١٣] وَتَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ فِي سُورَة الْأَنْفَال [٤٣] .
Bunun açıklaması, Enfâl Sûresi'nde [43] Yüce [Allah]’ın { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” sözünde geçmişti.
[سُورَة التغابن (٦٤) : آيَة ٥]
[Teğâbun Sûresi (64), Âyet 5]
أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ فَذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٥)
{ أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ فَذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Daha önce inkâr edip de işlerinin vebalini tadanların haberi size gelmedi mi? Onlar için elem dolu bir azap da vardır” (5).
انْتِقَالٌ مِنَ التَّعْرِيضِ الرَّمْزِيِّ بِالْوَعِيدِ الْأُخْرَوِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ [التغابن: ٢] ، إِلَى قَوْلِهِ: وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ [التغابن: ٣] ، وَقَوْلِهِ: وَيَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ [التغابن: ٤] ، إِلَى تَعْرِيضٍ أَوْضَحَ مِنْهُ بِطَرِيقِ الْإِيمَاءِ إِلَى وَعِيدٍ لِعَذَابٍ دُنْيَوِيٍّ وَأُخْرَوِيٍّ مَعًا فَأَنَّ مَا يُسَمَّى فِي بَابِ الْكِنَايَةِ بِالْإِيمَانِ أَقَلَّ لَوَازِم من التَّعْرِيض وَالرَّمْزِ فَهُوَ أَقْرَبُ إِلَى التَّصْرِيحِ.
{ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } [et-Teğâbun: 2] sözünden { وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ } [et-Teğâbun: 3] sözüne ve { وَيَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَما تُعْلِنُونَ } [et-Teğâbun: 4] sözüne kadar olan ahiret vaîdine dair sembolik tarizden (dolaylı anlatımdan), dünya ve ahiret azabına birlikte ima yoluyla yapılan ve bundan daha açık olan bir tarize geçiştir. Zira kinaye bahsinde ima diye adlandırılan üslup, tariz ve sembolden daha az gerektirmeye (levâzım) sahiptir; dolayısıyla sarahate (açık ifadeye) daha yakındır.
وَهَذَا الْإِيمَاءُ بِضَرْبِ الْمَثَلِ بِحَالِ أُمَمٍ تَلَقَّوْا رُسُلَهُمْ بِمِثْلِ مَا تَلَقَّى بِهِ الْمُشْركُونَ مُحَمَّدًا ﷺ
Bu ima, peygamberlerini müşriklerin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i karşıladığı gibi karşılayan ümmetlerin durumunun örnek verilmesiyle yapılmıştır;
تَحْذِيرًا لَهُمْ مِنْ أَنْ يَحُلَّ بِهِمْ مِثْلُ مَا حَلَّ بِأُولَئِكَ، فَالْجُمْلَةُ ابْتِدَائِيَّةُ لِأَنَّهَا عَدٌّ لِصَنْفٍ ثَانٍ مِنْ أَصْنَافِ كُفْرِهِمْ وَهُوَ إِنْكَارُ الرِّسَالَةِ.
onların başına gelenin kendilerinin de başına gelmesinden onları sakındırmak içindir. Dolayısıyla bu cümle ibtidaiyyedir (yeni bir başlangıç cümlesidir); çünkü onların küfür çeşitlerinden ikincisini, yani risaleti inkârı saymaktadır.
فَالْخِطَابُ لِخُصُوصِ الْفَرِيقِ الْكَافِرِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ فَهَذَا
{ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ } “daha önce inkâr edenler” sözünün karinesiyle hitap özellikle kâfir fırkayadır. Bu
الْخِطَابُ مُوَجَّهٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ حَالُهُمْ كَحَالِ مَنْ لَمْ يَبْلُغْهُمْ نَبَأَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِثْلَ كُفْرِهِمْ، مِثْلُ عَادٍ وَثَمُودَ وَمَدْيَنَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ.
hitap, Âd, Semûd, Medyen ve İbrâhim kavmi gibi kendilerinin küfrü misali inkâr edenlerin haberi kendilerine ulaşmamış kimseler konumunda olan müşriklere yöneliktir.
وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ، وَالتَّقْرِيرِيُّ يُؤْتَى مَعَهُ بِالْجُمْلَةِ مَنْفِيَّةً تَوْسِعَةً عَلَى الْمُقَرَّرِ إِنْ كَانَ يُرِيدُ الْإِنْكَارَ حَتَّى إِذَا أَقَرَّ لَمْ يَسْتَطِعْ بَعْدَ إِقْرَارِهِ إِنْكَارًا لِأَنَّهُ قَدْ أُعْذِرَ لَهُ مِنْ قَبْلُ بِتَلْقِينِهِ النَّفْيَ وَقَدْ تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ.
İstifham takrirîdir (onaylatma amaçlıdır). Takrirî istifhamda, şayet inkâr etmek isterse onaylatılmak istenen kimseye bir genişlik tanımak amacıyla cümle olumsuz olarak getirilir; ta ki onayladığında, daha önce olumsuzluk telkin edilerek mazereti ortadan kaldırıldığı için onayladıktan sonra artık inkâr edemesin. Bu husus daha önce defalarca geçmişti.
وَحُذِفَ مَا أُضِيفَ إِلَيْهِ قَبْلُ وَنُوِيَ مَعْنَاهُ، وَالتَّقْدِيرُ: مِنْ قَبْلِكُمْ، أَيْ فِي الْكُفْرِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: فَمِنْكُمْ كافِرٌ [التغابن: ٢] . وَالْكَافِرُونَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمُ الْمَقْصُودُ لِأَنَّهُمْ مُقْدِمُونَ عَلَى الْكُفْرِ وَمُسْتَمِرُّونَ عَلَيْهِ.
Kabl (قَبْلُ) lafzının muzafun ileyhi hazfedilmiş ve anlamı niyet edilmiştir; takdiri şöyledir: { فَمِنْكُمْ كافِرٌ } [et-Teğâbun: 2] sözünün karinesiyle, sizden önce, yani küfürde [sizden önce olanlar]. Kâfirler küfre giriştikleri ve onda ısrar ettikleri için kastedilenlerin kendileri olduğunu bilirler.
وَالْوَبَالُ: السُّوءُ وَمَا يُكْرَهُ.
Vebâl (الْوَبَالُ): Kötülük ve hoşlanılmayan şeydir.
وَالْأَمْرُ: الشَّأْنُ وَالْحَالُ.
Emr (الْأَمْرُ): Şan ve durum demektir.
وَالذَّوْقُ مَجَازٌ فِي مُطْلَقِ الْإِحْسَاسِ وَالْوِجْدَانِ، شَبَّهَ مَا حَلَّ بِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ بِشَيْءٍ ذِي طَعْمٍ كَرِيهٍ يَذُوقُهُ مَنْ حَلَّ بِهِ وَيَبْتَلِعُهُ لِأَنَّ الذَّوْقَ بِالْلِسَانِ أَشَدُّ مِنَ اللَّمْسِ بِالْيَدِ أَو بِالْجلدِ.
