بِمَعْنَى الْوِصَايَةِ بِعَدَمِ الْإِفْشَاءِ، أَيْ عَدَمِ الْإِظْهَارِ قَالَ تَعَالَى: فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ [يُوسُف: ٧٧] .
ifşa etmeme, yani açığa vurmama tavsiyesi anlamında da kullanılır olmuştur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ } “Yûsuf bunu içinde gizledi ve onlara belli etmedi” [Yûsuf: 77].
وَأَسَرَّ: فِعْلٌ مُشْتَقٌّ مِنَ السِّرِّ فَإِنَّ الْهَمْزَةَ فِيهِ لِلْجَعْلِ، أَيْ جَعَلَهُ ذَا سِرًّ، يُقَالُ: أَسَرَّ فِي نَفْسِهِ، إِذَا كَتَمَ سِرَّهُ. وَيُقَالُ: أَسَرَّ إِلَيْهِ، إِذَا حَدَّثَهُ بِسِرٍّ فَكَأَنَّهُ
Eserra (أَسَرَّ), sır kelimesinden türetilmiş bir fiildir. Buradaki hemze ca‘l (bir şeyi bir vasfa büründürme) içindir, yani onu sır sahibi kıldı demektir. Kişi sırrını sakladığında “İçinde gizledi” (أسرّ في نفسه) denir. Birine gizlice bir söz söylediğinde ise “Ona fısıldadı/sır verdi” (أسرّ إليه) denir; sanki
أَنْهَاهُ إِلَيْهِ، وَيُقَالُ: أَسَرَّ لَهُ إِذَا أَسَرَّ أَمْرًا لِأَجْلِهِ، وَذَلِكَ فِي إِضْمَارِ الشَّرِّ غَالِبًا وَأَسَرَّ بِكَذَا، أَيْ أَخْبَرَ بِخَبَر سرّ، وأسرّ، إِذَا وَضَعَ شَيْئًا خَفِيًّا. وَفِي الْمَثَلِ «يُسِرُّ حَسْوًا فِي ارْتِغَاءِ» .
onu ona ulaştırmış gibidir. Bir kimse bir şeyin hatırına bir işi gizlediğinde “Onun için gizledi” (أسرّ له) denir ki bu çoğunlukla kötülük besleme hakkında kullanılır. “Şununla gizledi” (أسرّ بكذا) ise gizli bir haber bildirdi demektir. Ayrıca bir şeyi gizli bir yere koyduğunda da “Gizledi” (أسرّ) denir. Nitekim meselde “Köpük altında gizlice yudumlar” [gizli iş çevirir] denilmiştir.
وبَعْضِ أَزْواجِهِ هِيَ حَفْصَةُ بِنْتُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ. وَعَدَلَ عَنْ ذِكْرِ اسْمِهَا تَرَفُّعًا عَنْ أَنْ يَكُونَ الْقَصْدُ مَعْرِفَةَ الْأَعْيَانِ وَإِنَّمَا الْمُرَادُ الْعِلْمُ بِمَغْزَى الْقِصَّةِ وَمَا فِيهَا مِمَّا يُجْتَنَبُ مِثْلُهُ أَوْ يُقْتَدَى بِهِ. وَكَذَلِكَ طَيُّ تَعْيِينِ الْمُنَبَّأَةِ بِالْحَدِيثِ وَهِيَ عَائِشَةُ.
{ بَعْضِ أَزْواجِهِ } “Eşlerinden biri” ifadesi, Ömer b. el-Hattâb'ın kızı Hafsa'dır. Maksadın şahısları bilmek olmasından imtina edilerek ve asıl amacın kıssanın gayesini, benzerinden kaçınılacak veya kendisine uyulacak şeyleri kavramak olması sebebiyle onun ismi açıkça zikredilmemiştir. Aynı şekilde haber verilen kişinin yani Âişe'nin isminin tayini de dürülüp bırakılmıştır.
وَذُكِرَتْ حَفْصَة بعنوان بعض أَزْوَاجِهِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَن النَّبِي ﷺ وَضَعَ سِرَّهُ فِي مَوْضِعِهِ لِأَنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِمَعْرِفَةِ سِرِّ الرَّجُلِ زَوْجُهُ. وَفِي ذَلِكَ تَعْرِيضٌ بِمَلَامِهَا عَلَى إِفْشَاءِ سِرِّهِ لِأَنَّ وَاجِبَ الْمَرْأَةِ أَنْ تَحْفَظَ سِرَّ زَوْجِهَا إِذَا أَمَرَهَا بِحِفْظِهِ أَوْ كَانَ مثله مِمَّا يجب حِفْظَهُ.
Hafsa'nın “eşlerinden biri” unvanıyla zikredilmesi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sırrını layık olduğu yere koyduğuna işaret etmek içindir; çünkü bir adamın sırrını bilmeye en layık kimse onun eşidir. Bunda ayrıca sırrı ifşa ettiği için onu kınamaya yönelik bir ima (ta‘rîz) vardır; zira kadının görevi, eşi saklamasını emrettiğinde yahut benzeri şeyler korunması gereken türden olduğunda eşinin sırrını saklamaktır.
وَهَذَا الْمَعْنَى الْأَوَّلُ مِنَ الْمَعَانِي التَّهْذِيبِيَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا آنِفًا.
Bu, az önce zikrettiğimiz terbiyevî inceliklerin birincisidir.
وَنَبَّأَ: بِالتَّضْعِيفِ مُرَادِفُ أَنْبَأَ بِالْهَمْزِ وَمَعْنَاهُمَا: أَخْبَرَ، وَقَدْ جَمَعَهُمَا قَوْلُهُ: فَلَمَّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هَذَا قالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ.
Şeddeli olan Nebbee (نَبَّأَ), hemzeli olan enbee (أَنْبَأَ) ile eş anlamlıdır ve ikisinin de anlamı “haber verdi” demektir. Şu ayet-i kerime her ikisini de bir arada toplamıştır: { فَلَمَّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هَذَا قالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ } “Peygamber bunu ona haber verince, [eşi]: ‘Bunu sana kim haber verdi?’ dedi. O da: ‘Bana her şeyi bilen ve her şeyden haberdar olan [Allah] haber verdi’ dedi”.
وَقَدْ قِيلَ: السِّرُّ أَمَانَةٌ، أَيْ وَإِفْشَاؤُهُ خِيَانَةٌ.
Denilmiştir ki: Sır emanettir; yani onu ifşa etmek de hıyanettir.
وَفِي حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ مِنْ آدَابِهِمُ الْعَرَبِيَّةِ الْقَدِيمَةِ قَالَتِ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: «جَارِيَةُ أَبِي زَرْعٍ فَمَا جَارِيَةُ أَبِي زَرْعٍ لَا تَبُثُّ حَدِيثَنَا تَبْثِيثًا وَلَا تَنْفِثُ مِيرَثَنَا تَنْفِيثًا» .
Eski Arap edeplerini içeren Ümmü Zer‘ hadisinde on birinci kadın şöyle demiştir: “Ebû Zer‘in cariyesi... Ebû Zer‘in cariyesi ne hoştur! Sözümüzü etrafa hiç yaymaz, azığımızı da saçıp savurmaz.”
وَكَلَامُ الْحُكَمَاءِ وَالشُّعَرَاءِ فِي السِّرِّ وَحِفْظِهِ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ يُحْصَى. وَهُوَ الْمَعْنَى الثَّانِي مِنَ الْمَعَانِي التَّهْذِيبِيَّةِ الَّتِي ذَكرنَاهَا.
Sır ve onun korunması hakkında hakîmlerin ve şairlerin sözleri sayılamayacak kadar çoktur. Bu da zikrettiğimiz terbiyevî inceliklerin ikincisidir.
وَمعنى ووَ أَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ أَطْلَعَهُ عَلَيْهِ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الظُّهُورِ بِمَعْنَى التَّغَلُّبِ.
{ وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ } “Allah da bunu ona bildirince” ifadesinin anlamı: Allah onu bundan haberdar etti demektir. Bu kelime, üstün gelmek anlamındaki ez-zuhûr (الظُّهُور) kökünden türetilmiştir.
