Binûn

65- Talâk Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْعَذَابُ: عَذَابُ جَهَنَّمِ، وَيَكُونُ الْفِعْلُ الْمَاضِي مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ تَشْبِيهًا لِلْمُسْتَقْبَلِ بِالْمَاضِي فِي تَحَقُّقِ وُقُوعِهِ مِثْلَ قَوْلِهِ: أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النَّحْل: ١] ، وَقَوْلِهِ: وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ

Azap ise cehennem azabıdır. Mazi fiil, vuku bulmasının kesinliği bakımından geleceğin geçmişe benzetilmesi yoluyla gelecek zaman anlamında kullanılmıştır; Nahl Suresi'ndeki { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } [1] “Allah'ın emri geldi...” kavli ve { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ } “Cennet ehli cehennem ehline seslendi...” kavli gibi...

[الْأَعْرَاف: ٤٤] .

[A'râf: 44].

وَالنُّكُرُ بِضَمَّتَيْنِ، وَبِضَمٍّ فَسُكُونٍ: مَا يُنْكِرُهُ الرَّأْيُ مِنْ فَظَاعَةِ كَيْفِيَّتِهِ إِنْكَارًا شَدِيدًا.

İki ötre ile ve ötre ardından sükun ile en-Nükür/en-Nükr (النُّكُرُ / النُّكْرُ); durumunun korkunçluğundan ötürü aklın şiddetle yadırgayıp inkâr ettiği şeydir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ نُكْراً بِضَمَّتَيْنِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِسُكُونِ الْكَافِ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ.

Nâfi‘, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kūb { نُكُراً } lafzını iki ötreyle okumuşlardır. Diğerleri ise kâf harfinin sükûnuyla ({ نُكْراً }) okumuştur. Bu husus Kehf Suresi'nde geçmişti.

وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَذاقَتْ وَبالَ أَمْرِها لِتَفْرِيعِ فَحاسَبْناها وَعَذَّبْناها.

{ فَذاقَتْ وَبالَ أَمْرِها } “Böylece o (halk), işinin vebalini tattı” kavlindeki fâ (فَـ), { فَحاسَبْناها } ve { وَعَذَّبْناها } fiillerine bir tefri‘ (sonuç bağlacı) içindir.

وَالذَّوْقُ: هُنَا الْإِحْسَاسُ مُطْلَقًا، وَهُوَ مَجَازٌ مُرْسَلٌ.

Tatmak (ez-zevk); burada mutlak olarak hissetmek manasındadır ve mecâz-ı mürseldir.

وَالْوَبِيلُ: صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ. يُقَالُ: وَبُلَ (بِالضَّمِّ) : الْمَرْعَى، إِذَا كَانَ كَلَأُهُ وَخِيمًا ضَارًّا لِمَا يَرْعَاهُ.

el-Vebîl (الْوَبِيلُ) sıfat-ı müşebbehedir. Otlağın otu otlayan hayvan için zararlı ve ağır olduğunda damme ile { وَبُلَ الْمَرْعَى } denir.

وَالْأَمْرُ: الْحَالُ وَالشَّأْنُ، وَإِضَافَةُ الْوَبَالِ إِلَى الْأَمْرِ مِنْ إِضَافَةِ الْمُسَبِّبِ إِلَى السَّبَبِ، أَيْ ذَاقُوا الْوَبَالَ الَّذِي تَسَبَّبَ لَهُمْ فِيهِ أَمْرُهُمْ وَشَأْنُهُمُ الَّذِي كَانُوا عَلَيْهِ.

el-Emr (الْأَمْرُ); hâl ve durum demektir. Vebalin emre izafeti, müsebbebin sebebe izafetindendir. Yani bulundukları hâl ve işlerinin kendileri için sebep olduğu kötü sonucu tatmışlardır.

وَعَاقِبَةُ الْأَمْرِ: آخِرُهُ وَأَثَرُهُ. وَهُوَ يَشْمَلُ الْعَاقِبَةَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:

İşin âkıbeti; onun sonu ve neticesidir. Bu, şu kavlin delalet ettiği üzere hem dünyadaki hem de ahiretteki akıbeti kapsar:

أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذاباً شَدِيداً.

{ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذاباً شَدِيداً } “Allah onlar için şiddetli bir azap hazırlamıştır.”

وَشُبِّهَتْ عَاقِبَتُهُمُ السُّوأَى بِخَسَارَةِ التَّاجِرِ فِي بَيْعِهِ فِي أَنَّهُمْ لَمَّا عَتَوْا حَسِبُوا أَنَّهُمْ أَرْضَوْا أَنْفُسَهُمْ بِإِعْرَاضِهِمْ عَنِ الرُّسُلِ وانتصروا عَلَيْهِم فَلَمَّا لَبِثُوا أَنْ صَارُوا بِمَذَلَّةٍ وَكَمَا يَخْسَرُ التَّاجِرُ فِي تَجْرِهِ.

Onların kötü akıbeti, tüccarın ticaretindeki zararına benzetilmiştir; zira onlar azgınlık ettiklerinde, elçilerden yüz çevirmekle nefislerini tatmin ettiklerini ve onlara galip geldiklerini sanmışlardı; fakat çok geçmeden tüccarın ticaretinde zarar etmesi gibi zillete düştüler.

وَجِيءَ بِفِعْلِ كانَ بِصِيغَةِ الْمُضِيِّ لِأَنَّ الْحَدِيثَ عَنْ عَاقِبَتِهَا فِي الدُّنْيَا تَغْلِيبًا. وَفِي كُلِّ ذَلِكَ تَفْظِيعٌ لِمَا لَحِقَهُمْ مُبَالَغَةً فِي التَّحْذِيرِ مِمَّا وَقَعُوا فِيهِ.

{ كَانَ } fiili, tağlib yoluyla onların dünyadaki akıbetlerinden bahsedildiği için mazi kipiyle getirilmiştir. Bütün bunlarda, düştükleri durumdan sakındırmada mübalağa amacıyla başlarına gelenlerin korkunçluğu vurgulanmaktadır.

وَجُمْلَةُ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذاباً شَدِيداً بَدَلُ اشْتِمَالِ مِنْ جُمْلَةِ وَكانَ عاقِبَةُ أَمْرِها خُسْراً أَوْ بَدَلُ بَعْضٍ مِنْ كُلٍّ.

{ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذاباً شَدِيداً } cümlesi, { وَكانَ عاقِبَةُ أَمْرِها خُسْراً } cümlesinden bedel-i iştimal veya bedel-i ba‘z minel-küldür.

وَالْمُرَادُ عَذَابُ الْآخِرَةِ لِأَنَّ الْإِعْدَادَ التَّهْيِئَةُ وَإِنَّمَا يُهَيَّأُ الشَّيْءُ الَّذِي لَمْ يَحْصُلْ.

Kastedilen ahiret azabıdır; çünkü hazırlamak (el-i‘dâd) tanzim ve tertip etmektir, bu da ancak henüz gerçekleşmemiş bir şey için yapılır.