Tatmak (zavk / الذَّوْقُ), mutlak hissetme ve bulma anlamında mecazdır. Başlarına gelen azabı, başına gelen kimsenin tattığı ve yuttuğu çirkin tatlı bir şeye benzetmiştir; çünkü dille tatmak elle veya tenle dokunmaktan daha şiddetlidir.
وَالْمَعْنَى: أَحَسُّوا الْعَذَابَ فِي الدُّنْيَا إِحْسَاسًا مَكِينًا.
Anlam şudur: Dünyada azabı son derece kuvvetli bir şekilde hissettiler.
وَقَوْلُهُ: وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ مُرَادٌ بِهِ عَذَابُ الْآخِرَةِ لِأَنَّ الْعَطْفَ يَقْتَضِي الْمُغَايرَة.
{ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Onlar için elem dolu bir azap da vardır” sözüyle ahiret azabı kastedilmiştir; zira atıf başkalığı (muğayereti) gerektirir.
[سُورَة التغابن (٦٤) : آيَة ٦]
[Teğâbun Sûresi (64), Âyet 6]
ذلِكَ بِأَنَّهُ كانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَقالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنا فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا وَاسْتَغْنَى اللَّهُ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (٦)
{ ذلِكَ بِأَنَّهُ كانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَقالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنا فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا وَاسْتَغْنَى اللَّهُ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ } “Bu, peygamberlerinin kendilerine apaçık delillerle gelmesi, onların da: 'Bizi bir insan mı doğru yola iletecek?' deyip inkâr etmeleri ve yüz çevirmeleri sebebiyledir. Allah da hiçbir şeye muhtaç olmadığını göstermiştir. Allah zengindir, övülmeye lâyık olandır” (6).
ارْتِقَاءٌ فِي التَّعْرِيضِ إِلَى ضَرْبٍ مِنْهُ قَرِيبٍ مِنَ الصَّرِيحِ. وَهُوَ الْمُسَمَّى فِي الْكِنَايَةِ بِالْإِشَارَةِ. كَانَتْ مَقَالَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ مُمَاثِلَةً لِمَقَالَةِ الْمُخَاطَبِينَ فَإِذَا كَانَتْ هِيَ سَبَبُ مَا ذَاقُوهُ مِنَ الْوَبَالِ فَيُوشِكُ أَنْ يَذُوقَ مُمَاثِلُوهُمْ فِي الْمَقَالَةِ مِثْلَ ذَلِكَ الْوَبَالِ.
Tarizde, sarahate yakın bir türe yükseliştir. Bu, kinayede işaret olarak adlandırılan şeydir. Öncekilerin sözü muhatapların sözüne benzerdi; bu söz onların tattığı vebalin sebebi olduğuna göre, bu sözde onlara benzeyenlerin de böylesi bir vebali tatması yakındır.
فَاسْمُ الْإِشَارَةِ عَائِدٌ إِلَى الْمَذْكُورِ مِنَ الْوَبَالِ وَالْعَذَابِ الْأَلِيمِ.
İşaret ismi, zikredilen vebal ve elem dolu azaba dönmektedir.
فَهَذَا عَدٌّ لِكُفْرٍ آخَرَ مِنْ وُجُوهِ كُفْرِهِمْ وَهُوَ تكذيبهم الرَّسُول ﷺ وتكذيبهم بِالْقُرْآنِ فَإِنَّ الْقُرْآنَ بَيِّنَةٌ مِنَ الْبَيِّنَاتِ لِأَنَّهُ مُعْجِزَةٌ.
Bu, onların küfür çeşitlerinden bir başkasını saymaktır ki o da Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaları ve Kur'an'ı yalanlamalarıdır; zira Kur'an apaçık delillerden (beyyinât) bir delildir, çünkü o bir mucizedir.
وَالْبَاء للسَّبَبِيَّة فالجملة فِي مَوْقِعِ الْعِلَّةِ. وَالضَّمِيرُ ضَمِيرُ الشَّأْنِ لِقَصْدِ تَهْوِيلِ مَا يُفَسِّرُ الضَّمِيرُ، وَهُوَ جُمْلَةُ كانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ إِلَى آخِرِهَا.
Bâ (بِ) harfi sebebiyet içindir, dolayısıyla cümle illet (gerekçe) konumundadır. Zamir ise zamirin açıkladığı şeyi, yani sonuna kadar { كانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } cümlesini büyütmek (tevhîl) kastıyla şe'n zamiridir.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَبَشَرٌ اسْتِفْهَامُ إِنْكَارٍ وَإِبْطَالٍ فَهُمْ أَحَالُوا أَنْ يَكُونَ بَشَرٌ مِثْلُهُمْ يَهْدُونَ بَشَرًا أَمْثَالَهُمْ، وَهَذَا مِنْ جَهْلِهِمْ بِمَرَاتِبِ النُّفُوسِ الْبَشَرِيَّةِ وَمَنْ يَصْطَفِيهِ اللَّهُ مِنْهَا، وَيَخْلُقُهُ مُضْطَلِعًا بِتَبْلِيغِ رِسَالَتِهِ إِلَى عِبَادِهِ. كَمَا قَالَ: وَقالُوا مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ [الْفرْقَان: ٧] وَجَهِلُوا أَنَّهُ لَا يَصْلُحُ لِإِرْشَادِ النَّاسِ إِلَّا مَنْ هُوَ مِنْ نَوْعِهِمْ قَالَ تَعَالَى: قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولًا [الْإِسْرَاء: ٩٥] وَلَمَّا أَحَالُوا أَنْ يَكُونَ الْبَشَرُ أَهْلًا لِهِدَايَةِ بَشَرٍ مِثْلِهِ جَعَلُوا ذَلِكَ كَافِيًا فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنْ قَبُولِ الْقُرْآنِ وَالتَّدَبُّرِ فِيهِ.
{ أَبَشَرٌ } ifadesindeki istifham, inkâr ve iptal istifhamıdır; zira onlar kendileri gibi bir insanın, kendileri misali insanları hidayete erdirmesini imkânsız gördüler. Bu durum, onların beşerî nefislerin mertebelerini, Allah'ın onlardan kimi seçeceğini ve kullarına mesajını ulaştırma vazifesini yerine getirecek güçte kimi yaratacağını bilmemelerindendir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ } “'Bu ne biçim peygamber; yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor!' dediler” [el-Furkân: 7]. İnsanlara rehberlik etmeye ancak kendi cinslerinden olan birinin uygun olduğunu bilmediler. Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولًا } “De ki: 'Eğer yeryüzünde huzur içinde yürüyen melekler olsaydı, elbette onlara gökten melek bir peygamber indirirdik'” [el-İsrâ: 95]. Bir beşerin kendisi gibi bir beşere rehberlik etmeye ehil olmasını imkânsız görünce, bunu Kur'an'ı kabul etmekten ve onu düşünmekten yüz çevirmeleri için yeterli [sebep] kıldılar.
وَالْبَشَرُ: اسْمُ جِنْسٍ لِلْإِنْسَانِ يَصْدُقُ عَلَى الْوَاحِدِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ [الْكَهْف: ١١٠] وَيُقَالُ عَلَى الْجَمْعِ كَمَا هُنَا. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَراً فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٣١] وَفِي سُورَةِ مَرْيَمَ [١٧] عِنْدَ قَوْلِهِ: فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا.