اسْتُعِيرَ الْإِظْهَارُ إِلَى الْإِطْلَاعِ لِأَنَّ إِطْلَاعَ الله نبيئه ﷺ عَلَى السِّرِّ الَّذِي بَيْنَ حَفْصَةَ وَعَائِشَةَ كَانَ غَلَبَةً لَهُ عَلَيْهِمَا فِيمَا دَبَّرَتَاهُ فَشُبِّهَتِ الْحَالَةُ الْخَاصَّةُ مِنْ تَآمُرِ حَفْصَةَ وَعَائِشَةَ عَلَى مَعْرِفَةِ سرّ النبيء ﷺ وَمِنْ عِلْمِهِ بِذَلِكَ بِحَالِ مَنْ يُغَالِبُ
İzhâr kelimesi haberdar etme anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır; çünkü Allah'ın, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i Hafsa ile Âişe arasındaki sırdan haberdar kılması, planladıkları şeyde onun kendilerine üstün gelmesi demekti. Dolayısıyla Hafsa ile Âişe'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sırrını öğrenme hususundaki dayanışması ve Peygamber'in bunu bilmesi hâli, birine üstün gelmeye çalışan,
غَيْرَهُ فَيَغْلِبُهُ الْغَيْرُ وَيَكْشِفُ أَمْرَهُ.
fakat diğerinin kendisine galip gelerek işini açığa çıkardığı kimsenin durumuna benzetilmiştir.
فَالْإِظْهَارُ هُنَا مِنَ الظُّهُورِ بِمَعْنَى الِانْتِصَارِ. وَلَيْسَ هُوَ مِنَ الظُّهُورِ ضِدَّ الْخَفَاءِ، لِأَنَّهُ لَا
Buradaki izhâr, gizliliğin zıddı olan zuhûrdan değil, galip gelmek ve yardım olunmak anlamındaki zuhûrdandır; çünkü [diğeri]
يَتَعَدَّى بِحَرْفِ (عَلَى) .
‘alâ (عَلَى) harf-i cerriyle müteaddî olmaz.
وَضَمِيرُ عَلَيْهِ عَائِد إِلَى الْإِنْبَاءِ الْمَأْخُوذِ مِنْ نَبَّأَتْ بِهِ أَوْ عَلَى الْحَدِيثِ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: نَبَّأَتْ بِهِ تَقْدِيرُهُ: أَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَى إِفْشَائِهِ.
{ عَلَيْهِ } ifadesindeki zamir, { نَبَّأَتْ بِهِ } ifadesinden anlaşılan haber verme eylemine yahut { نَبَّأَتْ بِهِ } ifadesinin delalet ettiği takdîrî bir muzâf ile söze (hadise) döner. Takdiri şöyledir: “Allah onu, [Hafsa'nın] sırrı ifşa etmesinden haberdar etti.”
وَهَذَا تَنْبِيهٌ إِلَى عِنَايَةِ الله بِرَسُولِهِ ﷺ وَانْتِصَارِهِ لَهُ لِأَنَّ إِطْلَاعَهُ عَلَى مَا لَا عِلْمَ لَهُ بِهِ مِمَّا يُهِمُّهُ، عِنَايَةٌ وَنُصْحٌ لَهُ.
Bu, Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan inayetine ve ona yardım ettiğine bir uyarıdır; çünkü kendisini ilgilendiren fakat bilgisi dahilinde olmayan bir husustan onu haberdar etmesi, ona yönelik bir inayet ve nasihattir (iyilik dilemedir).
وَهَذَا حَاصِلُ الْمَعْنَى الثَّالِثِ مِنَ الْمَعَانِي الَّتِي اشْتَمَلَتْ عَلَيْهَا الْآيَاتُ وذكرناها آنِفا.
Bu da ayetlerin içerdiği ve az önce zikrettiğimiz anlamların üçüncüsünün özetidir.
ومعفول عَرَّفَ الْأَوَّلُ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ، أَيْ عَرَّفَهَا بَعْضَهُ، أَيْ بَعْضَ مَا أَطْلَعَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ، وَأَعْرَضَ عَنْ تَعْرِيفِهَا بِبَعْضِهِ. وَالْحَدِيثُ يَحْتَوِي عَلَى أَشْيَاءَ: اخْتِلَاءُ النَّبِيءِ بِسُرِّيَّتِهِ مَارِيَةَ، وَتَحْرِيمُهَا عَلَى نَفْسِهِ، وَتَنَاوُلُهُ الْعَسَلَ فِي بَيْتِ زَيْنَبَ، وَتَحْرِيمُهُ الْعَوْدَةَ إِلَى مِثْلِ ذَلِكَ، وَرُبَّمَا قَدْ تَخَلَّلَ ذَلِكَ كَلَامٌ فِي وَصْفِ عُثُورِ حَفْصَةِ عَلَى ذَلِكَ بَغْتَةً، أَوْ فِي التَّطَاوُلِ بِأَنَّهَا اسْتَطَاعَتْ أَنْ تُرِيحَهُنَّ مِنْ مَيْلِهِ إِلَى مَارِيَةَ. وَإِنَّمَا عرّفها النبيء ﷺ بِذَلِكَ لِيُوقِفُهَا عَلَى مُخَالَفَتِهَا وَاجِبَ الْأَدَبِ مِنْ حَفْظِ سِرِّ زَوْجِهَا.
{ عَرَّفَ } fiilinin birinci mef‘ûlü, sözün delaletinden ötürü hazfedilmiştir; yani Allah'ın kendisini haberdar ettiği şeylerin bir kısmını ona (Hafsa'ya) bildirdi, bir kısmını bildirmekten ise vazgeçti (yüz çevirdi). Hadis ise birtakım şeyleri içermektedir: Peygamber'in cariyesi Mâriye ile baş başa kalması, onu kendisine haram kılması, Zeyneb'in evinde bal şerbeti içmesi, bir daha buna dönmeyi kendisine haram kılması ve belki de bunların arasında Hafsa'nın bu durumu ansızın öğrenişini anlatması yahut onları Mâriye'ye olan meylinden kurtarabildiğiyle övünmesi gibi hususlar yer almaktadır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, eşinin sırrını saklama konusundaki edep görevine aykırı davrandığını ona bildirmek için bu ifşaatın bir kısmını yüzüne vurmuştur.
وَهَذَا هُوَ الْمَعْنَى الرَّابِعُ مِنَ الْمَعَانِي الَّتِي سَبَقَتْ إِشَارَتِي إِلَيْهَا.
Bu da daha önce işaret ettiğim hususların dördüncüsüdür.
وإعراض الرَّسُول ﷺ عَنْ تَعْرِيفِ زَوْجِهِ بِبَعْضِ الْحَدِيثِ الَّذِي أَفْشَتْهُ مِنْ كرم خلقه ﷺ فِي مُعَاتَبَةِ الْمُفْشِيَةِ وَتَأْدِيبِهَا إِذْ يَحْصُلُ الْمَقْصُودُ بِأَنْ يُعْلِمَ بَعْضَ مَا أَفْشَتْهُ فَتُوقِنَ أَنَّ اللَّهَ يَغَارُ عَلَيْهِ.
Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in, eşinin ifşa ettiği sözün bir kısmını bildirmekten vazgeçmesi (yüz çevirmesi), ifşa eden kişiyi azarlarken ve terbiye ederken gösterdiği üstün ahlakındandır sallallâhu aleyhi ve sellem; zira ifşa ettiği şeyin bir kısmını ona bildirmekle asıl maksat hasıl olmakta ve kadın, Allah'ın onu kıskanıp koruduğuna kesin olarak inanmaktadır.
قَالَ سُفْيَانُ: مَا زَالَ التَّغَافُلُ مِنْ فِعْلِ الْكِرَامِ، وَقَالَ الْحَسَنُ: مَا اسْتَقْصَى كَرِيمٌ قَطُّ، وَمَا زَادَ عَلَى الْمَقْصُودِ بِقَلْبِ الْعِتَابِ مِنْ عِتَابٍ إِلَى تَقْرِيعٍ.
Süfyân şöyle demiştir: “Görmezden gelmek (tegâfül) daima kerem sahibi kimselerin fiilidir.” Hasan[-ı Basrî] de şöyle demiştir: “Kerem sahibi kimse asla kusurları en ince ayrıntısına kadar araştırmaz; azarı azarlamaktan çıkarıp başa kakmaya dönüştürerek maksadı aşmaz.”
وَهَذَا الْمَعْنَى الْخَامِسُ مِنْ مَقَاصِدِ ذِكْرِ هَذَا الْحَدِيثِ كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ آنِفًا.
Bu da az önce işaret ettiğimiz üzere bu olayın zikredilmesindeki gayelerin beşincisidir.