وَإِنْ جَعَلْتَ الْحِسَابَ وَالْعَذَابَ الْمَذْكُورَيْنِ آنِفًا حِسَابَ الْآخِرَةِ وَعَذَابَهَا كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فَجُمْلَةُ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذاباً شَدِيداً اسْتِئْنَافًا لِبَيَانِ أَنَّ ذَلِكَ مُتَزَايِدٌ غَيْرُ مُخَفَّفٍ مِنْهُ كَقَوْلِهِ:

Şayet az önce zikredilen hesap ve azabı, daha önce geçtiği üzere ahiretin hesabı ve azabı kılarsan, { أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذاباً شَدِيداً } cümlesi, şu ayette olduğu gibi bunun giderek artacağını ve hafifletilmeyeceğini beyan eden bir istînâf (başlangıç cümlesi) olur:

فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً [النبأ: ٣٠] .

{ فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً } [Nebe: 30] “Şimdi tadın! Artık size azaptan başkasını artırmayacağız!”

فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ الَّذِينَ آمَنُوا.

{ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman etmiş olan akıl sahipleri! Allah'tan korkup sakının.”

هَذَا التَّفْرِيعُ الْمَقْصُودُ عَلَى التَّكَالِيفِ السَّابِقَةِ وَخَاصَّةً عَلَى قَوْلِهِ: وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ [الطَّلَاق: ١] وَهُوَ نَتِيجَةُ مَا مَهَّدَ لَهُ بِهِ مِنْ قَوْلِهِ: وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَرُسُلِهِ.

Bu, önceki yükümlülüklerden ve özellikle { وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ } [Talâk: 1] “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa şüphesiz kendine zulmetmiş olur” kavlinden çıkarılan asıl sonuçtur. Ayrıca { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَرُسُلِهِ } “Rabbinin ve elçilerinin emrinden çıkıp azgınlaşan nice kent vardır...” kavliyle yapılan ön hazırlığın neticesidir.

وَفِي نِدَاءِ الْمُؤْمِنِينَ بِوَصْفِ أُولِي الْأَلْبابِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْعُقُولَ الرَّاجِحَةَ تَدْعُو إِلَى تَقْوَى اللَّهِ لِأَنَّهَا كَمَالٌ نَفْسَانِيٌّ، وَلِأَنَّ فَوَائِدَهَا حَقِيقِيَّةٌ دَائِمَةٌ، وَلِأَنَّ بِهَا اجْتِنَابَ الْمَضَارِّ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، قَالَ تَعَالَى: أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ [يُونُس: ٦٢، ٦٣] ، وَقَوْلُهُ: أُولِي مَعْنَاهُ ذَوِي، وَتَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ:

Müminlere “akıl sahipleri” (ülü'l-elbâb) vasfıyla nida edilmesinde, olgun akılların Allah'tan sakınmaya çağırdığına bir işaret vardır; çünkü takva nefsi kemale erdirir, faydaları hakiki ve süreklidir, ayrıca dünya ve ahirette zararlardan kaçınmak onunla mümkündür. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ } [Yûnus: 62-63] “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. Onlar iman edip takvaya ermiş olanlardır.” { أُولِي } kelimesinin manası "sahipleri" (zevi) demektir ve bunun açıklaması az önce şu ayetin tefsirinde geçmişti:

وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ [الطَّلَاق: ٤] آنِفًا والَّذِينَ آمَنُوا بَدَلٌ مِنْ أُولِي الْأَلْبابِ.

{ وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ } [Talâk: 4] “Âdetten kesilen kadınlarınız...” { الَّذِينَ آمَنُوا } ise { أُولِي الْأَلْبابِ } ifadesinden bedeldir.

وَهَذَا الِاتِّبَاع يومىء إِلَى أَنَّ قَبُولَهُمُ الْإِيمَانَ عُنْوَانٌ عَلَى رَجَاحَةِ عُقُولِهِمْ. وَالْإِتْيَانُ بِصِلَةِ الْمَوْصُولِ إِشْعَارٌ بِأَنَّ الْإِيمَانَ سَبَبٌ لِلتَّقْوَى وَجَامِعٌ لِمُعْظَمِهَا وَلَكِنَّ لِلتَّقْوَى دَرَجَاتٍ هِيَ الَّتِي أُمِرُوا بِأَنْ يُحِيطُوا بِهَا.

Bu niteleme, onların imanı kabul etmelerinin akıllarının kemaline bir delil olduğuna işaret eder. Sıla cümlesinin getirilmesi ise imanın takvaya bir sebep ve onun çoğunu kendinde toplayan bir esas olduğunu bildirir; ancak takvanın dereceleri vardır ve onlar bu dereceleri bütünüyle kavramakla emrolunmuşlardır.

قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً (١٠) رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِ اللَّهِ مُبَيِّناتٍ لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ.

{ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً (١٠) رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِ اللَّهِ مُبَيِّناتٍ لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “Allah size bir zikir (öğüt/kitap) indirmiştir; iman edip salih ameller işleyenleri karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için Allah'ın açıklayıcı ayetlerini size okuyan bir elçi göndermiştir.”

فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَعْنَى الْعِلَّةِ لِلْأَمْرِ بِالتَّقْوَى لِأَنَّ إِنْزَالَ الْكِتَابِ نَفْعٌ عَظِيمٌ لَهُمْ مُسْتَحِقٌّ شُكْرَهُمْ عَلَيْهِ.

Bu cümlede, takva emrinin illet (gerekçe) anlamı vardır; çünkü Kitab'ın indirilmesi onlar için büyük bir faydadır ve buna şükretmelerini gerektirir.

وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ قَدْ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ وَبَعَثِ النُّفُوسِ عَلَى تَصَفُّحِ هَذَا الْكِتَابِ وَمُتَابَعَةِ

Haberin { قَدْ } ile tekit edilmesi, ona önem vermek ve nefisleri bu Kitab'ı incelemeye ve...

إرشاد الرَّسُول ﷺ.

Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) irşadına uymaya sevk etmek içindir.