Beşer (الْبَشَرُ): Yüce [Allah]’ın { قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ } “De ki: 'Ben de ancak sizin gibi bir insanım'” [el-Kehf: 110] sözünde olduğu gibi tekile de uygun düşen, burada olduğu gibi çoğula da söylenen insan için bir cins ismidir. Yûsuf Sûresi'nde [31] { وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَراً } “'Hâşâ Allah için! Bu bir insan değil' dediler” ve Meryem Sûresi'nde [17] { فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا } “ona tastamam bir insan şeklinde göründü” sözünde geçmişti.
وَتَنْكِيرُ بَشَرٌ لِلنَّوْعِيَّةِ لِأَنَّ مَحَطَّ الْإِنْكَارِ عَلَى كَوْنِهِمْ يَهْدُونَهُمْ، هُوَ نَوْعُ الْبَشَرِيَّةِ.
{ بَشَرٌ } kelimesinin tenvinli (nekre) gelişi nev'iyyet (tür) içindir; zira onların kendilerini hidayete erdirmesine yönelik inkârın odak noktası beşerlik türüdür.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ لِقَصْدِ تَقَوِّي حُكْمِ الْإِنْكَارِ، وَمَا قَالُوا ذَلِكَ حَتَّى اعْتَقَدُوهُ فَلِذَلِكَ أَقْدَمُوا عَلَى الْكُفْرِ بِرُسُلِهِمْ إِذْ قَدِ اعْتَقَدُوا اسْتِحَالَةَ إِرْسَالِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ فَجَزَمُوا بِكَذِبِهِمْ فِي دَعْوَى الرِّسَالَةِ فَلِذَلِكَ فَرَّعَ عَلَيْهِ فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا.
Müsnedün ileyhin fiilî haberden önce getirilmesi inkâr hükmünü pekiştirmek içindir. Onlar bunu iyice inanmadıkça söylemediler; bu sebeple peygamberlerini inkâr etmeye giriştiler. Çünkü Allah'ın onları göndermesini imkânsız gördüler, böylece peygamberlik iddialarında yalancı olduklarına kesin hükmettiler. Bundan dolayı bunun üzerine { فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا } “inkâr edip yüz çevirdiler” ifadesini bağlamıştır.
وَالتَّوَلِّي أَصْلُهُ: الِانْصِرَافُ عَنِ الْمَكَانِ الَّذِي أَنْتَ فِيهِ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلْإِعْرَاضِ عَنْ قَبُولِ دَعْوَةِ رُسُلِهِمْ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٤] .
Tevellînin (التَّوَلِّي) aslı, bulunduğun yerden ayrılmaktır. Burada ise peygamberlerinin çağrısını kabul etmekten yüz çevirmek için istiare edilmiştir. Bakara Sûresi'nde [64] Yüce [Allah]’ın { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Sonra bunun ardından yine yüz çevirdiniz” sözünde geçmişti.
وَاسْتَغْنَى غَنِيَ فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلْمُبَالَغَةِ كَقَوْلِهِ: أَمَّا مَنِ اسْتَغْنى [عبس: ٥] .
{ وَاسْتَغْنَى } zengin oldu/ihtiyaç duymadı demektir; sîn (س) ve tâ (ت) harfleri, { أَمَّا مَنِ اسْتَغْنى } “Kendini muhtaç görmeyene gelince” [Abese: 5] sözünde olduğu gibi mübalağa içindir.
وَالْمَعْنَى: غَنِيَ اللَّهُ عَنْ إِيمَانِهِمْ قَالَ تَعَالَى: إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ [الزمر: ٧] .
Anlam şudur: Allah onların imanına ihtiyaç duymadı. Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ } “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah size muhtaç değildir” [ez-Zümer: 7].
وَالْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ، أَيْ وَالْحَالُ أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْهُمْ مِنْ زَمَنٍ مَضَى فَإِنَّ غِنَى اللَّهِ عَنْ إِيمَانِهِمْ مُقْرَرٌ فِي الْأَزَلِ.
Vâv (وَ) hâl vâvıdır; yani geçmiş zamandan beri Allah onlara muhtaç değil iken [bunu yaptılar]; zira Allah'ın onların imanına muhtaç olmaması ezelde sabittir.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ: وَاسْتَغْنَى اللَّهُ عَنْ إِعَادَةِ دَعْوَتِهِمْ لِأَنَّ فِيمَا أَظْهَرَ لَهُمْ مِنَ الْبَيِّنَاتِ عَلَى أَيْدِي رُسُلِهِمْ مَا هُوَ كَافٍ لِحُصُولِ التَّصْدِيقِ بِدَعْوَةِ رُسُلِهِمْ لَوْلَا الْمُكَابَرَةُ فَلِذَلِكَ عُجِّلَ لَهُمْ بِالْعَذَابِ.
Şunun kastedilmiş olması da caizdir: Allah onlara daveti tekrarlamaktan müstağni oldu; çünkü inatlaşma olmasaydı peygamberlerin eliyle kendilerine gösterilen apaçık delillerde onların peygamberlerin davetini tasdik etmelerine yetecek şeyler vardı, bu sebeple onlara azap aceleyle verildi.
وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَمُتَعَلِّقُ اسْتَغْنَى مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَكَفَرُوا وَقَوْلُهُ:
Her iki veçheye göre de { اسْتَغْنَى } fiilinin müteallakı (tümleci) hazfedilmiştir, buna { فَكَفَرُوا } sözü ve
بِالْبَيِّناتِ وَالتَّقْدِيرُ: وَاسْتَغْنَى اللَّهُ عَنْ إِيمَانِهِمْ.
{ بِالْبَيِّناتِ } sözü delalet etmektedir. Takdiri şöyledir: Allah onların imanından müstağni oldu (ihtiyaç duymadı).
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ تَذْيِيلٌ، أَيْ غَنِيٌّ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ فِيمَا طَلَبَ مِنْهُمْ، حَمِيدٌ لِمَنِ امتثل وشكر.
{ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٌ } “Allah zengindir, övülmeye lâyık olandır” cümlesi bir fezlekedir (tezyîl); yani kendilerinden talep ettiği şeylerde her şeyden müstağnidir, boyun eğip şükredene karşı da hamîddir (onları över ve mükâfatlandırır).
[سُورَة التغابن (٦٤) : آيَة ٧]
[Teğâbun Sûresi (64), Âyet 7]
زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ وَذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧)
{ زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ وَذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } “İnkâr edenler, kesinlikle diriltilmeyeceklerini iddia ettiler. De ki: 'Hayır! Rabbime andolsun ki mutlaka diriltileceksiniz, sonra da yaptıklarınız size mutlaka haber verilecektir. Bu ise Allah'a pek kolaydır'” (7).
