وَإِنَّمَا يَعْفُو الْمَرْءُ وَيَصْفَحُ وَيَغْفِرُ عَنِ الْمُذْنِبِ إِذَا كَانَ ذَنْبُهُ مُتَعَلِّقًا بِحَقِّ ذَلِكَ الْمَرْءِ وَبِهَذِهِ الْأَفْعَالِ الْمَذْكُورَةِ هُنَا مُطْلَقَةً وَفِي أَدِلَّةِ الشَّرِيعَةِ تَقْيِيدَاتٌ لَهَا.
Kişi, bir günahkârı ancak onun günahı bizzat kendi hakkıyla ilgili olduğunda affeder, hoş görür ve bağışlar. Burada zikredilen bu fiiller mutlaktır; ancak şeriatın delillerinde bunlara dair kayıtlamalar mevcuttur.
وَجُمْلَةُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ دَلِيلُ جَوَابِ الشَّرْطِ الْمَحْذُوفِ الْمُؤْذِنِ بِالتَّرْغِيبِ فِي الْعَفْوِ وَالصَّفْحِ وَالْغَفْرِ فَالتَّقْدِيرُ وَأَنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا يُحِبُّ اللَّهُ ذَلِكَ مِنْكُمْ لِأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ، أَيْ لِلَّذِينَ يَغْفِرُونَ وَيَرْحَمُونَ، وَجَمَعَ وَصْفُ رَحِيمٌ الْخِصَال الثَّلَاث.
{ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } "Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir" cümlesi, affetmeye, kusurları örtmeye ve bağışlamaya teşvik bildiren mahzuf şart cevabının delilidir. Takdiri şöyledir: 'Eğer affeder, hoş görür ve bağışlarsanız, Allah sizden bunu sever; çünkü Allah, bağışlayan ve merhamet eden kimseler için çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.' Rahîm sıfatı bu üç hasleti de kendisinde toplamıştır.
[سُورَة التغابن (٦٤) : آيَة ١٥]
[Teğâbün Suresi (64), Ayet 15]
إِنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَاللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٥)
{ إِنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَاللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٥) } “Doğrusu mallarınız ve çocuklarınız bir imtihandır. Büyük mükâfat ise Allah'ın katındadır.”
تَذْيِيلٌ لِأَنَّ فِيهِ تَعْمِيمَ أَحْوَالِ الْأَوْلَادِ بَعْدَ أَنْ ذُكِرَ حَالٌ خَاصٌّ بِبَعْضِهِمْ.
[Bu ayet], çocukların bir kısmına has olan bir durum zikredildikten sonra onların bütün hallerini genellediği için bir tezyildir (tamamlayıcı pekiştirme).
وَأُدْمِجَ فِيهِ الْأَمْوَالُ لِأَنَّهَا لَمْ يَشْمَلْهَا طَلَبُ الْحَذَرِ وَلَا وَصْفُ الْعَدَاوَةِ. وَقُدِّمَ ذِكْرُ الْأَمْوَالِ عَلَى الْأَوْلَادِ لِأَنَّ الْأَمْوَالَ لَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرُهَا بِخِلَافِ الْأَوْلَادِ.
Mallar, sakınma talebi ve düşmanlık vasfı kapsamına girmediği için buraya idrac edilmiştir (katılmıştır). Malların çocuklardan önce zikredilmesi ise, çocukların aksine daha önce zikredilmemiş olmasındandır.
وَوَجْهُ إِدْمَاجِ الْأَمْوَالِ هُنَا أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا قَدْ أُصِيبُوا فِي أَمْوَالِهِمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَغَلَبُوهُمْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَلَمْ تُذْكَرِ الْأَمْوَالُ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ لِأَنَّ الْغَرَضَ هُوَ التَّحْذِيرُ مِنْ أَشَدِّ الْأَشْيَاءِ اتِّصَالًا بِهِمْ وَهِيَ أَزْوَاجُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ. وَلِأَنَّ فِتْنَةَ هَؤُلَاءِ مُضَاعَفَةٌ لِأَنَّ الدَّاعِي إِلَيْهَا يَكُونُ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِنْ مَسَاعِيَ الْآخَرِينَ وَتَسْوِيلِهِمْ. وَجُرِّدَ عَنْ ذِكْرِ
Malların buraya dahil edilmesinin gerekçesi şudur: Müslümanlar, müşrikler tarafından malları hususunda zarara uğratılmış ve müşrikler onların mallarına el koymuştu. Önceki ayette mallar zikredilmemiştir; çünkü oradaki maksat, kendileriyle en sıkı bağı olan şeylerden, yani eşlerinden ve çocuklarından sakındırmaktı. Ayrıca bunların fitnesi katmerlidir; zira buna sevk eden etken hem kendi nefislerinden hem de diğerlerinin çabalarından ve ayartmalarından kaynaklanır.
الْأَزْوَاجِ هُنَا اكْتِفَاءً لِدَلَالَةِ فِتْنَةِ الْأَوْلَادِ عَلَيْهِنَّ بِدَلَالَةِ فَحْوَى الْخِطَابِ، فَإِنَّ فِتْنَتَهُنَّ أَشَدُّ مِنْ فِتْنَةِ الْأَوْلَادِ لِأَنَّ جُرْأَتَهُنَّ عَلَى التَّسْوِيلِ لِأَزْوَاجِهِنَّ مَا يُحَاوِلْنَهُ مِنْهُمْ أَشَدُّ مِنْ جُرْأَةِ الْأَوْلَادِ.
Burada eşler, çocukların fitnesinin fehve'l-hitâb (öncelik) delaletiyle onlara da delalet etmesi sebebiyle yetinilerek (iktifâ) zikredilmemiştir. Zira kadınların fitnesi çocukların fitnesinden daha şiddetlidir; çünkü onların eşlerini istedikleri şeylere ayartma konusundaki cüretleri, çocukların cüretinden daha fazladır.
وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَاد من نَّما
{ إِنَّمَا } (İnnemâ) edatından anlaşılan kasr (sınırlama),
قَصْرُ مَوْصُوفٍ عَلَى صِفَةٍ، أَيْ لَيْسَتْ أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ إِلَّا فِتْنَةً. وَهُوَ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ لِلْمُبَالَغَةِ فِي كَثْرَةِ مُلَازَمَةِ هَذِهِ الصِّفَةِ لِلْمَوْصُوفِ إِذْ يَنْدُرُ أَنْ تَخْلُوَ أَفْرَادُ هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ، وَهُمَا أَمْوَالُ الْمُسْلِمِينَ وَأَوْلَادُهُمْ عَنِ الِاتِّصَافِ بِالْفِتْنَةِ لِمَنْ يَتَلَبَّسُ بهما.
mevsufun sıfata hasredilmesidir; yani 'Mallarınız ve çocuklarınız ancak bir fitnedir.' Bu, mezkûr sıfatın mevsufta çokça bulunmasında mübalağa yapmak amacıyla yapılmış iddiâî bir kasrdır. Zira Müslümanların malları ve çocukları olan bu iki türün fertlerinin, bunlarla meşgul olan kimse için fitne niteliğinden uzak kalması pek nadirdir.
والإخبار بتْنَةٌ
{ فِتْنَةٌ } "fitne" lafzıyla haber verilmesi,
لِلْمُبَالَغَةِ. وَالْمُرَادُ: أَنَّهُمْ سَبَبُ فِتْنَةٍ سَوَاءً سَعَوْا فِي فِعْلِ الْفَتْنِ أَمْ
mübalağa içindir. Maksat şudur: İster fitneye bizzat çaba göstersinler ister
لَمْ يَسْعَوْا. فَإِنَّ الشُّغْلَ بِالْمَالِ وَالْعِنَايَةَ بِالْأَوْلَادِ فِيهِ فِتْنَةٌ.
göstermesinler, onlar bir fitne sebebidir. Zira malla meşgul olmakta ve çocuklara ihtimam göstermekte bir imtihan ve fitne vardır.
فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ خُصُوصِيَّاتِ عِلْمِ الْمَعَانِي التَّذْيِيلُ وَالْإِدْمَاجُ، وَكِلَاهُمَا مِنَ الْإِطْنَابِ، وَالِاكْتِفَاءُ وَهُوَ مِنَ الْإِيجَازِ، وَفِيهَا الْإِخْبَار بِالْمَصْدَرِ وهوتْنَةٌ
Bu ayette Meânî ilminin inceliklerinden tezyîl ve idmâc (her ikisi de ıtnâb türüdür) ile îcâz türlerinden olan iktifâ sanatı bulunmaktadır. Ayrıca ayette masdar ile haber verme vardır ki o da { فِتْنَةٌ } lafzıdır;
، والإخبار بِهِ مِنَ الْمُبَالَغَةِ فَهَذِهِ أَرْبَعَةٌ مِنَ الْمُحَسِّنَاتِ الْبَدِيعِيَّةِ، وَفِيهَا الْقَصْرُ، وَفِيهَا التَّعْلِيلُ، وَهُوَ مِنْ خُصُوصِيَّاتِ الْفَصْلِ، وَقَدْ يُعَدُّ مِنْ مُحَسِّنَاتِ الْبَدِيعِ أَيْضًا فَتِلْكَ سِتُّ خُصُوصِيَّاتٍ.
onunla haber verilmesi ise mübalağadandır. İşte bunlar dört bedî'î güzelliktir. Ayette ayrıca kasr ve ta'lîl (gerekçelendirme) vardır ki ta'lîl faslın inceliklerindendir; bazen bedî' sanatlarından da sayılır. Böylece altı incelik bulunmaktadır.
وَفُصِلَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا لِأَنَّهَا اشْتَمَلَتْ عَلَى التَّذْيِيلِ وَالتَّعْلِيلِ وَكِلَاهُمَا مِنْ مُقْتَضَيَاتِ الْفَصْلِ.
Bu cümle önceki cümleden fasl edilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir); çünkü tezyîl ve ta'lîl içermektedir ki her ikisi de faslı gerektiren hususlardandır.
وَالْفِتْنَةُ: اضْطِرَابُ النَّفْسِ وَحِيرَتُهَا مِنْ جَرَّاءِ أَحْوَالٍ لَا تُلَائِمُ مَنْ عَرَضَتْ لَهُ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٩١] .
Fitne (فِتْنَة): Kişinin başına gelen uygunsuz durumlardan ötürü nefsin sarsılması ve şaşkınlığa düşmesidir. Bu kavram, Bakara Suresi'ndeki { وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ } "Fitne adam öldürmekten daha beterdir" [Bakara 191] ayetinde geçmişti.
أَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ عَنْ بُرَيْدَةَ قَالَ: «إِنَّ رَسُول الله ﷺ كَانَ يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ حَتَّى جَاءَ الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ يَعْثُرَانِ وَيَقُومَانِ فَنَزَلَ رَسُول الله ﷺ عَنِ الْمِنْبَرِ فَأَخَذَهُمَا وجذبهما ثمَّ قرأنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ
Ebû Dâvûd'un Büreyde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir cuma günü hutbe irad ediyordu. Bu esnada Hasan ve Hüseyin düşe kalka geldiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem minberden inip onları kucağına aldı, [yanına] çekti ve ardından: { إِنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ } "Mallarınız ve çocuklarınız ancak birer fitnedir" [ayetini] okudu.
. وَقَالَ: رَأَيْتُ هَذَيْنِ فَلَمْ أَصْبِرْ، ثُمَّ أَخَذَ فِي خُطْبَتِهِ»
Ve şöyle buyurdu: 'Şu iki yavruya baktım da dayanamadım.' Sonra hutbesine devam etti."