وَالذِّكْرُ: الْقُرْآنُ. وَقَدْ سُمِّيَ بِالذِّكْرِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُ تَذْكِيرَ النَّاسِ بِمَا هُمْ فِي غَفْلَةٍ عَنْهُ مِنْ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَمَا يَتَفَرَّعُ عَنْهَا مِنْ حُسْنِ السُّلُوكِ، ثُمَّ تَذْكِيرَهُمْ بِمَا تَضَمَّنَهُ مِنَ التَّكَالِيفِ وَبَيَّنَاهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٦] . وَإِنْزَالُ الْقُرْآنِ تَبْلِيغُهُ إِلَى الرَّسُول ﷺ بِوَاسِطَةِ الْمَلَكِ وَاسْتُعِيرَ لَهُ الْإِنْزَالُ لِأَنَّ الذِّكْرَ مُشَبَّهٌ بِالشَّيْءِ الْمَرْفُوعِ فِي السَّمَاوَاتِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ وَفِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ.

ez-Zikr (الذِّكْرُ); Kur'an'dır. Birçok ayette zikir diye isimlendirilmiştir; zira tevhit delillerinden gafil oldukları hususları, bunlardan doğan güzel ahlakı ve ardından içerdiği yükümlülükleri insanlara hatırlatmayı ihtiva eder. Bunu Hicr Suresi'ndeki { وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ } [6] “Dediler ki: Ey kendisine zikir indirilen kişi!...” kavlinin tefsirinde açıklamıştık. Kur'an'ın indirilmesi, melek vasıtasıyla Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) tebliğ edilmesidir. Zikir, göklerde yüceltilmiş bir şeye benzetildiği için indirme (inzâl) kelimesi istiare yoluyla kullanılmıştır; nitekim Hicr Suresi'nde ve pek çok ayette geçtiği gibidir.

وَجُعِلَ إِنْزَالُ الذِّكْرِ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ انتفعوا بِهِ وَعمِلُوا بِمَا فِيهِ فَخُصِّصُوا هُنَا مِنْ بَيْنِ جَمِيعِ الْأُمَمِ لِأَنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ إِلَى النَّاسِ كُلِّهِمْ.

Zikrin indirilmesinin müminlere yöneltilmesi, ondan istifade edip içindekilerle amel edenlerin onlar olmasındandır. Kur'an bütün insanlara indirilmiş olmakla birlikte, burada bütün ümmetler arasından onlar tahsis edilmiştir.

وَقَوْلُهُ: رَسُولًا بَدَلٌ مِنْ ذِكْراً بَدَلُ اشْتِمَالٍ لِأَنَّ بَيْنَ الْقُرْآنِ وَالرَّسُول مُحَمَّد ﷺ مُلَازَمَةً وَمُلَابَسَةً فَإِنَّ الرِّسَالَةَ تَحَقَّقَتْ لَهُ عِنْدَ نُزُولِ الْقُرْآنِ عَلَيْهِ، فَقَدْ أُعْمِلَ فِعْلُ أَنْزَلَ فِي رَسُولًا تَبَعًا لِإِعْمَالِهِ فِي الْمُبْدَلِ مِنْهُ بِاعْتِبَارِ هَذِهِ الْمُقَارَنَةِ وَاشْتِمَالِ مَفْهُومِ أَحَدِ الِاسْمَيْنِ عَلَى مَفْهُومِ الْآخَرِ. وَهَذَا كَمَا أُبْدِلَ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ [الْبَيِّنَة: ٢] مِنْ قَوْلِهِ: حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ فِي سُورَةِ الْبَيِّنَةِ [١] .

{ رَسُولًا } kavli, { ذِكْراً } lafzından bedel-i iştimaldir; çünkü Kur'an ile Resûl Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) arasında ayrılmaz bir bağ ve ilgi vardır. Nitekim risalet onun için Kur'an'ın kendisine inmesiyle gerçekleşmiştir. Dolayısıyla { أَنْزَلَ } fiili, bu birliktelik ve iki isimden birinin kavramının diğerini içermesi dikkate alınarak, mübdelün minh (kendisinden bedel yapılan) kelimede amel etmesine tâbi olarak { رَسُولًا } kelimesinde de amel etmiştir. Bu durum, Beyyine Suresi'ndeki { حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ } [1] kavlinden { رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ } [2] “Allah tarafından bir elçi...” kavlinin bedel yapılması gibidir.

وَالرَّسُولُ: هُوَ مُحَمَّد ﷺ.

Resûl ise Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem).

وَأَمَّا تَفْسِيرُ الذِّكْرِ بِجِبْرِيلَ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الْكَلْبِيِّ لِتَصْحِيحِ إِبْدَالِ رَسُولًا مِنْهُ فَفِيهِ تَكَلُّفَاتٌ لَا دَاعِيَ إِلَيْهَا فَإِنَّهُ لَا مَحِيصَ عَنِ اعْتِبَارِ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ، وَلَا يَسْتَقِيمُ وَصَفُ جِبْرِيلَ بِأَنَّهُ يَتْلُو عَلَى النَّاسِ الْآيَاتِ فَإِنَّ مَعْنَى التِّلَاوَةِ بَعِيدٌ مِنْ ذَلِكَ، وَكَذَلِكَ تَفْسِيرُ الذِّكْرِ بِجِبْرِيلَ.

{ رَسُولًا } kelimesinin kendisinden bedel yapılmasını sıhhatli kılmak adına zikrin Cebrail ile tefsir edilmesine -ki bu Kelbî'den rivayet edilmiştir- gelince, bunda gereksiz tekellüfler (zorlamalar) vardır; zira bedel-i iştimali kabul etmekten kaçış yoktur. Ayrıca Cebrail'in insanlara ayetleri okuduğu (tilavet ettiği) nitelendirmesi de doğru olmaz; çünkü tilavet manası buna uzaktır, zikrin Cebrail olarak tefsir edilmesi de böyledir.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ رَسُولًا مَفْعُولًا لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنْزَلَ اللَّهُ وَتَقْدِيرُهُ:

{ رَسُولًا } kelimesinin, { أَنْزَلَ اللَّهُ } ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir fiilin mef‘ûlü olması da caizdir ki takdiri şöyledir:

وَأَرْسَلَ إِلَيْكُمْ رَسُولًا، وَيَكُونُ حَذْفُهُ إِيجَازًا إِلَّا أَنَّ الْوَجْهَ السَّابِقَ أَبْلَغُ وَأَوْجَزُ.

“[Ve size bir elçi gönderdi]” (وَأَرْسَلَ إِلَيْكُمْ رَسُولًا). Bu fiilin hazfedilmesi icaz (özlü anlatım) içindir; ancak önceki vecih daha beliğ ve daha vecizdir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ مُبَيِّناتٍ بِفَتْحِ الْيَاءِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا وَمَآلُ الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ.

Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr { مُبَيَّنَاتٍ } kelimesini yâ harfinin fethasıyla okumuştur. Diğerleri ise kesresiyle ({ مُبَيِّنَاتٍ }) okumuştur; iki kıraatin neticesi birdir.

وَجُعِلَتْ عِلَّةُ إِنْزَالِ الذِّكْرِ إِخْرَاجَ الْمُؤْمِنِينَ الصَّالِحِينَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَإِنْ

Zikrin indirilme illeti, salih müminleri karanlıklardan aydınlığa çıkarmak kılınmıştır; gerçi...

كَانَتْ عِلَّةُ إِنْزَالِهِ إِخْرَاجَ جَمِيعِ النَّاسِ مِنْ ظُلُمَاتِ الْكُفْرِ وَفَسَادِ الْأَعْمَالِ إِلَى نُورِ الْإِيمَانِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَاتِ، نَظَرًا لِخُصُوصِ الْفَرِيقِ الَّذِي انْتَفَعَ بِهَذَا الذِّكْرِ اهْتِمَامًا بِشَأْنِهِمْ.

onun indirilme illeti, durumlarına verilen önemden dolayı bu Zikir'den faydalanan zümrenin hususiyeti dikkate alınarak, bütün insanları küfrün karanlıklarından ve kötü amellerden imanın nuruna ve salih amellere çıkarmaktır.

