وَالْإِتْيَانُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي مَقَامِ الضَّمِيرِ لقصد الاهتمام بِهَذَا الْيَوْم بِتَمْيِيزِهِ أَكْمَلَ تَمْيِيزٍ مَعَ مَا يفِيدهُ اسْمُ إِشَارَةِ الْبَعِيدِ مِنْ عُلُوِّ الْمَرْتَبَةِ عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ الْكِتابُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Zamir makamında işaret zamirinin getirilmesi, daha önce Bakara Suresi'nde { ذلِكَ الْكِتابُ } kavlinde geçtiği üzere, uzak işaret zamirinin mertebe yüceliği bildirmesiyle birlikte, bu günü en mükemmel şekilde temyiz edip ona dikkat çekmek (ihtimam) içindir.
والتَّغابُنِ: مَصْدَرُ غَابَنَهُ مِنْ بَابِ الْمُفَاعَلَةِ الدَّالَّةِ عَلَى حُصُولِ الْفِعْلِ مِنْ جَانِبَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ.
et-Teğâbun (التَّغابُن), fiilin iki veya daha fazla taraftan meydana geldiğini gösteren müfâale babından (mütefâale kalıbından) «gābene» fiilinin masdarıdır.
وَحَقِيقَةُ صِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ أَنْ تَدُلَّ عَلَى حُصُولِ الْفِعْلِ الْوَاحِدِ مِنْ فَاعِلَيْنِ فَأَكْثَرَ عَلَى وَجْهِ الْمُشَارَكَةِ فِي ذَلِكَ الْفِعْلِ.
Müfâale sîgasının hakikati, tek bir fiilin iki veya daha fazla failden, o fiilde ortaklık yoluyla meydana geldiğini göstermesidir.
وَالْغَبْنُ أَنْ يُعْطَى البَائِع ثمنا لمبيعه دُونَ حَقِّ قِيمَتِهِ الَّتِي يُعَوِّضُ بِهَا مثله.
Gabn (غَبْن) ise, satıcıya sattığı malın karşılığında, onun dengi olan gerçek değerinden daha düşük bir bedel verilmesidir.
فالغبن يؤول إِلَى خَسَارَةِ الْبَائِعِ فِي بَيْعِهِ، فَلِذَلِكَ يُطْلَقُ الْغَبْنُ عَلَى مُطْلَقِ الْخُسْرَانِ مَجَازًا مُرْسَلًا كَمَا فِي قَوْلِ الْأَعْشَى:
Gabn neticede satıcının ticaretinde zarara uğramasına varır. Bu sebeple gabn kelimesi, el-A'şâ'nın şu beytinde olduğu gibi, mecâz-ı mürsel yoluyla mutlak hüsran (zarar) için de kullanılır:
لَا يَقْبَلُ الرِّشْوَةَ فِي حُكْمِهِ ... وَلَا يُبَالِي غَبْنَ الْخَاسِرِ
«O, hükmünde rüşvet kabul etmez... Kaybedenin zararına da aldırmaz.»
فَلَيْسَتْ مَادَّةُ التَّغَابُنِ فِي قَوْلِهِ: يَوْمُ التَّغابُنِ مُسْتَعْمَلَةً فِي حَقِيقَتِهَا إِذْ لَا تَعَارُضَ حَتَّى يَكُونَ فِيهِ غِبْنٌ بَلْ هُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الْخُسْرَانِ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ.
Dolayısıyla { يَوْمُ التَّغابُنِ } kavlindeki teğâbun maddesi hakiki anlamında kullanılmamıştır; çünkü ortada bir gabn (aldanma) bulunması için bir karşılıklı alışveriş söz konusu değildir. Aksine o, mecâz-ı mürsel yoluyla hüsran anlamında kullanılmıştır.
وَأَمَّا صِيغَةُ التَّفَاعُلِ فَحَمَلَهَا جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى حَقِيقَتِهَا مِنْ حُصُولِ الْفِعْلِ مِنْ جَانِبَيْنِ فَفَسَّرُوهَا بِأَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ غَبَنُوا أَهْلَ النَّارِ إِذْ أَهْلُ الْجَنَّةِ أَخَذُوا الْجَنَّةَ وَأَهْلُ جَهَنَّمَ أَخَذُوا جَهَنَّمَ قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالْحَسَنُ. فَحَمَلَ الْقُرْطُبِيُّ وَغَيْرُهُ كَلَام هَؤُلَاءِ الْأَئِمَّة عَلَى أَنَّ التَّغَابُنَ تَمْثِيلٌ لِحَالِ الْفَرِيقَيْنِ بِحَالِ مُتَبَايِعَيْنِ أَخَذَ أَحَدُهُمَا الثَّمَنَ الْوَافِي، وَأَخَذَ الْآخَرُ الثَّمَنَ الْمَغْبُونَ، يَعْنِي وَقَوْلُهُ عَقِبَهُ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صالِحاً يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاتِهِ، إِلَى قَوْلِهِ: وَبِئْسَ الْمَصِيرُ قَرِينَةٌ عَلَى الْمُرَادِ مِنَ الْجَانِبَيْنِ وَعَلَى كِلَا الْمَعْنَيَيْنِ يَكُونُ قَوْلُهُ:
Tefâul sîgasına gelince; müfessirlerin cumhuru onu fiilin iki taraftan meydana gelmesi şeklindeki hakiki anlamına hamletmiş ve şöyle açıklamışlardır: Cennetlikler cenneti, cehennemlikler de cehennemi aldıklarında, cennetlikler cehennemlikleri gabna uğratmış (zarara sokmuş) olurlar. Bunu Mücâhid, Katâde ve el-Hasan söylemiştir. Kurtubî ve başkaları bu imamların sözünü şöyle yorumlamıştır: Teğâbun, iki grubun durumunu; biri tam karşılık alan, diğeri ise eksik ve zararlı bir bedel alan iki tüccarın durumuna benzetmektir (temsildir). Yani hemen ardından gelen { وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صالِحاً يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاتِهِ } kavlinden { وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } kavline kadar olan kısım, iki taraftan ne kastedildiğine bir karinedir. Her iki anlama göre de O'nun:
وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صالِحاً إِلَى قَوْلِهِ: وَبِئْسَ الْمَصِيرُ تَفْصِيلًا لِلْفَرِيقَيْنِ، فَيَكُونُ فِي الْآيَةِ مَجَازٌ وَتَشْبِيهٌ وَتَمْثِيلٌ، فَالْمَجَازُ فِي مَادَّةِ الْغَبْنِ، وَالتَّمْثِيلُ فِي صِيغَةِ التَّغَابُنِ، وَهُوَ تَشْبِيهٌ مُرَكَّبٌ بِمَنْزِلَةِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ إِذِ التَّقْدِيرُ: ذَلِكَ يَوْمٌ مِثْلُ التَّغَابُنِ.
{ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صالِحاً } kavlinden { وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } kavline kadar olan kısım, bu iki fırkanın tafsilatı olur. Böylece ayette mecaz, teşbih ve temsil bir arada bulunur: Mecaz gabn kökünde, temsil ise teğâbun sîgasındadır. Bu, beliğ teşbih mesabesinde mürekkep bir teşbihtir; zira takdiri şöyledir: «Bu, teğâbun (büyük alışveriş kâr-zararı) gibi olan bir gündür».
وَحَمَلَ قَلِيلٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ (وَهُوَ مَا فُسِّرَ إِلَيْهِ كَلَامُ الرَّاغِبِ فِي مُفْرَدَاتِهِ) وَصَرَّحَ ابْنُ
Müfessirlerden az bir kısmı ise (Râgıb'ın Müfredât'ındaki sözünün vardığı anlam da budur) ve İbn
عَطِيَّةَ صِيغَةَ التَّفَاعُلِ عَلَى مَعْنَى الْكَثْرَةِ وَشَدَّةِ الْفِعْلِ (كَمَا فِي قَوْلِنَا: عَافَاكَ اللَّهُ وَتَبَارَكَ اللَّهُ) فَتَكُونُ اسْتِعَارَةً، أَيْ خَسَارَةٌ لِلْكَافِرِينَ إِذْ هُمْ مَنَاطُ الْإِنْذَارِ. وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:
Atıyye'nin açıkça belirttiği üzere, tefâul sîgasını çokluk ve fiilin şiddeti manasına hamletmiştir (tıpkı «Âfâkellâh» ve «Tebârekellâh» sözlerimizde olduğu gibi). Bu durumda istiare olur; yani inzarın odak noktası kâfirler olduğu için, onlar adına büyük bir hüsrandır. Bu da Yüce Allah'ın şu buyrukları anlamındadır:
أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦] ، وَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ الْآيَةُ فِي سُورَةِ الصَّفِّ [١٠] .
Bakara Suresi'ndeki { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış kimselerdir. Bu yüzden ticaretleri kazanç sağlamamıştır” [16] ve Saff Suresi'ndeki { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “Ey iman edenler! Sizi elem dolu bir azaptan kurtaracak bir ticareti size göstereyim mi?” [10] ayetleri.
فَصِيغَةُ التَّفَاعُلِ مُسْتَعْمَلَةٌ مَجَازًا فِي كَثْرَةِ حُصُول الْغبن تَشْبِيها لِلْكَثْرَةِ بِفِعْلِ مَنْ يَحْصُلُ مِنْ مُتَعَدِّدٍ.