وَقَوْلُهَا: مَنْ أَنْبَأَكَ هَذَا يَدُلُّ عَلَى ثِقَتِهَا بِأَنَّ عَائِشَةَ لَا تُفْشِي سِرَّهَا وَعَلِمَتْ أَنَّهُ لَا قبل للرسول ﷺ بِعِلْمِ ذَلِكَ إِلَّا مِنْ قِبَلِ عَائِشَةَ أَوْ مِنْ طَرِيقِ الْوَحْيِ فَرَامَتِ التَّحَقُّقَ مِنْ أَحَدِ الِاحْتِمَالَيْنِ.
[Hafsa'nın]: { مَنْ أَنْبَأَكَ هَذَا } “Bunu sana kim haber verdi?” sözü, Âişe'nin sırrını ifşa etmeyeceğine dair güvenine delalet eder. O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu ancak ya Âişe tarafından ya da vahiy yoluyla bilebileceğini anlamış ve bu iki ihtimalden birini kesinleştirmek istemiştir.
وَالِاسْتِفْهَامُ حَقِيقِيٌّ وَلَكَ أَن تَجْعَلهُ للتعجب مِنْ عِلْمِهِ بِذَلِكَ.
Soru gerçek anlamındadır; dilersen bunu Peygamber'in bu durumu bilmesine duyulan taaccüp (hayret) olarak da kabul edebilirsin.
وَفِي هَذَا كِفَايَةٌ مِنْ تَيَقُّظِهَا بِأَنَّ إِفْشَاءَهَا سِرَّ زَوْجِهَا زَلَّةٌ خُلُقِيَّةٌ عَظِيمَةٌ حَجَبَهَا عَنْ مُرَاعَاتِهَا شِدَّةُ الصَّفَاءِ لِعَائِشَةَ وَفَرْطُ إِعْجَابِهَا بِتَحْرِيمِ مَارِيَةَ لِأَجْلِهَا، فَلَمْ تَتَمَالَكْ عَنْ أَنْ تُبَشِّرَ
Bunda, eşinin sırrını ifşa etmesinin büyük bir ahlaki kusur olduğunu idrak etmesi bakımından yeterli bir uyarı vardır. Âişe'ye olan aşırı samimiyeti ve kendisi uğruna Mâriye'nin haram kılınmasından duyduğu aşırı sevinç, bu edebi gözetmesine engel olmuş ve dayanamayıp bunu
بِهِ خَلِيلَتَهَا وَنَصِيرَتَهَا وَلَوْ تَذَكَّرَتْ لَتَبَيَّنَ لَهَا أَنَّ مُقْتَضَى كَتْمِ سِرِّ زَوْجِهَا أَقْوَى مِنْ مُقْتَضَى إِعْلَامِهَا خَلِيلَتَهَا فَإِنَّ أَوَاصِرَ الزَّوْجِيَّةِ أَقْوَى مِنْ أَوَاصِرَ الْخُلَّةِ وَوَاجِبُ الْإِخْلَاصِ لِرَسُولِ اللَّهِ أَعْلَى مِنْ فَضِيلَةِ الْإِخْلَاصِ لِلْخَلَائِلَ.
yakın dostu ve yardımcısına müjdelemiştir. Şayet düşünseydi, eşinin sırrını saklama gerekliliğinin, dostunu haberdar etme gerekliliğinden daha kuvvetli olduğunu anlardı; zira evlilik bağları dostluk bağlarından daha güçlüdür ve Allah Resûlü'ne ihlasla bağlı olma vazifesi, dostlara sadakat gösterme faziletinden daha üstündür.
وَهَذَا هُوَ الْأَدَبُ السَّادِسُ مِنْ مَعَانِي الْآدَابِ الَّتِي اشْتَمَلَتْ عَلَيْهَا الْقِصَّةُ وَأَجْمَلْنَا ذِكْرَهَا آنِفًا.
Bu da kıssanın içerdiği ve az önce topluca zikrettiğimiz edebî inceliklerin altıncısıdır.
وَإِيثَارُ وَصْفَيِّ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ هُنَا دُونَ الِاسْمِ الْعَلَمِ لِمَا فِيهِمَا مِنَ التَّذْكِيرِ بِمَا يَجِبُ أَنْ يَعْلَمَهُ النَّاسُ مِنْ إِحَاطَةِ اللَّهِ تَعَالَى عِلْمًا وَخَبَرًا بِكُلِّ شَيْءٍ.
Burada özel isim yerine el-Alîm (الْعَلِيمُ) ve el-Habîr (الْخَبِيرُ) sıfatlarının tercih edilmesi, Yüce Allah'ın ilminin ve haberinin her şeyi kuşattığına dair insanların bilmesi gereken hususları hatırlatmak içindir.
والْعَلِيمُ: الْقَوِيُّ الْعِلْمِ وَهُوَ فِي أَسْمَائِهِ تَعَالَى دَالٌّ عَلَى أَكْمَلِ الْعِلْمِ، أَيِ الْعِلْمِ الْمُحِيطِ بِكُلِّ مَعْلُومٍ.
el-Alîm (الْعَلِيمُ), ilmi çok kuvvetli olandır. Yüce Allah'ın isimleri arasında yer aldığında en mükemmel ilme, yani bilinen her şeyi kuşatan ilme delalet eder.
والْخَبِيرُ: أَخَصُّ مِنَ الْعَلِيمِ لِأَنَّهُ مُشْتَقّ من خبر الشَّيْءِ إِذَا أَحَاطَ بِمَعَانِيهِ وَدَخَائِلِهِ وَلِذَلِكَ يُقَالُ خَبَرْتُهُ، أَيْ بَلَوْتُهُ وَتَطَلَّعْتُ بَوَاطِنَ أَمْرِهِ، قَالَ ابْنُ بُرُجَّانَ (بِضَمِّ الْمُوَحَّدَةِ وَبِجِيمٍ مُشَدَّدَةٍ) فِي «شَرْحِ الْأَسْمَاءِ» : «الْفَرْقُ بَيْنَ الْخُبْرِ وَالْعِلْمِ وَسَائِرِ الْأَشْيَاءِ الدَّالَّةِ عَلَى صِفَةِ الْعِلْمِ أَنْ تَتَعَرَّفَ حُصُولَ الْفَائِدَةِ مِنْ وَجْهٍ وَأَضِفْ ذَلِكَ إِلَى تِلْكَ الصِّفَةِ وَسَمِّ الْفَائِدَةَ بِذَلِكَ الْوَجْهِ الَّذِي عَنْهُ حَصَلَتْ فَمَتَى حَصَلَتْ مِنْ مَوْضِعِ الْحُضُورِ سُمِّيَتْ مُشَاهَدَةً وَالْمُتَّصِفُ بِهَا هُوَ الشَّاهِدُ وَالشَّهِيدُ. وَكَذَلِكَ إِنْ حَصَلْتَ مِنْ وَجْهِ سَمْعٍ أَوْ بَصَرٍ فَالْمُتَّصِفُ بِهَا سَمِيعٌ وَبَصِيرٌ. وَكَذَلِكَ إِنْ حَصَلَتْ مِنْ عِلْمٍ أَوْ عَلَامَةٍ فَهُوَ الْعِلْمُ وَالْمُتَّصِفُ بِهِ الْعَالِمُ وَالْعَلِيمُ، وَإِنْ حَصَلَتْ عَنِ اسْتِكْشَافِ ظَاهِرِ الْمَخْبُورِ عَنْ بَاطِنِهِ بِبَلْوَى أَوِ امْتِحَانٍ أَوْ تَجْرِبَةٍ أَوْ تَبْلِيغٍ فَهُوَ الْخَبَرُ. وَالْمُسَمَّى بِهِ الْخَبِيرُ» اه. وَقَالَ الْغَزَالِيُّ فِي «الْمَقْصِدِ الْأَسْنَى» : «الْعِلْمُ إِذَا أُضِيفَ إِلَى الْخَفَايَا الْبَاطِنَةِ سُمِّيَ خِبْرَةً وَسُمِّيَ صَاحِبُهَا خَبِيرًا اه» .