وَلَيْسَ ذَلِكَ بِدَالٍّ عَلَى أَنَّ الْعِلَّةَ مَقْصُورَةٌ عَلَى هَذَا الْفَرِيقِ وَلَكِنَّهُ مُجَرَّدُ تَخْصِيصٍ بِالذِّكْرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْهَا أَوَّلُ سُورَةِ الْأَعْرَافِ.

Bu, illetin sadece bu zümreye mahsus olduğunu göstermez; bilakis sadece zikirde bir tahsistir. Bu cümlenin benzeri, A'râf Suresi'nin başı başta olmak üzere pek çok yerde geçmişti.

وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صالِحاً يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقاً.

{ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صالِحاً يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقاً } “Kim Allah'a inanır ve salih amel işlerse, Allah onu içinden ırmaklar akan, ebediyen kalacakları cennetlere sokar. Gerçekten Allah ona ne güzel bir rızık vermiştir!”

عَطْفٌ عَلَى الْأَمْرِ بِالتَّقْوَى وَالتَّنْوِيهُ بِالْمُتَّقِينَ وَالْعِنَايَةُ بِهِمْ هَذَا الْوَعْدُ عَلَى امْتِثَالِهِمْ بِالنَّعِيمِ الْخَالِدِ بِصِيغَةِ الشَّرْطِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ نَعِيمٌ مُقَيَّدٌ حُصُولُهُ لِرَاغِبِيهِ بِأَنْ يُؤْمِنُوا وَيَعْمَلُوا الصَّالِحَاتِ.

Takva emrine matuftur. Müttakilerin övülmesi ve onlara gösterilen itina gereği, [ilahi emirlere] uymalarına karşılık ebedi nimet vaadi şart kipiyle getirilmiştir; ta ki bu nimetin, onu arzulayanlar için gerçekleşmesinin iman edip salih ameller işlemelerine bağlı olduğu gösterilsin.

وصالِحاً نَعْتٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ يَعْمَلْ أَيْ عَمَلًا صَالِحًا، وَهُوَ نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ تُفِيدُ الْعُمُوم كإفادته إِيَّاه فِي سِيَاقِ النَّفْيِ. فَالْمَعْنَى: وَيَعْمَلُ جَمِيعَ الصَّالِحَاتِ، أَيِ الْمَأْمُورِ بِهَا أَمْرًا جَازِمًا بِقَرِينَةِ اسْتِقْرَاءِ أَدِلَّةِ الشَّرِيعَةِ.

{ صالِحاً } lafzı, { يَعْمَلْ } fiilinin delalet ettiği mahzuf bir mevsubun sıfatıdır; yani “salih bir amel” (amel-i sâlih) demektir. Bu kelime şart bağlamında gelen bir nekredir ve tıpkı nefy (olumsuzluk) bağlamında olduğu gibi umum (kapsamlılık) ifade eder. Dolayısıyla mana: “Bütün salih amelleri, yani şeriat delillerinin istikrasıyla (taranmasıyla) kesin bir emirle yapılması emredilen bütün iyi amelleri işler” demektir.

وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ.

Bu ayetin benzeri Kur'an'ın pek çok yerinde geçmişti.

وَجُمْلَةُ قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقاً حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوب فِي يُدْخِلْهُ وَلِذَلِكَ فَذِكْرُ اسْمِ الْجَلَالَةِ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِتَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَقِلَّةً بِنَفْسِهَا.

{ قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقاً } cümlesi, { يُدْخِلْهُ } fiilindeki mansub zamirden hâldir. Bu sebeple lafza-i celâlin zikredilmesi, cümlenin kendi başına müstakil olması için izmâr (zamir kullanma) makamında izhâr (açık isim kullanma) yoluyladır.

وَالرِّزْقُ: كُلُّ مَا يُنْتَفَعُ بِهِ وَتَنْكِيرُهُ هُنَا لِلتَّعْظِيمِ، أَيْ رِزْقًا عَظِيمًا.

er-Rızk (الرِّزْقُ); kendisinden faydalanılan her şeydir. Buradaki tenvini (belirsizliği) ise tazim (yüceltme) içindir, yani büyük bir rızık demektir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ نُدْخِلْهُ بِنُونِ الْعَظَمَةِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ مِنْ قَوْلِهِ: وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَعَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ يَكُونُ فِيهِ سُكُون الِالْتِفَات.

Nâfi‘, İbn Kesîr ve İbn Âmir azamet nûnu ile { نُدْخِلْهُ } şeklinde okumuştur. Diğerleri ise { وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ } kavlindeki lafza-i celâle dönen [müfred müzekker gāib için] yâ harfiyle ({ يُدْخِلْهُ }) okumuştur. Nâfi‘ ve İbn Âmir'in kıraatine göre burada iltifat sanatı bulunmaktadır.

[سُورَة الطَّلَاق (٦٥) : آيَة ١٢]

[Talâk Suresi (65), Ayet 12]

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً

{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً } “Yedi göğü ve yerden de bir o kadarını yaratan Allah'tır. Allah'ın her şeye gücünün yettiğini ve Allah'ın ilmiyle her şeyi kuşattığını bilesiniz diye emir bunlar arasında inip durur.”

(١٢)

(12)

اسْمُ الْجَلَالَةِ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: هُوَ اللَّهُ. وَهَذَا مِنْ حَذْفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ لِمُتَابَعَةِ الِاسْتِعْمَالِ كَمَا سَمَّاهُ السَّكَّاكِيُّ، فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ جرى ذكر شؤون من عَظِيم شؤون اللَّهِ تَعَالَى ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ [الطَّلَاق: ١] إِلَى هُنَا، فَقَدْ تَكَرَّرَ اسْمُ الْجَلَالَةِ وَضَمِيرُهُ وَالْإِسْنَادُ إِلَيْهِ زُهَاءَ ثَلَاثِينَ مَرَّةً فَاقْتَضَى الْمَقَامُ عَقِبَ ذَلِكَ أَنْ يُزَادَ تَعْرِيفُ النَّاسِ بِهَذَا الْعَظِيمِ، وَلَمَّا صَارَ الْبِسَاطُ مَلِيئًا بِذِكْرِ اسْمِهِ صَحَّ حَذْفُهُ عِنْدَ الْإِخْبَارِ عَنْهُ إِيجَازًا وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلِهِ تَعَالَى: رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٦٥] ، وَكَذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ [الْبَقَرَة: ١٨] ، وَقَوْلِهِ: مَقامِ إِبْراهِيمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٢٥] .