. وَذَكَرَ ابْنُ عَطِيَّةَ: أَنَّ عُمَرَ قَالَ لِحُذَيْفَةَ: كَيْفَ أَصْبَحْتَ فَقَالَ: أَصْبَحْتُ أُحِبُّ الْفِتْنَةَ وَأَكْرَهُ الْحَقَّ. فَقَالَ عُمَرُ: مَا هَذَا؟ فَقَالَ: أُحِبُّ وَلَدِي وَأَكْرَهُ الْمَوْتَ.
İbn Atıyye'nin naklettiğine göre Ömer, Huzeyfe'ye: 'Nasıl sabahladın?' diye sormuş; o da: 'Fitneyi sever, haktan hoşlanmaz olarak sabahladım' demiştir. Ömer: 'Bu ne demek?' diye sorunca, Huzeyfe: 'Çocuğumu seviyorum ve ölümden hoşlanmıyorum' cevabını vermiştir.
وَقَوْلُهُ: اللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ
Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ } "Büyük mükâfat ise Allah'ın katındadır" buyruğu,
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ
{ إِنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ } "Mallarınız ve çocuklarınız ancak bir fitnedir" cümlesine matuftur.
لِأَن قَوْله: نْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ
Çünkü { عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ } "O'nun katında büyük bir mükâfat vardır" buyruğu,
كِنَايَةٌ عَنِ الْجَزَاءِ عَنْ تِلْكَ الْفِتْنَةِ لِمَنْ يُصَابِرُ نَفْسَهُ عَلَى مُرَاجَعَةِ مَا تُسَوِّلُهُ مِنَ الِانْحِرَافِ عَنْ مَرْضَاةِ اللَّهِ إِنْ كَانَ فِي ذَلِكَ تَسْوِيلٌ. وَالْأَجْرُ الْعَظِيمُ عَلَى إِعْطَاءِ حَقِّ الْمَالِ وَالرَّأْفَةِ بِالْأَوْلَادِ، أَيْ وَاللَّهُ يَؤْجُرُكُمْ عَلَيْهَا.
eğer nefsin ayartması söz konusu ise, Allah'ın rızasından sapma yönündeki ayartmalara karşı nefsini dizginleyip sabreden kimseye bu fitnenin karşılığı olarak verilecek mükafatı kinaye yoluyla bildirmektedir. Büyük mükâfat, malın hakkını vermeye ve evlatlara şefkat göstermeye yöneliktir; yani 'Allah bunlardan ötürü size ecir verecektir.'
لقَوْل النبيء ﷺ «مَنِ ابْتُلِيَ مِنْ هَذِهِ الْبَنَاتِ بِشَيْءٍ وكنّ لَهُ سِتْرًا مِنَ النَّارِ» .
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Her kim bu kız çocuklarından bir şey ile imtihan olunur [ve onlara iyi davranırsa], onlar kendisi için cehenneme karşı bir siper olurlar» buyurmuştur.
وَفِي حَدِيثٍ آخَرَ «إِنَّ الصَّبْرَ عَلَى سُوءِ خُلُقِ الزَّوْجَةِ عِبَادَةٌ»
Başka bir hadiste de: «Eşin ahlak kötülüğüne sabretmek bir ibadettir» buyrulmuştur.
. وَالْأَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ فِي هَذَا الْمَعْنَى مِنْهَا مَا رَوَاهُ حُذَيْفَةُ: فِتْنَةُ الرَّجُلِ فِي أَهْلِهِ وَمَالِهِ تُكَفِّرُهَا الصَّلَاة وَالصَّدَََقَة.
Bu manada hadisler çoktur; bunlardan biri de Huzeyfe'nin rivayet ettiği şu hadistir: «Kişinin ailesi ve malı konusundaki fitnesine (imtihanına) namaz ve sadaka kefaret olur.»
[سُورَة التغابن (٦٤) : آيَة ١٦]
[Teğâbün Suresi (64), Ayet 16]
فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا وَأَنْفِقُوا خَيْراً لِأَنْفُسِكُمْ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٦)
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا وَأَنْفِقُوا خَيْراً لِأَنْفُسِكُمْ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٦) } “O halde gücünüz yettiğince Allah'a karşı gelmekten sakının; dinleyin, itaat edin ve kendi iyiliğinize olarak infakta bulunun. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”
فَاءٌ فَصِيحَةٌ وَتَفْرِيعٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، أَيْ إِذَا عَلِمْتُمْ هَذَا فَاتَّقُوا اللَّهَ فِيمَا يَجِبُ مِنَ التَّقْوَى
[Ayetin başındaki] fâ harfi, fâ-i fasîhadır ve önceki ifadelere bir tefri'dir (çıkarımdır); yani 'Bunu bildiğinize göre,
فِي مُعَامَلَةِ الْأَوْلَادِ وَالْأَزْوَاجِ وَمَصَارِفَ فِي الْأَمْوَالِ فَلَا يَصُدُّكُمْ حُبُّ ذَلِكَ وَالشُّغْلُ بِهِ عَنِ الْوَاجِبَاتِ، وَلَا يُخْرِجُكُمُ الْغَضَبُ وَنَحْوُهُ عَنْ حَدِّ الْعَدْلِ الْمَأْمُورِ بِهِ، وَلَا حُبُّ الْمَالِ عَنْ أَدَاءِ حُقُوقِ الْأَمْوَالِ وَعَنْ طَلَبِهَا مِنْ وُجُوهِ الْحَلَالِ. فَالْأَمْرُ بِالتَّقْوَى شَامِلٌ لِلتَّحْذِيرِ الْمُتَقَدِّمِ وَلِلتَّرْغِيبِ فِي الْعَفْوِ كَمَا تَقَدَّمَ وَلِمَا عَدَا ذَلِكَ.
çocuklara ve eşlere muamelede ve malların sarf yerlerinde takva adına gereken hususlarda Allah'tan sakının. Bunlara duyulan sevgi ve meşguliyet sizi vazifelerinizden alıkoymasın; öfke ve benzeri duygular sizi emrolunan adalet sınırının dışına çıkarmasın; mal sevgisi de malların haklarını ödemekten ve onları helal yollardan talep etmekten sizi alıkoymasın.' Dolayısıyla takva emri; önceki uyarıyı, yukarıda geçtiği üzere affa teşviki ve bunların dışındaki durumları da kapsamaktadır.
وَالْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ.
Hitap müminleredir.
وَحَذْفُ مُتَعَلِّقِ (اتَّقُوا) لِقَصْدِ تَعْمِيمِ مَا يَتَعَلَّقُ بِالتَّقْوَى مِنْ جَمِيعِ الْأَحْوَالِ الْمَذْكُورَةِ وَغَيْرِهَا وَبِذَلِكَ يَكُونُ هَذَا الْكَلَامُ كَالتَّذْيِيلِ لِأَنَّ مَضْمُونَهُ أَعَمُّ مِنْ مَضْمُونِ مَا قَبْلَهُ.
{ اتَّقُوا } fiilinin müteallakının (nesnesinin) hazfedilmesi, zikredilen ve edilmeyen bütün hallerden takvaya taalluk eden her şeyi genellemek içindir. Bu sebeple bu söz tezyîl gibidir; çünkü muhtevası kendisinden öncekinin muhtevasından daha geneldir.
وَلَمَّا كَانَتِ التَّقْوَى فِي شَأْنِ الْمَذْكُورَاتِ وَغَيْرِهَا قَدْ يَعْرِضُ لِصَاحِبِهَا التَّقْصِيرُ فِي إِقَامَتِهَا حِرْصًا عَلَى إِرْضَاءِ شَهْوَةِ النَّفْسِ فِي كَثِيرٍ مِنْ أَحْوَالِ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ زِيدَ تَأْكِيدُ الْأَمْرِ بِالتَّقْوَى بِقَوْلِهِ: مَا اسْتَطَعْتُمْ.
Mezkûr hususlarda ve diğerlerinde takvayı ifa etme noktasında, bu şeylere dair birçok durumda nefsin arzusunu tatmin etme hırsı yüzünden kişinin kusur işlemesi muhtemel olduğundan, { مَا اسْتَطَعْتُمْ } "Gücünüz yettiğince" buyruğuyla takva emri daha da pekiştirilmiştir.
ومَا مَصْدَرِيَّةٌ ظَرْفِيَّةٌ، أَيْ مُدَّةَ اسْتِطَاعَتِكُمْ لِيَعُمَّ الْأَزْمَانَ كُلَّهَا وَيَعُمَّ الْأَحْوَالَ
Âyetteki { مَا } (mâ) masdariyye-i zarfiyyedir; yani bütün zamanları ve
تَبَعًا لِعُمُومِ الْأَزْمَانِ وَيَعُمَّ الِاسْتِطَاعَاتِ، فَلَا يَتَخَلَّوْا عَنِ التَّقْوَى فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَزْمَانِ. وَجُعِلَتِ الْأَزْمَانُ ظَرْفًا لِلِاسْتِطَاعَةِ لِئَلَّا يُقَصِّرُوا بَالتَّفْرِيطِ فِي شَيْءٍ يَسْتَطِيعُونَهُ فِيمَا أُمِرُوا بِالتَّقْوَى فِي شَأْنِهِ مَا لَمْ يَخْرُجْ عَنْ حَدِّ الِاسْتِطَاعَةِ إِلَى حَدِّ الْمَشَقَّةِ قَالَ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَة: ١٨٥] .
zamanların genelliğine bağlı olarak bütün halleri ve güç yetirilebilecek durumları kapsasın diye 'gücünüz yettiği müddetçe' demektir. Böylece hiçbir zamanda takvayı elden bırakmazlar. Zamanların güç yetirmeye zarf kılınması, güç sınırından meşakkat sınırına çıkmadıkça, hakkında takvalı olmaları emredilen hususlarda güç yetirdikleri şeylerde ihmal göstererek kusur etmemeleri içindir. Nitekim Yüce Allah: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } "Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez" [Bakara 185] buyurmuştur.
فَلَيْسَ فِي قَوْلِهِ: مَا اسْتَطَعْتُمْ تَخْفِيفٌ وَلَا تَشْدِيدٌ وَلَكِنَّهُ عَدْلٌ وَإِنْصَافٌ. فَفِيهِ مَا عَلَيْهِمْ وَفِيهِ مَا لَهُمْ.
Dolayısıyla O'nun { مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince” buyruğunda ne bir hafifletme ne de bir ağırlaştırma vardır; bilakis bu, tam bir adalet ve hakkaniyettir. Zira bunda hem onların aleyhine olan [sorumluluklar] hem de lehlerine olan [kolaylıklar] vardır.
رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: «بَايَعْتُ رَسُول الله ﷺ عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ فَلَقَّنَنِي: «فِيمَا اسْتَطَعْتُ» ،
Buhârî, Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet etmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e işitmek ve itaat etmek üzere biat ettim; bana: ‘Gücüm yettiği nispetle’ [şartını] telkin etti.”
وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ: كُنَّا إِذَا بَايعنَا النبيء ﷺ عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ يَقُولُ لَنَا «فِيمَا اسْتَطَعْتُ»
İbn Ömer'den [şöyle rivayet edilmiştir]: “Biz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e işitmek ve itaat etmek üzere biat ettiğimizde bize: ‘Gücünüzün yettiği nispetle’ buyururdu.”
. وَعَطْفُ وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا عَلَى (اتَّقُوا اللَّهَ) مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ، وَلِأَنَّ التَّقْوَى تَتَبَادَرُ فِي تَرْكِ الْمَنْهِيَّاتِ فَإِنَّهَا مُشْتَقَّةٌ مِنْ وَقَى. فَتَقْوَى اللَّهِ أَنْ يَقِيَ الْمَرْءُ نَفْسَهُ مِمَّا نَهَاهُ اللَّهُ عَنْهُ، وَلَمَّا كَانَ ترك المأمورات فيؤول إِلَى إِتْيَانِ الْمَنْهِيَّاتِ، لِأَنَّ تَرْكَ الْأَمْرِ مَنْهِيٌّ عَنْهُ إِذِ الْأَمْرُ بِالشَّيْءِ نَهْيٌ عَنْ ضِدِّهِ. كَانَ التَّصْرِيحُ بِهِ بِخُصُوصِهِ اهْتِمَامًا بِكِلَا الْأَمْرَيْنِ لِتَحْصُلَ حَقِيقَةُ التَّقْوَى الشَّرْعِيَّةِ وَهِيَ اجْتِنَابُ الْمَنْهِيَّاتِ وَامْتِثَالُ الْمَأْمُورَاتِ.
{ وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا } [ifadesinin] { اتَّقُوا اللَّهَ } ifadesine atfedilmesi, ona verilen ehemmiyetten ötürü hassın (özelin) âmma (genele) atfedilmesi kabilindendir. Zira takva, [lafzen] vekâ (korundu) kökünden türediği için zihinde öncelikle yasaklananları terk etmeyi çağrıştırır. Nitekim Allah'a karşı takvalı olmak, kişinin kendisini Allah'ın yasakladığı şeylerden korumasıdır. Emredilenleri terk etmek ise neticede yasaklananları yapmaya varacağından —çünkü bir emri terk etmek yasaklanmıştır, nitekim bir şeyi emretmek zıddını yasaklamaktır— her iki hususa da ehemmiyet vermek adına bu [emir] açıkça zikredilmiştir; tâ ki şer'î takvanın hakikati olan yasaklardan kaçınmak ve emirlere uymak [birlikte] gerçekleşsin.
وَالْمُرَادُ: اسْمَعُوا الله، أَي أطيعوه بِالسَّمْعِ للرسول ﷺ وَطَاعَتِهِ.
Burada kastedilen: 'Allah'ı dinleyin', yani Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i dinleyip ona itaat ederek Allah'a itaat edin demektir.
وَالْأَمْرُ بِالسَّمْعِ أَمْرٌ يَتَلَقَّى الشَّرِيعَةَ وَالْإِقْبَالَ عَلَى سَمَاعِ مواعظ النبيء ﷺ وَذَلِكَ وَسِيلَةُ التَّقْوَى قَالَ تَعَالَى: فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ [الزمر: ١٧، ١٨] .
Dinleme emri, şeriatı telakki etme (öğrenip benimseme) ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vaazlarını dinlemeye yönelme emridir; bu da takvanın vesilesidir. Nitekim Yüce Allah: { فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } “O hâlde kullarımı müjdele! Onlar ki sözü dinlerler ve onun en güzeline uyarlar” [Zümer 17-18] buyurmuştur.
وَعُطِفَ عَلَيْهِ وَأَطِيعُوا: أَيْ أَطِيعُوا مَا سَمِعْتُمْ مِنْ أَمْرٍ وَنَهْيٍ.
Buna atfedilen { وَأَطِيعُوا }: Yani emir ve yasaktan işittiğiniz şeylere itaat edin, demektir.
وَعَطْفُ وَأَنْفِقُوا تَخْصِيصٌ بَعْدَ تَخْصِيصٍ فَإِنَّ الْإِنْفَاقَ مِمَّا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فَهُوَ مِنَ الْمَأْمُورَاتِ.
{ وَأَنْفِقُوا } ifadesinin atfedilmesi ise tahsis üstüne tahsistir (özelleştirme içinde özelleştirmedir). Çünkü infak, Allah'ın emrettiği şeylerden biri olup emredilenler (me'mûrât) kapsamındadır.
وَصِيغَةُ الْأَمْرِ تَشْتَمِلُ وَاجِبَ الْإِنْفَاقِ وَالْمَنْدُوبَ فَفِيهِ التَّحْرِيضُ عَلَى الْإِنْفَاقِ بِمَرْتَبَتِيهِ وَهَذَا مِنَ الاهتمام بالنزاهة عَن فِتْنَةِ الْمَالِ الَّتِي ذُكِرَتْ فِي قَوْله: نَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ
Emir sîgası hem vacip hem de mendup infakı kapsar; dolayısıyla bunda infakın her iki mertebesine de teşvik vardır. Bu da, { إِنَّمَا أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ } [parçasıyla]
[التغابن: ١٥] .
buyruğunda zikredilen mal imtihanından/fitnesinden arınmaya verilen ehemmiyetten ileri gelmektedir [Tegâbün 15].
وَانْتَصَبَ خَيْراً عَلَى الصِّفَةِ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ أَنْفِقُوا. وَالتَّقْدِيرُ: إِنْفَاقًا خَيْرًا لِأَنْفُسِكُمْ. هَذَا قَوْلُ الْكِسَائِيِّ والفرّاء فَيكون خَيْراً اسْمَ تَفْضِيلٍ. وَأَصْلُهُ: أَخْيَرُ، وَهُوَ مَحْذُوفُ الْهَمْزَةِ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ، أَيِ الْإِنْفَاقُ خَيْرٌ لَكُمْ مِنَ الْإِمْسَاكِ. وَعَنْ سِيبَوَيْهِ أَنَّهُ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ بِهِ لِفِعْلٍ مُضْمَرٍ دَلَّ عَلَيْهِ أَنْفِقُوا. وَالتَّقْدِيرُ: ائْتُوا خَيْرًا لِأَنْفُسِكُمْ. وَجُمْلَةُ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ تَذْيِيلٌ.
{ خَيْراً } kelimesi, { أَنْفِقُوا } fiilinin delalet ettiği mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mensuptur. Takdiri: 'Kendi nefisleriniz için daha hayırlı bir infakta bulunun' (infâkan hayran li-enfusikum) şeklindedir. Bu, Kisâî ve Ferrâ'nın görüşüdür; buna göre { خَيْراً } ismi tafdildir. Aslı 'ahyaru' (أَخْيَرُ) olup kullanım çokluğundan dolayı hemzesi hazfedilmiştir; yani 'İnfak etmek, sizin için [malı] tutmaktan daha hayırlıdır' demektir. Sîbeveyh'ten nakledildiğine göre ise o, { أَنْفِقُوا } fiilinin delalet ettiği gizli bir fiilin mef'ûlün bihi (düz tümleci) olarak mensuptur. Takdiri: 'Kendiniz için hayırlı olanı yapın' (i'tû hayran li-enfusikum) demektir. { وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } cümlesi ise bir tezyîldir.