el-Habîr (الْخَبِيرُ) ise el-Alîm'den daha özeldir; çünkü o, bir şeyin manalarını ve iç yüzünü kuşatmak anlamına gelen el-hıbr (الْخِبْر) kökünden türetilmiştir. Bu yüzden “Onu sınadım, iç yüzünü araştırdım” anlamında habertuhû (خَبَرْتُهُ) denir. İbn Berrecân (bâ'nın zammesi ve cîm'in şeddesiyle) Şerhu'l-Esmâ adlı eserinde şöyle demiştir: “Hıbr ile ilim ve ilim sıfatına delalet eden diğer şeyler arasındaki fark şudur: Bir yönden elde edilen faydayı tespit edip onu o sıfata nispet edersin ve o faydayı elde edildiği o yönle isimlendirirsin. Bu fayda bizzat hazır bulunma (huzur) makamından elde edildiğinde müşâhede adını alır; onunla vasıflanan kimse de şâhid ve şehîddir. Aynı şekilde şayet işitme veya görme yönünden elde edilirse onunla vasıflanan semî‘ ve basîrdir. Şayet bir bilgi veya alametten elde edilirse o ilimdir ve onunla vasıflanan âlim ile alîmdir. Şayet hakkında bilgi edinilen şeyin dış yüzünden hareketle iç yüzünün imtihan, tecrübe yahut bir tebliğ ile ortaya çıkarılmasından elde edilirse bu haberdir; onunla isimlendirilen de habîrdir.” el-Gazzâlî de el-Maksadü'l-Esnâ adlı eserinde şöyle demiştir: “İlim, gizli ve bâtınî şeylere izafe edildiğinde hibre (derin bilgi) adını alır; onun sahibine de habîr denir.”
فَيَتَّضِحُ أَنَّ اتِّبَاعَ وَصْفِ الْعَلِيمُ بِوَصْفِ الْخَبِيرُ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ عَلِمَ دَخِيلَةَ الْمُخَاطَبَةِ وَمَا قَصَدَتْهُ مِنْ إِفْشَاءِ السِّرِّ لِلْأُخْرَى.
Böylece el-Alîm vasfının ardından el-Habîr vasfının getirilmesinin, Allah'ın kendisine hitap edilen kimsenin iç dünyasını ve sırrı diğerine ifşa etmekle neyi amaçladığını bildiğine bir ima olduğu açıklığa kavuşur.
وَقَدْ حَصَلَ مِنْ هَذَا الْجَوَابِ تَعْلِيمُهَا بِأَنَّ الله يطلع رَسُول ﷺ عَلَى مَا غَابَ إِنْ شَاءَ قَالَ تَعَالَى: عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ [الْجِنّ:
Bu cevaptan, Allah'ın dilediği takdirde gayb olan şeyleri Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildireceği öğretisi hasıl olmuştur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ } “O, gaybı bilendir; gaybına hiç kimseyi muttali kılmaz, ancak razı olduğu bir elçi müstesna” [Cin:
٢٦، ٢٧] وَتَنْبِيهًا عَلَى مَا أَبْطَنَتْهُ مِنَ الْأَمْرِ.
26, 27]. Ayrıca onun içinde gizlediği şeye de bir uyarı yapılmıştır.
وَهُوَ الْأَدَب السَّابِع من آدَابِ هَذِهِ الْآيَاتِ.
Bu da bu ayetlerdeki edebî inceliklerin yedincisidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ نَبَّأَ وَأَنْبَأَ مُتَرَادِفَانِ وَهُمَا بِمَعْنَى أَخْبَرَ وَأَنَّ حَقَّهُمَا التَّعْدِيَةُ إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ
Bil ki nebbee (نَبَّأَ) ile enbee (أَنْبَأَ) eş anlamlıdır; ikisi de “haber verdi” (أَخْبَرَ) manasındadır. Bunların hakkı, tek bir mef‘ûle geçişli (müteaddî) olmaktır;
لِأَجْلِ مَا فِيهِمَا مِنْ هَمْزَةِ تَعْدِيَةٍ أَوْ تَضْعِيفٍ. وَإِنْ كَانَ لَمْ يُسْمَعْ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ لَهُمَا وَهُوَ مِمَّا أُمِيتَ فِي كَلَامِهِمُ اسْتِغْنَاءً بِفِعْلِ عَلِمَ. وَالْأَكْثَرُ أَنْ يَتَعَدَّيَا إِلَى مَا زَادَ عَلَى الْمَفْعُولِ بِحَرْفِ جَرٍّ نَحْوَ: نَبَّأَتُ بِهِ. وَقَدْ يُحْذَفُ حَرْفُ الْجَرِّ فَيُعَدَّيَانِ إِلَى مَفْعُولَيْنِ، كَقَوْلِهِ هُنَا: مَنْ أَنْبَأَكَ هَذَا أَيْ بِهَذَا، وَقَوْلِ الْفَرَزْدَقِ:
çünkü bünyelerinde ta‘diye (geçişlilik) hemzesi veya şedde bulunmaktadır. Gerçi bu iki fiilin sülâsî mücerredi işitilmemiştir; zira alime (عَلِمَ) fiiliyle yetinilerek Arapların kelamında terk edilmiştir. Çoğunlukla bu fiiller, mef‘ûlden fazlasına harf-i cer ile geçişli olurlar; nitekim nebbe’tü bihî (نَبَّأْتُ بِهِ - onu ona haber verdim) denir. Bazen harf-i cer hazfedilir ve iki mef‘ûle birden geçişli olurlar; nitekim buradaki { مَنْ أَنْبَأَكَ هَذَا } “Bunu sana kim haber verdi?” [yani bi-hâzâ / bununla] sözü ve Ferazdak'ın şu beyti böyledir:
نُبِّئْتُ عَبْدَ اللَّهِ بِالْجَوِّ أَصْبَحَتْ ... كِرَامًا مَوَالِيهَا لِآمًا مَا صَمِيمُهَا
“Haber aldım ki Cevv diyarındaki Abdullah [kabilesi] öyle bir hâle gelmiş ki / Efendileri kerem sahibi, asıl soyu ise alçaklaşmış.”
حَمَلَهُ سِيبَوَيْهِ عَلَى حَذْفِ الْحَرْفِ.
Sîbeveyhi bunu harf-i cerrin hazfine hamletmiştir.
وَقَدْ يُضَمَّنَانِ مَعْنَى: اعْلَمْ، فَيُعَدَّيَانِ إِلَى ثَلَاثَةِ مَفَاعِيلَ كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
Bazen bu iki fiile a‘leme (أَعْلَمَ - bildirdi) manası tazmin ettirilir ve üç mef‘ûle birden geçişli olurlar; nitekim Nâbiğa'nın şu sözü böyledir:
نَبِئْتُ زُرْعَةَ وَالسَّفَاهَةُ كَاسْمِهَا ... يُهْدِي إِلَيَّ غَرَائِبَ الْأَشْعَارِ
“Bana bildirildi ki Zür‘a -ki sefihlik tıpkı ismi gibidir- / Bana garip şiirler ithaf ediyormuş.”
وَلِكَثْرَةِ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ ظُنَّ أَنَّهُ مَعْنًى لَهُمَا وَأُغْفِلَ التَّضْمِينُ فَنُسِبَ إِلْحَاقُهُمَا بِ (اعْلَمْ) إِلَى سِيبَوَيْهِ وَالْفَارِسِيِّ وَالْجُرْجَانِيِّ وَأَلْحَقَ الْفَرَّاءُ خَبَّرَ وَأَخْبَرَ، وَأَلْحَقَ الْكُوفِيُّونَ حدّث.
Bu kullanımın çokluğundan dolayı bunun o fiillerin asıl anlamı olduğu zannedilmiş ve tazmin göz ardı edilmiştir. Böylece bu fiillerin a‘leme (أَعْلَمَ) grubuna dahil edilmesi Sîbeveyhi, Fârisî ve Cürcânî'ye nispet edilmiştir. Ferrâ habbera (خَبَّرَ) ve ahbera (أَخْبَرَ) fiillerini de buna katmış, Kûfeliler ise haddese (حَدَّثَ) fiilini de ilave etmişlerdir.
قَالَ زَكَرِيَّا الْأَنْصَارِيُّ: لَمْ تُسْمَعْ تَعْدِيَتُهَا إِلَى ثَلَاثَةٍ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِلَّا إِذَا كَانَتْ مَبْنِيَّةً إِلَى الْمَجْهُولِ.
Zekeriyyâ el-Ensârî şöyle demiştir: “Arap kelamında bu fiillerin üç mef‘ûle geçişli olması, ancak meçhul sîgada olduklarında işitilmiştir.”