Dolayısıyla tefâul sîgası, çokluğun birden fazla kişiden meydana gelen fiile benzetilmesi yoluyla, gabnın (zararın) çokça meydana gelmesi anlamında mecazen kullanılmıştır.
وَالْكَلَامُ تَهْدِيدٌ لِلْمُشْرِكِينَ بِسُوءِ حَالَتِهِمْ فِي يَوْمِ الْجَمْعِ، إِذِ الْمَعْنَى: ذَلِكَ يَوْمُ غَبْنِكُمُ الْكَثِيرِ الشَّدِيدِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ قَبْلَهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالنُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا [التغابن: ٨] . وَالْغَابِنُ لَهُمْ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى.
Söz, müşrikleri toplanma günündeki kötü halleriyle tehdit etmektedir; zira önceki { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالنُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا } [et-Teğâbun: 8] kavlinin karinesiyle anlam şöyledir: «İşte o, sizin çok ve şiddetli bir zarara uğrayacağınız gündür». Onları zarara uğratan (el-gābin) ise Yüce Allah'tır.
وَلَوْلَا قَصْدُ ذَلِكَ لَمَا اقْتَصَرَ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ يَوْمُ تَغَابُنٍ فَإِنَّ فِيهِ رِبْحًا عَظِيمًا لِلْمُؤْمِنِينَ
Eğer bu kastedilmemiş olsaydı, o günün sadece teğâbun günü olmasıyla yetinilmezdi; zira o günde
بِاللهِ وَرَسُولِهِ وَالْقُرْآنِ، فَوِزَانُ هَذَا الْقَصْرِ وِزَانُ قَوْلِهِ: فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ [الْبَقَرَة: ١٦]
Allah'a, Resulü'ne ve Kur'an'a inanan müminler için büyük bir kazanç vardır. Bu hasrın (kısıtlamanın) dengi, O'nun { فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } [el-Bakara: 16] kavlinin ve
وَقَول النبيء ﷺ : «إِنَّمَا الْمُفْلِسُ الَّذِي يُفْلِسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: «إِنَّمَا الْمُفْلِسُ الَّذِي يُفْلِسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» «Müflis ancak kıyamet günü iflas eden kimsedir.»
. وَأَفَادَ تَعْرِيفُ جُزْأَيْ جُمْلَةِ ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ قَصْرَ الْمسند على الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ أَيْ قَصْرَ جِنْسِ يَوْمِ التَّغَابُنِ عَلَى يَوْمِ الْجُمُعَةِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ، وَهُوَ مِنْ قَبِيلِ قَصْرِ الصِّفَةِ عَلَى الْمَوْصُوفِ قَصْرًا ادِّعَائِيًّا، أَيْ ذَلِكَ يَوْمُ الْغَبْنِ لَا أَيَّامُ أَسْوَاقِكُمْ وَلَا غَيْرُهَا، فَإِنَّ عَدَمَ أَهَمِّيَّةِ غَبْنِ النَّاسِ فِي الدُّنْيَا جَعَلَ غَبْنَ الدُّنْيَا كَالْعَدَمِ وَجَعَلَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُنْحَصِرًا فِيهِ جِنْسُ الْغَبْنِ.
{ ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ } cümlesinin iki ögesinin de marife olması, müsnedin müsnedün ileyhe hasrını, yani teğâbun günü cinsinin işaret zamiriyle işaret edilen toplanma gününe hasredilmesini ifade eder. Bu, sıfatın mevsufa iddia yoluyla hasredilmesi kabilindendir; yani «Asıl aldanma ve hüsran günü o gündür; yoksa sizin çarşı-pazar günleriniz yahut başkaları değildir». Zira insanların dünyadaki aldanışlarının bir önemi olmaması, dünya gabnını yok hükmünde kılmış ve gabn cinsini tamamen kıyamet gününe münhasır kılmıştır.
وَأَمَّا لَامُ التَّعْرِيفِ فِي قَوْلِهِ: التَّغابُنِ فَهِيَ لَامُ الْجِنْسِ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ [الزمر: ١٥] . وَقَوْلُهُ فِي ضِدِّهِ يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ [فاطر: ٢٩] . هَذَا هُوَ الْمُتَعَيَّنُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ مَرَّ بِهَا مَرًّا. وَلَمْ يَحْتَلِبْ مِنْهَا دَرًّا. وَهَا أَنَا ذَا كَدَدْتُ ثِمَادِي، فَعَسَى أَنْ يَقَعَ لِلنَّاظِرِ كَوَقْعِ الْقَرَاحِ مِنَ الصَّادِي، وَالله الْهَادِي.
{ التَّغابُنِ } kavlindeki lâm-ı tarif ise cins lamıdır. Yüce Allah'ın { قُلْ إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } [ez-Zümer: 15] kavli ve bunun zıddı hakkındaki { يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ } [Fâtır: 29] kavli de bu anlamdandır. Bu ayetin tefsirinde tayin edilmesi gereken mana budur; oysa müfessirlerin çoğu ona sadece şöyle bir değinip geçmiş, ondan bolca süt sağmamıştır. İşte ben azıcık suyumu [bütün gayretimi] sarf ettim; umulur ki bu, susuz kalmış birine tatlı ve berrak bir su gibi ulaşır. Hidayet veren ise Allah'tır.
يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ ذلِكَ يَوْمُ التَّغابُنِ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صالِحاً يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاتِهِ وَيُدْخِلْهُ
Toplanma günü için sizi bir araya getireceği gün; işte bu, aldanma ve kâr-zararın açığa çıkacağı gündür. Kim Allah'a iman eder ve salih amel işlerse, Allah onun kötülüklerini örter ve onu,
جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ خالِدِينَ فِيها وَبِئْسَ الْمَصِيرُ.
altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere girdirir. İşte büyük kurtuluş budur. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince; işte onlar, içinde ebedî kalacakları ateş ehlidirler. Ne kötü bir varış yeridir orası!
مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ [التغابن: ٨] وَهُوَ تَفْصِيلٌ لِمَا أُجْمِلَ فِي قَوْلِهِ:
{ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } [et-Teğâbun: 8] cümlesine matuftur ve O'nun:
وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ [التغابن: ٨] الَّذِي هُوَ تَذْيِيلٌ.
fezleke niteliğindeki { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } [et-Teğâbun: 8] kavlinde mücmel (özet) olarak bırakılan hususun tafsilatıdır.
ومَنْ شَرْطِيَّةٌ وَالْفِعْلُ بَعْدَهَا مُسْتَقْبَلٌ، أَيْ مَنْ يُؤْمِنْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ بَعْدَ هَذِهِ الْمَوْعِظَةِ نُكَفِّرْ عَنْهُ مَا فَرَّطَ مِنْ سَيِّئَاتِهِ.
{ مَنْ } şart edatıdır ve sonrasındaki fiil gelecek zaman anlamındadır; yani: «Müşriklerden her kim bu öğütten sonra iman ederse, onun geçmiş kötülüklerini örteriz».
وَالْمُرَادُ بِالسَّيِّئَاتِ: الْكُفْرُ وَمَا سَبَقَهُ مِنَ الْأَعْمَالِ الْفَاسِدَةِ.
Kötülüklerden (seyyiât) maksat: Küfür ve ondan önce işlenen bozuk amellerdir.
وَتَكْفِيرُ السَّيِّئَاتِ: الْعَفْوُ عَنِ الْمُؤَاخَذَةِ بِهَا وَهُوَ مَصْدَرُ كَفَّرَ مُبَالِغَةً فِي كَفَرَ. وَغَلَبَ اسْتِعْمَالُهُ فِي الْعَفْوِ عَمَّا سَلَفَ مِنَ السَّيِّئَاتِ وَأَصِلُهُ: اسْتِعَارَةُ السَّتْرِ لِلْإِزَالَةِ مِثْلَ الْغُفْرَانِ أَيْضًا.
Kötülüklerin tekfîri (örtülmesi): Onlardan dolayı hesaba çekilmekten affetmektir. Bu, «kefere» kökünden mübalağa bildiren «keffere»nin masdarıdır. Geçmiş kötülükleri bağışlama anlamında kullanımı yaygınlaşmıştır. Aslı ise, tıpkı gufran gibi, gidermek manasında örtmenin istiaresidir.
وَانْتَصَبَ صالِحاً عَلَى الصِّفَةِ لِمَصْدَرٍ وَهُوَ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: عَمَلًا صَالِحًا.
{ صالِحاً } kelimesi, mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mansub olmuştur; o da takdiri «عَمَلًا صَالِحًا / salih bir amel» olan mahzuf bir mef'ûl-i mutlaktır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ نُكَفِّرْ وندخله بِنُونِ الْعَظَمَةِ عَلَى الِالْتِفَاتِ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى التَّكَلُّمِ لِأَنَّ مَقَامَ الْوَعْدِ مَقَامُ إِقْبَالٍ فناسبه ضمير التَّكَلُّم.