ومَنْ اسْمُ شَرْطٍ وَهِيَ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ: أَيْ كُلُّ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ وَالْعُمُومُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ مُرَادٌ بِهَا جِنْسٌ لَا شَخْصٌ مُعِيَّنٌ وَلَا طَائِفَةٌ، وَهَذَا حُبٌّ اقْتَضَاهُ حِرْصُ أَكْثَرِ النَّاسِ عَلَى حِفْظِ الْمَالِ وَادِّخَارِهِ وَالْإِقْلَالِ مِنْ نَفْعِ الْغَيْرِ بِهِ وَذَلِكَ الْحِرْصُ يُسَمَّى الشُّحُّ.
{ مَنْ } şart ismidir ve umum (genellik) bildiren sîgalardandır; yani 'Nefsinin cimriliğinden/hırsından korunan herkes' demektir. Bu umum, { مَنْ } lafzıyla muayyen bir şahsın veya belirli bir grubun değil, bir cinsin kastedildiğini gösterir. Bu [durum], insanların çoğunun malı koruma, biriktirme ve başkalarına ondan az fayda sağlama hırsının gerektirdiği bir sevgidir ki işte bu hırsa 'şuhh' (cimrilik/tamahkârlık) denir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْإِنْفَاقَ يَقِي صَاحِبَهُ مِنَ الشُّحِّ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ فَإِذَا يُسِّرَ عَلَى الْمَرْءِ الْإِنْفَاقُ فِيمَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فَقَدْ وُقِيَ شُحَّ نَفْسِهِ وَذَلِكَ مِنَ الْفَلَاحِ.
Anlam şudur: İnfak, sahibini yasaklanan cimrilikten korur. Dolayısıyla bir kimseye Allah'ın emrettiği hususlarda infak etmek kolaylaştırılmışsa, o kimse nefsinin cimriliğinden korunmuş demektir ve bu da kurtuluşun ta kendisidir.
وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ فَلَاحًا عَظِيمًا جِيءَ فِي جَانِبِهِ بِصِيغَةِ الْحَصْرِ بِطَرِيقَةِ تَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ، وَهُوَ قَصْرُ جِنْسِ الْمُفْلِحِينَ عَلَى جِنْسِ الَّذِينَ وُقُوا شُحَّ أَنْفُسِهِمْ، وَهُوَ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ للْمُبَالَغَة فِي تَحْقِيق وَصْفِ الْمُفْلِحِينَ الَّذِينَ وُقُوا شُحَّ أَنْفُسِهِمْ نَزَلَ الْآنَ فَلَاحُ غَيْرِهِمْ بِمَنْزِلَةِ الْعَدَمِ.
Bu durum büyük bir kurtuluş olduğu için, onun hakkında müsnedin marife kılınması yoluyla hasr sîgası getirilmiştir; bu da felaha erenler cinsinin, nefislerinin cimriliğinden korunanlar cinsine hasredilmesidir (kasr edilmesidir). Bu, nefislerinin cimriliğinden korunan kimselerin kurtuluşa ermişlik vasfını pekiştirmede mübalağa kastı taşıyan iddiâî bir kasrdır; öyle ki artık bunların dışındakilerin kurtuluşu yok hükmünde sayılmıştır.
وَإِضَافَةُ شُحَّ إِلَى النَّفْسِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الشُّحَّ مِنْ طِبَاعِ النَّفْسِ فَإِنَّ النُّفُوسَ شَحِيحَةٌ بِالْأَشْيَاءِ الْمُحَبَّبَةِ إِلَيْهَا قَالَ تَعَالَى: وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ [النِّسَاء: ١٢٨] .
{ شُحَّ } kelimesinin nefse izafe edilmesi, cimriliğin nefsin tabiatında olduğuna işaret etmek içindir; zira nefisler kendilerine sevimli gelen şeylere karşı cimri ve kıskançtır. Nitekim Yüce Allah: { وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ } “Nefisler ise cimriliğe/bencilliğe hazır kılınmıştır” [Nisâ 128] buyurmuştur.
وَفِي الْحَدِيثِ لَمَّا سُئِلَ رَسُول الله ﷺ عَنْ أَفْضَلِ الصَّدَقَةِ قَالَ: «أَنْ تَصَدَّقَ وَأَنْتَ صَحِيحٌ شَحِيحٌ تَخْشَى الْفَقْرَ وَتَأْمُلُ الْغِنَى. وَأَنْ لَا تَدَعَ حَتَّى إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ قُلْتَ لِفُلَانٍ كَذَا وَلِفُلَانٍ كَذَا وَقَدْ كَانَ لفُلَان»
Hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sadakanın en faziletlisi sorulduğunda şöyle buyurmuştur: “Sıhhatli ve mala düşkün olduğun, fakirlikten korkup zenginliği umduğun halde sadaka vermendir. Can boğaza gelip de ‘Falana şu kadar, filana bu kadar’ diyeceğin ana kadar erteleme; oysa o mal zaten falanın olmuştur.”
وَتقدم نَظِيره وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ فِي سُورَةِ الْحَشْرِ
Bunun bir benzeri olan { وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” [ifadesi] Haşr Suresi'nde geçmişti.
