Binûn

65- Talâk Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي أَسْكِنُوهُنَّ عَائِدٌ إِلَى النِّسَاءِ الْمُطَلَّقَاتِ فِي قَوْلِهِ: إِذا طَلَّقْتُمُ [الطَّلَاق: ١] . وَلَيْسَ فِيمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْكَلَامِ مَا يَصْلُحُ لِأَنْ يَعُودَ عَلَيْهِ هَذَا الضَّمِيرُ إِلَّا لَفْظُ النِّسَاءِ وَإِلَّا لَفْظُ أُولاتُ الْأَحْمالِ [الطَّلَاق: ٤] ، وَلَكِنَّ لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ بِأَنَّ الْإِسْكَانَ

{ أَسْكِنُوهُنَّ } kelimesindeki mensup zamir, { إِذا طَلَّقْتُمُ } [Talâk: 1] kavlindeki boşanmış kadınlara râcidir. Önceki kelamda bu zamirin merci olmaya elverişli olan yalnızca "en-nisâ" lafzı ile "ulâtu'l-ahmâl" [Talâk: 4] lafzı vardır. Fakat hiç kimse barındırmanın (iskânın)

خَاصٌّ بِالْمُعْتَدَّاتِ الْحَوَامِلِ فَإِنَّهُ يُنَافِي قَوْلَهُ تَعَالَى: لَا تُخْرِجُوهُنَّ [الطَّلَاق: ١] فَتَعَيَّنَ عَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَى النِّسَاءِ الْمُطَلَّقَاتِ كُلِّهِنَّ، وَبِذَلِكَ يَشْمَلُ الْمُطَلَّقَةَ الرَّجْعِيَّةَ وَالْبَائِنَةَ وَالْحَامِلَ، لِمَا عَلِمْتَهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ مِنْ إِرَادَةِ الرَّجْعِيَّةِ وَالْبَائِنَةِ مِنْ لَفْظِ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ [الطَّلَاق: ١] .

sadece hamile iddet bekleyenlere has olduğunu söylememiştir; zira bu, Yüce Allah'ın { لَا تُخْرِجُوهُنَّ } [Talâk: 1] kavliyle çelişir. Dolayısıyla zamirin boşanmış kadınların tamamına dönmesi kesinleşmiştir. Böylece bu lafız; ric'î boşanmışı, bâin (kesin) boşanmışı ve hamileyi kapsar; zira surenin başında { إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } [Talâk: 1] lafzından hem ric'î hem de bâin boşanmış kadınların kastedildiğini öğrenmiştin.

وَجُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَائِلُونَ بِوُجُوبِ السُّكْنَى لَهُنَّ جَمِيعًا. قَالَ أَشْهَبُ: قَالَ مَالِكٌ:

İlim ehlinin cumhuru, onların tamamına barınma (süknâ) hakkının vacip olduğu görüşündedir. Eşheb şöyle demiştir: Mâlik şöyle dedi:

يَخْرُجُ عَنْهَا إِذَا طَلَّقَهَا وَتَبْقَى هِيَ فِي الْمَنْزِلِ. وَرَوَى ابْنُ نَافِعٍ قَالَ مَالِكٌ: فَأَمَّا الَّتِي لَمْ تَبِنْ فَإِنَّهَا زَوْجَةٌ يَتَوَارَثَانِ وَالسُّكْنَى لَهُنَّ لَازِمَةٌ لِأَزْوَاجِهِنَّ اه. يُرِيدُ أَنَّهَا مُسْتَغْنًى عَنْ أَخْذِ حُكْمِ سُكْنَاهَا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ. وَلَا يُرِيدُ أَنَّهَا مُسْتَثْنَاةٌ مِنْ حُكْمِ الْآيَةِ.

"Erkek kadını boşadığında evden kendisi çıkar, kadın ise evde kalır." İbn Nâfi' ise Mâlik'in şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bâin olarak boşanmamış olan kadına gelince, o zevcedir; birbirlerine mirasçı olurlar ve onlar için barınma hakkı kocalarına lazımdır." [İmam Mâlik] bununla, o kadının barınma hükmünü bu ayetten çıkarmaya ihtiyaç duyulmadığını kastetmektedir; yoksa ayetin hükmünden istisna edildiğini kastetmemektedir.

وَقَالَ قَتَادَةُ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: لَا سُكْنَى لِلْمُطَلَّقَةِ طَلَاقًا بَائِنًا. وَمُتَمَسَّكُهُمْ فِي ذَلِكَ مَا رَوَتْهُ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ: أَنَّ زَوْجَهَا طَلَّقَهَا ثَلَاثًا وَأَنَّ أَخَا زَوْجِهَا مَنَعَهَا مِنَ السُّكْنَى وَالنَّفَقَةِ، وَأَنَّهَا رَفَعَتْ أَمْرَهَا إِلَى

Katâde, İbn Ebî Leylâ, İshak, Ebû Sevr ve Ahmed b. Hanbel ise şöyle demiştir: Bâin talâkla boşanmış kadına barınma hakkı yoktur. Bu husustaki dayanakları Fâtıma bint Kays'ın rivayet ettiği şu hadistir: Kocası kendisini üç talâkla boşamış, kocasının kardeşi de onu barınma ve nafakadan menetmişti; bunun üzerine kadın durumu

رَسُول الله ﷺ فَقَالَ لَهَا: «إِنَّمَا السُّكْنَى وَالنَّفَقَةُ عَلَى مَنْ لَهُ عَلَيْهَا الرَّجْعَةُ»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz edince ona şöyle buyurmuştur: «Barınma ve nafaka, ancak kadına dönme hakkı (ric'at) bulunan kimse üzerinedir».

. وَهُوَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لَمْ يَعْرِفْهُ أَحَدٌ إِلَّا مِنْ رِوَايَةِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ. وَلَمْ يَقْبَلْهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ: لَا نَتْرُكُ كِتَابَ الله وَسنة نبيئنا لِقَوْلِ امْرَأَةٍ لَا نَدْرِي لَعَلَّهَا نَسِيَتْ أَوْ شُبِّهَ عَلَيْهَا. وَأَنْكَرَتْهُ عَائِشَةُ عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فِيمَا ذَكَرَتْهُ مِنْ أَنَّهُ أَذِنَ لَهَا فِي الِانْتِقَالِ إِلَى مَكَانٍ غَيْرِ الَّذِي طُلِّقَتْ فِيهِ كَمَا تَقَدَّمَ.

Bu, Fâtıma bint Kays'ın rivayeti dışında kimsenin bilmediği garip bir hadistir. Ömer b. el-Hattâb bu hadisi kabul etmeyip: "Unuttu mu yoksa karıştırdı mı bilmediğimiz bir kadının sözüyle Allah'ın kitabını ve Peygamberimizin sünnetini terk etmeyiz" demiştir. Âişe de daha önce geçtiği üzere boşandığı evden başka bir yere taşınmasına izin verildiği hususunda Fâtıma bint Kays'a itiraz etmiştir.

وَرُوِيَ أَنَّ عُمَرَ «روى عَن النَّبِي ﷺ أَنَّ لِلْمُطَلَّقَةِ الْبَائِنَةِ سُكْنَى»

Rivayet edildiğine göre Ömer «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den, bâin boşanan kadının barınma hakkı olduğunu rivayet etmiştir»

. وَرَوَوْا أَنَّ قَتَادَةَ وَابْنَ أَبِي لَيْلَى أَخَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِكَ أَمْراً [الطَّلَاق: ١] إِذِ الْأَمْرُ هُوَ الْمُرَاجَعَةُ، فَقَصَرَا الطَّلَاقَ فِي قَوْلِهِ: إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ [الطَّلَاق: ١] ، عَلَى الطَّلَاقِ الرَّجْعِيِّ لِأَنَّ الْبَائِنَ لَا تَتَرَقَّبُ بَعْدَهُ مُرَاجَعَةً وَسَبَقَهَا إِلَى هَذَا الْمَأْخَذِ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ الْمَذْكُورَةُ.

. Katâde ve İbn Ebî Leylâ'nın, { لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِكَ أَمْراً } “Bilemezsin, olur ki Allah bundan sonra bir iş (yeni bir durum) ortaya çıkarır” [Talâk: 1] kavlini esas aldıkları rivayet edilmiştir; zira "emir" (yeni durum) rücû etmektir. Bu sebeple onlar { إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } [Talâk: 1] kavlindeki talâkı ric'î talâkla sınırlandırmışlardır; çünkü bâin talâktan sonra rücû beklenmez. Bu çıkarımda adı geçen Fâtıma bint Kays onlardan önce davranmıştır.

رَوَى مُسْلِمٌ أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ أَرْسَلَ إِلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ يَسْأَلُهَا عَنِ الْحَدِيثِ فَحَدَّثَتْهُ فَقَالَ مَرْوَانُ: لَمْ نَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ إِلَّا مِنَ الْمَرْأَةِ سَنَأْخُذُ بِالْعِصْمَةِ الَّتِي وَجَدْنَا عَلَيْهَا النَّاسَ فَبَلَغَ قَوْلُ مَرْوَانَ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ فَقَالَتْ: «بَيْنِي وَبَيْنَكُمُ الْقُرْآنُ، قَالَ اللَّهُ ﷿: لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ، إِلَى قَوْلِهِ: لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِكَ أَمْراً [الطَّلَاق: ١] قَالَتْ: هَذَا لِمَنْ كَانَتْ لَهُ رَجْعَةٌ فَأَيُّ أَمْرٍ يَحْدُثُ بَعْدَ الثَّلَاثِ» اه.