Nâfi', İbn Âmir ve Ebû Ca'fer { نُكَفِّرْ } ve { نُدْخِلْهُ } kelimelerini, gaibden mütekellime iltifat yoluyla azamet nûn'u ile [nükeffir ve nüdhılhu şeklinde] okumuşlardır; çünkü vaad makamı teveccüh (kabul ve yöneliş) makamıdır, bu yüzden ona mütekellim zamiri uygun düşmüştür.
وَقَرَأَ هما الْبَاقُونَ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ عَلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِأَنَّ ضَمِيرَ الْجَلَالَةِ يُؤْذِنُ بِعِنَايَةِ اللَّهِ بِهَذَا الْفَرِيقِ. وَجُمْلَةُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ تذييل.
Diğer kıraat imamları ise zâhirin gereğine uygun olarak her ikisini de üçüncü tekil şahıs ya'sı ile [yükeffir ve yüdhılhu şeklinde] okumuşlardır; çünkü lafza-i celâle zamiri, Allah'ın bu fırkaya olan inayetini hissettirir. { ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } cümlesi ise tezyîldir (fezlekedir).
[سُورَة التغابن (٦٤) : آيَة ١٠]
[Teğâbun Suresi (64), Ayet 10]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ خالِدِينَ فِيها وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٠)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ خالِدِينَ فِيها وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince; işte onlar, içinde ebedî kalacakları cehennem ehlidirler. Ne kötü bir varış yeridir orası!” (10)
وَقَوله: وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا، أَيْ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ وَاسْتَمَرُّوا عَلَى كُفْرِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لِهَذِهِ الدَّعْوَةِ ثَبَتَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ النَّارِ. وَلِذَلِكَ جِيءَ فِي جَانِبِ الْخَبَرِ عَنْهُمْ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى الثَّبَاتِ لِعَرَاقَتِهِمْ فِي الْكُفْرِ وَالتَّكْذِيبِ.
O'nun: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا } kavli; yani önceden inkâr edip yalanlayan, inkâr ve yalanlamalarında ısrar ederek bu davete icabet etmeyenlerin cehennem ehli oldukları kesinleşmiştir, demektir. Bu sebeple onlar hakkındaki haber kısmında, küfür ve tekzipte kökleşmiş olmalarından ötürü sebat ifade eden isim cümlesi getirilmiştir.
وَجِيءَ لَهُمْ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِتَمْيِيزِهِمْ تَمْيِيزًا لَا يَلْتَبِسُ مَعَهُ غَيْرُهُمْ بِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِ:
Onlar için, başkalarının kendileriyle karışmayacağı kesin bir ayrım sağlamak amacıyla, tıpkı O'nun:
أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] مَعَ مَا يُفِيدُهُ اسْمُ الْإِشَارَةِ مِنْ أَنَّ اسْتِحْقَاقَهُمْ لملازمة النَّار ناشىء عَنِ الْكُفْرِ وَالتَّكْذِيبِ بِآيَاتِ اللَّهِ وَهَذَا وَعِيدٌ.
{ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [el-Bakara: 5] kavlinde olduğu gibi işaret zamiri getirilmiştir; bununla beraber işaret zamiri, onların cehennemde sürekli kalmayı hak etmelerinin küfürden ve Allah'ın ayetlerini yalanlamaktan kaynaklandığını da ifade eder ki bu bir tehdittir.
وَجُمْلَةُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ اعْتِرَاضٌ تَذْيِيلِيٌّ لِزِيَادَةِ تهويل الْوَعيد.
{ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } cümlesi ise tehdidin dehşetini artırmak için yapılmış tezyîlî bir itirazdır (bağlayıcı bir ara cümledir).
[سُورَة التغابن (٦٤) : آيَة ١١]
[Teğâbun Suresi (64), Ayet 11]
مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١١)
{ مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah'ın izni olmaksızın hiçbir musibet isabet etmez. Kim Allah'a iman ederse, Allah onun kalbini doğruya yöneltir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (11)
اسْتِئْنَافٌ انْتُقِلَ إِلَيْهِ بَعْدَ أَنْ تُوُعِّدَ الْمُشْرِكُونَ بِمَا يَحْصُلُ لَهُمْ مِنَ التَّغَابُنِ يَوْمُ يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْحِسَابِ. وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ تَهْدِيدَ الْمُشْرِكِينَ بِيَوْمِ الْحِسَابِ يُثِيرُ فِي نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ التَّسَاؤُلَ عَنِ الِانْتِصَافِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِي الدُّنْيَا عَلَى مَا يَلْقَاهُ الْمُسْلِمُونَ مِنْ إِضْرَارِهِمْ بِمَكَّةَ فَإِنَّهُمْ لَمْ يَكُفُّوا عَنْ أَذَى الْمُسْلِمِينَ وَإِصَابَتِهِمْ فِي أَبْدَانِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ وَالْفِتْنَةِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ أَزْوَاجِهِمْ وَأَبْنَائِهِمْ.
Allah'ın insanları hesap gününde toplayacağı gün müşriklerin uğrayacağı hüsran ve zararla tehdit edilmelerinden sonra geçilen yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Bu, beyânî bir isti'nâf da olabilir; zira müşriklerin hesap günüyle tehdit edilmesi, Müslümanların Mekke'de onların zararlarından çektikleri sıkıntılar karşısında dünyada onlardan intikam alınıp alınmayacağı sorusunu müminlerin zihinlerinde uyandırır. Çünkü onlar Müslümanlara eziyet etmekten, bedenlerine ve mallarına zarar vermekten, eşleri ve çocuklarıyla aralarını açmaktan geri durmamışlardı.
فَالْمُرَادُ: الْمَصَائِبُ الَّتِي أَصَابَتِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ مُعَامَلَةِ الْمُشْرِكِينَ فَأَنْبَأَهُمُ اللَّهُ بِمَا يُسَلِّيهِمْ عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ عَالِمٌ بِمَا يَنَالُهُمْ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ «قِيلَ سَبَبُ نُزُولِهَا أَنَّ الْكُفَّارَ قَالُوا: لَوْ كَانَ مَا عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ حَقًّا لَصَانَهُمُ اللَّهُ عَنِ الْمَصَائِبِ» .
Kastedilen: Müşriklerin muamelesi sebebiyle Müslümanların başına gelen musibetlerdir. Allah Teâlâ başlarına gelenleri bildiğini haber vererek onları teselli etmiştir. Kurtubî şöyle demiştir: «Nüzul sebebinin şu olduğu söylenmiştir: Kâfirler, 'Eğer Müslümanların üzerinde bulunduğu şey hak olsaydı, Allah onları musibetlerden korurdu' demişlerdi».
وَاخْتُصَّتِ الْمُصِيبَةُ فِي اسْتِعْمَالِ اللُّغَةِ بِمَا يَلْحَقُ الْإِنْسَانَ مِنْ شَرٍّ وَضُرٍّ وَإِنْ كَانَ أَصْلُ فعلهَا يُقَال كَمَا يُصِيبُ الْإِنْسَانَ مُطْلَقًا وَلَكِنْ غَلَبَ إِطْلَاقُ فِعْلِ أَصَابَ عَلَى لِحَاقِ السُّوءِ، وَقَدْ قِيلَ فِي قَوْله تَعَالَى: مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ [النِّسَاء: ٧٩] ، أَنَّ إِسْنَادَ الْإِصَابَةِ إِلَى الْحَسَنَةِ مِنْ قَبِيلِ الْمُشَاكَلَةِ.
Musibet kelimesi dil kullanımında insana isabet eden şer ve zarara tahsis edilmiştir; her ne kadar fiilinin aslı insana mutlak olarak isabet eden şeyler için söylense de, «asâbe» (isabet etti) fiilinin kullanımı kötülüğün dokunması anlamında galip gelmiştir. Nitekim Yüce Allah'ın { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } [en-Nisâ: 79] kavlinde, isabetin iyiliğe (hasene) isnat edilmesinin müşâkele kabilinden olduğu söylenmiştir.
وَتَأْنِيثُ الْمُصِيبَةِ لِتَأْوِيلِهَا بِالْحَادِثَةِ وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٦٥] .
«el-Musîbe» kelimesinin müennes olması, «hâdise» manasına tevil edilmesindendir. Bu husus daha önce Âl-i İmrân Suresi'nde { أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها } [165] kavlinin tefsirinde geçmişti.
وَالْإِذْنُ: أَصْلُهُ إِجَازَةُ الْفِعْلِ لِمَنْ يَفْعَلُهُ وَأُطْلِقَ عَلَى إِبَاحَةِ الدُّخُولِ إِلَى الْبَيْتِ وَإِزَالَةِ الْحِجَابِ لِأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ أَذِنَ لَهُ إِذَا سَمِعَ كَلَامَهُ. وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِتَكْوِينِ أَسْبَابِ الْحَوَادِثِ. وَهِيَ الْأَسْبَابُ الَّتِي تُفْضِي فِي نِظَامِ الْعَادَةِ إِلَى وُقُوعِ وَاقِعَاتٍ، وَهِيَ مِنْ آثَارِ صُنْعِ اللَّهِ فِي نِظَامِ هَذَا الْعَالَمِ مِنْ رَبْطِ الْمُسَبِّبَاتِ بِأَسْبَابِهَا مَعَ عِلْمِهِ بِمَا تُفْضِي إِلَيْهِ تِلْكَ الْأَسْبَابُ فَلَمَّا كَانَ هُوَ الَّذِي أَوْجَدَ الْأَسْبَابَ وَأَسْبَابَ أَسْبَابِهَا، وَكَانَ قَدْ جَعَلَ ذَلِكَ كُلَّهُ أُصُولًا وَفُرُوعًا بِعِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ، أُطْلِقَ عَلَى ذَلِكَ التَّقْدِيرِ وَالتَّكْوِينِ لَفْظُ الْإِذْنِ، وَالْمُشَابَهَةُ ظَاهِرَةٌ، وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها [الْحَدِيد: ٢٢] .