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ عَرَّفَ بِالتَّشْدِيدِ. وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ عَرَفَ بِتَخْفِيفِ الرَّاءِ، أَيْ عَلِمَ بَعْضَهُ وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنِ الْمُجَازَاةِ، أَيْ جَازَى عَنْ بَعْضِهِ الَّتِي أَفْشَتْهُ بِاللَّوْمِ أَوْ بِالطَّلَاقِ عَلَى رِوَايَةِ أَنَّ رَسُول الله ﷺ طَلَّقَ حَفْصَةَ وَلَمْ يَصِحَّ وَقَدْ يُكَنَّى عَنِ التَّوَعُّدِ بِفِعْلِ الْعِلْمِ. وَنَحْوِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ [النِّسَاء: ٦٣] . وَقَوْلُ الْعَرَبِ لِلْمُسِيءِ:
Cumhur, { عَرَّفَ } fiilini [râ'nın] şeddesiyle okumuştur. Kisâî ise râ'nın şeddesiz haliyle ‘arafe (عَرَفَ) şeklinde okumuştur; yani “bir kısmını bildi” demektir. Bu da cezalandırmaktan kinayedir; yani onu ifşa eden kadını kınamakla veya -Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hafsa'yı boşadığına dair rivayete göre- boşamakla cezalandırdı demektir, fakat bu [boşama rivayeti] sahih değildir. Nitekim tehdit manası bazen bilmek fiili ve benzerleriyle kinaye yoluyla ifade edilir. Yüce Allah'ın şu buyruğu böyledir: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ } “Onlar, Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir” [Nisâ: 63]. Yine Arapların kötülük yapana:
لَأَعْرِفَنَّ لَكَ هَذَا. وَقَوْلُكَ: لَقَدْ عَرَفْتُ مَا صنعت.
“Bunun hesabını sana mutlaka soracağım” (لَأَعْرِفَنَّ لَكَ هَذَا) ve “Yaptığını çok iyi bildim/öğrendim” (لَقَدْ عَرَفْتُ مَا صنعت) sözleri de bu kabildendir.
[سُورَة التَّحْرِيم (٦٦) : آيَة ٤]
[TAHRÎM SURESİ (66): AYET 4]
إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَإِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْرِيلُ وَصالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ (٤)
{ إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَإِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْرِيلُ وَصالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ } “Eğer ikiniz Allah'a tövbe ederseniz ne iyi; çünkü kalpleriniz [haktan] eğrilmişti. Şayet ona karşı birbirinize arka çıkarsanız bilin ki onun dostu ve yardımcısı bizzat Allah'tır, Cibrîl'dir, müminlerin salih olanlarıdır ve bunlardan sonra bütün melekler de ona arka çıkacaktır.” (4)
الْتِفَاتٌ مِنْ ذِكْرِ الْقِصَّتَيْنِ إِلَى مَوْعِظَةِ مَنْ تَعَلَّقَتْ بِهِمَا فَهُوَ اسْتِئْنَافُ خِطَابٍ وَجَّهَهُ اللَّهُ إِلَى حَفْصَةَ وَعَائِشَةَ لِأَنَّ إنباء النبيء ﷺ بِعِلْمِهِ بِمَا أَفْشَتْهُ الْقَصْدُ مِنْهُ الْمَوْعِظَةُ وَالتَّحْذِيرُ وَالْإِرْشَادُ إِلَى رَأْبِ مَا انْثَلَمَ مِنْ وَاجِبِهَا نَحْوَ زَوْجِهَا. وَإِذْ قَدْ كَانَ ذَلِكَ إِثْمًا لِأَنَّهَ إِضَاعَةٌ لِحُقُوقِ الزَّوْجِ وَخَاصَّةٌ بِإِفْشَاءِ سِرِّهِ ذَكَّرَهَا بِوَاجِبِ التَّوْبَةِ مِنْهُ.
Bu, iki kıssanın zikrinden bunlarla ilişkili olan kimselere öğüt vermeye bir iltifattır. Dolayısıyla Allah'ın Hafsa ve Âişe'ye yönelttiği yeni bir hitaptır (isti'nâf-ı hitâb). Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, onun ifşa ettiği şeyi bildiğini haber vermesinden maksat; öğüt vermek, sakındırmak ve kocasına karşı yerine getirmesi gereken görevde açılan gediği onarmaya yönlendirmektir. Bu durum, kocasının haklarını zayi etmek ve özellikle de onun sırrını ifşa etmek suretiyle bir günah teşkil ettiğinden, ona bundan dolayı tövbe etme sorumluluğunu hatırlatmıştır.
وخطاب التّثنية عَائِدَة إِلَى الْمُنَبِّئَةِ وَالْمُنَبَّأَةِ فَأَمَّا الْمُنَبِّئَةُ فَمَعَادُهَا مَذْكُورٌ فِي الْكَلَامِ بِقَوْلِهِ: إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ [التَّحْرِيم: ٣] .
İkil hitap (tesniye), haberi veren ve haber verilen kadına râcidir. Haberi verene (münebbie) gelince, onun mercii kelamda açıkça { إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ } [Tahrîm: 3] ifadesiyle zikredilmiştir.
وَأَمَّا الْمُنَبَّأَةُ فَمَعَادُهَا ضِمْنِيٌّ لِأَنَّ فعل نَبَّأَتْ [التَّحْرِيم: ٣] يَقْتَضِيهِ فَأَمَّا الْمُنَبِّئَةُ فَأَمْرُهَا بِالتَّوْبَةِ ظَاهِرٌ. وَأَمَّا الْمُذَاعُ إِلَيْهَا فَلِأَنَّهَا شَرِيكَةٌ لَهَا فِي تَلَقِّي الْخَبَرِ السِّرِّ وَلِأَنَّ الْمُذِيعَةَ مَا أَذَاعَتْ بِهِ إِلَيْهَا إِلَّا لِعِلْمِهَا بِأَنَّهَا تَرْغَبُ فِي تَطَلُّعٍ مِثْلِ ذَلِكَ فَهَاتَانِ مَوْعِظَتَانِ لِمُذِيعِ السِّرِّ وَمُشَارَكَةِ الْمُذَاعِ إِلَيْهِ فِي ذَلِكَ وَكَانَ عَلَيْهَا أَنْ تَنْهَاهَا عَنْ ذَلِكَ أَوْ أَنْ تُخْبِرَ زَوْجَهَا بِمَا أَذَاعَتْهُ عَنْهُ ضُرَّتُهَا.
Haber verilene (münebbe'e) gelince, onun mercii zımnîdir; çünkü { نَبَّأَتْ } [Tahrîm: 3] fiili bunu gerektirir. Haberi verene tövbenin emredilmesi açıktır. Sırrın kendisine ifşa edildiği kadına gelince; o, gizli haberi alma konusunda diğerinin ortağı olduğu ve sırrı yayan kadın da ancak onun böyle bir bilgiye ulaşmaya istekli olduğunu bildiği için bunu ona ifşa ettiğinden [tövbe ile emrolunmuştur]. Dolayısıyla bu, sırrı ifşa eden ile sırrın kendisine ifşa edildiği ortağı için iki ayrı öğüttür. Aslında ona düşen, diğerini bundan nehyetmek yahut kuması tarafından sırrının ifşa edildiğini kocasına bildirmekti.
وصَغَتْ: مَالَتْ، أَيْ مَالَتْ إِلَى الْخَيْرِ وَحَقِّ الْمُعَاشَرَةِ مَعَ الزَّوْجِ، وَمِنْهُ سُمِّيَ سَمَاعُ الْكَلَامِ إِصْغَاءً لِأَنَّ الْمُسْتَمِعُ يَمِيلُ سَمْعُهُ إِلَى مَنْ يُكَلِّمُهُ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Sagât (صَغَتْ), “meyletti” demektir; yani hayra ve kocayla iyi geçinme hakkına meyletti demektir. Sözü dinlemeye ısğâ (إِصْغَاء) denilmesi de bundandır; çünkü dinleyen kimse işitme duyusunu kendisiyle konuşana doğru meylettirir. Bu kelime daha önce Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:
وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١١٣] . وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ فِيمَا فَعَلَتَاهُ انْحِرَافًا عَنْ أَدَبِ الْمُعَاشَرَةِ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَأَنْ عَلَيْهِمَا أَنْ تَتُوبَا مِمَّا صَنَعَتَاهُ لِيَقَعَ بِذَلِكَ صَلَاحُ مَا فَسَدَ مِنْ قُلُوبِهِمَا.