Müslim'in rivayet ettiğine göre Mervân b. el-Hakem, hadisi sormak üzere Fâtıma bint Kays'a [birini] gönderdi. Kadın hadisi anlatınca Mervân: "Biz bu hadisi yalnız bu kadından işittik; biz insanları üzerinde bulduğumuz sağlam hükmü tutmaya devam edeceğiz" dedi. Mervân'ın sözü Fâtıma bint Kays'a ulaşınca şöyle dedi: «Benimle sizin aranızda Kur'an vardır; Allah Azze ve Celle { لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ } kavlinden { لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِكَ أَمْراً } [Talâk: 1] kavline kadar buyurmuştur.» Kadın dedi ki: «Bu, dönme hakkı (ric'at) bulunan kimse içindir; üç talâktan sonra hangi iş ortaya çıkabilir ki?»

وَيَرُدُّ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ إِحْدَاثَ الْأَمْرِ لَيْسَ قَاصِرًا عَلَى الْمُرَاجَعَةِ فَإِنَّ مِنَ الْأَمْرِ الَّذِي يُحْدِثُهُ اللَّهُ أَنْ يُرَقِّقَ قُلُوبَهُمَا فَيَرْغَبَا مَعًا فِي إِعَادَةِ الْمُعَاشَرَةِ بِعَقْدٍ جَدِيدٍ. وَعَلَى تَسْلِيمِ اقْتِصَارِ

Buna şu şekilde cevap verilir: Yeni bir işin ortaya çıkarılması sadece rücû etmekle sınırlı değildir; nitekim Allah'ın ortaya çıkaracağı durumlardan biri de ikisinin kalplerini yumuşatıp yeni bir nikâh akdiyle birlikte yaşamaya yeniden istek duymalarını sağlamasıdır. Bu durumun

ذَلِكَ عَلَى إِحْدَاثِ أَمْرِ الْمُرَاجَعَةِ فَذِكْرُ هَذِهِ الْحِكْمَةِ لَا يَقْتَضِي تَخْصِيصَ عُمُومِ اللَّفْظِ الَّذِي قَبْلَهَا إِذْ يَكْفِي أَنْ تَكُونَ حِكْمَةً لِبَعْضِ أَحْوَالِ الْعَامِّ. فَالصَّوَابُ أَنَّ حَقَّ السُّكْنَى لِلْمُطَلَّقَاتِ كُلِّهِنَّ، وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ.

sadece rücû işinin ortaya çıkmasıyla sınırlı olduğu kabul edilse bile, bu hikmetin zikredilmiş olması kendisinden önceki lafzın umumiliğini tahsis etmeyi gerektirmez; zira bunun umumi lafzın bazı hallerine ait bir hikmet olması yeterlidir. Dolayısıyla doğru olan, barınma hakkının bütün boşanmış kadınlara ait olduğudur ve bu, ulema cumhurunun görüşüdür.

وَقَوْلُهُ: مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ، أَيْ فِي الْبُيُوتِ الَّتِي تَسْكُنُونَهَا، أَيْ لَا يُكَلَّفُ الْمُطَلِّقُ بِمَكَانٍ لِلْمُطَلَّقَةِ غَيْرَ بَيْتِهِ وَلَا يَمْنَعُهَا السُّكْنَى بِبَيْتِهِ. وَهَذَا تَأْكِيدٌ لِقَوْلِهِ: لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ [الطَّلَاق: ١] .

O'nun { مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ } “Kendi oturduğunuz yerin bir bölümünde” kavli; "oturduğunuz evlerde" demektir. Yani boşayan kocaya, boşadığı kadın için kendi evi dışında bir yer temin etme yükümlülüğü getirilemeyeceği gibi, kadının kendi evinde oturması da engellenemez. Bu ise O'nun { لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ } “Onları evlerinden çıkarmayın” [et-Talâk 65/1] kavlinin bir tekididir.

فَإِذَا كَانَ الْمَسْكَنُ لَا يَسَعُ مُبَيِّتَيْنِ مُتَفَرِّقَيْنِ خَرَجَ الْمُطَلِّقُ مِنْهُ وَبَقِيَتِ الْمُطَلَّقَةُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِيمَا رَوَاهُ أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ.

Şayet mesken, ayrı ayrı geceleyen iki kişiyi alacak genişlikte değilse, Eşheb'in Mâlik'ten rivayet ettiğinde daha önce geçtiği gibi boşayan erkek oradan çıkar, boşanan kadın ise kalır.

ومَنْ الْوَاقِعَةُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ لِلتَّبْعِيضِ، أَيْ فِي بَعْضِ مَا سَكَنْتُمْ وَيُؤْخَذُ مِنْهُ أَنَّ الْمَسْكَنَ صَالِحٌ لِلتَّبْعِيضِ بِحَسَبِ عُرْفِ السُّكْنَى مَعَ تَجَنُّبِ التَّقَارُبِ فِي الْمَبِيتِ إِنْ كَانَتْ غَيْرَ رَجْعِيَّةٍ، فَيُؤْخَذُ مِنْهُ أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَسَعْهُمَا خَرَجَ الزَّوْجُ الْمُطَلِّقُ.

{ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ } kavlinde yer alan { مِنْ } edatı teb'îz (kısmîlik) içindir; yani ikamet ettiğiniz yerin bir kısmında [oturtun] demektir. Buradan, kadının ric'î olmaması durumunda geceleme esnasında yakınlaşmaktan sakınmakla birlikte meskenin ikamet örfüne göre bölünmeye elverişli olduğu anlaşılır. Yine buradan, şayet mesken ikisine birden yetmiyorsa boşayan kocanın evden çıkacağı hükmü çıkarılır.

ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ وُجْدِكُمْ بَدَلٌ مُطَابِقٌ، وَهُوَ بَيَانٌ لِقَوْلِهِ: مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ فَإِنَّ مَسْكَنَ الْمَرْءِ هُوَ وُجْدُهُ الَّذِي وَجَدَهُ غَالِبًا لِمَنْ لَمْ يَكُنْ مُقَتِّرًا عَلَى نَفْسِهِ.

{ مِنْ وُجْدِكُمْ } “Gücünüz nispetinde” kavlindeki { مِنْ } bedel-i mutabıktır ve { مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ } kavlinin bir beyanıdır; zira kişinin meskeni, kendisine cimrilik etmeyen kimseler için çoğunlukla onun bulup güç yetirdiği (vücd) imkânıdır.

وَالْوُجْدُ: مُثَلَّثُ الْوَاوِ هُوَ الْوِسْعُ وَالطَّاقَةُ. وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِضَمِّ الْوَاوِ. وَقَرَأَهُ رَوْحٌ عَنْ يَعْقُوبَ بِكَسْرِهَا.

Vücd (وُجْد); vâv harfinin üç harekesiyle de okunabilen [bir kelime olup] genişlik ve güç yetirme demektir. Cumhur bunu vâv'ın zammesiyle (vücd) okumuştur. Ravh ise Ya'kûb'dan kesre ile (vicd) okumuştur.

وَلا تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ.

{ وَلا تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ } “Onları sıkıntıya sokmak için kendilerine zarar vermeye kalkışmayın.”

أُتْبِعَ الْأَمْرُ بِإِسْكَانِ الْمُطَلَّقَاتِ بِنَهْيٍ عَنِ الْإِضْرَارِ بِهِنَّ فِي شَيْءٍ مُدَّةَ الْعِدَّةِ مِنْ ضِيقِ مَحَلٍّ أَوْ تَقْتِيرٍ فِي الْإِنْفَاقِ أَوْ مُرَاجَعَةٍ يَعْقُبُهَا تَطْلِيقٌ لِتَطْوُيْلِ الْعِدَّةِ عَلَيْهِنَّ قصدا للكناية وَالتَّشَفِّي كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٣١] . أَوْ لِلْإِلْجَاءِ إِلَى افْتِدَائِهَا مِنْ مُرَاجَعَتِهِ بِخُلْعٍ.

Boşanan kadınların barındırılması emri; iddet süresince yer darlığı, nafakada kısmak veya kin gütmek ve hınç almak maksadıyla iddetlerini uzatmak için boşamanın ardından tekrar dönüp yeniden boşamak yoluyla -Bakara Suresi'ndeki { وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً } “Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın” [231] kavlinde daha önce geçtiği gibi- ya da kadını kocasının rücûundan kurtulmak için hul' (bedel ödeyerek boşanma) yoluna başvurmaya mecbur bırakmak suretiyle onlara herhangi bir şekilde zarar vermekten nehyedilmesiyle takviye edilmiştir.

وَالضَّارَّةُ: الْإِضْرَارُ الْقَوِيُّ فَكَأَنَّ الْمُبَالَغَةَ رَاجِعَةٌ إِلَى النَّهْيِ لَا إِلَى الْمَنْهِيِّ عَنْهُ، أَيْ هُوَ نَهْيٌ شَدِيدٌ كَالْمُبَالَغَةِ فِي قَوْلِهِ: وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فصلت: ٤٦] فِي أَنَّهَا مُبَالَغَةٌ فِي النَّفْيِ وَمَثْلُهُ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ.

Dârre (ضَارَّة), şiddetli zarar vermek demektir. Dolayısıyla mübalağa, nehyedilen fiile değil de nehyin kendisine raci gibidir; yani bu şiddetli bir yasaklamadır; tıpkı { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” [Fussilet: 46] kavlindeki mübalağanın nefyi (olumsuzlamayı) pekiştirmek için olması gibi. Kur'an'da bunun benzeri çoktur.

وَالْمُرَادُ بِالتَّضْيِيقِ: التَّضْيِيقُ الْمَجَازِيُّ وَهُوَ الْحَرَجُ وَالْأَذَى.

Tazyikten (تضييق) maksat: Mecazi tazyik olup o da sıkıntı ve eziyettir.