İzin (الْإِذْنُ) kelimesinin asıl anlamı, bir fiili yapacak kimseye o fiili yapması için ruhsat vermektir. Ayrıca eve girilmesine müsaade etmek ve engeli kaldırmak için de kullanılır; çünkü bir kimsenin sözünü işitip dinlediğinde kullanılan «ezine lehû» (ona kulak verdi) ifadesinden türemiştir. Burada ise olayların sebeplerinin var edilip yaratılması için eğretileme (istiâre) yoluyla kullanılmıştır. Bu sebepler, âdet nizamında olayların vuku bulmasına yol açan ve Allah'ın bu âlem nizamındaki yaratma sanatının eserlerinden olan, sebeplerin sonuçlara bağlanmasıdır; üstelik Allah bu sebeplerin nelere yol açacağını da bilmektedir. Sebepleri ve sebeplerin sebeplerini var eden O olduğuna, bütün bunları ilim ve hikmetiyle asıllar ve dallar kıldığına göre, bu takdire ve yaratmaya «izin» lafzı verilmiştir; aralarındaki benzerlik açıktır. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu anlamındadır: { مَا أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها } [el-Hadîd: 22] “Yeryüzünde veya kendi nefislerinizde meydana gelen hiçbir musibet yoktur ki, biz onu yaratmadan önce bir kitapta yazılmış olmasın.”
وَمُقْتَضَى هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ تَقْرِيبُ حَقِيقَةِ التَّقَلُّبَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ إِلَى عُقُولِ الْمُسْلِمِينَ بِاخْتِصَارِ الْعِبَارَةِ لِضِيقِ الْمَقَامِ عَنِ الْإِطْنَابِ فِي بَيَانِ الْعِلَلِ وَالْأَسْبَابِ، وَلِأَنَّ أَكْثَرَ ذَلِكَ لَا تَبْلُغُ إِلَيْهِ
Bu istiârenin gereği; illetlerin ve sebeplerin açıklanmasında sözü uzatmaya makam elverişli olmadığından ve çoğuna
عقول عُمُوم الْأُمَّةِ بِسُهُولَةٍ. وَالْقَصْدُ مِنْ هَذَا تَعْلِيمُ الْمُسْلِمِينَ الصَّبْرَ عَلَى مَا يَغْلِبُهُمْ مِنْ مَصَائِبِ الْحَوَادِثِ لِكَيْلَا تَفُلَّ عَزَائِمُهُمْ وَلَا يَهِنُوا وَلَا يُلْهِيَهُمُ الْحُزْنُ عَنْ مُهِمَّاتِ أُمُورهم وتدبير شؤونهم كَمَا قَالَ فِي سُورَة الْحَدِيد [٢٣] لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى مَا فاتَكُمْ.
avamın aklı kolayca erişemeyeceğinden dolayı, dünyevî hadiselerin ve değişimlerin hakikatini kısa bir ifadeyle Müslümanların zihnine yaklaştırmaktır. Bundan maksat, Müslümanların başlarına gelen olayların musibetlerine karşı sabretmelerini öğretmektir; ta ki azimleri kırılmasın, gevşemesinler ve hüzün onları mühim işlerinden ve meselelerini çekip çevirmekten alıkoymasın. Nitekim Hadîd Suresi'nde [23] { لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى مَا فاتَكُمْ } “Elinizden çıkana üzülmeyesiniz diye...” buyurmuştur.
وَلِذَلِكَ أَعْقَبَهُ هُنَا بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ، أَيْ يهد قلبه عِنْد مَا تُصِيبُهُ مُصِيبَةٌ، فَحَذَفَ هَذَا الْمُتَعَلِّقَ لِظُهُورِهِ مِنَ السِّيَاقِ قَالَ: وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ [آل عمرَان: ١٣٩، ١٤٠] .
Bu sebeple burada hemen ardından { وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ } “Kim Allah'a iman ederse, [Allah] onun kalbini doğruya yöneltir” buyurmuştur; yani başına bir musibet geldiğinde kalbini doğruya iletir. Bu bağlam (müteallak), ifadenin akışından anlaşıldığı için hazfedilmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ } [Âl-i İmrân: 139, 140] “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin; eğer inanıyorsanız üstün olan sizsiniz. Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştu. İşte biz o günleri insanlar arasında böyle döndürür dururuz.”
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْمُؤْمِنَ مُرْتَاضٌ بِالْأَخْلَاقِ الْإِسْلَامِيَّةِ مُتَّبِعٌ لِوَصَايَا اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ مُجَاف لفاسد الْأَخْلَاقِ مِنَ الْجَزَعِ وَالْهَلَعِ يَتَلَقَّى مَا يُصِيبُهُ مِنْ مُصِيبَةٍ بِالصَّبْرِ وَالتَّفَكُّرِ فِي أَنَّ الْحَيَاةَ لَا تَخْلُو مِنْ عَوَارِضَ مُؤْلِمَةٍ أَوْ مُكَدِّرَةٍ. قَالَ تَعَالَى: وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ [الْبَقَرَة: ١٥٥- ١٥٧] ، أَيْ أَصْحَابَ الْهُدَى الْكَامِلِ لِأَنَّهُ هُدًى مُتَلَقًّى مِنَ التَّعَالِيمِ الْإِلَهِيَّةِ الْحَقِّ الْمَعْصُومَةِ مِنَ الْخَطَلِ كَقَوْلِهِ هُنَا: يَهْدِ قَلْبَهُ.
Mana şudur: Mümin, İslâm ahlakıyla terbiye olmuş, Yüce Allah'ın tavsiyelerine uyan kimsedir. Bu yüzden sabırsızlık ve telaş gibi bozuk ahlaklardan uzaktır; başına gelen bir musibeti sabırla ve hayatın elem verici veya sıkıntıya sokucu arızalardan uzak olamayacağını düşünerek karşılar. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ } [el-Bakara: 155-157] “O sabredenleri müjdele! Onlar ki kendilerine bir musibet dokunduğunda: 'Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve muhakkak O'na döneceğiz' derler. İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir ve hidayete ermiş olanlar da onların ta kendileridir.” Yani tam bir hidayet sahipleridir; zira bu, buradaki { يَهْدِ قَلْبَهُ } “kalbini doğruya yöneltir” ifadesinde olduğu gibi, her türlü eğrilikten ve hatadan korunmuş olan hak ilahi öğretilerden alınmış bir hidayettir.
وَهَذَا الْخَبَرُ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ إِيمَاءٌ إِلَى الْأَمْرِ بِالثَّبَاتِ وَالصَّبْرِ عِنْدَ حُلُولِ الْمَصَائِبِ لِأَنَّهُ يَلْزَمُ مِنْ هَدْيِ اللَّهِ قَلْبَ الْمُؤْمِنِ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ تَرْغِيبُ الْمُؤْمِنِينَ فِي الثَّبَاتِ وَالتَّصَبُّرِ عِنْدَ حُلُولِ الْمَصَائِبِ فَلِذَلِكَ ذُيِّلَ بِجُمْلَةِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ فَهُوَ تَذْيِيلٌ لِلْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَارِدٌ عَلَى مُرَاعَاةِ جَمِيعِ مَا تَضَمَّنَتْهُ مِنْ أَنَّ الْمَصَائِبَ بِإِذْنِ اللَّهِ، وَمِنْ أَنَّ اللَّهَ يَهْدِي قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ لِلثَّبَاتِ عِنْدَ حُلُولِ الْمَصَائِبِ وَمِنَ الْأَمْرِ بِالثَّبَاتِ وَالصَّبْرِ عِنْدَ الْمَصَائِبِ، أَيْ يَعْلَمُ جَمِيعَ ذَلِكَ.
{ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ } kavlindeki bu haber cümlesi, musibetler vuku bulduğunda sebat etme ve sabretme emrine bir ima taşımaktadır. Çünkü Allah'ın musibet anında müminin kalbini hidayete erdirmesi, müminleri musibetler baş gösterdiğinde sebat etmeye ve sabır göstermeye teşvik etmeyi gerektirir. İşte bu sebeple { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” cümlesiyle fezleke yapılmıştır (tezyîl). Bu, kendisinden önceki cümlenin bir tezyîlidir; musibetlerin Allah'ın izniyle olduğuna, Allah'ın müminlerin kalplerini musibet anında sebata erdirdiğine ve musibetler karşısında sebat edip sabretme emrine dair içerdiği tüm hususlar gözetilerek gelmiştir; yani [Allah] bütün bunları bilmektedir.