هَذَا ضَرْبٌ ثَالِثٌ مِنْ ضُرُوبِ كُفْرِ الْمُشْرِكِينَ الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ: أَلَمْ يَأْتِكُمْ [التغابن:
Bu, { أَلَمْ يَأْتِكُمْ } [et-Teğâbun: 5] vb. sözlerle kendilerine hitap edilen müşriklerin küfür türlerinden üçüncü bir türdür ki
٥] إِلَخْ، وَهُوَ كُفْرُهُمْ بِإِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ وَالْجَزَاءَ.
o da onların öldükten sonra dirilmeyi (ba'sı) ve cezayı/karşılığı inkâr etme şeklindeki küfürleridir.
وَالْجُمْلَةُ ابْتِدَائِيَّةٌ. وَهَذَا الْكَلَامُ مُوَجَّهٌ إِلَى النبيء ﷺ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: قُلْ بَلى. وَلَيْسَ هَذَا مِنَ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ وَلَا مِنَ الِالْتِفَاتِ بَلْ هُوَ ابْتِدَاءُ غَرَضٍ مُخَاطَبٍ بِهِ غَيْرُ مَنْ كَانَ الْخِطَابُ جَارِيًا مَعَهُمْ.
Cümle ibtidaiyyedir. { قُلْ بَلى } “De ki: Hayır!” sözünün karinesiyle bu söz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneliktir. Bu, zamir makamında açık isim zikretmek (izhar) kabilinden olmadığı gibi iltifat kabilinden de değildir; bilakis kendileriyle hitabın sürüp gittiği kimselerden başkasına hitap edilen yeni bir maksadın başlangıcıdır.
وَتَتَضَمَّنُ الْجُمْلَةُ تَصْرِيحًا بِإِثْبَاتِ الْبَعْثِ ذَلِك الَّذِي أُوتِيَ إِلَيْهِ فِيمَا مَضَى يُفِيدُ بَالْحَقِ فِي قَوْلِهِ: خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ [التغابن: ٣] وَبِقَوْلِهِ: يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [التغابن: ٤] كَمَا عَلِمْتَهُ آنِفًا.
Cümle, biraz önce bildiğin üzere { خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ } [et-Teğâbun: 3] sözündeki “hak ile” ifadesi ve { يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [et-Teğâbun: 4] sözüyle geçmişte kendisine işaret edilen dirilişin (ba'sın) ispatını sarih olarak içermektedir.
وَالزَّعْمُ: الْقَوْلُ الْمَوْسُومُ بِمُخَالَفَةِ الْوَاقِعِ خَطَأٌ فَمِنْهُ الْكَذِبُ الَّذِي لَمْ يَتَعَمَّدْ قَائِلُهُ أَنْ يُخَالِفَ الْوَاقِعَ فِي ظَنِّ سَامِعِهِ. وَيُطْلَقُ عَلَى الْخَبَرِ الْمُسْتَغْرَبِ الْمَشْكُوكِ فِي وُقُوعِ مَا أَخْبَرَ بِهِ، وَعَنْ شُرَيْحٍ: لِكُلِّ شَيْءٍ كُنْيَةٌ وَكُنْيَةُ الْكَذِبِ زَعَمُوا (أَرَادَ بِالْكُنْيَةِ الْكِنَايَةَ) . فَبَيْنَ الزَّعْمِ وَالْكَذِبِ عُمُومٌ وَخُصُوصٌ وَجْهِيٌّ.
Za'm (الزَّعْمُ): Yanılgı eseri vakıaya aykırılığıyla nitelenen sözdür; söyleyeninin, dinleyenin zannında vakıaya aykırı davranmayı kastetmediği yalan da bundandır. Vuku bulduğu haber verilen şeyden şüphe edilen, garipsenen haber hakkında da kullanılır. Şüreyh'ten şöyle rivayet edilmiştir: “Her şeyin bir künyesi vardır; yalanın künyesi de 'iddia ettiler' (za'amû) sözüdür” (künye ile kinayeyi kastetmiştir). Dolayısıyla za'm ile yalan arasında vechî umum-husus ilişkisi vardır.
وَفِي الْحَدِيثِ «بِئْسَ مَطِيَّةُ الرَّجُلِ إِلَى الْكَذِبِ زَعَمُوا»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kişinin yalana binek edindiği 'iddia ettiler' (za'amû) sözü ne kötüdür!»
، أَيْ قَوْلُ الرَّجُلِ
; yani kişinin
زَعَمُوا كَذَا.
“şöyle iddia ettiler” (za'amû kezâ) demesidir.
وَرَوَى أَهْلُ الْأَدَبِ أَنَّ الْأَعْشَى لَمَّا أَنْشَدَ قَيْسَ بْنَ مَعْدِ يَكْرِبَ الْكِنَدِيَّ قَوْلَهُ فِي مَدْحِهِ:
Edebiyat ehli rivayet etmiştir ki A'şâ, Kays b. Ma'dîkerib el-Kindî'ye onu överken söylediği şu beytini okuduğunda:
وَنُبِّئْتُ قَيْسًا وَلَمْ أَبْلُهُ ... كَمَا زَعَمُوا خَيْرَ أَهْلِ الْيَمَنِ
“Ve bana Kays haber verildi -ki onu denemiş değilim- / İddia ettikleri gibi Yemen halkının en hayırlısı olduğunu”
غَضِبَ قَيْسٌ وَقَالَ لَهُ: «وَمَا هُوَ إِلَّا الزَّعْمُ» .
Kays öfkelenmiş ve ona şöyle demiştir: «Bu ancak kuru bir iddiadır (za'm)!»
وَلِأَجْلِ مَا يُصَاحِبُ الزَّعْمَ مِنْ تَوَهُّمِ قَائِلِهِ صِدْقَ مَا قَالَهُ أُلْحِقَ فِعْلُ زَعَمَ بِأَفْعَالِ الظَّنِّ فَنَصَبَ مَفْعُولَيْنِ. وَلَيْسَ كَثِيرًا فِي كَلَامِهِمْ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي ذُؤَيْبِ:
Za'm (iddia) kelimesine, söyleyenin söylediği şeyin doğruluğunu vehmetmesi eşlik ettiği için, za'ame (زَعَمَ) fiili zann bildiren fiillere (ef'âlü'z-zann) dâhil edilmiş ve iki mef'ûlü nasb etmiştir. Bu kullanım onların kelamında çok yaygın değildir; Ebû Züeyb'in şu sözü bundandır:
فَإِنْ تَزْعُمِينِي كُنْتُ أَجْهَلُ فِيكُمُ ... فَإِنِّي شَرَيْتُ الْحِلْمَ بَعْدَكِ بِالْجَهْلِ
“Eğer benim aranızda cahillik ettiğimi iddia ediyorsan / Şüphesiz ben senden sonra hilmi cahillik karşılığında satın aldım.”
وَمِنْ شَوَاهِدِ النَّحْوِ قَوْلُ أَبِي أُمَيَّةَ أَوْسٍ الْحَنَفِيِّ:
Nahiv şahitlerinden biri de Ebû Ümeyye Evs el-Hanefî'nin şu sözüdür:
زَعَمَتْنِي شَيْخًا وَلَسْتُ بِشَيْخٍ ... إِنَّمَا الشَّيْخُ مَنْ يَدِبُّ دَبِيبًا
“Beni bir ihtiyar zannetti; oysa ben ihtiyar değilim / İhtiyar ancak yavaş yavaş yürüyen kimsedir.”