وَاللَّامُ فِي لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ لِتَعْلِيلِ الْإِضْرَارِ وَهُوَ قَيْدٌ جَرَى عَلَى غَالِبِ مَا يَعْرِضُ

{ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ } kavlindeki lâm harfi, zarar vermenin gerekçesini bildirmek (ta'lîl) içindir. Bu, cahiliye ehlinin maksatlarından olup

لِلْمُطَلَّقِينَ مِنْ مَقَاصِدِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا [الْبَقَرَة: ٢٣١] وَإِلَّا فَإِنَّ الْإِضْرَارَ بِالْمُطَلَّقَاتِ مَنْهِيٌّ عَنْهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لِقَصْدِ التَّضْيِيقِ عَلَيْهِنَّ.

boşayan erkeklerde çoğunlukla görülen duruma binaen gelmiş bir kayıttır; nitekim Yüce Allah'ın { وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا } “Onları haklarına tecavüz etmek için zararlarına olarak nikâhınızda tutmayın” [Bakara: 231] kavlinde de bu sabit olmuştur. Yoksa boşanan kadınlara zarar vermek, onları sıkıntıya sokma kastı bulunmasa dahi zaten yasaktır.

وَإِنْ كُنَّ أُولاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ.

{ وَإِنْ كُنَّ أُولاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } “Eğer hamile iseler, yüklerini bırakıncaya (doğum yapıncaya) kadar onlara nafaka verin.”

ضَمِيرُ كُنَّ يَعُودُ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ أَسْكِنُوهُنَّ كَمَا هُوَ شَأْنُ تَرْتِيبِ الضَّمَائِرِ، وَكَمَا هُوَ مُقْتَضَى عَطْفِ الْجُمَلِ، وَلَيْسَ عَائِدًا عَلَى خُصُوصِ النِّسَاءِ السَّاكِنَاتِ لِأَنَّ الضَّمِيرَ لَا يَصْلُحُ لِأَنْ يَكُونَ مُعَادًا لِضَمِيرٍ آخَرَ.

{ كُنَّ } kelimesindeki zamir, zamirlerin tertip düzeninin gereği ve cümlelerin atfedilmesinin iktizası olarak { أَسْكِنُوهُنَّ } kelimesindeki zamirin döndüğü yere dönmektedir; yoksa bir zamir diğer bir zamirin mercii olmaya elverişli olmadığından sadece oturtulan kadınlara mahsus olarak dönmemektedir.

وَظَاهِرُ نَظْمِ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ الْحَوَامِلَ مُسْتَحِقَّاتُ الْإِنْفَاقِ دُونَ بَعْضِ الْمُطَلَّقَاتِ أَخْذًا بِمَفْهُومِ الشَّرْطِ، وَقَدْ أَخَذَ بِذَلِكَ الشَّافِعِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى.

Ayetin zahiri dizilişi, şartın mefhumu gereğince (mefhum-ı muhalif) boşanmış diğer kadınların değil de sadece hamilelerin nafakayı hak ettiğini iktiza etmektedir. Şâfiî, Evzâî ve İbn Ebî Leylâ bu görüşü benimsemiştir.

وَلَكِنَّ الْمَفْهُومَ مُعَطَّلٌ فِي الْمُطَلَّقَاتِ الرَّجْعِيَّاتِ لِأَنَّ إِنْفَاقَهُنَّ ثَابِتٌ بِأَنَّهُنَّ زَوْجَاتٌ.

Fakat mefhum, ric'î boşanan kadınlar hakkında geçerli değildir; çünkü onların nafakası bizzat zevce olmalarıyla sabittir.

وَلِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ: إِنَّ ضَمِيرَ أَسْكِنُوهُنَّ لِلْمُطَلَّقَاتِ الْبَوَائِنِ كَمَا تَقَدَّمَ.

Bu sebeple Mâlik, daha önce geçtiği üzere { أَسْكِنُوهُنَّ } zamirinin bâin boşanmış kadınlara ait olduğunu söylemiştir.

وَمَنْ لَمْ يَأْخُذْ بِالْمَفْهُومِ قَالُوا: الْآيَةَ تَعَرَّضَتْ لِلْحَوَامِلِ تَأْكِيدًا لِلنَّفَقَةِ عَلَيْهِنَّ لِأَنَّ مُدَّةَ الْحَمْلِ طَوِيلَةٌ فَرُبَّمَا سَئِمَ الْمُطَلِّقُ الْإِنْفَاقَ، فَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ هُوَ الْغَايَةُ الَّتِي بِقَوْلِهِ:

Mefhumu delil kabul etmeyenler ise şöyle demiştir: Ayet, hamilelik süresi uzun olduğu ve boşayan erkeğin nafakadan bıkabileceği gerekçesiyle onlara verilecek nafakayı teyit etmek amacıyla hamilelere değinmiştir. Dolayısıyla bu cümleden kastedilen,

حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَجَعَلُوا لِلْمُطَلَّقَةِ غَيْرِ ذَاتِ الْحَمْلِ الْإِنْفَاقَ. وَبِهِ أَخْذَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ. وَنُسِبَ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵄.

{ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } “Yüklerini bırakıncaya kadar” kavlindeki gaye (son sınır)dir. Onlar, hamile olmayan boşanmış kadına da nafaka hakkı tanımışlardır. Ebû Hanîfe ve Sevrî bu görüşü benimsemiştir. Bu görüş Ömer b. el-Hattâb ve Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anhümâ'ya da nispet edilmiştir.

وَهَذَا الَّذِي يرجح هُوَ هَذَا الْقَوْلُ وَلَيْسَ لِلشَّرْطِ مَفْهُومٌ وَإِنَّمَا الشَّرْطُ مَسُوقٌ لِاسْتِيعَابِ الْإِنْفَاقِ جَمِيعَ أَمَدِ الْحَمْلِ.

Tercih edilen görüş de bu görüştür; şartın mefhumu yoktur, bilakis şart ancak nafakanın hamilelik müddetinin tamamını kapsamasını sağlamak için getirilmiştir.

فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ وَإِنْ تَعاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرى.

{ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ وَإِنْ تَعاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرى } “Şayet sizin için [çocuğu] emzirirlerse, onlara ücretlerini verin ve aranızda güzellikle danışıp anlaşın. Eğer güçlük çekerseniz, o takdirde onun için bir başka kadın emzirecektir.”

لَمَّا كَانَ الْحَمْلُ يَنْتَهِي بِالْوَضْعِ انْتَقَلَ إِلَى بَيَانِ مَا يَجِبُ لَهُنَّ بَعْدَ الْوَضْعِ فَإِنَّهُنَّ بِالْوَضْعِ يَصِرْنَ بَائِنَاتٍ فَتَنْقَطِعُ أَحْكَامُ الزَّوْجِيَّةِ فَكَانَ السَّامِعُ بِحَيْثُ لَا يَدْرِي هَلْ يَكُونُ إِرْضَاعُهَا وَلَدَهَا حَقًّا عَلَيْهَا كَمَا كَانَ فِي زَمَنِ الْعِصْمَةِ أَوْ حَقًّا عَلَى أَبِيهِ فَيُعْطِيهَا أَجْرَ إِرْضَاعِهَا كَمَا كَانَ يُعْطِيهَا النَّفَقَةَ لِأَجْلِ ذَلِكَ الْوَلَدِ حِينَ كَانَ حَمْلًا. وَهَذِهِ

Hamilelik doğumla sona erdiğinden dolayı, doğumdan sonra kadınlar için neyin vacip olduğunu açıklamaya geçmiştir. Zira kadınlar doğum yapmakla bâin (kesin olarak ayrılmış) hale gelirler ve evlilik hükümleri sona erer. Bu durumda dinleyen kimse, kadının çocuğunu emzirmesinin evlilik bağının devam ettiği zamandaki gibi onun bir görevi mi olduğunu, yoksa babanın üzerine bir hak olup o çocuk henüz anne karnındayken onun için nafakayı verdiği gibi emzirdiği için de kadına emzirme ücreti verip vermeyeceğini bilemez bir haldeydi. Bu

الْآيَةُ مُخَصِّصَةٌ لِقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٣٣] وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ الْآيَةَ.

ayet, Bakara Suresi'ndeki { وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ } “Anneler çocuklarını emzirirler” [233] ayetini tahsis edicidir.

وَأَفْهَمَ قَوْلُهُ: لَكُمْ أَنَّ إِرْضَاعَ الْوَلَدِ بَعْدَ الْفِرَاقِ حَقٌّ عَلَى الْأَبِ وَحْدَهُ لِأَنَّهُ كَالْإِنْفَاقِ وَالْأُمُّ تُرْضِعُ وَلَدَهَا فِي الْعِصْمَةِ تَبَعًا لِإِنْفَاقِ أَبِيهِ عَلَيْهَا عِنْدَ مَالِكٍ خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ

{ لَكُمْ } “Sizin için” kavli, ayrılıktan sonra çocuğun emzirilmesinin yalnızca babanın üzerine düşen bir hak olduğunu anlatmaktadır; çünkü bu da tıpkı nafaka gibidir. Mâlik'e göre nikâh bağı sürerken anne, babanın ona harcadığı nafakaya tâbi olarak çocuğunu emzirir. Ebû Hanîfe

وَالشَّافِعِيِّ، إِذْ قَالَا: لَا يَجِبُ الْإِرْضَاعُ عَلَى الْأُمِّ حَتَّى فِي الْعِصْمَةِ فَلَمَّا انْقَطَعَ إِنْفَاقُ الْأَبِ عَلَيْهَا بِالْبَيْنُونَةِ تَمَحَّضَتْ إِقَامَةُ غِذَاءِ ابْنِهِ عَلَيْهِ فَإِنْ أَرَادَتْ أَنْ تُرْضِعَهُ فَهِيَ أَحَقُّ بذلك، وَلها أجل الْإِرْضَاعِ وَإِنْ أَبَتْ فَعَلَيْهِ أَنْ يَطْلُبَ ظِئْرًا لِابْنِهِ فَإِنْ كَانَ الطِّفْلُ غَيْرَ قَابِلٍ ثَدْيَ غَيْرِ أُمِّهِ وَجَبَ عَلَيْهَا إِرْضَاعُهُ وَوَجَبَ عَلَى أَبِيهِ دَفْعُ أُجْرَةِ رِضَاعِهِ.

ve Şâfiî ise buna muhaliftir; zira onlar "Nikâh devam ederken bile anneyi emzirmek mecbur tutulamaz" demişlerdir. Ayrılıkla birlikte babanın anneye olan nafakası kesilince, çocuğunun beslenmesini sağlama mükellefiyeti bütünüyle babaya kalır. Şayet anne onu emzirmek isterse bu konuda en çok hak sahibi kendisidir ve emzirme ücreti ona aittir. Eğer emzirmekten kaçınırsa, babanın çocuğu için bir sütanne araması gerekir. Şayet çocuk öz annesinden başkasının memesini kabul etmiyorsa, annenin onu emzirmesi vacip olur; babanın da onun emzirme ücretini ödemesi vacip olur.