وَفِيهِ كِنَايَةٌ عَنْ مُجَازَاةِ الصَّابِرِينَ بِالثَّوَابِ لِأَنَّ فَائِدَةَ عِلْمِ اللَّهِ الَّتِي تُهِمُّ النَّاسَ هُوَ التَّخَلُّقُ وَرَجَاءُ الثَّوَابِ وَرفع الدَّرَجَات.
Burada sabredenlerin sevapla mükâfatlandırılacağına dair bir kinaye vardır; çünkü Allah'ın ilminin insanları ilgilendiren faydası, ahlaklanmak, sevap ummak ve derecelerin yükseltilmesidir.
[سُورَة التغابن (٦٤) : آيَة ١٢]
[Teğâbun Suresi (64), Ayet 12]
وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَإِنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (١٢)
{ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَإِنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Allah'a itaat edin, Resul'e de itaat edin. Şayet yüz çevirirseniz bilin ki, Elçimize düşen sadece apaçık bir tebliğdir.” (12)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ [التغابن: ١١] لِأَنَّهَا تَضَمَّنَتْ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ مُتَهَيِّئُونَ لِطَاعَةِ الله وَرَسُوله ﷺ فِيمَا يَدْعُوَانِهِمْ إِلَيْهِ من مصَالح الْأَعْمَالِ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ تَذْيِيلُ الْكَلَامِ بِقَوْلِهِ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ [آل عمرَان: ١٢٢] ، وَلِأَنَّ طَلَبَ الطَّاعَةِ فَرْعٌ عَنْ
{ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ } [et-Teğâbun: 11] cümlesine atfedilmiştir. Çünkü o cümle, müminlerin, Allah'ın ve Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerini çağırdığı hayırlı amellere itaat etmeye hazır olduklarını içermektedir; nitekim kelamın { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } [Âl-i İmrân: 122] buyruğuyla fezleke yapılması da buna delalet eder. Ayrıca itaat talebi,
تَحَقُّقِ الْإِيمَانِ كَمَا
imanın gerçekleşmesinin bir fer'idir (uzantısıdır); nitekim
فِي حَدِيثِ مُعَاذٍ «أَن النبيء ﷺ لَمَّا بَعَثَهُ إِلَى الْيَمَنِ قَالَ لَهُ: إِنَّكَ سَتَأْتِي قَوْمًا أَهْلَ كِتَابٍ فَأَوَّلُ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ فَادْعُهُمْ إِلَى أَنْ يَشْهَدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لَكَ بِذَلِكَ فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ فَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً»
Muâz hadisinde şöyle geçmektedir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu Yemen'e gönderdiğinde şöyle buyurdu: 'Sen ehl-i kitap olan bir kavme gideceksin. Onları ilk çağıracağın şey, Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şehadet etmeleri olsun. Eğer bu hususta sana itaat ederlerse, Allah'ın kendilerine zekâtı farz kıldığını onlara bildir...'»
الْحَدِيثَ.
hadisi [buna örnektir].
وَتَفْرِيعُ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ تَحْذِيرٌ مِنْ عِصْيَانِ الله وَرَسُوله ﷺ.
{ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ } kavlinin [önceki emre] bağlanması (tefrî'), Allah'a ve Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e isyan etmekten sakındırmadır.
وَالتَّوَلِّي مُسْتَعَارٌ لِلْعِصْيَانِ وَعَدَمِ قَبُولِ دَعْوَةِ الرَّسُولِ.
Yüz çevirme (tevellî), isyan etmek ve Peygamber'in davetini kabul etmemek için eğretileme (istiâre) yoluyla kullanılmıştır.
وَحَقِيقَةُ التَّوَلِّي الِانْصِرَافُ عَنِ الْمَكَانِ الْمُسْتَقِرِّ فِيهِ وَاسْتُعِيرَ التَّوَلِّي لِلْعِصْيَانِ تَشْنِيعًا لَهُ مُبَالَغَةً فِي التَّحْذِيرِ مِنْهُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي خِطَابِ الْمُؤْمِنِينَ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ [مُحَمَّد: ٣٨] ، وَقَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ [الْأَنْفَال: ٢٠] .
Tevellînin hakiki anlamı, bulunulan yerden geri dönüp uzaklaşmaktır. İsyanın çirkinliğini vurgulamak ve ondan sakındırmada mübalağa yapmak amacıyla bu lafız istiâre edilmiştir. Yüce Allah'ın müminlere hitaben: { وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } [Muhammed: 38] “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir” ve { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ } [el-Enfâl: 20] “Ey iman edenler! Allah'a ve Resulüne itaat edin, işitip durduğunuz halde ondan yüz çevirmeyin” buyrukları da böyledir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي قَوْلِهِ: رَسُولِنَا بِالْإِضَافَةِ لِقَصْدِ تَعْظِيمِ شَأْنه بِأَنَّهُ ﷺ رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ. وَهَذَا الضَّمِيرُ الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى التَّكَلُّمِ يُفِيدُ تَشْرِيفَ الرَّسُولِ بِعِزِّ الْإِضَافَةِ إِلَى الْمُتَكَلِّمِ.
{ رَسُولِنَا } ifadesindeki tamlama yoluyla yapılan belirlilik (izafet marifeliği), onun sallallâhu aleyhi ve sellem Âlemlerin Rabbinin elçisi olduğunu belirterek şanını yüceltme kastı taşır. Bu zamir, gâibden mütekellime (üçüncü şahıstan birinci şahsa) bir iltifat sanatı olup, Resul'ü mütekellime izafe edilme şerefiyle onurlandırmayı ifade eder.
وَمَعْنَى الْحَصْرِ قَوْلِهِ: فَإِنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ قصر الرَّسُول ﷺ عَلَى كَوْنِ وَاجِبِهِ الْبَلَاغَ، قَصْرُ مَوْصُوفٍ عَلَى صفة فالرسول ﷺ مَقْصُورٌ عَلَى لُزُومِ الْبَلَاغِ لَهُ لَا يَعْدُو ذَلِكَ إِلَى لُزُومِ شَيْءٍ آخَرَ. وَهُوَ قَصْرُ قَلْبٍ تَنْزِيلًا لَهُمْ فِي حَالَةِ الْعِصْيَانِ الْمَفْرُوضِ مَنْزِلَةَ مَنْ يَعْتَقِدُ أَنَّ اللَّهَ لَوْ شَاءَ لَأَلْجَأَهُمْ إِلَى الْعَمَلِ بِمَا أَمَرَهُمْ بِهِ إِلْهَابًا لِنُفُوسِهِمْ بِالْحَثِّ عَلَى الطَّاعَةِ.
{ فَإِنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } kavlindeki hasrın anlamı, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in vazifesinin yalnızca tebliğ etmekle sınırlandırılmasıdır; bu, mevsûfun sıfata hasredilmesidir (kasr-ı mevsûf ale's-sıfat). Dolayısıyla Resul sallallâhu aleyhi ve sellem sadece tebliğin gerekliliğiyle sınırlandırılmıştır, bundan başka bir zorunluluğa geçmez. Bu, farazî isyan durumunda olan kimseleri, itaate teşvik ederek içlerini harekete geçirmek maksadıyla, 'Allah dileseydi kendilerini emrettiği şeyleri yapmaya mecbur bırakırdı' diye inanan birinin konumuna indiren bir kasr-ı kalbtir.
وَوَصْفُ الْبَلَاغُ بِ الْمُبِينُ، أَيِ الْوَاضِحُ عذر للرسول ﷺ بِأَنَّهُ ادَّعَى مَا أُمِرَ بِهِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَكْمَلِ قَطْعًا لِلْمُعَذَّرِ عَنْ عَدَمِ امْتِثَالِ مَا أُمِرَ بِهِ.
Tebliğin { الْمُبِينُ } yani «apaçık» sıfatıyla nitelenmesi, emredilen şeyleri yerine getirmemek hususunda mazeret ileri sürenlerin mazeretini kesmek üzere, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrolunduğu şeyi en mükemmel şekilde duyurduğunu belirterek onun için bir mazeret beyanıdır.
وَبِاعْتِبَارِ مَفْهُومِ الْقَصْرِ جُمْلَةُ فَإِنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ كَانَتْ جَوَابًا لِلشَّرْطِ دُونَ حَاجَةٍ إِلَى تَقْدِيرِ جَوَابٍ تَكُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ دَلِيلًا عَلَيْهِ أَوْ عِلَّةً لَهُ.
Kasrın mefhumu göz önüne alındığında { فَإِنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } cümlesi, bu cümlenin delalet ettiği veya illet olduğu takdirî bir cevaba ihtiyaç duyulmaksızın, şartın doğrudan cevabı olmaktadır.
[سُورَة التغابن (٦٤) : آيَة ١٣]
[Teğâbun Suresi (64), Ayet 13]
اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٣)
{ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Allah ki O'ndan başka ilah yoktur. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.” (13)
اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ.
{ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah ki O'ndan başka ilah yoktur.”
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ [التغابن: ١٢] وَجُمْلَةِ:
Bu cümle, { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } [et-Teğâbun: 12] cümlesi ile
وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ.
{ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } cümlesi arasında yer alan bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza).