وَالْأَكْثَرُ أَنْ يَقَعَ بَعْدَ فِعْلِ الزَّعْمِ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةُ الْمُشَدَّدَةُ أَوِ الْمُخَفَّفَةُ مِثْلَ الَّتِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَيَسُدُّ الْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مَسَدَّ الْمَفْعُولَيْنِ. وَالتَّقْدِيرُ: زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا انْتِفَاءَ بَعْثِهِمْ.
Çoğunlukla ise za'm fiilinden sonra, bu ayette olduğu gibi fethalı şeddeli (enne / أَنَّ) veya hafifletilmiş (en / أَنْ) gelir; böylece tevil edilen masdar (el-masdaru'l-münsebik) iki mef'ûlün yerine geçer. Takdiri şöyledir: “İnkâr edenler diriltilmelerinin yokluğunu (olmayacağını) iddia ettiler.”
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى فِعْلِ الزَّعْمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ الْآيَةُ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٦٠] ، وَقَوْلِهِ: ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٢٢] وَمَا ذَكَرْتُهُ هُنَا أَوْفَى.
Za'm fiiline dair açıklama daha önce Yüce Allah'ın Nisâ Sûresi'ndeki { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } [Nisâ: 60] ayetinde ve En'âm Sûresi'ndeki { ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } [En'âm: 22] sözünde geçmişti; burada zikrettiğim ise daha kapsamlıdır.
وَالْمُرَادُ بِ الَّذِينَ كَفَرُوا هُنَا الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَمَنْ عَلَى دِينِهِمْ.
Burada { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler” ifadesinden maksat, Mekke halkından olan müşrikler ve onların dininde bulunan kimselerdir.
وَاجْتِلَابُ حَرْفِ لَنْ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ فَكَانُوا مُوقِنِينَ بِانْتِفَاءِ الْبَعْثِ.
{ لَنْ } “asla” edatının getirilmesi nefyi (olumsuzluğu) tekit etmek içindir; zira onlar dirilişin olmayacağına kesin olarak inanıyorlardı.
وَلِذَلِكَ جِيءَ إِبْطَالُ زَعْمِهِمْ مُؤَكَّدًا بِالْقَسَمِ لِيَنْقُضَ نَفْيَهُمْ بِأَشَدَّ مِنْهُ، فَأمر النبيء ﷺ بِأَنْ يُبَلِّغَهُمْ عَنِ اللَّهِ أَنَّ الْبَعْثَ وَاقِعٌ وَخَاطَبَهُمْ بِذَلِكَ تَسْجِيلًا عَلَيْهِمْ أَنْ لَا يَقُولُوا مَا بَلَّغَنَاهُ ذَلِكَ.
Bu sebeple onların iddialarını geçersiz kılma (ibtal), onların nefiylerini daha güçlü bir ifadeyle kırmak için yeminle pekiştirilerek getirilmiştir. Böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, dirilişin kesinlikle gerçekleşeceğini Allah'tan onlara tebliğ etmesi emredilmiş ve "Bize bu tebliğ edilmedi" demesinler diye aleyhlerine bir hüccet olmak üzere onlara bu hitap yöneltilmiştir.
وَجُمْلَةُ قُلْ بَلى مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجُمْلَةِ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ [التغابن: ٨] .
{ قُلْ بَلى } “De ki: Hayır!” cümlesi, { زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا } cümlesi ile { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } [et-Teğâbun: 8] cümlesi arasında bir ara cümledir (mu'terizadır).
وَحَرْفُ بَلى حَرْفُ جَوَابٍ لِلْإِبْطَالِ خَاصٌّ بِجَوَابِ الْكَلَامِ الْمَنْفِيِّ لِإِبْطَالِهِ.
{ بَلى } “Hayır/Bilakis” edatı, geçersiz kılma (ibtal) bildiren bir cevap edatıdır; olumsuz sözü geçersiz kılmak için ona cevap vermeye mahsustur.
وَجُمْلَةُ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ ارْتِقَاءٌ فِي الْإِبْطَالِ.
{ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ } “sonra da yaptıklarınız size mutlaka haber verilecektir” cümlesi, geçersiz kılmada (ibtalde) daha ileri bir dereceye geçiştir (irtikadır).
وثُمَّ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ فَإِنَّ إِنْبَاءَهُمْ بِمَا عَمِلُوا أَهَمُّ مِنْ إِثْبَاتِ الْبَعْثِ إِذْ هُوَ الْعِلَّةُ لِلْبَعْثِ.
{ ثُمَّ } “sonra” edatı rütbî terâhi (mertebece üstünlük) içindir; çünkü yaptıklarının kendilerine bildirilmesi, dirilişin ispatından daha önemlidir, zira dirilişin gerekçesi (illeti) odur.
وَالْإِنْبَاءُ: الْإِخْبَارُ، وَإِنْبَاؤُهُمْ بِمَا عَمِلُوا كِنَايَةٌ عَنْ مُحَاسَبَتِهِمْ عَلَيْهِ وَجَزَائِهِمْ عَمَّا
İnbâ (الْإِنْبَاءُ) haber vermek demektir; yaptıklarının kendilerine haber verilmesi ise bu amellerden dolayı hesaba çekilmelerinden ve yaptıklarının karşılığını
عَمِلُوهُ، فَإِنَّ الْجَزَاءَ يَسْتَلْزِمُ عِلْمَ الْمُجَازَى بِعَمَلِهِ الَّذِي جُوزِيَ عَلَيْهِ فَكَانَ حُصُولُ الْجَزَاءِ بِمَنْزِلَةِ إِخْبَارِهِ بِمَا عَمِلَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا [لُقْمَان: ٢٣] .
görmelerinden kinayedir. Çünkü ceza/karşılık, kendisine karşılık verilen kimsenin karşılık gördüğü ameli bilmesini gerektirir; bu sebeple cezanın gerçekleşmesi, Yüce Allah'ın: { إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا } [Lokmân: 23] kavlinde olduğu gibi, ona yaptığı şeyin haber verilmesi mesabesindedir.
وَهَذَا وَعِيدٌ وتهديد بجزاء سيّىء لِأَنَّ الْمَقَامَ دَلِيلٌ عَلَى أَن عَمَلهم سيىء وَهُوَ تَكْذِيب الرَّسُول ﷺ وَإِنْكَارُ مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ.
Bu, kötü bir karşılıkla yapılan bir vaîd ve tehdittir; zira makam, onların amelinin kötü olduğuna delildir ki o da Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamak ve kendilerini davet ettiği şeyi inkâr etmektir.
وَجُمْلَةُ وَذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ تَذْيِيلٌ، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ.
{ وَذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } “Bu ise Allah'a pek kolaydır” cümlesi fezlekedir (tezyildir); vâv ise itiraziyyedir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ: إِمَّا عَائِدٌ إِلَى الْبَعْثِ الْمَفْهُومِ مِنْ لَتُبْعَثُنَّ مِثْلَ قَوْلِهِ: اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْمَائِدَة: ٨] أَيِ الْعَدْلُ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى، وَإِمَّا عَائِدٌ إِلَى مَعْنَى الْمَذْكُورِ مِنْ مَجْمُوعِ لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ.