وَقَالَ أَبُو ثَوْرٍ: يَجِبُ إِرْضَاعُ الِابْنِ عَلَى أُمِّهِ وَلَوْ بَعْدَ الْبَيْنُونَة. نَقله عِنْد أَبُو بَكْرِ ابْن الْعَرَبِيِّ فِي «الْأَحْكَامِ» وَهُوَ عَجِيبٌ. وَهَذِهِ الْآيَةُ أَمَامَهُ.

Ebû Sevr: "Ayrılıktan sonra da olsa çocuğun emzirilmesi annesine vaciptir" demiştir. Bunu Ebû Bekr İbnü'l-Arabî el-Ahkâm'da nakletmiştir ki bu şaşılacak bir şeydir; zira bu ayet hemen onun önünde durmaktadır.

وَالِائْتِمَارُ: التَّشَاوُرُ وَالتَّدَاوُلُ فِي النَّظَرِ. وَأَصْلُهُ مُطَاوِعُ أَمَرَهُ لِأَنَّ الْمُتَشَاوِرِينَ يَأْمُرُ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ فَيَأْتَمِرُ الْآخَرُ بِمَا أَمَرَهُ. وَمِنْهُ تَسْمِيَةُ مَجَامِعِ أَصْحَابِ الدَّعْوَةِ أَوِ النِّحْلَةِ أَوِ الْقَصْدِ الْمُوَحَّدِ مُؤْتَمِرًا لِأَنَّهُ يَقَعُ الِاسْتِئْمَارُ فِيهِ، أَيِ التَّشَاوُرِ وَتَدَاوُلِ الْآرَاءِ.

İ'timâr (الِائْتِمَار): İstişare etmek ve görüş alışverişinde bulunmaktır. Aslı "emerehû" fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür); çünkü istişare edenlerden biri diğerine bir şey emreder (tavsiye eder), öbürü de onun kendisine emrettiğini yerine getirir (i'timâr eder). Aynı davaya, mezhebe veya ortak bir gayeye sahip kimselerin toplandığı meclislere "mü'temer" (kongre/konferans) denmesi de bundandır; zira orada isti'mâr, yani danışma ve fikir teatisi vuku bulur.

وَقَوْلُهُ: وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ خِطَابٌ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ الْوَاقِعِ بَيْنَهُمُ الطَّلَاقُ لِيَتَشَاوَرُوا فِي أَمْرِ إِرْضَاعِ الْأُمِّ وَلَدَهَا. وَمَا يَبْذُلُهُ الْأَبُ لَهَا مِنَ الْأُجْرَةِ عَلَى ذَلِكَ.

{ وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ } “Aranızda danışıp anlaşın” kavli; aralarında boşanma meydana gelmiş erkeklere ve kadınlara, annenin çocuğunu emzirmesi meselesi ve babanın buna karşılık kadına vereceği ücret hususunda istişare etmeleri için yapılmış bir hitaptır.

وَقُيِّدَ الِائْتِمَارُ بِالْمَعْرُوفِ، أَيِ ائْتَمِارًا مُلَابِسًا لِمَا هُوَ الْمَعْرُوفُ فِي مِثْلِ حَالِهِمْ وَقَوْمِهِمْ، أَيْ مُعْتَادٍ مَقْبُولٍ، فَلَا يَشْتَطُّ الْأَبُ فِي الشُّحِّ وَلَا تَشْتَطُّ الْأُمُّ فِي الْحِرْصِ.

İ'timâr (danışıp anlaşma), ma'ruf (örfe uygunluk) ile kayıtlanmıştır; yani kendi durumlarında ve toplumlarında ma'ruf olan, yani alışılagelmiş ve makbul olana uygun bir istişare yapılmalıdır. Böylece baba cimrilikte aşırıya kaçmamalı, anne de açgözlülükte haddi aşmamalıdır.

وَقَوْلُهُ: وَإِنْ تَعاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرى عِتَابٌ وَمَوْعِظَةٌ لِلْأَبِ وَالْأُمِّ بِأَنْ يُنَزِّلَ كُلٌّ مِنْهُمَا نَفْسَهُ مَنْزِلَةَ مَا لَوِ اجْتُلِبَتْ لِلطِّفْلِ ظِئْرٌ، فَلَا تَسْأَلُ الْأُمُّ أَكْثَرَ مِنْ أَجْرِ أَمْثَالِهَا، وَلَا يَشِحُّ الْأَبُ عَمَّا يَبْلُغُ أَجْرَ أَمْثَالِ أُمِّ الطِّفْلِ، وَلَا يَسْقُطُ حَقُّ الْأُمِّ إِذَا وَجَدَ الْأَبُ مَنْ يُرْضِعُ لَهُ مَجَّانًا لِأَنَّ اللَّهَ قَالَ: فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرى وَإِنَّمَا يُقَالُ: أَرْضَعَتْ لَهُ، إِذَا اسْتُؤْجِرَتْ لِذَلِكَ، كَمَا يُقَالُ: اسْتَرْضَعَ أَيْضًا، إِذَا آجَرَ مَنْ يُرْضِعُ لَهُ وَلَدَهُ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى:

{ وَإِنْ تَعاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرى } “Eğer güçlük çekerseniz, o takdirde onun için bir başka kadın emzirecektir” kavli; her birinin kendisini çocuk için yabancı bir sütanne tutulmuş gibi bir konuma koyması konusunda baba ve anneye yönelik bir sitem ve öğüttür. Dolayısıyla anne emsallerinin ücretinden fazlasını istememeli, baba da çocuğun annesinin emsallerinin ücretine denk gelen miktardan kısmamalıdır. Baba kendisi için ücretsiz emzirecek birini bulduğunda annenin hakkı düşmez; zira Allah { فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرى } “Onun için bir başkası emzirecektir” buyurmuştur. Ancak bunun için ücretle tutulduğunda "ona emzirdi" denir; nitekim çocuğunu kendisi için emzirecek kimseyi ücretle tuttuğunda da "istarza'a" (sütanne tuttu) denir. Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın şu kavli geçmişti:

وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ [٢٣٣] الْآيَةَ.

{ وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ } “Eğer çocuklarınızı başkasına emzirtmek isterseniz...” [233] ayeti.

وَالتَّعَاسُرُ صُدُورُ الْعُسْرِ مِنَ الْجَانِبَيْنِ. وَهُوَ تَفَاعُلٌ مِنْ قَوْلِكُمْ: عَسَرْتُ فُلَانًا، إِذَا أَخَذْتَهُ عَلَى عُسْرِهِ، وَيُقَالُ: تَعَاسَرَ الْبَيِّعَانِ إِذَا لَمْ يَتَّفِقَا.

Te'âsür (التَّعَاسُر), zorluğun iki taraftan da kaynaklanmasıdır. Bu, birini zorda bırakacak şekilde aldığında söylediğin "Asertü fülânen" (فulanı zora soktum) sözünden gelen bir tefâ'ul kalıbıdır. İki satıcı/müşteri anlaşamadığı zaman "Te'âsere'l-beyyi'âni" denir.

فَمَعْنَى تَعاسَرْتُمْ اشْتَدَّ الْخِلَافُ بَيْنَكُمْ وَلَمْ تَرْجِعُوا إِلَى وِفَاقٍ، أَيْ فَلَا يُبْقَى الْوَلَدُ بِدُونَ رَضَاعَةٍ.

{ تَعاسَرْتُمْ } ifadesinin manası; aranızdaki anlaşmazlık şiddetlenir ve bir uzlaşmaya varamazsanız [demektir]; yani çocuk emzirmesiz bırakılmamalıdır.

وَسِينُ الِاسْتِقْبَالِ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى التَّأْكِيدِ، كَقَوْلِهِ: قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٩٨] . وَهَذَا الْمَعْنى ناشىء عَنْ جَعْلِ عَلَامَةِ الِاسْتِقْبَالِ كِنَايَةً عَنْ تَجَدُّدِ ذَلِكَ الْفِعْلِ فِي أَزْمِنَةِ الْمُسْتَقْبَلِ تَحْقِيقًا لِتَحْصِيلِهِ.

İstikbâl ifade eden sîn harfi (فَسَتُرْضِعُ), Yûsuf Suresi'ndeki { قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “Dedi ki: Sizin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim” [98] kavlinde olduğu gibi tekit anlamında kullanılmıştır. Bu anlam, istikbâl alâmetinin o fiilin gelecekte gerçekleşmesini kesinleştirmek maksadıyla yinelenmesinden kinaye kılınmasından doğmaktadır.