[سُورَة التغابن (٦٤) : الْآيَات ١٧ الى ١٨]
[Tegâbün Suresi (64), 17 ila 18. Ayetler]
إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ (١٧) عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٨)
{ إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ (١٧) عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٨) } “Eğer Allah'a güzel bir borç verirseniz, O bunu sizin için kat kat artırır ve sizi bağışlar. Allah Şekûr'dur (şükrün karşılığını bolca verendir), Halîm'dir (hemen cezalandırmayıp mühlet verendir). (17) Gaybı ve görünen âlemi bilendir, Azîz'dir (mutlak galiptir), Hakîm'dir (tam hüküm ve hikmet sahibidir). (18)”
اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ قَوْلِهِ: وَأَنْفِقُوا خَيْراً لِأَنْفُسِكُمْ [التغابن: ١٦] ، فَإِنَّ مُضَاعَفَةَ الْجَزَاءِ عَلَى الْإِنْفَاقِ مَعَ الْمَغْفِرَةِ خَيْرٌ عَظِيمٌ، وَبِهَذَا الْمَوْقِعِ يَعْلَمُ السَّامِعُ أَنَّ الْقَرْضَ أُطْلِقَ عَلَى الْإِنْفَاقِ الْمَأْمُورِ بِهِ إِطْلَاقًا بِالِاسْتِعَارَةِ، وَالْمَقْصُودُ الِاعْتِنَاءُ بِفَضْلِ الْإِنْفَاقِ الْمَأْمُورِ بِهِ اهْتِمَامًا مُكَرَّرًا فَبَعْدَ أَنْ جُعَلَ خَيْرًا جُعِلَ سَبَبَ الْفَلَاحِ وَعُرِّفَ بِأَنَّهُ قَرْضٌ مِنَ الْعَبْدِ لِرَبِّهِ وَكَفَى بِهَذَا تَرْغِيبًا وَتَلَطُّفًا فِي الطَّلَبِ إِذْ جُعِلَ الْمُنْفِقُ كَأَنَّهُ يُعْطِي اللَّهَ تَعَالَى مَالًا وَذَلِكَ مِنْ مَعْنَى الْإِحْسَانِ فِي مُعَامَلَةِ الْعَبْدِ رَبَّهُ وَقَدْ بَينه النبيء ﷺ
[Bu ayet], { وَأَنْفِقُوا خَيْراً لِأَنْفُسِكُمْ } “Kendi nefisleriniz için hayırlı olacak şekilde infak edin” [Tegâbün 16] buyruğundan neşet eden bir isti'nâf-ı beyânîdir. Zira bağışlanma ile birlikte infaka karşılık mükâfatın kat kat verilmesi pek büyük bir hayırdır. Bu konum sayesinde dinleyen kimse, borç vermenin (kard) emredilen infak hakkında istiâre yoluyla kullanıldığını anlar. Buradaki maksat, emredilen infakın faziletine mükerrer bir ihtimamla ehemmiyet vermektir; nitekim [infak] önce hayır kılınmış, ardından kurtuluş vesilesi yapılmış, sonra da kulun Rabbine verdiği bir borç olarak tarif edilmiştir. Bu da talepte bulunurken teşvik ve nezaket olarak kâfidir; zira infak eden kimse sanki Yüce Allah'a mal veriyormuş gibi kabul edilmiştir ki bu da kulun Rabbiyle muamelesindeki ihsan anlamındandır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu
فِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ إِذْ قَالَ جِبْرِيلُ لِلنَّبِيءِ عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ: أَخْبِرْنِي عَنِ الْإِحْسَانِ فَقَالَ النبيء ﷺ: «الْإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنَّ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ»
Cibrîl hadisinde açıklamıştır; Cibrîl, Peygamber'e —aleyhimesselâtü vesselâm—: “Bana ihsandan haber ver” dediğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İhsan; Allah'a, sanki O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir. Sen O'nu görmüyor olsan da şüphesiz O seni görür.”
فَمِمَّا يَنْضَوِي تَحْتَ مَعْنَى عِبَادَةِ اللَّهِ عِبَادَةُ مَنْ يَرَاهُ أَنْ يَسْتَشْعِرَ الْعَبْدُ أَنَّ امْتِثَالَ أَمْرِ رَبِّهِ بِالْإِنْفَاقِ الْمَأْمُورِ بِهِ مِنْهُ كَأَنَّهُ مُعَامَلَةٌ بَيْنَ مُقْرِضٍ وَمُسْتَقْرِضٍ.
İşte Allah'a, O'nu görüyormuş gibi ibadet etme manası altına giren hususlardan biri de; kulun, Rabbinin kendisinden istediği infak emrine boyun eğmeyi sanki borç verenle borç alan arasındaki bir muameleymiş gibi hissetmesidir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٥] .
Bu husus daha önce Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } “Kimdir o kişi ki Allah'a güzel bir borç versin de Allah da bunu ona kat kat artırsın” [245] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يُضاعِفْهُ بِأَلِفٍ بَعْدَ الضَّادِ وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ يُضَعِّفَهُ بِتَشْدِيدِ الْعَيْنِ مُضَارِعُ ضَعَّفَ، وَهُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ وَهُوَ لَفْظِيُّ الضِّعْفِ.
Cumhûr { يُضاعِفْهُ } kelimesini dâd harfinden sonra elif ile okumuştur; İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ya'kūb ise 'da‘afe' (ضعّف) fiilinin muzarisi olarak ayn harfinin şeddesiyle { يُضَعِّفَهُ } şeklinde okumuşlardır. Her iki kıraat de aynı manadadır ve bu da 'kat' (dif) lafzıdır.
وَالْمُضَاعَفَةُ: إِعْطَاءُ الضِّعْفِ بِكَسْرِ الضَّادِ وَهُوَ مِثْلُ الشَّيْءِ فِي الذَّاتِ أَوِ الصِّفَةِ.
Mudâafe (katlama/artırma): dâd harfinin kesresiyle dif (kat) vermektir; bu da bir şeyin zat veya sıfat bakımından dengi/misli demektir.
وَتَصَدُقُ بِمِثْلٍ وَبَعْدَهُ أَمْثَالٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَضْعافاً كَثِيرَةً [الْبَقَرَة: ٢٤٥] .
Bu, bir misli ve ardından gelen misilleri de kapsar; nitekim Yüce Allah: { أَضْعافاً كَثِيرَةً } “Kat kat fazlasıyla” [Bakara 245] buyurmuştur.