En‘âm Suresi'ndeki { وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } [113]. Bunda, yaptıkları şeyde Allah'ın emrettiği muaşeret edebinden bir sapma olduğuna ve kalplerindeki bozulmayı ıslah etmek için yaptıklarından tövbe etmeleri gerektiğine bir ima vardır.
وَهَذَانِ الْأَدَبَانِ الثَّامِنُ وَالتَّاسِعُ مِنَ الْآدَابِ الَّتِي اشْتَمَلَتْ عَلَيْهَا هَذِهِ الْآيَاتُ.
Bu iki edep, bu ayetlerin içerdiği edeplerin sekizincisi ve dokuzuncusudur.
وَالتَّوْبَةُ: النَّدَمُ عَلَى الذَّنْبِ، وَالْعَزْمُ عَلَى عَدَمِ الْعَوْدَةِ إِلَيْهِ وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَيْهَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
Tövbe; günahtan pişmanlık duymak ve ona bir daha dönmemeye azmetmektir. Buna dair açıklama bu surede gelecektir.
وَإِذْ كَانَ الْمُخَاطَبُ مُثَنَّى كَانَتْ صِيغَةُ الْجَمْعِ فِي (قُلُوبٍ) مُسْتَعْمَلَةً فِي الِاثْنَيْنِ طَلَبًا لِخِفَّةِ اللَّفْظِ عِنْدَ إِضَافَتِهِ إِلَى ضَمِيرِ الْمُثَنَّى كَرَاهِيَةَ اجْتِمَاعِ مُثَنَّيَيْنِ فَإِنَّ صِيغَةَ التَّثْنِيَةِ ثَقِيلَةٌ لِقَلَّةِ دَوَرَانِهَا فِي الْكَلَامِ. فَلَمَّا أُمِنَ اللَّبْسُ سَاغَ التَّعْبِيرَ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ عَنِ التَّثْنِيَةِ.
Muhatap ikil (müsenna) olduğu halde, kulûb (قُلُوب) kelimesinde çoğul kalıbının iki kişi için kullanılması, ikil zamirine muzaf kılındığında telaffuz hafifliği sağlamak ve iki tesniyenin peş peşe gelmesinden kaçınmak içindir. Zira tesniye sîgası, kelamda daha az dönüp dolaşması sebebiyle ağırdır. Karışıklık (iltibas) ihtimali ortadan kalktığında tesniyeyi çoğul sîgasıyla ifade etmek caiz olmuştur.
وَهَذَا اسْتِعْمَالٌ لِلْعَرَبِ غَيْرُ جَارٍ عَلَى الْقِيَاسِ. وَذَلِكَ فِي كُلِّ اسْمٍ مُثَنَّى أُضِيفَ إِلَى اسْمٍ مُثَنَّى فَإِنَّ الْمُضَافَ يَصِيرُ جَمْعًا كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَقَوْلُ خِطَامِ الْمُجَاشِعِيِّ:
Bu, Arapların kıyasa göre işlemeyen bir kullanımıdır. Bu durum, tesniye bir isme muzaf olan her tesniye isimde geçerlidir; muzaf olan kelime bu ayette ve Hıtâm el-Mücâşiî'nin şu beytinde olduğu gibi çoğul yapılır:
وَمَهْمَهَيْنِ قَذَفَيْنِ مَرْتَيْنْ ... ظَهْرَاهُمَا مِثْلُ ظُهُورِ التُّرْسَيْنْ
“Uzak ve korkunç iki çöl ki / Sırtları iki kalkanın sırtları gibidir.”
وَأَكْثَرُ اسْتِعْمَالِ الْعَرَبِ وَأَفْصَحُهُ فِي ذَلِكَ أَنْ يُعَبِّرُوا بِلَفْظِ الْجَمْعِ مُضَافًا إِلَى اسْمِ الْمُثَنَّى لِأَنَّ صِيغَةَ الْجَمْعِ قَدْ تُطْلَقُ عَلَى الِاثْنَيْنِ فِي الْكَلَامِ فَهُمَا يَتَعَاوَرَانِ. وَيَقِلُّ أَنْ يُؤْتَى بِلَفْظِ الْمُفْرَدِ مُضَافًا إِلَى الِاسْمِ الْمُثَنَّى. وَقَالَ ابْنُ عُصْفُورٍ: هُوَ مَقْصُورٌ عَلَى السَّمَاعِ.
Arapların bu konudaki en yaygın ve en fasih kullanımı, tesniye isme muzaf kılınarak çoğul lafızla ifade etmeleridir; çünkü çoğul sîgası kelamda bazen ikiye de ıtlak olunabilir ve ikisi birbirinin yerine geçebilir. Tesniye isme muzaf olarak tekil lafız getirilmesi ise nadirdir. İbn Usfûr: “Bu durum sadece işitmeye (semâa) bağlıdır” demiştir.
وَذَكَرَ لَهُ أَبُو حَيَّانَ شَاهِدًا قَوْلَ الشَّاعِرِ:
Ebû Hayyân, buna şahit olarak şairin şu sözünü zikretmiştir:
حَمَامَةَ بَطْنِ الْوَادِيَيْنِ تَرَنَّمِي ... سَقَاكِ مِنَ الْغُرِّ الْغَوَادِي مَطِيرُهَا
“Ey iki vadinin ortasındaki güvercin, öt / Sabah gelen ak bulutların yağmuru sana su versin.”
وَفِي «التَّسْهِيلِ» : تَرْجِيحُ التَّعْبِيرِ عَنِ الْمُثَنَّى الْمُضَافِ إِلَى مُثَنَّى بِاسْمٍ مُفْرَدٍ، عَلَى
et-Teshîl'de, tesniyeye muzaf olan tesniyenin tekil isimle ifade edilmesi,
التَّعْبِيرِ عَنْهُ بِلَفْظِ الْمُثَنَّى. وَقَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي «الْبَحْرِ الْمُحِيطِ» : إِنَّ ابْنَ مَالِكٍ غَلَطَ فِي ذَلِكَ.
tesniye lafızla ifade edilmesine tercih edilmiştir. Ebû Hayyân ise el-Bahru'l-Muhît'te: “İbn Mâlik bu hususta yanılmıştır” demiştir.
قُلْتُ: وَزَعْمَ الْجَاحِظُ فِي كِتَابِ «الْبَيَانِ وَالتَّبْيِينِ» ، أَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ: اشْتَرِ رَأْسَ كَبْشَيْنِ يُرِيدُ رَأْسَيْ كَبْشَيْنِ خَطَأٌ. قَالَ: لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَكُونُ اه. وَذَلِكَ يُؤَيِّدُ قَوْلَ ابْنِ عُصْفُورٍ بِأَنَّ التَّعْبِيرَ عَنِ الْمُضَافِ الْمُثَنَّى بِلَفْظِ الْإِفْرَادِ مَقْصُورٌ عَلَى السَّمَاعِ، أَيْ فَلَا يُصَارُ إِلَيْهِ. وَقَيَّدَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْمُفَصَّلِ» هَذَا التَّعْبِيرَ بِقَيْدِ أَنْ لَا يَكُونَ اللَّفْظَانِ مُتَّصِلَيْنِ. فَقَالَ: «وَيُجْعَلُ الِاثْنَانِ عَلَى لَفْظِ جَمْعٍ إِذَا كَانَا مُتَّصِلَيْنِ كَقَوْلِهِ: فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَلَمْ يَقُولُوا فِي الْمُنْفَصِلَيْنِ: أَفَرَاسُهُمَا وَلَا غِلْمَانُهُمَا. وَقَدْ جَاءَ وَضَعَا رِحَالَهُمَا» . فَخَالَفَ إِطْلَاقَ ابْنِ مَالِكٍ فِي «التَّسْهِيلِ» وَطَرِيقَةُ صَاحِبِ «الْمُفَصَّلِ» أَظْهَرُ.