وَهَذَا الْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً أَيْضًا عَنْ أَمْرِ الْأَبِ بِاسْتِئْجَارِ ظِئْرٍ لِلطِّفْلِ بِقَرِينَةِ تَعْلِيقِ لَهُ بِقَوْلِهِ: فَسَتُرْضِعُ.

Bu haber cümlesi, { فَسَتُرْضِعُ } kavline "lehu" (onun için) ifadesinin bağlanması karinesiyle, babanın çocuk için bir sütanne kiralamasını emretmekten de kinaye olarak kullanılmıştır.

فَاجْتَمَعَ فِيهِ ثَلَاثُ كِنَايَاتٍ: كِنَايَةٌ عَنْ مَوْعِظَةِ الْأَبِ، وَكِنَايَةٌ عَنْ مَوْعِظَةِ الْأُمِّ، وَكِنَايَةٌ عَنْ أَمْرِ الْأَبِ بالاسترضاع لوَلَده.

Böylece bu ifadede üç kinaye bir araya gelmiştir: Babaya öğütten kinaye, anneye öğütten kinaye ve babaya çocuğu için sütanne tutmasını emretmekten kinaye.

[سُورَة الطَّلَاق (٦٥) : آيَة ٧]

[Talâk Suresi (65): Ayet 7]

لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْراً (٧)

{ لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْراً (٧) } “İmkânı geniş olan, bu genişliğine göre nafaka versin. Rızkı daralmış bulunan da Allah’ın kendisine verdiği kadarıyla nafaka versin. Allah hiçbir kimseyi, ona verdiğinden fazlasıyla yükümlü tutmaz. Allah, bir güçlüğün ardından bir kolaylık yaratacaktır.” (7)

تَذْيِيلٌ لِمَا سَبَقَ مِنْ أَحْكَامِ الْإِنْفَاقِ عَلَى الْمُعْتَدَّاتِ وَالْمُرْضِعَاتِ بِمَا يَعُمُّ ذَلِكَ. وَيَعُمُّ كُلَّ إِنْفَاقٍ يُطَالَبُ بِهِ الْمُسْلِمُ مِنْ مَفْرُوضٍ وَمَنْدُوبٍ، أَيْ الْإِنْفَاقُ عَلَى قَدْرِ السَّعَةِ.

[Bu ayet], iddet bekleyen ve emziren kadınlara nafaka verilmesine dair daha önce geçen hükümleri kapsayan; ayrıca farz ve mendup türünden bir Müslümandan talep edilen her türlü harcamayı içine alan bir tezyîldir (tamamlayıcı hükümdür); yani harcama imkân nispetinde yapılır.

وَالسَّعَةُ: هِيَ الْجِدَّةُ مِنَ الْمَالِ أَوِ الرِّزْقِ.

es-Sa'ah (السَّعَةُ); mal veya rızık bakımından varlıklı ve genişlik içinde olmaktır.

والإنفاق: كِفَايَة مؤونة الْحَيَاةِ مِنْ طَعَامٍ وَلِبَاسٍ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ.

el-İnfâk (الإنفاق) ise yiyecek, giyecek ve ihtiyaç duyulan diğer hususlarda hayatın geçim yükünü karşılamaktır.

ومِنْ هُنَا ابْتِدَائِيَّةٌ لِأَنَّ الْإِنْفَاقَ يَصْدُرُ عَنِ السَّعَةِ فِي الِاعْتِبَارِ، وَلَيْسَتْ مِنْ هَذِهِ كَ (مِنْ) الَّتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ [الْأَنْفَال: ٣] لِأَنَّ النَّفَقَةَ هُنَا لَيْسَتْ بَعْضًا مِنَ السَّعَةِ، وَهِيَ هُنَاكَ بَعْضُ الرِّزْقِ فَلِذَلِكَ تَكُونُ (مِنْ) مِنْ قَوْلِهِ: فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ تَبْعِيضِيَّةٌ.

Buradaki { مِنْ } harf-i cerri ibtidâiyye (başlangıç bildiren)dir; çünkü harcama, itibarî olarak genişlikten ve varlıktan doğup neşet eder. Buradaki { مِنْ }, Yüce Allah'ın Enfâl Suresi'ndeki { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } [3] “...ve kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler” ayetindeki { مِنْ } gibi değildir. Zira buradaki nafaka sa'anın (genişliğin) bir parçası değildir; oradaki ise rızkın bir parçasıdır. Bundan dolayı Yüce Allah'ın { فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ } kavlindeki { مِنْ } ise teb'îziyye (bir kısmını ifade eden)dir.

وَمَعْنَى قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ جُعِلَ رِزْقُهُ مَقْدُورًا، أَيْ مَحْدُودًا بِقَدْرٍ مُعَيَّنٍ وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنِ التَّضْيِيقِ. وَضِدُّهُ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ [غَافِر: ٤٠] ، يُقَالُ: قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ، إِذَا قَتَّرَهُ، قَالَ تَعَالَى: اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٢٦] أَيْ مِنْ كَانَ فِي ضِيقٍ مِنَ الْمَالِ فَلْيُنْفِقْ بِمَا يَسْمَحُ بِهِ رِزْقُهُ بِالنَّظَرِ إِلَى الْوَفَاءِ بِالْإِنْفَاقِ وَمَرَاتِبِهِ فِي التَّقْدِيمِ.

{ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ } ifadesinin manası; rızkı takdir edilmiş, yani belirli bir miktarla sınırlandırılmış kılındı demektir ki bu da darlıktan kinayedir. Zıttı ise Mü'min (Gâfir) Suresi'ndeki { يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ } [40] “...orada hesapsız rızıklandırılırlar” ifadesidir. Bir kimseye rızkı kısıldığı zaman "kudire aleyhi rızkuh" denir. Yüce Allah, Ra'd Suresi'nde { اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ } [26] “Allah dilediğine rızkı genişletir ve daraltır” buyurmuştur; [bu açıklama] daha önce geçmişti. Yani kim mali bakımdan darlık içinde ise, nafakayı yerine getirmeyi ve öncelik sıralamasını gözeterek rızkının elverdiği ölçüde nafaka versin.

وَهَذَا مُجْمَلٌ هُنَا تَفْصِيلُهُ فِي أَدِلَّةٍ أُخْرَى مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَالِاسْتِنْبَاطِ،

Bu husus burada mücmel (özet)dir; ayrıntısı ise Kitap'tan, Sünnet'ten ve istinbattan (hüküm çıkarmadan) diğer delillerdedir.

قَالَ النبيء ﷺ لِهِنْدِ بِنْتِ عُتْبَةَ زَوْجِ أَبِي سُفْيَانَ: «خُذِي مِنْ مَالِهِ مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Süfyân'ın eşi Hind bint Utbe'ye şöyle buyurmuştur: «Onun malından örfe uygun olarak sana ve çocuğuna yetecek kadarını al.»

. وَالْمَعْرُوفُ: هُوَ مَا تَعَارَفَهُ النَّاسُ فِي مُعْتَادِ تَصَرُّفَاتِهِمْ مَا لَمْ تُبْطِلْهُ الشَّرِيعَةُ.

el-Ma'rûf (الْمَعْرُوفُ); şeriatın iptal etmediği sürece insanların olağan muamelelerinde alışageldikleri ve benimsedikleri şeylerdir.

وَالرِّزْقُ: اسْمٌ لِمَا يَنْتَفِعُ بِهِ الْإِنْسَانُ فِي حَاجَاتِهِ مِنْ طَعَامٍ وَلِبَاسٍ وَمَتَاعٍ وَمَنْزِلٍ. سَوَاءٌ كَانَ أَعْيَانًا أَوْ أَثْمَانًا. وَيُطْلَقُ الرِّزْقُ كَثِيرًا عَلَى الطَّعَامِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً [آل عمرَان: ٣٧] .

er-Rızk (الرِّزْقُ); ayni (fiziksel mal) veya nakdi olmasına bakılmaksızın insanın yiyecek, giyecek, eşya ve mesken gibi ihtiyaçlarında faydalandığı şeylerin genel adıdır. Rızık kelimesi, Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً } [37] “...onun yanında bir yiyecek buldu” ayetinde olduğu gibi çoğunlukla yiyecek anlamında kullanılır.

وَلَمْ يَخْتَلِفِ الْعُلَمَاءُ فِي أَنَّ النَّفَقَاتِ لَا تَتَحَدَّدُ بِمَقَادِيرَ مُعَيَّنَةٍ لِاخْتِلَافِ أَحْوَالِ النَّاسِ

İnsanların,

وَالْأَزْمَانِ وَالْبِلَادِ. وَإِنَّمَا اخْتَلَفُوا فِي التَّوَسُّعِ فِي الْإِنْفَاقِ فِي مَالِ الْمُؤْسِرِ هَلْ يَقْضِي عَلَيْهِ بِالتَّوْسِعَةِ عَلَى مَنْ يُنْفِقُ هُوَ عَلَيْهِ وَلَا أَحْسَبُ الْخِلَافَ فِي ذَلِكَ إِلَّا اخْتِلَافًا فِي أَحْوَالِ النَّاسِ وَعَوَائِدِهِمْ وَلَا بُدَّ مِنِ اعْتِبَارِ حَالِ الْمُنْفَقِ عَلَيْهِ وَمُعْتَادِهِ، كَالزَّوْجَةِ الْعَالِيَةِ الْقَدْرِ. وَكُلُّ ذَلِكَ دَاخِلٌ تَحْتَ

zamanların ve memleketlerin durumlarının farklılığı sebebiyle nafakaların belirli miktarlarla sınırlandırılamayacağı hususunda âlimler ihtilaf etmemiştir. Onlar sadece, varlıklı kişinin malından yapılacak harcamanın geniş tutulmasında; nafakasını karşıladığı kimselere karşı geniş davranmasına hükmedilip hükmedilmeyeceğinde ihtilaf etmişlerdir. Bu konudaki ihtilafın da sadece insanların durumları ve örflerinin farklılığından kaynaklandığını düşünüyorum. Zira konumu yüksek bir eş gibi nafaka alanın halini ve alışılmış yaşantısını dikkate almak zorunludur. Bütün bunlar,

قَول النبيء ﷺ لِهِنْدٍ: «مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hind'e söylediği: «Sana ve çocuğuna örfe uygun olarak yetecek kadar...» sözünün kapsamına girmektedir.

. وَجُمْلَةُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا تَعْلِيلٌ لِقَوْلِهِ: وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ. لِأَنَّ مَضْمُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ قَدْ تَقَرَّرَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

{ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا } cümlesi, { وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ } kavlinin gerekçesidir. Zira bu cümlenin muhtevası, Müslümanlar arasında daha önceden Yüce Allah'ın,

لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٨٦] ، وَهِيَ قَبْلَ سُورَةِ الطَّلَاقِ.

Talâk Suresi'nden önce [inen] Bakara Suresi'ndeki { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } [286] “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” kavliyle yerleşmişti.

وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ إِقْنَاعُ الْمُنْفَقِ عَلَيْهِ بِأَنْ لَا يَطْلُبَ مِنَ الْمُنْفِقِ أَكْثَرَ مِنْ مَقْدِرَتِهِ. وَلِهَذَا قَالَ عُلَمَاؤُنَا: لَا يُطْلَقُ عَلَى الْمُعْسِرِ إِذَا كَانَ يَقْدِرُ عَلَى إِشْبَاعِ الْمُنْفَقِ عَلَيْهَا وَإِكْسَائِهَا بِالْمَعْرُوفِ وَلَوْ بِشَظَفٍ، أَيْ دُونَ ضُرٍّ.

Buradaki maksat, nafaka alan kimseyi nafaka verenden gücünün yeteceğinden fazlasını talep etmemeye ikna etmektir. Bu sebeple âlimlerimiz şöyle demiştir: Darlık içindeki koca, nafaka alacak olan kadını bir darlık ve meşakkat içinde de olsa yani zarar vermeyecek şekilde örfe uygun olarak doyurmaya ve giydirmeye güç yetirebiliyorsa, kadın [ondan] boşanamaz.

ومِمَّا آتاهُ اللَّهُ يَشْمَلُ الْمَقْدِرَةَ عَلَى الِاكْتِسَابِ فَإِذَا كَانَ مَنْ يَجِبُ عَلَيْهِ

{ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ } ifadesi, kazanç sağlama gücünü de kapsar. Dolayısıyla nafaka vermesi vacip olan kimse,

الْإِنْفَاقُ قَادِرًا عَلَى الِاكْتِسَابِ لِيُنْفِقْ مَنْ يَجِبُ عَلَيْهِ إِنْفَاقُهُ أَوْ لِيُكَمِّلْ لَهُ مَا ضَاقَ عَنْهُ مَالُهُ، يُجْبَرُ عَلَى الِاكْتِسَابِ. وَأَمَّا مَنْ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى الِاكْتِسَابِ وَلَيْسَ لَهُ مَا يُنْفِقُ مِنْهُ فَنَفَقَتُهُ أَوْ نَفَقَةُ مَنْ يَجِبُ عَلَيْهِ إِنْفَاقُهُ عَلَى مَرَاتِبِهَا تَكُونُ عَلَى بَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ. وَقَدْ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ:

nafakasını karşılamakla yükümlü olduğu kimseye harcama yapmak veya malının yetersiz kaldığı kısmı tamamlamak için kazanç sağlamaya güç yetiriyorsa, çalışıp kazanmaya zorlanır. Kazanç sağlamaya gücü yetmeyen ve harcayacak hiçbir şeyi bulunmayan kimseye gelince; onun nafakası veya sıralamasına göre nafakasını karşılamakla yükümlü olduğu kimselerin nafakası Müslümanların beytülmâline aittir. Nitekim Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir:

«وَأَنَّ رَبَّ الصُّرَيْمَةِ وَرَبَّ الْغُنَيْمَةِ إِنْ تهْلك ماشيتهما يأتيني بِبَيِّنَةٍ يَقُولُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، أَفَتَارِكُهُمْ أَيُّنَا» ، رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» .

«Küçük deve sürüsü sahibi ile küçük davar sürüsü sahibinin hayvanları helak olursa bana delille gelip 'Ey Müminlerin Emiri, ey Müminlerin Emiri!' derler. Ben onları yüzüstü mü bırakırım?!» Bunu Mâlik el-Muvatta'da rivayet etmiştir.

وَفِي عَجْزِ الزَّوْجِ عَنْ إِنْفَاقِ زَوْجِهِ إِذَا طَلَبَتِ الْفِرَاقَ لِعَدَمِ النَّفَقَةِ خِلَافٌ. فَمِنَ الْفُقَهَاءِ مَنْ رَأَى ذَلِكَ مُوجِبًا بَيْنَهُمَا بَعْدَ أَجَلِ رَجَاءٍ يَسُرُّ الزَّوْجُ وَقُدِّرَ بِشَهْرَيْنِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ.

Nafaka yokluğu sebebiyle kadın ayrılık talep ettiğinde kocanın onun nafakasını karşılamaktan aciz kalması hususunda ihtilaf vardır. Fakihlerden bir kısmı, kocanın feraha kavuşmasının umulduğu iki ay olarak takdir edilen bir mühletin ardından bunun aralarında ayrılığı gerektirdiği görüşündedir ki bu İmam Mâlik'in kavlidir.

وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَرَ التَّفْرِيقَ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ بِذَلِكَ وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، أَيْ وَتُنْفِقُ مِنْ بَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ.

Onlardan bazıları ise bununla karı kocanın arasının ayrılmasını uygun görmemişlerdir ki bu da Ebû Hanîfe'nin kavlidir; yani kadın Müslümanların beytülmâlinden nafaka alır.

وَالَّذِي يَقْتَضِيهُ النَّظَرُ أَنَّهُ إِنْ كَانَ بَيْتُ الْمَالِ قَائِمًا فَإِنَّ مِنْ وَاجِبِهِ نَفَقَةَ الزَّوْجَيْنِ الْمُعْسِرَيْنِ وَإِنْ لَمْ يَتَوَصَّلْ إِلَى الْإِنْفَاقِ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ كَانَ حَقًّا أَنْ يُفَرِّقَ الْقَاضِي بَيْنَهُمَا وَلَا يَتْرُكَ الْمَرْأَةَ وَزَوْجَهَا فِي احْتِيَاجٍ. وَمَحَلٌّ بَسْطِ ذَلِكَ فِي مَسَائِلِ الْفِقْهِ.

Akıl ve tefekkürün gerektirdiği şudur: Eğer beytülmâl mevcut ve işler vaziyette ise, darlık içindeki karı kocanın nafakası onun görevidir. Şayet beytülmâlden nafaka sağlanamıyorsa, hâkimin onların arasını ayırması, kadını ve kocasını muhtaç durumda bırakmaması hak ve doğru olandır. Bunun ayrıntılı açıklama yeri fıkıh meseleleridir.

وَجُمْلَةُ سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْراً تَكْمِلَةٌ لِلتَّذْيِيلِ فَإِنَّ قَوْلَهُ: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا يُنَاسِبُ مَضْمُونَ جُمْلَةِ لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ.

{ سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْراً } cümlesi tezyîlin tamamlayıcısıdır; zira O'nun { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا } kavli, { لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ } cümlesinin muhtevasına uygundur.

وَقَوْلَهُ: سَيَجْعَلُ اللَّهُ إِلَخْ تُنَاسِبُ مَضْمُونَ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ إِلَخْ. وَهَذَا

O'nun { سَيَجْعَلُ اللَّهُ... } kavli ise { وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ... } ifadesinin muhtevasına uygundur. Bu

الْكَلَامُ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي بَعْثِ التَّرَجِّي وَطَرْحِ الْيَأْسِ عَنِ الْمُعْسِرِ مِنْ ذَوِي الْعِيَالِ. وَمَعْنَاهُ:

ifade, çoluk çocuk sahibi olup darlık çeken kimseye ümit aşılamak ve ondan ümitsizliği gidermek amacıyla kullanılmış bir haberdir. Manası şudur:

عَسَى أَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرِكُمْ يُسْرًا لَكُمْ فَإِنَّ اللَّهَ يَجْعَلُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا. وَهَذَا الْخَبَرُ لَا يَقْتَضِي إِلَّا أَنَّ مِنْ تَصَرُّفَاتِ اللَّهِ أَنْ يَجْعَلَ بَعْدَ عُسْرِ قَوْمٍ يُسْرًا لَهُمْ، فَمَنْ كَانَ فِي عُسْرٍ رَجَا أَنْ يَكُونَ مِمَّنْ يَشْمَلُهُ فَضْلُ اللَّهِ، فَيُبَدِّلُ عُسْرَهُ بِالْيُسْرِ.

Umulur ki Allah güçlüğünüzün ardından sizin için bir kolaylık kılar; zira Allah zorluktan sonra bir kolaylık bahşeder. Bu haber cümlesi ancak, bir kavmin darlığından sonra onlara kolaylık kılmanın Allah'ın tasarruflarından olduğunu ifade eder; dolayısıyla darlıkta olan kimse, Allah'ın lütfunun kendisini kuşatmasını ve zorluğunu kolaylığa tebdil etmesini umar.

