِالْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ فَيَكُونُ ضَمِيرُ الْغَيْبَةِ عَائِدًا إِلَى نَفْساً الْوَاقِعِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ لِأَنَّهُ عَامٌ فَلَهُ حُكْمُ الْجَمْعِ فِي الْمَعْنَى.
Cumhur, iki noktalı üst harfle (tâ ile) { بِما تَعْمَلُونَ } şeklinde okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise iki noktalı alt harfle (yâ ile / [ya'melûn şeklinde]) okumuştur; bu durumda gaib zamiri, olumsuzluk bağlamında yer alan { نَفْساً } kelimesine raci olur; zira o umum bildirdiği için mana bakımından çoğul hükmündedir.