Derim ki: Câhiz, el-Beyân ve't-Tebyîn adlı kitabında, iki koçun iki başını kastederek: “İki koçun başını satın al” (اشْتَرِ رَأْسَ كَبْشَيْنِ) diyen kimsenin sözünün hata olduğunu iddia etmiştir. “Çünkü böyle bir şey olmaz” demiştir. Bu da İbn Usfûr'un, tesniye muzafın tekil lafızla ifade edilmesinin semâa bağlı olduğu, dolayısıyla kıyas yoluyla buna gidilemeyeceği yönündeki görüşünü destekler. Zemahşerî ise el-Mufassal'da bu kullanımı iki lafzın birbirine bitişik (muttasıl) olmaması şartına bağlamış ve şöyle demiştir: “İki lafız birbirine bitişik olduğunda ikil, çoğul lafzıyla getirilir; nitekim { فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } buyruğu böyledir. Birbirinden ayrı (münfasıl) iki şeyde ise ‘ikisinin atları’ veya ‘ikisinin köleleri’ demezler. Ancak ‘ikisi semerlerini koydu’ ifadesi varit olmuştur.” Böylece Zemahşerî, İbn Mâlik'in et-Teshîl'deki mutlak ifadesine muhalefet etmiştir ve el-Mufassal sahibinin tuttuğu yol daha açıktır.
وَقَوْلُهُ: وَإِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ هُوَ ضِدُّ إِنْ تَتُوبا أَيْ وَإِنْ تُصِرَّا عَلَى الْعَوْدِ إِلَى تَأَلُّبِكُمَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ مَوْلَاهُ إِلَخْ.
Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ } buyruğu, { إِنْ تَتُوبا } ifadesinin zıddıdır; yani “Şayet ona karşı birlik olup başkaldırmaya dönmekte ısrar ederseniz, şüphesiz Allah onun mevlasıdır...” demektir.
وَالْمُظَاهَرَةُ: التَّعَاوُنُ، يُقَالُ: ظَاهَرَهُ، أَيْ أَيَّدَهُ وَأَعَانَهُ. قَالَ تَعَالَى: وَلَمْ يُظاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَداً فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ [٤] . وَلَعَلَّ أَفْعَالَ الْمُظَاهِرِ وَوَصْفَ ظَهِيرٍ كُلَّهَا مُشْتَقَّةٌ مِنَ الِاسْمِ الْجَامِدِ، وَهُوَ الظَّهْرُ لِأَنَّ الْمُعِينَ وَالْمُؤَيِّدَ كَأَنَّهُ يَشُدُّ ظَهْرَ مَنْ يُعِينُهُ وَلِذَلِكَ لَمْ يُسْمَعْ لِهَذِهِ الْأَفْعَالِ الْفَرْعِيَّةِ وَالْأَوْصَافِ الْمُتَفَرِّعَةِ عَنْهَا فِعْلٌ مُجَرَّدٌ. وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا فِعْلُ عَضَدَ لِأَنَّهُمْ قَالُوا: شَدَّ عَضُدَهُ.
Muzâhere (المُظَاهَرَةُ), yardımlaşmak demektir. Zâherahû (ظَاهَرَهُ); yani “onu destekledi ve ona yardım etti” denir. Yüce Allah Berâe Suresi'nde: { وَلَمْ يُظاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَداً } [4] buyurmuştur. Muzâhir fiilleri ve zahîr vasfının tamamı muhtemelen camid bir isim olan zahr (ظَهْر/sırt) kelimesinden türetilmiştir; zira yardım eden ve destekleyen kimse, sanki yardım ettiği kişinin sırtını kuvvetlendirir. Bu sebeple bu türemiş fiiller ve bunlardan türeyen vasıflar için mücerred bir fiil işitilmemiştir. ‘Adade (عَضَدَ) fiili de buna yakındır; çünkü Araplar: “Pazısını güçlendirdi” (şedde adudehû) derler.
وَأَصْلُ تَظاهَرا تَتَظَاهَرَا فَقُلِبَتِ التَّاءُ ظَاءً لِقُرْبِ مَخْرَجَيْهَا وَأُدْغِمَتْ فِي ظَاءِ الْكَلِمَةِ وَهِيَ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ. وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ تَظاهَرا بِتَخْفِيفِ الظَّاءِ عَلَى حَذْفِ إِحْدَى التَّاءَيْنِ لِلتَّخْفِيفِ.
Tezâharâ (تَظاهَرا) kelimesinin aslı tetezâharâ (تَتَظَاهَرَا) şeklindedir; mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle tâ harfi zâ harfine dönüştürülmüş ve kelimenin zâ harfine idgam edilmiştir. Bu, cumhurun kıraatidir. Âsım, Hamza ve Kisâî ise hafifletmek amacıyla iki tâ'dan birini hazfederek zâ'nın şeddesiz haliyle { تَظاهَرا } şeklinde okumuşlardır.
وَصالِحُ مُفْرَدٌ أُرِيدَ بِهِ مَعْنَى الْفَرِيقِ الصَّالِحِ أَوِ الْجِنْسِ الصَّالِحِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ [الْحَدِيد: ٢٦] . وَالْمُرَادُ بِ صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ الْمُؤْمِنُونَ الْخَالِصُونَ مِنَ النِّفَاقِ وَالتَّرَدُّدِ.
Sâlih (صالِحُ) tekil bir kelimedir; bununla müminlerden sâlih bir zümre veya sâlih cins kastedilmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ } [Hadîd: 26] buyruğu böyledir. { صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ } ifadesiyle nifak ve tereddütten arınmış ihlaslı müminler kastedilmektedir.
وَجُمْلَةُ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ قَائِمَةٌ مِنْ مَقَامِ جَوَابِ الشَّرْطِ مَعْنَى لِأَنَّهَا تُفِيدُ معنى يتولّى جَزَاء كَمَا عَلَى الْمُظَاهَرَةِ عَلَيْهِ، لِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَاهُ. وَفِي هَذَا الْحَذْفِ مَجَالٌ تَذْهَبُ فِيهِ نَفْسُ السَّامِعِ كُلَّ مَذْهَبٍ مِنَ التَّهْوِيلِ.
{ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ } cümlesi mana bakımından şartın cevabı makamına geçmiştir; zira “Ona karşı birlik olmanızın cezasını Allah bizzat üstlenir, çünkü Allah onun mevlasıdır” manasını ifade eder. Bu hazifte, dinleyenin zihninin dehşet verici her türlü ihtimale yönelebileceği geniş bir alan vardır.
وَضَمِيرُ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ: هُوَ مَوْلاهُ يُفِيدُ الْقَصْرَ عَلَى تَقْدِيرِ حُصُولِ الشَّرْطِ، أَيْ إِنْ تَظَاهَرَتُمَا مُتَنَاصِرَتَيْنِ عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ نَاصِرُهُ لَا أَنْتُمَا، أَيْ وَبَطُلَ نَصْرُكُمَا الَّذِي هُوَ
{ هُوَ مَوْلاهُ } buyruğundaki fasıl zamiri, şartın gerçekleşmesi varsayımına göre hasr ifade eder; yani “Eğer ona karşı birbirinize destek olarak birleşirseniz, onun yardımcısı siz değil bizzat Allah'tır; yani sizin
وَاجِبُكُمَا إِذْ أَخْلَلْتُمَا بِهِ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ. وَفِي هَذَا تَعْرِيفٌ بِأَنَّ اللَّهَ نَاصِر رَسُوله ﷺ لِئَلَّا يَقَعَ أَحَدٌ مِنْ بعد فِي محاولة التَّقْصِيرِ مِنْ نَصْرِهِ.
göreviniz olan yardımınız -bu varsayıma göre onu ihmal ettiğiniz için- boşa çıkmıştır” demektir. Bunda, sonradan gelen hiç kimsenin Peygamber'e yardımı eksik bırakmaya yeltenmemesi için Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in yardımcısı olduğunun bildirilmesi vardır.
فَهَذَا الْمَعْنَى الْعَاشِرُ مِنْ مَعَانِي الْمَوْعِظَةِ وَالتَّأْدِيبِ الَّتِي فِي هَذِهِ الْآيَاتِ.
Bu, mezkûr ayetlerdeki vaaz ve te'dip manalarının onuncusudur.
وَعَطْفُ وَجِبْرِيلُ وَصالِحُ الْمُؤْمِنِينَ فِي هَذَا الْمَعْنَى تَنْوِيهٌ بِشَأْنِ رَسُولِ الْوَحْيِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَشَأْنِ الْمُؤْمِنِينَ الصَّالِحِينَ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّهُمَا تَكُونَانِ (عَلَى تَقْدِيرِ حُصُولِ هَذَا الشَّرْطِ) مِنْ غَيْرِ الصَّالِحِينَ.
Bu manada { وَجِبْرِيلُ وَصالِحُ الْمُؤْمِنِينَ } ifadesinin matuf kılınması, meleklerden vahiy elçisinin şanını ve salih müminlerin şanını yüceltmektir. Ayrıca bunda, o ikisinin (bu şartın gerçekleşmesi varsayımında) salih kimselerden olmayacaklarına dair üstü kapalı bir ima (ta'riz) bulunmaktadır.