وَلَيْسَ فِي هَذَا الْخَبَرِ وَعْدٌ لِكُلِّ مُعْسِرٍ بِأَنْ يَصِيرَ عُسْرُهُ يُسْرًا. وَقَدْ يَكُونُ فِي الْمُشَاهَدَةِ مَا يُخَالِفُ ذَلِكَ فَلَا فَائِدَةَ فِي التَّكَلُّفِ بِأَنَّ هَذَا وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ لِلْمُسْلِمِينَ الْمُوَحِّدِينَ يَوْمَئِذٍ بِأَنَّ اللَّهَ سَيُبَدِّلُ عُسْرَهُمْ بِالْيُسْرِ، أَوْ وَعْدٌ لِلْمُنْفِقِينَ الَّذِينَ يَمْتَثِلُونَ لِأَمْرِ اللَّهِ وَلَا يَشِحُّونَ بِشَيْءٍ مِمَّا يَسَعُهُ مَالُهُمْ. وَانْظُرْ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً [الشَّرْح: ٥] .

Bu haberde, her darlıkta olanın darlığının mutlaka kolaylığa dönüşeceğine dair kesin bir vaat yoktur. Zira fiili gözlemlerde buna aykırı durumlar bulunabilir. Dolayısıyla bunun, o günkü muvahhid Müslümanlara zorluklarını kolaylığa çevireceğine dair Allah'tan bir vaat olduğu veya Allah'ın emrine boyun eğip mallarının elverdiği hiçbir şeyi esirgemeyen infak sahiplerine mahsus bir vaat olduğu yönünde zorlama yorumlara girmekte bir fayda yoktur. Yüce Allah'ın İnşirâh Suresi'ndeki { فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً } [5] “Muhakkak ki güçlükle beraber bir kolaylık vardır” kavline de bakınız.

وَمِنْ بَلَاغَةِ الْقُرْآنِ الْإِتْيَانُ ب (عسر ويسرا) نَكِرَتَيْنِ غَيْرَ مُعَرَّفَيْنِ بِاللَّامِ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ مِنَ التَّعْرِيفِ مَعْنَى الِاسْتِغْرَاقِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً.

Kur'an'ın belâgatindendir ki, { فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً } kavlinde olduğu gibi harf-i tariften istiğrâk (bütün zorlukları kapsama) manası tevehhüm edilmesin diye { عُسْرٍ } ve { يُسْراً } kelimeleri harf-i tarifsiz olarak nekira (belirtisiz) getirilmiştir.

[٨- ١١]

[8-11]

[سُورَة الطَّلَاق (٦٥) : الْآيَات ٨ الى ١١]

[Talâk Suresi (65): Ayetler 8-11]

وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَرُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِساباً شَدِيداً وَعَذَّبْناها عَذاباً نُكْراً (٨) فَذاقَتْ وَبالَ أَمْرِها وَكانَ عاقِبَةُ أَمْرِها خُسْراً (٩) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذاباً شَدِيداً فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ الَّذِينَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً (١٠) رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِ اللَّهِ مُبَيِّناتٍ لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صالِحاً يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقاً (١١)

{ وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَرُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِساباً شَدِيداً وَعَذَّبْناها عَذاباً نُكْراً (٨) فَذاقَتْ وَبالَ أَمْرِها وَكانَ عاقِبَةُ أَمْرِها خُسْراً (٩) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذاباً شَدِيداً فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ الَّذِينَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً (١٠) رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِ اللَّهِ مُبَيِّناتٍ لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صالِحاً يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقاً (١١) } “Nice belde halkı vardı ki, Rablerinin ve O’nun peygamberlerinin emrinden çıkıp azdı. Biz de onları çetin bir hesaba çektik ve onları görülmemiş bir azapla cezalandırdık. (8) Böylece onlar işlediklerinin cezasını tattılar ve işlerinin sonu tam bir hüsran oldu. (9) Allah onlar için şiddetli bir azap hazırlamıştır. O halde ey iman etmiş olan akıl sahipleri, Allah’tan korkun! Allah size bir zikir (öğüt ve kitap) indirmiştir; (10) iman edip salih ameller işleyenleri karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için Allah’ın açıklayıcı ayetlerini size okuyan bir peygamber [göndermiştir]. Kim Allah’a iman eder ve salih amel işlerse, Allah onu altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetlere koyar. Allah ona gerçekten ne güzel bir rızık vermiştir!” (11)

وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَرُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِساباً شَدِيداً وَعَذَّبْناها عَذاباً نُكْراً (٨) فَذاقَتْ وَبالَ أَمْرِها وَكانَ عاقِبَةُ أَمْرِها خُسْراً (٩) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذاباً شَدِيداً.

{ وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها وَرُسُلِهِ فَحاسَبْناها حِساباً شَدِيداً وَعَذَّبْناها عَذاباً نُكْراً (٨) فَذاقَتْ وَبالَ أَمْرِها وَكانَ عاقِبَةُ أَمْرِها خُسْراً (٩) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذاباً شَدِيداً } “Nice belde halkı vardı ki, Rablerinin ve O’nun peygamberlerinin emrinden çıkıp azdı. Biz de onları çetin bir hesaba çektik ve onları görülmemiş bir azapla cezalandırdık. (8) Böylece onlar işlediklerinin cezasını tattılar ve işlerinin sonu tam bir hüsran oldu. (9) Allah onlar için şiddetli bir azap hazırlamıştır.”

لَمَّا شُرِعَتْ لِلْمُسْلِمِينَ أَحْكَامٌ كَثِيرَةٌ مِنَ الطَّلَاقِ وَلَوَاحِقِهِ، وَكَانَتْ كُلُّهَا تَكَالِيفَ قَدْ تُحْجِمُ بَعْضُ الْأَنْفُسِ عَنْ إِيفَاءِ حَقِّ الِامْتِثَالِ لِهَا تَكَاسُلًا أَوْ تَقْصِيرًا رَغَّبَ فِي الِامْتِثَالِ لَهَا بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً [الطَّلَاق: ٢] وَقَوْلِهِ: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْراً [الطَّلَاق: ٤] ، وَقَوْلِهِ: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاتِهِ وَيُعْظِمْ لَهُ أَجْراً [الطَّلَاق: ٥] وَقَوْلِهِ: سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْراً [الطَّلَاق: ٧] .

Müslümanlar için boşanma ve onunla bağlantılı pek çok hüküm teşri kılınınca ve bunların tümü de üşengeçlik yahut kusur sebebiyle bazı nefislerin gereğince uymaktan çekinebileceği mükellefiyetler olunca; { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً } [Talâk: 2] “Kim Allah'a karşı takva sahibi olursa, [Allah] ona bir çıkış yolu ihsan eder”, { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْراً } [Talâk: 4] “Kim Allah'a karşı takva sahibi olursa, [Allah] ona işinde bir kolaylık sağlar”, { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاتِهِ وَيُعْظِمْ لَهُ أَجْراً } [Talâk: 5] “Kim Allah'a karşı takva sahibi olursa, [Allah] onun kötülüklerini örter ve mükâfatını büyütür” ve { سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْراً } [Talâk: 7] “Allah, bir güçlüğün ardından bir kolaylık yaratacaktır” kavilleriyle bu hükümlere uymaya teşvik etti.

وَحَذَّرَ اللَّهُ النَّاسَ فِي خِلَالِ ذَلِكَ مِنْ مُخَالَفَتِهَا بِقَوْلِهِ: وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ [الطَّلَاق: ١] ، وَقَوْلِهِ: ذلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ [الطَّلَاق: ٢] أَعْقَبَهَا بِتَحْذِيرٍ عَظِيمٍ مِنَ الْوُقُوعِ فِي مُخَالَفَةِ أَحْكَامِ اللَّهِ وَرُسُلِهِ لِقِلَّةِ الْعِنَايَةِ

Allah bu esnada { وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ } [Talâk: 1] “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa muhakkak ki nefsine zulmetmiş olur” ve { ذلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } [Talâk: 2] “İşte bununla Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimseye öğüt verilir” kavilleriyle insanları bu hükümlere muhalefet etmekten sakındırdı. Bunların ardından, kendi hallerini murakabe etmedeki özensizlik yüzünden,

بِمُرَاقَبَتِهِمْ، لِأَنَّ الصَّغِيرَ يُثِيرُ الْجَلِيلَ، فَذَكَّرَ الْمُسْلِمِينَ (وَلَيْسُوا مِمَّنْ يَعْتُوا عَلَى أَمْرِ رَبِّهِمْ) بِمَا حَلَّ بِأَقْوَامٍ مِنْ عِقَابٍ عَظِيمٍ عَلَى قِلَّةِ اكْتِرَاثِهِمْ بِأَمْرِ اللَّهِ وَرُسُلِهِ لِئَلَّا يَسْلُكُوا سَبِيلَ التَّهَاوُنِ بِإِقَامَةِ الشَّرِيعَةِ، فَيُلْقِي بِهِمْ ذَلِكَ فِي مَهْوَاةِ الضَّلَالِ.

Allah'ın ve peygamberlerinin hükümlerine muhalefete düşmekten şiddetle sakındırdı. Çünkü küçük ihmaller büyük felaketleri tetikler. Bu yüzden, şeriatı uygulamada gevşeklik yolunu tutmasınlar ve bu durum onları sapıklık uçurumuna sürüklemesin diye; Allah'ın ve peygamberlerinin emrini önemsememeleri sebebiyle birtakım kavimlerin başına gelen büyük cezayı Müslümanlara (ki onlar Rablerinin emrine başkaldıracak kimseler değillerdir) hatırlattı.