İşaret ismi: Ya { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } [el-Mâide: 8] yani “adalet takvaya daha yakındır” kavlindeki gibi { لَتُبْعَثُنَّ } ifadesinden anlaşılan dirilişe (ba'sa) dönmektedir; ya da { لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ } ifadesinin tamamından zikredilen anlama dönmektedir.
وَأَخْبَرَ عَنْهُ بِ يَسِيرٌ دُونَ أَنْ يُقَالَ: وَاقِعٌ كَمَا قَالَ: وَإِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ [الذاريات:
Nitekim { وَإِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ } [ez-Zâriyât: 6] buyurduğu gibi “vâkidir/gerçekleşecektir” denilmeyip { يَسِيرٌ } “kolaydır” şeklinde haber verilmiştir;
٦] ، لِأَنَّ الْكَلَامَ لِرَدِّ إِحَالَتِهِمُ الْبَعْثَ بِعِلَّةِ أَنَّ أَجْزَاءَ الْجَسَدِ تَفَرَّقَتْ فَيَتَعَذَّرُ جَمْعُهَا فَذَكَرُوا بِأَنَّ الْعَسِيرَ فِي مُتَعَارَفِ النَّاسِ لَا يَعْسُرُ عَلَى اللَّهِ وَقَدْ قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [الرّوم: ٢٧] .
çünkü bu söz, cesedin parçalarının dağıldığı ve toplanmasının imkânsız olduğu gerekçesiyle dirilişi imkânsız görmelerini reddetmek içindir. Dolayısıyla insanların örfünde güç olan şeyin Allah'a güç gelmeyeceği hatırlatılmıştır; nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } [er-Rûm: 27].
[سُورَة التغابن (٦٤) : آيَة ٨]
[Teğâbun Sûresi (64), Âyet 8]
فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالنُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٨)
{ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالنُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Şu halde Allah'a, Peygamberine ve indirdiğimiz nûra iman edin. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” (8).
مِنْ جُمْلَةِ الْقَوْلِ الْمَأْمُورِ رَسُول الله ﷺ بِأَنْ يَقُولَهُ.
Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylemesi emredilen sözün bir parçasıdır.
وَالْفَاءُ فَصِيحَةٌ تُفْصِحُ عَنْ شَرْطٍ مُقَدَّرٍ، وَالتَّقْدِيرُ: فَإِذَا عَلِمْتُمْ هَذِهِ الْحُجَجَ وَتَذَكَّرْتُمْ مَا حَلَّ بِنُظَرَائِكُمْ مِنَ الْعقَاب وَمَا ستنبّؤون بِهِ مِنْ أَعْمَالِكُمْ فَآمَنُوا بِاللهِ وَرَسُولِهِ وَالْقُرْآنِ، أَيْ بِنَصِّهِ.
Fâ harfi, takdir edilen bir şartı açıklayan fasîhadır. Takdiri şöyledir: Bu delilleri bildiğinize, benzerlerinizin başına gelen azabı ve amellerinizden size nelerin haber verileceğini hatırladığınıza göre; artık Allah'a, Peygamberine ve Kur'an'a -yani bizzat lafzına- iman edin.
وَالْمُرَادُ بِالنُّورَ الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ، الْقُرْآنَ، وُصِفَ بِأَنَّهُ نُورٌ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ لِأَنَّهُ أَشْبَهَ النُّورَ فِي إِيضَاحِ الْمَطْلُوبِ بِاسْتِقَامَةِ حُجَّتِهِ وَبَلَاغَةِ كَلَامِهِ قَالَ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً [النِّسَاء: ١٧٤] . وَأَشْبَهَ النُّورَ فِي الْإِرْشَادِ إِلَى السُّلُوكِ الْقَوِيمِ وَفِي هَذَا الشَّبَهِ الثَّانِي تَشَارُكُهُ الْكُتُبُ السَّمَاوِيَّةُ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ [الْمَائِدَة: ٤٤] ، وَقَرِينَةُ الِاسْتِعَارَةِ قَوْلُهُ: الَّذِي أَنْزَلْنا، لِأَنَّهُ مِنْ مُنَاسِبَاتِ الْمُشَبَّهِ لِاشْتِهَارِ الْقُرْآنِ بَيْنَ النَّاسِ كُلِّهِمْ بِالْأَلْقَابِ الْمُشْتَقَّةِ مِنَ الْإِنْزَالِ وَالتَّنْزِيلِ عَرَفَ ذَلِكَ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُعَانِدُونَ. وَهُوَ إِنْزَالٌ مَجَازِيٌّ أُرِيدَ بِهِ تَبْلِيغُ مُرَادِ اللَّهِ إِلَى الرَّسُول ﷺ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤] وَفِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ.
Allah'ın indirdiği nûr ile kastedilen Kur'an'dır; hüccetinin dosdoğruluğu ve kelamının fesahatiyle hedeflenen şeyi aydınlatmada nûra benzediği için istiare yoluyla nûr olarak nitelenmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً } [en-Nisâ: 174]. Ayrıca dosdoğru yola iletmede de nûra benzemektedir ki bu ikinci benzetmede semavi kitaplar da ona ortaktır; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } [el-Mâide: 44]. İstiarenin karinesi ise { الَّذِي أَنْزَلْنا } “indirdiğimiz” kavlidir; çünkü bu, müşebbehe uygun durumlardandır, zira Kur'an bütün insanlar arasında inzal ve tenzilden türetilen lakaplarla meşhurdur, bunu hem Müslümanlar hem de inatçılar bilmektedir. Bu, Allah'ın muradını Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştırmanın kastedildiği mecazi bir indirmedir; Bakara Sûresi'ndeki { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } [Bakara: 4] kavlinde ve birçok ayette daha önce geçmişti.
وَإِنَّمَا جُعِلَ الْإِيمَانُ بِصِدْقِ الْقُرْآنِ دَاخِلًا فِي حَيِّزِ فَاءِ التَّفْرِيعِ لِأَنَّ مَا قَبْلَ الْفَاءِ تَضَمَّنَ أَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِالْقُرْآنِ مِنْ قَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّهُ كانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَقالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنا [التغابن: ٦] كَمَا قَالَ الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، وَالْإِيمَانُ بِالْقُرْآنِ يَشْمَلُ الْإِيمَانَ بِالْبَعْثِ فَكَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالنُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا شَامِلًا لِمَا سَبَقَ الْفَاءَ مِنْ قَوْلِهِ: زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا [التغابن: ٧] إِلَخْ.
Kur'an'ın doğruluğuna imanın tafri' (çıkarım) bildiren fâ harfinin kapsamına dâhil edilmesi şundandır: Çünkü fâ harfinden öncesi, Mekke ehli olan müşriklerin dediği gibi { ذلِكَ بِأَنَّهُ كانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَقالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنا } [et-Teğâbun: 6] sözünden Kur'an'ı yalanladıklarını içermektedir; Kur'an'a iman ise dirilişe imanı da kapsar. Dolayısıyla Yüce Allah'ın { وَالنُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا } sözü, fâ harfinden önce geçen { زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا } [et-Teğâbun: 7] vb. ifadeleri de kapsamaktadır.