Lafza-i celâl, takdiri “O, Allah'tır” (هُوَ اللَّهُ) olan mahzuf bir mübtedanın haberidir. Bu durum, Sekkâkî'nin isimlendirdiği gibi, yaygın kullanıma uyma gerekçesiyle müsnedün ileyhin hazfedilmesindendir. Zira surenin başındaki { وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ } [et-Talâk: 1] ayetinden buraya kadar Allah Teâlâ'nın yüce şanlarından bahisler geçmiş, lafza-i celâl, zamiri ve O'na yapılan isnatlar yaklaşık otuz defa tekrarlanmıştır. Dolayısıyla bu makam, ardından insanlara bu Yüce Varlık'ın daha fazla tanıtılmasını gerektirmiştir. Söz meclisi O'nun isminin zikriyle dolup taşınca, vecizlik amacıyla O'ndan haber verilirken [müsnedün ileyhin] hazfedilmesi uygun düşmüştür. Nitekim Meryem Suresi'ndeki { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } “O, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir” [Meryem 65] ayeti ile Bakara Suresi'ndeki { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } “[Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” [el-Bakara: 18] ve { مَقامِ إِبْراهِيمَ } “İbrahim'in makamı” [el-Bakara: 125] kavillerinde de bu husus daha önce geçmişti.

فَالْجُمْلَةُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا.

Bu veche göre cümle, istînâf-ı ibtidâî ile müsteneftir (yeni bir başlangıç cümlesidir).

وَالْمَوْصُولُ صِفَةٌ لِاسْمِ الْجَلَالَةِ وَقَدْ ذُكِرَتْ هَذِهِ الصِّلَةُ لِمَا فِيهَا مَنْ الدَّلَالَةِ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَتِهِ تَعَالَى، وَعَلَى أَنَّ النَّاسَ وَهُمْ مِنْ جُمْلَةِ مَا فِي الْأَرْضِ عَبِيدُهُ، فَعَلَيْهِمْ أَنْ يَتَّقُوهُ، وَلَا يَتَعَدَّوْا حُدُودَهُ، وَيُحَاسِبُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى مَدَى طَاعَتِهِمْ إِيَّاهُ فَإِنَّهُ لَا تَخْفَى عَلَيْهِ خَافِيَةٌ، وَأَنَّهُ قَدِيرٌ عَلَى إِيصَالِ الْخَيْرِ إِلَيْهِمْ إِنْ أَطَاعُوهُ وَعِقَابِهِمْ إِنْ عَصَوْهُ.

İsm-i mevsûl, lafza-i celâlin sıfatıdır. Bu sıla cümlesi; Allah Teâlâ'nın yüce kudretine, yeryüzündekilerin bir parçası olan insanların O'nun kulları olduğuna, bu sebeple O'ndan sakınmaları, sınırlarını aşmamaları ve O'na olan itaatlerinin derecesi konusunda nefislerini hesaba çekmeleri gerektiğine delalet ettiği için zikredilmiştir. Zira hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz; O, itaat ettikleri takdirde onlara hayrı ulaştırmaya da, isyan ettikleri takdirde onları cezalandırmaya da kādirdir.

وَفِيهِ تَنْوِيهٌ بِالْقُرْآنِ لِأَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ الْأَمْرِ الَّذِي يَتَنَزَّلُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ.

Ayrıca bunda Kur'an'a bir övgü vardır; zira Kur'an, gök ile yer arasında inip duran emir cümlesindendir.

وَالسَّبْعُ السَّمَاوَاتِ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهَا غَيْرَ مَرَّةٍ، وَهِيَ سَبْعٌ مُنْفَصِلٌ بَعْضُهَا عَنِ الْآخَرِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ نُوحٍ [١٥] : أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً.

Yedi gök hakkındaki açıklama daha önce defalarca geçmişti. Nûh Suresi'ndeki { أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً } “Görmediniz mi, Allah yedi göğü tabaka tabaka nasıl yaratmıştır?” [Nûh: 15] kavli gereğince bunlar, birbirinden ayrı yedi göktür.

وَقَوْلُهُ: وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ عَطْفٌ عَلَى سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ:

{ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ } kavli, { سَبْعَ سَماواتٍ } lafzına matuftur ve iki ihtimal taşımaktadır:

أَحَدُهُمَا أَنْ يَكُونَ الْمَعْطُوفُ قَوْلَهُ: مِنَ الْأَرْضِ عَلَى أَنْ يَكُونَ الْمَعْطُوفُ لَفْظَ الْأَرْضِ وَيَكُونُ حَرْفُ مِنَ مَزِيدًا لِلتَّوْكِيدِ بِنَاءً عَلَى قَوْلِ الْكُوفِيِّينَ وَالْأَخْفَشِ أَنَّهُ لَا يُشْتَرَطُ لِزِيَادَةِ مِنَ أَنْ تَقَعَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ وَالنَّهْيِ وَالِاسْتِفْهَامِ وَالشَّرْطِ وَهُوَ الْأَحَقُّ بِالْقَبُولِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَثِيرًا فِي الْكَلَامِ، وَعَدَمُ الْكَثْرَةِ لَا يُنَافِي الْفَصَاحَةَ، وَالتَّقْدِيرُ: وَخَلَقَ الْأَرْضَ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ:

Birincisi: Matufun { مِنَ الْأَرْضِ } kavli olmasıdır; bu takdirde matuf bizzat { الْأَرْضِ } lafzıdır ve { مِنْ } harf-i cerri tekit için zaiddir. Bu görüş, Kûfeliler ile Ahfeş'in, 'min' harfinin zaid olması için nefy, nehiy, istifham ve şart bağlamında yer almasının şart olmadığı yönündeki görüşüne dayanır. Kelamda çok yaygın olmasa da kabule en layık olanı budur; yaygınlığın az olması fesahate engel teşkil etmez. Takdiri şöyledir: “Yeri de yarattı.” Bu durumda:

مِثْلَهُنَّ حَالًا مِنْ الْأَرْضِ.

{ مِثْلَهُنَّ } lafzı, { الْأَرْضِ } lafzından hâl olur.

وَمُمَاثَلَةُ الْأَرْضِ لِلسَّمَاوَاتِ فِي دَلَالَةِ خَلْقِهَا عَلَى عَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ أَنَّ خَلْقَ الْأَرْضِ لَيْسَ أَضْعَفَ دَلَالَةً عَلَى الْقُدْرَةِ مِنْ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ لِأَنَّ لِكُلٍّ مِنْهُمَا خَصَائِصَ دَالَّةً عَلَى عَظِيمِ الْقُدْرَةِ.

Yeryüzünün göklere denkliği, yaratılışının Allah Teâlâ'nın yüce kudretine delaleti noktasındadır. Yani yeryüzünün yaratılışı, kudrete delalet etme bakımından göklerin yaratılışından daha zayıf değildir; çünkü her ikisinin de yüce kudrete delalet eden hususiyetleri vardır.

وَهَذَا أظهر مَا تؤوّل بِهِ الْآيَةُ.

Ayetin tevil edilebileceği en açık görüş budur.