وَاسْمُ الْجَلَالَةِ مُبْتَدَأٌ وَجُمْلَةُ: اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ خبر. وَهَذَا تذكير للْمُؤْمِنين بِمَا يعلمونه. أَي من آمن بِأَن الله لَا إِلَه إِلَّا هُوَ كَانَ حَقًّا عَلَيْهِ أَنْ يُطِيعَهُ وَأَنْ لَا يَعْبَأَ
Lafza-i Celâl mübteda (özne), { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } cümlesi ise haberdir (yüklem). Bu, müminlere bildikleri bir hususu hatırlatmadır. Yani kim Allah'tan başka ilah olmadığına iman etmişse, O'na itaat etmesi ve
بِمَا يُصِيبُهُ فِي جَانِبِ طَاعَةِ اللَّهِ مِنْ مَصَائِبَ وَأَذًى كَمَا قَالَ حبيب بْنُ عَدِيٍّ:
Allah'a itaat yolunda başına gelen musibetlere ve eziyetlere aldırış etmemesi boynunun borcudur; nitekim Hubeyb b. Adiy şöyle demiştir:
لَسْتُ أُبَالِي حَيْنَ أُقْتَلُ مُسْلِمًا ... عَلَى أَيِّ جَنْبٍ كَانَ لِلَّهِ مَصْرَعِي
Müslüman olarak öldürüldükten sonra gam yemem, / Hangi yanım üstüne olursa olsun Allah uğrundadır ölümüm!
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فِي مَوْقِعِ الْعِلَّةِ لِجُمْلَةِ وَأَطِيعُوا اللَّهَ [التغابن: ١٢] وَتُفِيدُ أَيْضًا تَعْلِيلَ جُمْلَةِ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ [التغابن: ١٢] لِأَنَّ طَاعَةَ الرَّسُولِ تَرْجِعُ إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ قَالَ تَعَالَى: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ [النِّسَاء: ٨٠] .
{ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } cümlesinin { وَأَطِيعُوا اللَّهَ } [et-Teğâbun: 12] cümlesinin illeti konumunda olması da caizdir; aynı zamanda { وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } [et-Teğâbun: 12] cümlesinin de gerekçesini ifade eder, çünkü Resul'e itaat Allah'a itaate racidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } [en-Nisâ: 80] “Kim Resul'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur.”
وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِاسْمِ الْجَلَالَةِ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ إِذْ لَمْ يَقُلْ هُوَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لِاسْتِحْضَارِ عَظَمَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا يَحْوِيهِ اسْمُ الْجَلَالَةِ مِنْ مَعَانِي الْكَمَالِ، وَلِتَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةً بِنَفْسِهَا فَتَكُونُ جَارِيَةً مَجْرَى الْأَمْثَالِ وَالْكَلِمِ الْجَوَامِعِ.
Cümlenin Lafza-i Celâl ile başlatılması, zamir yerine açık ismin kullanılmasıdır (ızhâr fî makâmi'l-idmâr). Zira Lafza-i Celâl'in içerdiği yetkinlik manalarıyla Yüce Allah'ın azametini zihne getirmek ve cümlenin kendi başına müstakil olarak darb-ı meseller ve veciz sözler konumunda cereyan etmesini sağlamak için «O'ndan başka ilah yoktur» (hüve lâ ilâhe illâ hû) denilmemiştir.
وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ.
{ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.”
عَطْفٌ عَلَى وَأَطِيعُوا اللَّهَ فَهُوَ فِي مَعْنَى: وَتَوَكَّلُوا عَلَى اللَّهِ، فَإِنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَتَوَكَّلُونَ عَلَى اللَّهِ لَا عَلَى غَيْرِهِ وَأَنْتُمْ مُؤْمِنُونَ فتوكلوا عَلَيْهِ.
{ وَأَطِيعُوا اللَّهَ } kavline atıftır. Dolayısıyla: «Allah'a tevekkül edin; zira müminler başkasına değil, yalnızca Allah'a tevekkül ederler. Siz de müminsiniz, öyleyse O'na tevekkül edin» manasındadır.
وَتقدم الْمَجْرُورِ لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ، أَيْ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لِا يَتَوَكَّلُونَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ.
Mecrûrun (tümlecin) öne alınması tahsis bildirmek içindir; yani müminler yalnızca Allah'a tevekkül ederler.
وَجِيءَ فِي ذَلِكَ بِصِيغَةِ أَمْرِ الْمُؤْمِنِينَ بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ دُونَ غَيْرِهِ رَبْطًا عَلَى قُلُوبِهِمْ وَتَثْبِيتًا لِنُفُوسِهِمْ كَيْلَا يَأْسَفُوا مِنْ إِعْرَاضِ الْمُشْرِكِينَ وَمَا يُصِيبُهُمْ مِنْهُمْ وَأَنَّ ذَلِكَ لَنْ يَضُرَّهُمْ.
Burada müminlere başkasına değil yalnızca Allah'a tevekkül etmelerini emreden bir sîga ile hitap edilmesi, kalplerini pekiştirmek ve nefislerini sebatkâr kılmak içindir; ta ki müşriklerin yüz çevirmesinden ve onlardan kendilerine dokunan şeylerden ötürü üzülmesinler ve bunun kendilerine asla zarar vermeyeceğini bilsinler.
فَإِنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَعْتَزُّونَ بِهِمْ وَلَا يَتَقَوَّوْنَ بِأَمْثَالِهِمْ، لِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ أَنْ لَا يَتَوَكَّلُوا إِلَّا عَلَيْهِ، وَفِيهِ إِيذَانٌ بِأَنَّهُمْ يُخَالِفُونَ أَمْرَ اللَّهِ وَذَلِكَ يَغِيظُ الْكَافِرِينَ.
Zira müminler onlarla izzet bulmaz ve onların benzerleriyle güç kazanmazlar; çünkü Allah onlara sadece Kendisine tevekkül etmelerini emretmiştir. Bunda onların Allah'ın emrine muhalefet ettiklerine dair bir bildirim vardır ve bu durum kâfirleri öfkelendirir.
وَالْإِتْيَانُ بِاسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِتَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةً فَتَسِيرَ مَسْرَى الْمَثَلِ، وَلِذَلِكَ كَانَ إِظْهَارُ لَفْظِ الْمُؤْمِنُونَ وَلَمْ يَقُلْ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلُوا، وَلِمَا فِي الْمُؤْمِنُونَ مِنَ الْعُمُومِ الشَّامِلِ لِلْمُخَاطَبِينَ وَغَيْرِهِمْ لِيَكُونَ معنى التَّمْثِيل.
{ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } kavlinde Lafza-i Celâl'in zikredilmesi, cümlenin müstakil olup darb-ı mesel gibi yayılması için zamir makamında açık ismin getirilmesidir (ızhâr fî makâmi'l-idmâr). Bu yüzden «O'na tevekkül etsinler» denilmeyip { الْمُؤْمِنُونَ } lafzı açıkça getirilmiştir. Ayrıca { الْمُؤْمِنُونَ } ifadesindeki genellik, darb-ı mesel manası oluşsun diye muhatapları ve başkalarını kapsamaktadır.
[سُورَة التغابن (٦٤) : آيَة ١٤]
[Teğâbun Suresi (64), Ayet 14]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَأَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَأَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ey iman edenler! Eşlerinizden ve çocuklarınızdan size düşman olanlar vardır; onlardan sakının. Yine de affeder, kusurlarını görmezden gelir ve bağışlarsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”
(١٤)
(14)
إِقْبَالٌ عَلَى خِطَابِ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا يُفِيدُهُمْ كَمَالًا وَيُجَنِّبُهُمْ مَا يَفْتِنُهُمْ.
Müminlere olgunluk kazandıracak ve onları fitneye düşürecek şeylerden uzak tutacak hususlarla hitap etmeye yöneliştir.
أَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ «عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَهُ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: هَؤُلَاءِ رِجَالٌ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ أَسْلَمُوا وَأَرَادُوا أَنْ يَأْتُوا النبيء ﷺ فَأَبَى أَزْوَاجُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ أَنْ يَدْعُوَهُمْ، فَلَمَّا أَتَوا النبيء ﷺ أَيْ بَعْدَ مُدَّةٍ وَجَاءَ مَعَهُمْ أَزْوَاجُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ- وَرَأَوُا النَّاسَ قَدْ فَقِهُوا فِي الدِّينِ- أَيْ سَبَقُوهُمْ بِالْفِقْهِ فِي الدِّينِ لِتَأَخُّرِ هَؤُلَاءِ عَنِ الْهِجْرَةِ- فَهَمُّوا أَنْ يُعَاقِبُوهُمْ عَلَى مَا تَسَبَّبُوا لَهُمْ حَتَّى سَبَقَهُمُ النَّاسُ إِلَى الْفِقْهِ فِي الدِّينِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ:- أَيْ حَتَّى قَوْلِهِ:
Tirmizî'nin rivayet ettiğine göre: «İbn Abbâs'a bir adam bu ayet hakkında sordu. O da şöyle dedi: Bunlar Mekke ehlinden Müslüman olmuş adamlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına [Medine'ye] gelmek istediler fakat eşleri ve çocukları onları bırakmaya yanaşmadılar. Bir süre sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiklerinde -eşleri ve çocukları da yanlarındaydı- insanların dinde derin anlayış sahibi olduklarını gördüler; yani hicrette geciktikleri için diğerleri dinde anlayış bakımından onları geçmişti. Bunun üzerine insanların dinde kendilerini geçmelerine sebep oldukları için [eş ve çocuklarını] cezalandırmaya niyetlendiler. İşte Allah Teâlâ bu ayeti indirdi: -yani şu kavline kadar:
وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ-. وَهُوَ الَّذِي اقْتَصَرَ عَلَيْهِ الْوَاحِدِيُّ فِي «أَسْبَابِ النُّزُولِ» وَمُقْتَضَاهُ أَنَّ الْآيَةَ مَدَنِيَّةٌ» .
{ وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ }-. Vâhidî'nin 'Esbâb-ı Nüzul' adlı eserinde yetindiği rivayet de budur ve bunun gereği ayetin Medenî olmasıdır».
وَعَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ فِي شَأْنِ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ الْأَشْجَعِيِ كَانَ ذَا أَهْلٍ وَوَلَدٍ فَكَانَ إِذَا أَرَادَ الْغَزْوَ بَكَوْا إِلَيْهِ وَرَقَّقُوهُ وَقَالُوا: إِلَى مَنْ تَدَعُنَا، فَيَرِقُّ لَهُمْ فَيَقْعُدُ عَنِ الْغَزْوِ. وَشَكَا ذَلِكَ إِلَى النبيء ﷺ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي شَأْنِهِمْ
Atâ b. Yesâr ve yine İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bu ayet Medine'de Avf b. Mâlik el-Eşcaî hakkında inmiştir. Onun çoluk çocuğu vardı; gazveye çıkmak istediğinde ağlaşırlar, ona duygu sömürüsü yaparak: 'Bizi kime bırakıyorsun?' derlerdi. O da onlara acır ve savaşa çıkmaktan vazgeçip otururdu. Bu durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet etti ve onların hakkında bu ayet indi.
. فَهَذِهِ الْآيَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا وَيَكُونُ مَوْقِعُهَا هَذَا سَبَبَ نُزُولِهَا صَادَفَ أَنْ كَانَ عَقِبَ مَا نَزَلَ قَبْلَهَا مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ.
Bu ayet, müstakil bir başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâî). Ayetin buradaki konumu, nüzul sebebinin bu surenin kendisinden önce inen kısmının hemen peşine denk gelmesidir.
وَالْمُنَاسَبَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا لِأَنَّ كِلْتَيْهِمَا تَسْلِيَةٌ عَلَى مَا أَصَابَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ غَمٍّ مِنْ مُعَامَلَةِ أَعْدَائِهِمْ إِيَّاهُمْ وَمِنِ انْحِرَافِ بَعْضِ أَزْوَاجِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ عَلَيْهِمْ.
Bu ayet ile önceki ayet arasındaki münasebet şudur: Her ikisi de, düşmanlarının kendilerine muamelesinden ve bazı eşleri ile çocuklarının kendilerine karşı olumsuz tavırlarından ötürü müminlerin uğradığı kedere karşı bir tesellidir.
وَإِذَا كَانَتِ السُّورَةُ كُلُّهَا مَكِّيَّةً كَمَا هُوَ قَوْلُ الضَّحَّاكِ كَانَتِ الْآيَةُ ابْتِدَاءَ إِقْبَالٍ عَلَى تَخْصِيصِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْخِطَابِ بَعْدَ قَضَاءِ حَقِّ الْغَرَضِ الَّذِي ابْتُدِئَتْ بِهِ السُّورَةُ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ الْأَغْرَاضِ بِأَضْدَادِهَا مِنْ تَرْغِيبٍ أَوْ تَرْهِيبٍ، وَثَنَاءٍ أَوْ مَلَامٍ، أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ لِيُوفَّى الطَّرَفَانِ حَقَّيْهِمَا، وَكَانَتْ تَنْبِيهًا لِلْمُسْلِمِينَ لِأَحْوَالٍ فِي عَائِلَاتِهِمْ قَدْ تَخْفَى عَلَيْهِمْ لِيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ، وَهَذَا هُوَ الْمُنَاسِبُ لَمَا قَبْلَ الْهِجْرَةِ كَانَ الْمُسْلِمُونَ بِمَكَّةَ مُمْتَزِجِينَ مَعَ الْمُشْرِكِينَ بِوَشَائِجِ النَّسَبِ وَالصِّهْرِ وَالْوَلَاءِ فَلَمَّا نَاصَبَهُمُ الْمُشْرِكُونَ الْعَدَاءَ لِمُفَارَقَتِهِمْ دِينِهِمْ وَأَضْمَرُوا لَهُمُ الْحِقْدَ وَأَصْبَحُوا فَرِيقَيْنِ كَانَ كُلُّ فَرِيقٍ غَيْرَ خَالٍ مِنْ أَفْرَادٍ مُتَفَاوِتِينَ فِي الْمُضَادَّةِ تَبَعًا لِلتَّفَاوُتِ فِي صَلَابَةِ الدِّينِ، وَفِي أَوَاصِرِ الْقَرَابَةِ وَالصِّهْرِ، وَقَدْ يَبْلُغُ الْعَدَاءُ إِلَى نِهَايَةِ طَرَفِهِ فَتَنْدَحِضُ أَمَامَهُ جَمِيعُ الْأَوَاصِرِ فَيُصْبِحُ الْأَشَدُّ قُرْبًا أَشَدَّ مَضَرَّةً عَلَى قَرِيبِهِ مِنْ مَضَرَّةِ الْبَعِيدِ.
Dahhâk'ın görüşünde olduğu gibi surenin tamamı Mekkî kabul edilirse; Kur'an'ın iki tarafın da hakkını vermek üzere konuları tergîb veya terhîb, övgü veya kınama ve benzeri zıtlarıyla takip ettirme âdeti gereğince, sureye başlanan gayenin hakkı yerine getirildikten sonra bu ayet müminlere özel hitaba yönelmenin bir başlangıcı olur. Ayrıca Müslümanları, tedbirlerini alsınlar diye aileleri içinde kendilerine gizli kalabilecek hallere karşı bir uyarıdır. Bu da hicret öncesi duruma uygundur; çünkü Müslümanlar Mekke'de soy, evlilik ve dostluk bağlarıyla müşriklerle iç içeydiler. Müşrikler kendi dinlerinden ayrıldıkları için onlara düşmanlık besleyip kin güdünce ve iki ayrı grup haline gelince, her iki grupta da dindeki sebatın, akrabalık ve hısımlık bağlarının farklılığına göre karşıtlık derecesi değişen fertler bulunuyordu. Bazen düşmanlık son raddeye varır, onun karşısında bütün bağlar çöker ve en yakın olan kimse, yakınına yabancıdan daha fazla zarar verir hale gelirdi.
فَأَيْقَظَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْمُؤْمِنِينَ لِئَلَّا يَغُرَّهُمْ أَهْلُ قَرَابَتِهِمْ فِيمَا تُوُهِّمَ مِنْ جَانِبِ غُرُورِهِمْ فَيَكُونُ ضُرُّهُمْ أَشُدَّ عَلَيْهِمْ وَفِي هَذَا الْإِيقَاظِ مَصْلَحَةٌ لِلدِّينِ وَلِلْمُسْلِمِينَ وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى:
İşte bu ayet müminleri, akrabalarının aldatma ihtimali bulunan taraflarından kendilerini yanıltmamaları için uyandırmıştır; aksi takdirde onların zararı kendilerine daha şiddetli olurdu. Bu uyandırmada din ve Müslümanlar için maslahat vardır. İşte bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
فَاحْذَرُوهُمْ وَلَمْ يَأْمُرْ بِأَنْ يَضُرُّوهُمْ، وَأَعْقَبَهُ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ
[Bu sebeple Allah], onlara zarar vermelerini emretmeyip [yalnızca] { فَاحْذَرُوهُمْ } "Onlardan sakının" buyurmuş, hemen ardından da { وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ
اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ، جَمْعًا بَيْنَ الْحَذَرِ وَبَيْنَ الْمُسَالَمَةِ وَذَلِكَ مِنَ الْحَزْمِ.
اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } "Eğer affeder, kusurlarını başlarına kakmaz ve bağışlarsanız, şüphesiz Allah da çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir" buyruğunu getirmiştir; böylece sakınma ile barış içinde bir arada yaşamayı birleştirmiştir ki bu da ihtiyat ve basiretin (hazm) gereğidir.
ومِنْ تَبْعِيضِيَّةٌ. وَتَقْدِيمُ خَبَرِ إِنَّ عَلَى اسْمِهَا لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْخَبَرِ وَلِمَا فِيهِ مِنْ تَشْوِيقٍ إِلَى الِاسْمِ لِيَتَمَكَّنَ مَضْمُونُ هَذَا الْخَبَرِ فِي الذِّهْنِ أَتَمَّ تَمَكُّنٍ لِمَا فِيهِ مِنَ الْغَرَابَةِ وَالْأَهَمِّيَّةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مِثْلُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨] .
Âyetteki { مِنْ } (min) edatı teb'îziyyedir (bazılık ifade eder). İsim cümlesinde inne'nin haberinin isminden önce getirilmesi (takdîm-i haber), bu habere dikkat çekmek ve alışılmadık ve mühim bir durum içermesi sebebiyle haberin muhtevasının zihne tam olarak yerleşmesi amacıyla isme karşı bir iştiyak uyandırmak içindir. Benzer bir kullanım, Bakara Suresi'ndeki { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ } "İnsanlardan öyleleri de vardır ki: 'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler" [Bakara 8] ayetinde de geçmişti.