وَهَذَا الْكَلَامُ مُقَدِّمَةٌ لِمَا يَأْتِي مِنْ قَوْلِهِ: فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ الْآيَاتِ.

Bu söz, ileride gelecek olan { فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ } “O halde ey akıl sahipleri, Allah’tan korkun!” ayetleri için bir mukaddimedir.

فَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى مَجْمُوعِ الْجُمَلِ السَّابِقَةِ عَطْفَ غَرَضٍ عَلَى غَرَضٍ.

Bu cümle, bir maksadın diğer bir maksada atfedilmesi yoluyla önceki cümleler topluluğuna matuftur.

وكَأَيِّنْ اسْمٌ لِعَدَدِ كَثِيرٍ مُبْهَمٍ يُفَسِّرُهُ مَا يُمَيِّزُهُ بَعْدَهُ مِنَ اسْمٍ مَجْرُورٍ بِمِنْ وكَأَيِّنْ بِمَعْنَى (كَمِ) الْخَبَرِيَّةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فِي آلِ عِمْرَانَ [١٤٦] .

{ كَأَيِّنْ }, müphem olan çok sayıya delalet eden bir isimdir; kendisinden sonra gelen ve { مِنْ } ile mecrur olan isim onu tefsir eder (temyizini yapar). { كَأَيِّنْ }, haberiye olan "kem" (nice) anlamındadır. Bu husus daha önce Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ } [146] “Nice peygamber vardı ki onunla birlikte birçok rabbânî savaştı” ayetinde geçmişti.

وَالْمَقْصُودُ مِنْ إِفَادَةِ التَّكْثِيرِ هُنَا تَحْقِيقُ أَنَّ الْعَذَابَ الَّذِي نَالَ أَهْلَ تِلْكَ الْقُرَى شَيْءٌ مُلَازِمٍ لِجَزَائِهِمْ عَلَى عُتُوِّهِمْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَرُسُلِهِ فَلَا يَتَوَهَّمُ مُتَوَهِّمٌ أَنَّ ذَلِكَ مُصَادَفَةً فِي بَعْضِ الْقُرَى وَأَنَّهَا غَيْرُ مُطَّرِدَةٍ فِي جَمِيعِهِمْ.

Burada çokluk anlamının verilmesindeki maksat, o beldelerin halkına isabet eden azabın, Rablerinin ve peygamberlerinin emrine başkaldırmalarına karşılık ayrılmaz bir ceza olduğunu kesinleştirmektir; ta ki hiç kimse bunun sadece bazı beldelerde tesadüfen meydana geldiğini ve hepsinde genel geçer olmadığını zannetmesin.

وَ (كَأَيِّنْ) فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَهُوَ مَبْنِيٌّ.

{ كَأَيِّنْ } kelimesi mebni olup mübteda olarak ref mahallindedir.

وَجُمْلَةُ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها فِي مَوْضِعِ الْخَبَرِ لِ كَأَيِّنْ.

{ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّها } cümlesi ise { كَأَيِّنْ } kelimesinin haberidir.

وَالْمَعْنَى: الْإِخْبَارُ بِكَثْرَةِ ذَلِكَ بِاعْتِبَارِ مَا فُرِّعَ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِ: فَحاسَبْناها فَالْمُفَرَّعُ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْخَبَرِ.

Mana şudur: { فَحاسَبْناها } kavlinden تفريع edilen (çıkarılan) sonuç dikkate alınarak bu durumun çokluğu haber verilmektedir; zira haberden asıl kastedilen, تفريع kılınan neticedir.

وَالْمُرَادُ بِالْقَرْيَةِ: أَهْلُهَا عَلَى حد قَوْله: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها [يُوسُف: ٨٢] بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ عَقِبَ ذَلِكَ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذاباً شَدِيداً إِذْ جِيءَ بِضَمِيرِ جَمْعِ الْعُقَلَاءِ.

el-Karye (الْقَرْيَةِ) kelimesinden maksat, Yûsuf Suresi'ndeki { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها } [82] “Bulunduğumuz kente (kent halkına) sor” kavlinde olduğu gibi, belde halkıdır. Bunun karinesi, hemen ardından akıl sahiplerinin çoğul zamiri kullanılarak { أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذاباً شَدِيداً } “Allah onlar için şiddetli bir azap hazırlamıştır” buyrulmasıdır.

وَإِنَّمَا أُوثِرَ لَفْظُ الْقَرْيَةِ هُنَا دُونَ الْأُمَّةِ وَنَحْوِهَا لِأَنَّ فِي اجْتِلَابِ هَذَا اللَّفْظِ تَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَمُشَايَعَةً لَهُمْ بِالنَّذَارَةِ وَلِذَلِكَ كَثُرَ فِي الْقُرْآنِ ذِكْرُ أَهْلِ الْقُرَى فِي التَّذْكِيرِ بِعَذَابِ اللَّهِ فِي نَحْوِ وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها [الْأَعْرَاف: ٤] .

Burada "ümmet" ve benzeri kelimeler yerine bilhassa "karye" (belde) lafzının tercih edilmesi, bu lafzın getirilmesinde Mekke müşriklerine bir tariz (dokundurma) bulunması ve onlara bir korkutma ve uyarı içermesidir. Bu sebeple Kur'an'da A'râf Suresi'ndeki { وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها } [4] “Nice beldeyi helak ettik...” benzeri ayetlerde Allah'ın azabı hatırlatılırken belde halklarının zikri çokça yer almıştır.

وَفِيهِ تَذْكِيرٌ لِلْمُسْلِمِينَ بِوَعْدِ اللَّهِ بِنَصْرِهِمْ وَمَحْقِ عَدِوِّهِمْ.

Bunda Müslümanlara, Allah'ın kendilerine yardım edeceği ve düşmanlarını yok edeceği yönündeki vaadinin de bir hatırlatması vardır.

وَالْعُتُوُّ وَيُقَالُ الْعُتِيُّ: تَجَاوَزُ الْحَدِّ فِي الِاسْتِكْبَارِ وَالْعِنَادِ. وَضُمِّنَ مَعْنَى الْإِعْرَاضِ فَعُدِّيَ بِحَرْفِ عَنْ.

el-Utuvv (الْعُتُوُّ) -ki el-Utiyy (الْعُتِيُّ) de denir-; kibirlenme ve inatta haddi aşmaktır. İ'râz (yüz çevirme) manasını da içerdiği için { عَنْ } harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır.

وَالْمُحَاسِبَةُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْجَزَاءِ عَلَى الْفِعْلِ بِمَا يُنَاسِبُ شِدَّتَهُ مِنْ شَدِيدِ الْعِقَابِ، تَشْبِيهًا لِتَقْدِيرِ الْجَزَاءِ بِإِجْرَاءِ الْحِسَابِ بَيْنَ الْمُتَعَامِلِينَ، وَهُوَ الْحِسَابُ فِي الدُّنْيَا، وَلذَلِك جَاءَ

el-Muhâsebe (الْمُحَاسِبَةُ); cezanın takdir edilmesinin muamele yapanlar arasındaki hesaplaşmaya benzetilmesi yoluyla, işlenen fiilin şiddetine denk şiddetli bir ceza ile karşılık verilmesi anlamında kullanılmıştır. Bu, dünyadaki hesaptır. Bundan dolayı,

فَحاسَبْناها، وعَذَّبْناها بِصِيغَةِ الْمَاضِي.

{ فَحاسَبْناها } ve { عَذَّبْناها } fiilleri mazi (geçmiş zaman) kalıbıyla gelmiştir.

وَالْمَعْنَى: فَجَازَيْنَاهَا عَلَى عتوّها جَزَاء يكافىء طُغْيَانَهَا.

Mana şudur: Onları azgınlıklarına karşılık, taşkınlıklarına denk bir ceza ile cezalandırdık.

وَالْعَذَابُ النُّكُرُ: هُوَ عَذَابُ الِاسْتِئْصَالِ بِالْغَرَقِ، وَالْخَسْفِ، وَالرَّجْمِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ.

Görülmemiş azap (en-nukr) ise; suda boğulma, yerin dibine geçirilme, taşlanma ve benzeri şekillerde köklerini kazıyan helak azabıdır.

وَعَطْفُ الْعَذَابِ عَلَى الْحِسَابِ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُ غَيْرُهُ، فَالْحِسَابُ فِيمَا لَقُوهُ قَبْلَ الِاسْتِئْصَالِ مِنَ الْمُخَوِّفَاتِ وَأَشْرَاطِ الْإِنْذَارِ مِثْلَ الْقَحْطِ وَالْوَبَاءِ وَالْعَذَابِ هُوَ مَا تُوُعِّدُوا بِهِ.

Azabın hesaba atfedilmesi, onun hesaptan farklı bir şey olduğunu gösterir. Hesap, kökten yok edilmeden önce kuraklık ve salgın hastalık gibi korkutucu şeylerden ve uyarı alametlerinden gördükleri sıkıntılardır; azap ise tehdit edildikleri [helaktir].

وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْحِسَابَ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَيُرَادَ بِهِ حِسَابُ الْآخِرَةِ. وَشِدَّتُهُ قُوَّةُ الْمُنَاقَشَةِ فِيهِ وَالِانْتِهَارُ عَلَى كُلِّ سَيِّئَةٍ يُحَاسَبُونَ عَلَيْهَا.

Hesabı hakiki manasına hamletmen ve bununla ahiret hesabının kastedildiğini söylemen de mümkündür. Onun şiddeti ise, hesap sırasındaki sorgulamanın çetinliği ve hesaba çekildikleri her bir kötülük için azarlanmalarıdır.