وَفِي إِفْرَادِ لَفْظِ الْأَرْضِ دُونَ أَنْ يُؤْتَى بِهِ جَمْعًا كَمَا أُتِيَ بِلَفْظِ السَّمَاوَاتِ إِيذَانٌ بِالِاخْتِلَافِ بَيْنَ حَالَيْهِمَا.

Gökler lafzı çoğul getirildiği hâlde yer lafzının çoğul getirilmeyip tekil getirilmesinde, ikisinin durumlarının birbirinden farklı olduğuna bir işaret vardır.

وَالْوَجْه الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْطُوفُ مِثْلَهُنَّ وَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَمِنَ الْأَرْضِ بَيَانا للمثل فمصدق مِثْلَهُنَّ هُوَ الْأَرْضِ. وَتَكُونُ مِنَ بَيَانِيَّةً وَفِيهِ تَقْدِيمُ الْبَيَانِ عَلَى الْمُبَيَّنِ، وَهُوَ وَارِدٌ غَيْرُ نَادِرٍ.

İkinci vecih: Matufun { مِثْلَهُنَّ } olması, { وَمِنَ الْأَرْضِ } kavlinin ise bu misli beyan etmesidir; bu durumda { مِثْلَهُنَّ } lafzının delalet ettiği gerçek varlık yeryüzüdür. Buradaki { مِنْ } harfi beyaniyedir ve bu yapıda mübeyyenin (açıklananın) önüne beyanın (açıklamanın) geçmesi söz konusudur; bu da dilde mevcut olup nadir olmayan bir kullanımdır.

فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُمَاثِلَةً فِي الْكُرَوِيَّةِ، أَيْ مِثْلَ وَاحِدَةٍ مِنَ السَّمَاوَاتِ، أَيْ مِثْلَ كَوْكَبٍ مِنَ الْكَوَاكِبِ السَّبْعَةِ فِي كَوْنِهَا تَسِيرُ حَوْلَ الشَّمْسِ مِثْلَ الْكَوَاكِبِ فَيَكُونُ مَا فِي الْآيَةِ مِنَ الْإِعْجَازِ الْعِلْمِيِّ الَّذِي قَدَّمْنَا ذِكْرَهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ الْعَاشِرَةِ.

[Yerin göklere] benzerliğinin küresellikte olması caizdir; yani tıpkı göklerden biri gibi, diğer bir ifadeyle yedi gezegenden bir gezegen gibi, Güneş'in etrafında gezegenler misali dönmesi bakımındandır. Bu takdirde ayette, Onuncu Mukaddime'de zikrettiğimiz ilmî mucizelerden biri yer almış olur.

وَجُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ جَعَلُوا الْمُمَاثَلَةَ فِي عَدَدِ السَّبْعِ وَقَالُوا: إِنِ الْأَرْضَ سَبْعُ طَبَقَاتٍ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ هِيَ سَبْعُ طَبَقَاتٍ مُنْبَسِطَةٍ تَفْرُقُ بَيْنَهَا الْبِحَارُ. وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ رِوَايَةِ الْكَلْبِيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ هِيَ سَبْعُ طِبَاقٍ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ. وَهَذَا يَقْرُبُ مِنْ قَوْلِ عُلَمَاءِ طَبَقَاتِ الْأَرْضِ (الْجُيُولُوجْيَا) ، مِنْ إِثْبَاتِ طَبَقَاتٍ أَرْضِيَّةٍ لَكِنَّهَا لَا تَصِلُ إِلَى سَبْعِ طَبَقَاتٍ.

Müfessirlerin cumhuru ise benzerliği yedi sayısında kılmış ve “Yeryüzü yedi tabakadır” demişlerdir. Onlardan bir kısmı; yeryüzünün, aralarını denizlerin ayırdığı yayılmış yedi tabaka olduğunu söylemiştir. Bu görüş, Kelbî'nin Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs'tan rivayetiyle nakledilmiştir. Onlardan diğer bir kısmı ise yeryüzünün birbiri üstünde yedi tabaka olduğunu söylemiştir ki bu da cumhurun görüşüdür. Bu yaklaşım, yerbilimcilerin (jeoloji) yerküre tabakalarını tespit etmeleri görüşüne yaklaşmaktadır; ancak jeolojideki tabakalar yediye ulaşmamaktadır.

وَفِي «الْكَشَّافِ» «قِيلَ مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَرَضِينَ سَبْعٌ إِلَّا هَذِهِ» اه. وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّهَا لَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى ذَلِكَ.

el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: “Kur'an'da yerlerin yedi tane olduğuna delalet eden bu ayetten başka bir ayet olmadığı söylenmiştir.” [İktibas bitti]. Hâlbuki sen bu ayette buna dair bir delalet bulunmadığını öğrenmiş oldun.

وَقَالَ الْمَازِرِيُّ فِي كِتَابِهِ «الْمُعْلِمِ» عَلَى «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» عِنْدَ قَول النبيء ﷺ فِي كِتَابِ الشُّفْعَةِ: «مَنِ اقْتَطَعَ شِبْرًا مِنَ الْأَرْضِ ظُلْمًا طُوِّقَهُ مِنْ سَبْعِ أَرَضِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»

el-Mâzerî, Sahîh-i Müslim şerhi olan el-Mu‘lim adlı eserinde, Şüf‘a Kitabı'nda geçen Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu hakkında şöyle demiştir: «مَنِ اقْتَطَعَ شِبْرًا مِنَ الْأَرْضِ ظُلْمًا طُوِّقَهُ مِنْ سَبْعِ أَرَضِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» “Kim haksız yere bir karış toprak gasbederse, kıyamet gününde o yer yedi kat yerden [çıkarılıp] boynuna dolanır.”

. كَانَ شَيْخُنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْحَمِيدِ كَتَبَ إِلَيَّ بَعْدَ فِرَاقِي لَهُ: هَلْ وَقَعَ فِي الشَّرْعِ عَمَّا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْأَرْضِ سَبْعًا، فَكَتَبْتُ إِلَيْهِ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ وَذَكَرْتُ لَهُ هَذَا الْحَدِيثَ فَأَعَادَ كِتَابَهُ إِلَيَّ يَذْكُرُ فِيهِ أَنَّ الْآيَةَ مُحْتَمَلَةٌ هَلْ مِثْلَهُنَّ فِي الشَّكْلِ وَالْهَيْئَةِ أَوْ مِثْلَهُنَّ فِي الْعَدَدِ. وَأَنَّ الْخَبَرَ مِنْ أَخْبَارِ الْآحَادِ، وَالْقُرْآنُ إِذَا احْتُمِلَ وَالْخَبَرُ إِذَا لَمْ يَتَوَاتَرْ لَمْ يَصِحَّ الْقَطْعُ بِذَلِكَ، وَالْمَسْأَلَةُ لَيْسَتْ مِنَ الْعَمَلِيَّاتِ فَيُتَمَسَّكُ فِيهَا بِالظَّوَاهِرِ وَأَخْبَارِ الْآحَادِ، فَأَعَدْتُ