وَفِي قَوْلِهِ: الَّذِي أَنْزَلْنا الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْمُتَكَلِّمِ لِزِيَادَةِ التَّرْغِيبِ فِي الْإِيمَانِ بِالْقُرْآنِ تَذْكِيرًا بِأَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنَ اللَّهِ لِأَنَّ ضَمِيرَ التَّكَلُّمِ أَشَدُّ دَلَالَةً عَلَى مَعَادِهِ مِنْ ضَمِيرِ الْغَائِبِ، وَلِتَقْوِيَةِ دَاعِي الْمَأْمُورِ.
{ الَّذِي أَنْزَلْنا } kavlinde, Kur'an'a imana daha fazla teşvik etmek amacıyla, onun Allah katından indirildiğini hatırlatmak üzere gaipten mütekellime (birinci şahsa) iltifat vardır; çünkü mütekellim zamiri merciine gaiplik zamirinden daha güçlü delalet eder ve emredilen şeye sevk edici amili kuvvetlendirir.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ يَقْتَضِي وَعْدًا إِنْ آمَنُوا، وَوَعِيدًا إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا.
{ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” cümlesi, { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } cümlesi için bir fezlekedir (tezyildir); iman ederlerse bir vaadi, iman etmezlerse bir vaîdi (tehdidi) gerektirir.
وَفِي ذِكْرِ اسْمِ الْجَلَالَةِ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِتَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةً جَارِيَةً مَجْرَى الْمَثَلِ وَالْكَلِمِ الْجَوَامِعِ، وَلِأَنَّ الِاسْمَ الظَّاهِرَ أَقْوَى دَلَالَةً مِنَ الضَّمِيرِ لِاسْتِغْنَائِهِ عَنْ تَطَلُّبِ الْمَعَادِ. وَفِيهِ مِنْ تَرْبِيَةِ الْمَهَابَةِ مَا فِي قَوْلِ الْخَلِيفَةِ «أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ يَأْمُرُكُمْ بِكَذَا» .
Lafza-i Celâl'in zikredilmesinde, cümlenin bağımsız olup darb-ı mesel ve veciz sözler (cevâmiu'l-kelim) hükmünde akması için ve açık ismin, merci aramaya ihtiyaç bırakmaması sebebiyle zamirden daha güçlü delalet etmesi dolayısıyla zamir makamında açık isim zikretme (izhar) vardır. Bunda, halifenin «Müminlerin emiri size şunu emrediyor» sözündeki gibi bir heybet ve saygı aşılama anlamı bulunmaktadır.
وَالْخَبِيرُ: الْعَلِيمُ، وَجِيءَ هُنَا بِصِفَةِ «الْخَبِيرُ» دُونَ: الْبَصِيرُ، لِأَنَّ مَا يَعْلَمُونَهُ مِنْهُ مَحْسُوسَاتٍ وَمِنْهُ غَيْرُ مَحْسُوسَاتٍ كَالْمُعْتَقَدَاتِ، وَمِنْهَا الْإِيمَانُ بِالْبَعْثِ، فَعُلِّقَ بِالْوَصْفِ الدَّالِّ عَلَى تَعَلُّقِ الْعِلْمِ الْإِلَهِيِّ بِالْمَوْجُودَاتِ كُلِّهَا، بِخِلَافِ قَوْلِهِ فِيمَا
Habîr (الْخَبِيرُ), hakkıyla bilen (alîm) demektir; burada Basîr yerine «Habîr» sıfatının getirilmesi, onların bildikleri şeylerin bir kısmının duyulur (hissî), bir kısmının da inançlar gibi duyulur olmayan şeylerden olması ve dirilişe imanın da bunlardan bulunması sebebiyledir; dolayısıyla ilahî ilmin bütün varlıklara taalluk ettiğini gösteren vasfa bağlanmıştır. Daha önce geçen
تَقَدَّمَ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ [التغابن: ٢] فَإِنَّ لِكُفْرِ الْكَافِرِينَ وَإِيمَانِ الْمُؤْمِنِينَ آثَارًا ظَاهِرَةً مَحْسُوسَةً فَعُلِّقَتْ بِالْوُصْفِ الدَّالِّ عَلَى تَعَلُّقِ الْعِلْمِ الْإِلَهِيِّ بِالْمَحْسُوسَاتِ.
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } [et-Teğâbun: 2] kavli ise bunun aksinedir; zira kâfirlerin küfrü ve müminlerin imanı açık, duyulur eserlere sahiptir; bu yüzden ilahî ilmin duyulur şeylere taalluk ettiğini gösteren vasfa bağlanmıştır.
[سُورَة التغابن (٦٤) : آيَة ٩]
[Teğâbun Sûresi (64), Âyet 9]
يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صالِحاً يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاتِهِ وَيُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٩)
{ يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صالِحاً يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاتِهِ وَيُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Sizi toplanma günü için bir araya getireceği gün; işte o, aldanışın ve kâr-zararın ortaya çıkacağı (teğâbün) günüdür. Kim Allah'a iman eder ve salih amel işlerse, Allah onun kötülüklerini örter ve onu, içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlere koyar. İşte büyük kurtuluş budur” (9).
يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ.
{ يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ } “Sizi toplanma günü için bir araya getireceği gün”.
مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلِ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ [التغابن: ٧] الَّذِي هُوَ كِنَايَةٌ عَنْ «تُجَازَوْنَ» عَلَى
Dirilişi yalanlamanıza karşılık “cezalandırılacaksınız/karşılığını göreceksiniz” anlamından kinaye olan { لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ } [et-Teğâbun: 7] fiiline müteallıktır;
تَكْذِيبِكُمْ بِالْبَعْثِ فَيَكُونُ مِنْ تَمَامِ مَا أَمر النبيء ﷺ بِأَنْ يَقُولَهُ لَهُمُ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:
dolayısıyla Yüce Allah'ın:
قُلْ بَلى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ [التغابن: ٧] .
{ قُلْ بَلى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ } [et-Teğâbun: 7] kavlinden itibaren Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara söylemesi emredilen şeylerin tamamlayıcısı olur.
وَالضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي يَجْمَعُكُمْ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ [التغابن: ٨] .
{ يَجْمَعُكُمْ } fiilindeki müstetir zamir, { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } [et-Teğâbun: 8] kavlindeki Lafza-i Celâl'e racidir.
وَمَعْنَى يَجْمَعُكُمْ يَجْمَعُ الْمُخَاطَبِينَ وَالْأُمَمَ مِنَ النَّاسِ كُلِّهِمْ، قَالَ تَعَالَى: هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ جَمَعْناكُمْ وَالْأَوَّلِينَ [المرسلات: ٣٨] .
{ يَجْمَعُكُمْ } ifadesinin anlamı; kendilerine hitap edilenleri ve bütün insan topluluklarını bir araya toplayacaktır demektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ جَمَعْناكُمْ وَالْأَوَّلِينَ } [el-Mürselât: 38].