وعدوّ وَصْفٌ مِنَ الْعَدَاوَةِ بِوَزْنِ فَعُولٍ بِمَعْنَى فَاعِلٍ فَلِذَلِكَ لَزَمَ حَالَةَ الْإِفْرَادِ وَالتَّذْكِيرِ إِذَا كَانَ وَصْفًا، وَقَدْ مَضَى ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٩٢] . فَأَمَّا إِذَا أُرِيدَ مِنْهُ مَعْنَى الِاسْمِيَّةِ فَيُطَابِقُ مَا أُجْرِي عَلَيْهِ، قَالَ تَعَالَى: يَكُونُوا لَكُمْ أَعْداءً [الممتحنة: ٢] .
Adüvv (عَدُوّ) kelimesi adâvet (düşmanlık) kökünden, fâil (özne) anlamında fa'ûl vezninde bir sıfattır. Bu sebeple sıfat olarak kullanıldığında tekil ve müzekker formunu korur; nitekim bu durum Nisâ Suresi'ndeki { فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ } "Eğer o, size düşman bir topluluktan ise" [Nisâ 92] ayetinde geçmişti. İsim olarak kastedildiğinde ise nitelenen kelimeye [cinsiyet ve sayı bakımından] uyar; nitekim Yüce Allah { يَكُونُوا لَكُمْ أَعْداءً } "Size düşman olurlar" [Mümtehine 2] buyurmuştur.
وَالْإِخْبَارُ عَنْ بَعْضِ الْأَزْوَاجِ وَالْأَوْلَادِ بِأَنَّهُمْ عَدُوٌّ يَجُوزُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى الْحَقِيقَةِ فَإِنَّ بَعْضَهُمْ قَدْ يُضْمِرُ عَدَاوَةً لِزَوْجِهِ وَبَعْضَهُمْ لِأَبَوَيْهِ مِنْ جَرَّاءِ الْمُعَامَلَةِ بِمَا لَا يَرُوقُ عِنْدَهُ مَعَ خَبَاثَةٍ فِي النَّفْسِ وَسُوءِ تَفْكِيرٍ فَيَصِيرُ عَدُوًّا لِمَنْ حَقُّهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ صَدِيقًا، وَيَكْثُرُ أَنْ تَأْتِيَ هَذِهِ الْعَدَاوَةُ مِنِ اخْتِلَافِ الدِّينِ وَمِنَ الِانْتِمَاءِ إِلَى الْأَعْدَاءِ.
Bazı eşlerin ve evlatların 'düşman' olarak haber verilmesi hakikat anlamına hamledilebilir; çünkü içlerindeki kötü niyet ve çarpık düşünceyle birlikte hoşlarına gitmeyen bir muameleye maruz kalmaları neticesinde bazısı eşine, bazısı da anne-babasına karşı içten içe düşmanlık besleyebilir ve böylece dost olması gereken kimseye düşman haline gelebilir. Bu düşmanlık çoğunlukla din farklılığından ve düşman saflarına katılmaktan kaynaklanır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى مَعْنَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، أَيْ كَالْعَدُوِّ فِي الْمُعَامَلَةِ بِمَا هُوَ مِنْ شَأْنِ مُعَامَلَةِ الْأَعْدَاءِ كَمَا قِيلَ فِي الْمَثَلِ: يَفْعَلُ الْجَاهِلُ بِنَفْسِهِ مَا يَفْعَلُ الْعَدُوُّ لِعَدُوِّهِ. وَهَذَا مِنِ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ.
Bunun beliğ bir teşbih anlamında olması da mümkündür; yani düşmanların yapacağı türden muamelelerde bulunmaları yönüyle 'düşman gibi'dirler. Nitekim meselde şöyle denilmiştir: 'Cahil kimsenin kendi nefsine yaptığını, düşman düşmanına yapmaz.' Bu da lafzın hem hakikat hem de mecaz anlamında kullanılması kabilindendir.
وَعُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: فَاحْذَرُوهُمْ جُمْلَةُ وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا إِلَى آخِرِهَا عَطْفَ الِاحْتِرَاسِ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ الْعَفْوُ مَطْلُوبًا مَحْبُوبًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ حُصُولِ الذَّنْبِ فَإِنَّ عَدَمَ الْمُؤَاخَذَةِ عَلَى مُجَرَّدِ ظَنِّ الْعَدَاوَةِ أَجْدَرُ بِالطَّلَبِ فَفُهِمَ النَّهْيُ عَنْ مُعَامَلَةِ الْأَزْوَاجِ وَالْأَبْنَاءِ مُعَامَلَةَ الْأَعْدَاءِ لِأَجْلِ إِيجَاسِ الْعَدَاوَةِ، بَلِ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّحْذِيرِ التَّوَقِّي وَأَخَذُ الْحِيطَةِ لِابْتِدَاءِ الْمُؤَاخَذَةِ، وَلِذَلِكَ قِيلَ: «الْحَزْمُ سُوءُ الظَّنِّ بِالنَّاسِ» ، أَيْ لَكِنْ دُونَ أَنْ يُبْنَى عَلَى ذَلِكَ الظَّنِّ مُعَامَلَةُ مَنْ صَدَرَ مِنْهُ مَا ظَنَنْتَ
{ فَاحْذَرُوهُمْ } "Onlardan sakının" buyruğuna, { وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا } "Eğer affeder, kusurlarını başlarına kakmazsanız..." cümlesinin sonuna kadar atfedilmesi, ihtirâs (yanlış anlamayı önleme) kabilindendir. Çünkü af talep edilen ve Allah katında sevimli olan bir davranış olup bu da ancak bir günah vuku bulduktan sonra gerçekleştiğine göre, sırf düşmanlık zannı üzerine cezalandırmaya kalkışmamak talebe daha layıktır. Böylece eşlere ve evlatlara sadece bir düşmanlık hissi yüzünden düşman muamelesi yapılmasının yasaklandığı anlaşılmaktadır. Bilakis uyarıdan maksat, cezalandırmaya kalkışmak değil, sakınmak ve tedbirli davranmaktır. Nitekim 'İhtiyat (hazm), insanlara karşı suizanda bulunmaktır' denilmiştir; yani zan beslediğin
بِهِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ [الحجرات: ١٢] وَقَالَ: أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى مَا فَعَلْتُمْ نادِمِينَ [الحجرات: ٦] .
kimseden sâdır olan şey üzerine muamele bina etmeksizin [tedbirli olmaktır]. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ } "Şüphesiz zannın bir kısmı günahtır" [Hucurât 12] ve { أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى مَا فَعَلْتُمْ نادِمِينَ } "Bilmeyerek bir topluluğa sataşırsınız da yaptığınıza pişman olursunuz" [Hucurât 6] buyurmuştur.
وَالْعَفْوُ: تَرْكُ الْمُعَاقَبَةِ عَلَى الذَّنْبِ بَعْدَ الِاسْتِعْدَادِ لَهَا. وَلَوْ مَعَ تَوْبِيخٍ.
Afv (عَفْو): Cezalandırmaya gücü yettiği halde, başa kakarak da olsa, işlenen günahı cezalandırmaktan vazgeçmektir.
وَالصَّفْحُ: الْإِعْرَاضُ عَنِ الْمُذْنِبِ، أَيْ تَرْكُ عِقَابِهِ عَلَى ذَنْبِهِ دُونَ التَّوْبِيخِ.
Safh (صَفْح): Günahkârdan yüz çevirmek, yani işlediği günahtan ötürü onu azarlamadan ve başa kakmadan cezasını terk etmektir.
وَالْغَفْرُ: سَتْرُ الذَّنْبِ وَعَدَمُ إِشَاعَتِهِ.
Ğafr (غَفْر): Günahı örtmek ve onu ifşa etmemektir.
وَالْجَمْعُ بَيْنَهَا هُنَا إِيمَاءٌ إِلَى تَرَاتُبِ آثَارِ هَذِهِ الْعَدَاوَةِ وَمَا تَقْتَضِيهِ آثَارُهَا مِنْ هَذِهِ الْمُعَامَلَاتِ الثَّلَاثِ. وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ الْأَفْعَالِ الثَّلَاثَةِ لِظُهُورِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ أَوْلَادِكُمْ وَأَزْوَاجِكُمْ فِيمَا يَصْدُرُ مِنْهُمْ مِمَّا يُؤْذِيكُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَذْفُ الْمُتَعَلِّقِ لِإِرَادَةِ عُمُومِ التَّرْغِيبِ فِي الْعَفْوِ.
Bunların burada bir arada zikredilmesi, bu düşmanlığın doğuracağı sonuçların derecelerine ve bu sonuçların gerektirdiği mezkûr üç farklı muameleye bir işarettir. Size eziyet veren hususlarda çocuklarınızdan ve eşlerinizden sâdır olan durumların kastedildiği açık olduğundan, bu üç fiilin müteallakı (nesnesi) hazfedilmiştir. Müteallakın hazfedilmesinin, affa teşvikin genel olmasını irade etmekten kaynaklanması da mümkündür.