“Hocamız Ebû Muhammed Abdülhamîd, kendisinden ayrılmamın ardından bana mektup yazarak: ‘Şeriatta yeryüzünün yedi tane olduğuna delalet eden bir delil vârit oldu mu?’ diye sormuştu. Ben de ona Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ } “Yedi göğü ve yerden de bir o kadarını yaratan Allah'tır” kavlini yazdım ve bu hadisi zikrettim. Bunun üzerine bana tekrar mektup yazıp ayetin ihtimalli olduğunu; [yerin göklere] benzerliğinin şekil ve heyette mi yoksa sayıda mı olduğunun kesin olmadığını belirtti. Ayrıca hadisin âhâd haberlerden olduğunu; Kur'an [lafzı] ihtimalli olduğunda ve haber de mütevâtir olmadığında bu hususta kesin hüküm vermenin sahih olmayacağını, meselenin amele taalluk eden konulardan olmadığını, dolayısıyla onda zahirî manalara ve âhâd haberlere tutunulamayacağını ifade etti. Bunun üzerine ben de

إِلَيْهِ الْمُجَاوَبَةَ أَحْتَجُّ لِبُعْدِ الِاحْتِمَالِ عَنِ الْقُرْآنِ وَبَسَطْتُ الْقَوْلَ فِي ذَلِكَ وَتَرَدَّدْتُ فِي آخِرِ كِتَابِي فِي احْتِمَالِ مَا قَالَ. فَقَطَعَ الْمُجَاوَبَةَ اه.

ona tekrar cevap yazıp bu ihtimalin Kur'an'dan uzak olduğuna dair deliller getirdim, bu hususta sözü geniş tuttum; ancak mektubumun sonunda onun söylediği ihtimal üzerinde tereddüde düştüm. Bunun üzerine o, yazışmayı kesti.” [İktibas bitti].

وَأَنْتَ قَدْ تَبَيَّنْتَ أَنَّ إِفْرَادَ الْأَرْضِ مُشْعِرٌ بِأَنَّهَا أَرْضٌ وَاحِدَةٌ وَأَنَّ الْمُمَاثَلَةَ فِي قَوْلِهِ: مِثْلَهُنَّ رَاجِعَةٌ إِلَى الْمُمَاثَلَةِ فِي الْخَلْقِ الْعَظِيمِ، وَأَمَّا الْحَدِيثُ فَإِنَّهُ فِي شَأْن من شؤون الْآخِرَةِ وَهِيَ مُخَالَفَةٌ لِلْمُتَعَارَفِ، فَيَجُوزُ أَنْ يُطَوَّقَ الْغَاصِبُ بِالْمِقْدَارِ الَّذِي غَصَبَهُ مُضَاعَفًا سَبْعَ مَرَّاتٍ فِي الْغِلَظِ وَالثِّقَلِ، عَلَى أَنَّ عَدَدَ السَّبْعِ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْمُبَالَغَةُ فِي الْمُضَاعَفَةِ.

Sen de açıkça gördün ki yer lafzının tekil gelmesi, onun tek bir yer olduğunu hissettirmektedir. Ayetteki { مِثْلَهُنَّ } kavlindeki benzerlik ise yaratılışın azametindeki benzerliğe racidir. Hadise gelince; o, ahiret işlerinden bir husus hakkındadır ki ahiret alışılagelmiş durumlardan farklıdır. Dolayısıyla gasbeden kimsenin boynuna, gasbettiği miktar kalınlık ve ağırlık bakımından yedi kat katlanarak dolanabilir; nitekim yedi sayısıyla katlamada mübalağa kastedilmiş olması da caizdir.

وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ طَبَقَاتٍ مَعْلُومَةً لَقَالَ: طَوَّقَهُ مِنَ السَّبْعِ الْأَرَضِينَ بِصِيغَةِ التَّعْرِيفِ. وَكَلَامُ عَبْدِ الْحَمِيدِ أَدْخَلُ فِي التَّحْقِيقِ مِنْ كَلَامِ الْمَازِرِيِّ.

Eğer kastedilen bilinen tabakalar olsaydı, marife sığasıyla { طَوَّقَهُ مِنَ السَّبْعِ الْأَرَضِينَ } derdi. Abdülhamîd'in sözü, Mâzerî'nin sözüne nispetle tahkike daha uygundur.

وَعَلَى مُجَارَاةِ تَفْسِيرُ الْجُمْهُورِ لِقَوْلِهِ: وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ مِنَ الْمُمَاثَلَةِ فِي عَدَدِ السَّبْعِ، فَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ السَّبْعَ سَبْعُ قِطَعٍ وَاسِعَةٍ مِنْ سَطْحِ الْأَرْضِ يَفْصِلُ بَيْنَهَا الْبِحَارُ نُسَمِّيهَا الْقَارَّاتِ وَلَكِنْ لَا نَعْنِي بِهَذِهِ التَّسْمِيَةِ الْمَعْنَى الِاصْطِلَاحِيَّ فِي كُتُبِ الْجُغْرَافِيَا الْقَدِيمَةِ أَوِ الْحَدِيثَةِ بَلْ هِيَ قَارَّاتٌ طَبِيعِيَّةٌ كَانَ يَتَعَذَّرُ وَصُولُ سُكَّانِ بَعْضِهَا إِلَى بَعْضِهَا الْآخَرِ فِي الْأَزْمَانِ الَّتِي لَمْ يَكُنْ فِيهَا تَنَقُّلٌ بَحَرِيٌّ وَفِيمَا بَعْدَهَا مِمَّا كَانَ رُكُوبُ الْبَحْرِ فِيهَا مَهُولًا. وَهِيَ

Cumhurun { وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ } kavline dair benzerliğin yedi sayısında olduğu yönündeki tefsirine göre şöyle denmesi de caizdir: Bu yedi [parça], yeryüzü yüzeyinin aralarını denizlerin ayırdığı yedi geniş parçasıdır ki biz bunlara kıtalar deriz. Ancak biz bu isimlendirmeyle kadim veya modern coğrafya kitaplarındaki terim anlamını kastetmiyoruz; aksine bunlar, deniz ulaşımının bulunmadığı veya sonrasında denize açılmanın korkunç olduğu dönemlerde bazılarının sakinlerinin diğerlerine ulaşmasının imkânsız olduğu tabii kıtalardır. Bunlar:

أَنَّ آسْيَا مَعَ أُورُوبَّا قَارَّةٌ، وَإِفْرِيقِيَا قَارَّةٌ، وأستراليا قارة، وأميركا الشمالية قارة، وأميركا الْجَنُوبِيَّةُ قَارَّةٌ، وَجِرُولَنْدَةُ فِي الشَّمَالِ، وَالْقَارَّةُ الْقُطْبِيَّةُ الْجَنُوبِيَّةُ. وَلَا الْتِفَاتَ إِلَى الْأَجْزَاءِ الْمُتَفَرِّقَةِ مِنَ الْأَرْضِ فِي الْبِحَارِ، وَتَكُونُ مِنَ تَبْعِيضِيَّةً لِأَنَّ هَذِهِ الْقَارَّاتِ الِاصْطِلَاحِيَّةَ أَجْزَاءٌ مِنَ الْأَرْضِ.