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ الْجَمْعُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ [الْقِيَامَة: ٣] ، وَهَذَا زِيَادَةُ تَحْقِيقٍ لِلْبَعْثِ الَّذِي أَنْكَرُوهُ.
Yüce Allah'ın { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ } [el-Kıyâme: 3] kavlinde geçen toplamanın kastedilmiş olması da caizdir ki bu, inkâr ettikleri dirilişin daha da pekiştirilmesidir.
وَاللَّامُ فِي لِيَوْمِ الْجَمْعِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ يَجْمَعُكُمْ لِأَجْلِ الْيَوْمِ الْمَعْرُوفِ بِالْجَمْعِ الْمَخْصُوصِ. وَهُوَ الَّذِي لِأَجْلِ جَمْعِ النَّاسِ، أَيْ يَبْعَثُكُمْ لِأَجْلِ أَنْ يَجْمَعَ النَّاسَ كُلَّهُمْ لِلْحِسَابِ، فَمَعْنَى الْجَمْعِ هَذَا غَيْرُ مَعْنَى الَّذِي فِي يَجْمَعُكُمْ. فَلَيْسَ هَذَا مِنْ تَعْلِيلِ الشَّيْءِ بِنَفْسِهِ بَلْ هُوَ مِنْ قَبِيلِ التَّجْنِيسِ.
{ لِيَوْمِ الْجَمْعِ } ifadesindeki lâm harfinin ta'lîl (gerekçe) için olması caizdir; yani özel bir toplanma ile bilinen gün için sizi toplar. O da insanların toplanması içindir; yani insanları hesaba çekmek üzere hepsini bir araya getirmek için sizi diriltir. Bu durumda buradaki cem'in anlamı, { يَجْمَعُكُمْ } ifadesindeki anlamdan farklı olur. Dolayısıyla bu, bir şeyin bizzat kendisiyle gerekçelendirilmesi kabilinden olmayıp cinas kabilindendir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اللَّامُ بِمَعْنَى (فِي) عَلَى نَحْوِ مَا قِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ [الْأَعْرَاف: ١٨٧] ، وَقَوْلِهِ: يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَياتِي [الْفجْر: ٢٤] وَقَوْلِ الْعَرَبِ:
Lâm harfinin, Yüce Allah'ın: { لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ } [el-A'râf: 187] ve { يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَياتِي } [el-Fecr: 24] kavillerinde ve Arapların:
مَضَى لِسَبِيلِهِ، أَيْ فِي طَرِيقِهِ وَهُوَ طَرِيقُ الْمَوْتِ.
«مَضَى لِسَبِيلِهِ» yani “yoluna gitti” (ki o ölüm yoludur) sözünde söylendiği şekilde (فِي / de, da, içinde) anlamında olması da caizdir.
وَالْأَحْسَنُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ اللَّامُ لِلتَّوْقِيتِ، وَهِيَ الَّتِي بِمَعْنَى (عِنْدَ) كَالَّتِي فِي قَوْلِهِمْ:
Bana göre en güzeli, lâm harfinin tevkit (vakit bildirme) için olmasıdır; o da onların:
كُتِبَ لِكَذَا مَضَيْنَ مَثَلًا، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ [الْإِسْرَاء: ٧٨] .
örneğin «فَلَان GÜN GEÇTİĞİNDE YAZILDI» sözlerindeki ve Yüce Allah'ın: { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } [el-İsrâ: 78] kavlindeki gibi (عِنْدَ / -dığında, vaktinde) anlamında olan lâm harfidir.
وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ الِاقْتِرَابِ وَلِذَلِكَ فَسَّرُوهُ بِمَعْنَى (عِنْدَ) ، وَيُفِيدُ هُنَا: أَنَّهُمْ مَجْمُوعُونَ فِي الْأَجَلِ الْمُعَيَّنِ دُونَ تَأْخِيرٍ رَدًّا عَلَى قَوْلِهِمْ: لَنْ يُبْعَثُوا [التغابن: ٧] ، فَيَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ:
Bu, aşırı yakınlığı gösteren bir kullanımdır; bu yüzden onu (عِنْدَ) anlamıyla tefsir etmişlerdir. Burada şu anlamı ifade eder: Onların { لَنْ يُبْعَثُوا } [et-Teğâbun: 7] sözlerine bir reddiye olarak, hiçbir erteleme olmaksızın belirlenen vakitte toplanacaklardır. Dolayısıyla O'nun:
لِيَوْمِ الْجَمْعِ بِفِعْلِ يَجْمَعُكُمْ.
{ لِيَوْمِ الْجَمْعِ } ifadesi { يَجْمَعُكُمْ } fiiline müteallıktır (bağlıdır).
فِ «يَوْمَ الْجَمْعِ» هُوَ يَوْمُ الْحَشْرِ.
«Toplanma günü» (yevmu'l-cem'), haşir günüdür.
وَفِي الْحَدِيثِ «يَجْمَعُ اللَّهُ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Allah öncekileri ve sonrakileri toplar...»
إِلَخْ.
...ve devam eder.
جُعِلَ هَذَا الْمُرَكَّبُ الْإِضَافِيُّ لَقَبًا لِيَوْمِ الْحَشْرِ، قَالَ تَعَالَى: وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لَا رَيْبَ فِيهِ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ [الشورى: ٧] .
Bu isim tamlaması, haşir günü için özel bir isim (lakap) kılınmıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لَا رَيْبَ فِيهِ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ } “Ve hakkında hiçbir şüphe bulunmayan o toplanma gününü uyarıp bildiresin diye. Bir grup cennette, bir grup da çılgın alevli cehennemdedir.” [eş-Şûrâ: 7].
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَجْمَعُكُمْ بياء الْغَائِب. وقرأه يَعْقُوبُ بِنُونِ الْعَظَمَةِ.
Cumhur { يَجْمَعُكُمْ } kelimesini üçüncü tekil şahıs ya'sı ile [yeclisü gibi] okumuştur. Ya'kūb ise azamet nûn'u ile [necme'ukum şeklinde] okumuştur.
ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ.
{ ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ } “İşte bu, aldanma ve aldatmanın (kâr ve zararın) açığa çıkacağı gündür.”
اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ [التغابن: ٧] بِمُتَعَلِّقِهَا وَبَيْنَ جُمْلَةِ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صالِحاً يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاتِهِ اعْتِرَاضًا يُفِيدُ تَهْوِيلَ هَذَا الْيَوْمَ تَعْرِيضًا بِوَعِيدِ الْمُشْرِكِينَ بِالْخَسَارَةِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ: أَيْ بِسُوءِ الْمُنْقَلَبِ.
[Bu cümle], { ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ } [et-Teğâbun: 7] cümlesi ve müteallakı ile { وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صالِحاً يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاتِهِ } cümlesi arasında yer alan bir itiraz (ara cümle)dir. Bu itiraz, o günün dehşetini bildirmeyi ve müşrikleri o gündeki hüsranla, yani varacakları yerin kötülüğüyle tehdit etmeyi ifade eder.