وَجعل الْإِنْفَاق سَبَب لِلْغُفْرَانَ كَمَا
İnfak bağışlanmaya bir sebep kılınmıştır; nitekim
قَالَ النبيء ﷺ «الصَّدَقَةُ تُطْفِئُ الْخَطَايَا كَمَا يطفىء الْمَاءُ النَّارَ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Su ateşi söndürdüğü gibi sadaka da günahları söndürür (yok eder)” buyurmuştur.
. وَالشَّكُورُ: فَعُولُ بِمَعْنَى فَاعِلٍ مُبَالَغَةً، أَيْ كَثِيرِ الشُّكْرِ وَأُطْلِقَ الشُّكْرُ فِيهِ عَلَى الْجَزَاءِ
{ الشَّكُورُ }: Mübalağa ifade eden fâil anlamında feûl veznindedir; yani 'şükrü pek çok olan' demektir. Buradaki şükür;
بِالْخَيْرِ عَلَى فِعْلِ الصَّالِحَاتِ تَشْبِيهًا لِفِعْلِ الْمُتَفَضِّلِ بِالْجَزَاءِ بِشُكْرِ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِ عَلَى نِعْمَةٍ وَلَا نِعْمَةَ عَلَى اللَّهِ فِيمَا يَفْعَلُهُ عِبَادُهُ مِنَ الصَّالِحَاتِ. فَإِنَّمَا نَفْعُهَا لِأَنْفُسِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ تَفَضَّلَ بِذَلِكَ حَثًّا عَلَى صَلَاحِهِمْ فَرَتَّبَ لَهُمُ الثَّوَابَ بِالنَّعِيمِ عَلَى تَزْكِيَةِ أَنْفُسِهِمْ، وَتَلَطَّفَ لَهُمْ فَسُمِّيَ ذَلِكَ الثَّوَابُ شُكْرًا وَجَعَلَ نَفْسَهُ شَاكِرًا.
mükâfatı lütfeden [Allah]'ın bu fiilini, kendisine nimet verilen kimsenin nimete karşı gösterdiği şükre benzetmek suretiyle salih amellerin işlenmesine verilen hayırlı karşılık hakkında kullanılmıştır. Oysa kulların işlediği salih amellerde Allah'a [geçen] bir nimet söz konusu değildir; zira bu amellerin faydası sadece kendilerinedir. Fakat Allah onların salahına teşvik etmek amacıyla bunu lütfetmiş, nefislerini arındırmalarına karşılık onlara nimetlerle dolu bir sevap takdir etmiş ve onlara lütufta bulunarak bu sevabı şükür diye isimlendirip Kendisini de şâkir kılmıştır.
وَقَدْ أَوْمَأَ إِلَى هَذَا الْمَقْصِدِ إِتْبَاعُ صِفَةِ شَكُورٌ بِصِفَةِ حَلِيمٌ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ ذَلِك من حمله بِعِبَادِهِ دُونَ حَقٍّ لَهُمْ عَلَيْهِ سُبْحَانَهُ.
{ شَكُورٌ } sıfatının ardından { حَلِيمٌ } sıfatının getirilmesi bu maksada işaret etmektedir; bu da söz konusu durumun, kulların O'nun üzerinde herhangi bir hakkı olmaksızın, Sübhânehu'nun kullarına olan hilminden/lütfundan kaynaklandığına dikkat çekmektir.
وَأَمَّا وَصْفُ بِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ فَتَتْمِيمٌ لِلتَّذْكِيرِ بِعَظَمَةِ اللَّهِ تَعَالَى مَعَ مُنَاسَبَتِهَا للترغيب والترهيب اللَّذين اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِمَا الْآيَاتُ السَّابِقَةُ كُلُّهَا لِأَنَّ الْعَالِمَ بِالْأَفْعَالِ ظَاهِرِهَا وَخَفِيِّهَا لَا يُفِيتُ شَيْئًا مِنَ الْجَزَاءِ عَلَيْهَا بِمَا رَتَّبَ لَهَا، وَلِأَنَّ الْعَزِيزَ لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ.
{ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } vasfına gelince; bu, önceki ayetlerin tamamının ihtiva ettiği tergîb ve terhîbe (teşvik ve korkutmaya) uygunluğuyla birlikte Yüce Allah'ın azametini hatırlatmayı tamamlayıcı niteliktedir. Zira açık olsun gizli olsun bütün amelleri bilen [Allah], onlar için takdir ettiği karşılıktan hiçbir şeyi zayi etmez; hem Azîz olan Allah'ı hiçbir şey aciz bırakamaz.
والْحَكِيمُ: الْمَوْصُوفُ بِالْحِكْمَةِ لَا يَدَعُ مُعَامَلَةَ النَّاسِ بِمَا تَقْتَضِيهِ الْحِكْمَةُ مِنْ وَضْعِ الْأَشْيَاءِ مَوَاضِعَهَا وَنَوْطِ الْأُمُورِ بِمَا يُنَاسِبُ حَقَائِقَهَا.
{ الْحَكِيمُ } ise hikmet vasfına sahip olandır; her şeyi yerli yerine koymaktan ve işleri hakikatlerine uygun olan şeylere bağlamaktan ibaret olan hikmetin gerektirdiği şekilde insanlara muamele etmeyi asla terk etmez.
وَالْحَكِيمُ فَعِيلُ بِمَعْنَى: الْمُحْكِمُ، أَيِ الْمُتْقِنُ فِي صُنْعِهِ وَمُعَامَلَتِهِ وَهُمَا مَعًا مِنْ صِفَاتِهِ تَعَالَى فَهُوَ وَصْفٌ جَامِعٌ لِلْمَعْنَيَيْنِ.
Ayrıca Hakîm, el-Muhkim yani yaratmasında ve muamelesinde işini sağlam/kusursuz yapan anlamında feîl veznindedir. Bu iki vasıf da Yüce Allah'ın sıfatlarındandır; dolayısıyla bu isim her iki manayı da kendinde toplayan bir vasıftır.