Avrupa ile birlikte Asya bir kıta, Afrika bir kıta, Avustralya bir kıta, Kuzey Amerika bir kıta, Güney Amerika bir kıta, kuzeydeki Grönland ve Antarktika (Güney Kutup Kıtası)'dır. Denizlerdeki dağınık kara parçalarına ise itibar edilmez. Bu takdirde { مِنْ } harfi teb‘îziyye (kısmîlik bildiren) olur; zira bu ıstılahî kıtalar yeryüzünün parçalarıdır.

وَقَرَأَ غير عَاصِم مِثْلَهُنَّ بِالنَّصْبِ. وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ.

Âsım dışındaki kıraat imamları { مِثْلَهُنَّ } lafzını nasb ile okumuştur. Âsım ise mübteda kabul ederek ref ile okumuştur.

وَمَعْنَى يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ أَمْرُ اللَّهِ بِالتَّكْوِينِ أَوْ بِالتَّكْلِيفِ يُبَلَّغُ إِلَى الَّذِينَ يَأْمُرُهُمُ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِيُبَلِّغُوهُ، أَوْ لِمَنْ يَأْمُرُهُمُ اللَّهُ مِنَ الرُّسُلِ لِيُبَلِّغُوهُ عَنْهُ، أَوْ مِنَ النَّاسِ لِيَعْلَمُوا بِمَا فِيهِ، كُلُّ ذَلِكَ يَقَعُ فِيمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ.

{ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ } kavlinin manası: Allah'ın yaratmaya (tekvine) veya mükellef kılmaya (teklife) dair emri, tebliğ etmeleri için emrettiği meleklere yahut O'ndan tebliğ etmeleri için emrettiği elçilere ya da içeriğini bilsinler diye insanlara ulaştırılır; bütün bunlar gök ile yer arasında cereyan eder.

وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِتَعْلَمُوا لَامُ كَيْ وَهِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِ خَلَقَ.

{ لِتَعْلَمُوا } kavlindeki lâm, sebep bildiren lâm-ı keydir ve { خَلَقَ } fiiline müteallıktır.

وَالْمَعْنَى: أَنَّ مِمَّا أَرَادَهُ اللَّهُ مِنْ خَلْقِهِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ، أَنْ يَعْلَمَ النَّاسُ قُدْرَةَ اللَّهِ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَإِحَاطَةَ عِلْمِهِ بِكُلِّ شَيْءٍ. لِأَنَّ خَلْقَ تِلْكَ الْمَخْلُوقَاتِ الْعَظِيمَةِ

Manası şudur: Allah'ın gökleri ve yeri yaratmaktan murat ettiği şeylerden biri de insanların, Allah'ın her şeye kādir olduğunu ve ilminin her şeyi kuşattığını bilmeleridir. Çünkü bu muazzam mahlukatı yaratmak,

وَتَسْخِيرَهَا وَتَدْبِيرَ نِظَامِهَا فِي طُولِ الدَّهْرِ يَدُلُّ أَفْكَارَ الْمُتَأَمِّلِينَ عَلَى أَنَّ مُبْدِعَهَا يَقْدِرُ عَلَى أَمْثَالِهَا فَيَسْتَدَلُّوا بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ قَدِيرٌ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ لِأَنَّ دَلَالَتَهَا عَلَى إِبْدَاعِ مَا هُوَ دُونَهَا ظَاهِرَةٌ، وَدَلَالَتَهَا عَلَى مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْهَا وَإِنْ كَانَتْ غَيْرَ مُشَاهَدَةٍ، فَقِيَاسُ الْغَائِبِ عَلَى الشَّاهِدِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ خَالِقَ أَمْثَالِهَا قَادِرٌ عَلَى مَا هُوَ أَعْظَمُ. وَأَيْضًا فَإِنَّ تَدْبِيرَ تِلْكَ الْمَخْلُوقَاتِ بِمِثْلِ ذَلِكَ الْإِتْقَانِ الْمُشَاهَدِ فِي نِظَامِهَا، دَلِيلٌ عَلَى سِعَةِ عِلْمِ مُبْدِعِهَا وَإِحَاطَتِهِ بِدَقَائِقِ مَا هُوَ دُونَهَا، وَأَنَّ مَنْ كَانَ عِلْمُهُ بِتِلْكَ الْمَثَابَةِ لَا يُظَنُّ بِعِلْمِهِ إِلَّا الْإِحَاطَةُ بِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ.

onları musahhar kılmak ve çağlar boyu nizamlarını tedbir etmek; tefekkür edenlerin zihinlerine, onları yoktan var edenin benzerlerini yaratmaya da güç yetireceğini gösterir. Böylece O'nun her şeye kādir olduğuna istidlalde bulunurlar. Çünkü bu mahlukatın, kendilerinden daha aşağı olan varlıkların yaratılışına delaleti açıktır; kendilerinden daha büyük olanlara delaleti ise her ne kadar gözle görülmese de, gaibin şâhide kıyas edilmesi (görünmeyenin görünene kıyaslanması), bunların benzerlerini yaratanın daha büyüğüne de kādir olduğuna delalet eder. Ayrıca o mahlukatın nizamında müşahede edilen böylesine bir mükemmellikle tedbir edilmesi, onları yoktan var edenin ilminin genişliğine ve ondan daha aşağı olan varlıkların inceliklerini kuşattığına delildir. İlmi bu mertebede olan bir Zât hakkında ise ilminin bütün varlıkları kuşattığından başka bir şey düşünülemez.

فَالْعِلْمُ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: لِتَعْلَمُوا صَادِقٌ عَلَى عِلْمَيْنِ: عِلْمٌ يَقِينِيٌّ مُسْتَنِدٌ إِلَى أَدِلَّةٍ يَقِينِيَّةٍ مُرَكَّبَةٍ مِنَ الدَّلَالَةِ الْحِسِّيَّةِ وَالْعَقْلِيَّةِ، وَعِلْمٌ ظَنِّيٌّ مُسْتَنِدٌ إِلَى الْأَدِلَّةِ الظَّنِّيَّةِ وَالْقَرَائِنِ.

{ لِتَعْلَمُوا } kavlinden murat olan ilim, iki tür ilim için de geçerlidir: Hissî ve aklî delaletten oluşan yakînî delillere dayalı yakînî ilim ile zannî delillere ve karinelere dayalı zannî ilim.

وَكِلَا الْعِلْمَيْنِ مُوَصِّلٌ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ فِي الِاسْتِدْلَالِ الْخَطَابِيِّ (بِفَتْحِ الْخَاءِ) .

Her iki ilim de hitâbî istidlâlde (hâ harfinin fethasıyla) delil getirmeye ulaştırıcıdır.