وَهَذَانِ التَّنْوِيهَانِ هُمَا الْمَعْنَيَانِ الْحَادِيَ عَشَرَ وَالثَّانِيَ عَشَرَ مِنَ الْمَعَانِي الَّتِي سَبَقَتْ إِشَارَتِي إِلَيْهَا.
Bu iki yüceltme, daha önce işaret ettiğim manaların on birinci ve on ikincisidir.
وَقَوْلُهُ: وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ عَطْفُ جُمْلَةٍ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ تَعْظِيمُ هَذَا النَّصْرِ بِوَفْرَةِ النَّاصِرِينَ تَنْوِيهًا بِمَحَبَّةِ أَهْلِ السَّمَاء للنبيء ﷺ وَحُسْنِ ذِكْرِهِ بَيْنَهُمْ فَإِنَّ ذَلِكَ مِمَّا يُزِيدُ نَصْرَ اللَّهِ إِيَّاهُ شَأْنًا.
Yüce Allah'ın: { وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ } buyruğu, önceki cümleye matuf bir cümledir. Bundan maksat, gök ehlinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan sevgisini ve aralarındaki güzel anılışını överek, yardımcıların çokluğuyla bu yardımı yüceltmektir; nitekim bu durum, Allah'ın ona olan yardımının şanını daha da artırır.
وَفِي الْحَدِيثِ «إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْدًا نَادَى جِبْرِيلَ إِنِّي قَدْ أَحْبَبْتُ فُلَانًا فَأَحِبَّهُ فَيُحِبُّهُ جِبْرِيلُ ثُمَّ يُنَادِي جِبْرِيلُ فِي أَهْلِ السَّمَاءِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَبَّ فُلَانًا فَأَحِبُّوهُ فَيُحِبُّهُ أَهْلُ السَّمَاءِ ثُمَّ يُوضَعُ لَهُ الْقَبُولُ فِي أَهْلِ الْأَرْضِ».
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Allah bir kulu sevdiği zaman Cibrîl'e: ‘Ben falanı sevdim, sen de onu sev!’ diye seslenir. Cibrîl de onu sever. Sonra Cibrîl gök ehline: ‘Allah falanı sevdi, siz de onu sevin!’ diye seslenir. Bunun üzerine gök ehli de onu sever. Sonra yeryüzündekiler arasında onun için bir kabul (sevgi ve itibar) konulur.”.
فَالْمُرَادُ بِأَهْلِ الْأَرْضِ فِيهِ الْمُؤْمِنُونَ الصَّالِحُونَ مِنْهُمْ لِأَنَّ الَّذِي يُحِبُّهُ اللَّهُ يُحِبُّهُ لِصَلَاحِهِ وَالصَّالِحُ لَا يُحِبُّهُ أَهْلُ الْفَسَادِ وَالضَّلَالِ. فَهَذِهِ الْآيَةُ تَفْسِيرُهَا ذَلِكَ الْحَدِيثُ.
Burada “yeryüzü ehli” ile kastedilen, onların salih müminleridir; çünkü Allah'ın sevdiği kimse salahından ötürü sevilir, salih olanı ise fesat ve dalalet ehli sevmez. İşte bu ayetin tefsiri mezkûr hadistir.
وَهَذَا الْمَعْنَى الثَّالِثَ عَشَرَ مِنْ مَعَانِي التَّعْلِيمِ الَّتِي حَوَتْهَا الْآيَاتُ.
Bu, ayetlerin ihtiva ettiği öğretici manaların on üçüncüsüdür.
وَقَوْلُهُ: بَعْدَ ذلِكَ اسْمُ الْإِشَارَةِ فِيهِ لِلْمَذْكُورِ، أَيْ بَعْدَ نَصْرِ اللَّهِ وَجِبْرِيلَ وَصَالِحِ الْمُؤْمِنِينَ.
Yüce Allah'ın: { بَعْدَ ذلِكَ } buyruğundaki işaret ismi, daha önce zikredilenlere racidir; yani Allah'ın, Cibrîl'in ve salih müminlerin yardımından sonra demektir.
وَكَلِمَةُ بَعْدَ هُنَا بِمَعْنَى (مَعَ) فَالْبَعْدِيَّةُ هُنَا بَعْدِيَّةٌ فِي الذِّكْرِ كَقَوْلِهِ: عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ [الْقَلَم: ١٣] .
Buradaki ba‘de (بَعْدَ) kelimesi ma‘a (مَعَ/birlikte) manasındadır. Buradaki sonralık (ba‘diyyet), zikirdeki bir sonralıktır; nitekim Yüce Allah'ın: { عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ } [Kalem: 13] buyruğu böyledir.
وَفَائِدَةُ ذِكْرِ الْمَلَائِكَةِ بَعْدَ ذِكْرِ تَأْيِيدِ اللَّهِ وَجِبْرِيلَ وَصَالِحِ وَالْمُؤمنِينَ أَنَّ الْمَذْكُورين قبلهم ظَاهره آثَارُ تَأْيِيدِهِمْ بِوَحْي الله للنَّبِي ﷺ بِوَاسِطَةِ جِبْرِيلَ وَنَصْرُهُ إِيَّاهُ بِوَاسِطَةِ الْمُؤْمِنِينَ فَنَبَّهَ اللَّهُ الْمَرْأَتَيْنِ عَلَى تَأْيِيدٍ آخَرَ غَيْرِ ظَاهِرَةٍ آثَارُهُ وَهُوَ تَأْيِيدُ الْمَلَائِكَةِ بِالنَّصْرِ فِي يَوْمِ بَدْرٍ وَغَيْرُ النَّصْرِ مِنَ الِاسْتِغْفَارِ فِي السَّمَاوَاتِ، فَلَا يَتَوَهَّمُ أَحَدٌ أَنَّ هَذَا يَقْتَضِي تَفْضِيلَ نُصْرَةِ
Allah'ın, Cibrîl'in ve salih müminlerin desteği zikredildikten sonra meleklerin zikredilmesinin faydası şudur: Onlardan önce zikredilenlerin desteklerinin eserleri zahirdir; Allah'ın Cibrîl vasıtasıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyetmesi ve müminler vasıtasıyla ona yardım etmesi böyledir. Allah bu iki kadını, eserleri zahirde görünmeyen başka bir desteğe, yani Bedir günü meleklerin yardımıyla gelen desteğe ve göklerde istiğfar etmeleri gibi yardımlara dikkat çekmiştir. Dolayısıyla hiç kimse bunun meleklerin yardımının, Cibrîl'in yardımından -bırakın Yüce Allah'ın yardımını- daha üstün olmasını
الْمَلَائِكَةِ عَلَى نُصْرَةِ جِبْرِيلَ بَلْهَ نُصْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
gerektirdiğini vehmetmemelidir.
وظَهِيرٌ وَصْفٌ بِمَعْنَى الْمُظَاهِرِ، أَيِ الْمُؤَيِّدِ وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الظَّهْرِ، فَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مُفَاعِلٍ مِثْلَ حَكِيمٍ بِمَعْنَى مُحْكِمٍ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ، وَفَعِيلٌ الَّذِي لَيْسَ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ أَصْلُهُ أَنْ يُطَابِقَ مَوْصُوفَهُ فِي الْإِيرَادِ وَغَيْرِهِ فَإِنْ كَانَ هُنَا خَبَرًا عَنِ الْمَلَائِكَةِ كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ كَانَ إِفْرَادُهُ عَلَى تَأْوِيلِ جَمْعِ الْمَلَائِكَةِ بِمَعْنَى الْفَوْجِ الْمُظَاهِرِ أَوْ هُوَ مِنْ إِجْرَاءِ فَعِيلٍ الَّذِي بِمَعْنَى فَاعِلٍ مَجْرَى فَعِيلٍ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ [الْأَعْرَاف: ٥٦] ، وَقَوْلِهِ: وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً [الْفرْقَان: ٥٥] وَقَوْلِهِ: وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً [النِّسَاء: ٦٩] ، وَإِنْ كَانَ خَبَرًا عَنْ جِبْرِيلَ كَانَ صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلائِكَةُ عَطْفًا عَلَى جِبْرِيلَ وَكَانَ قَوْلُهُ بَعْدَ ذلِكَ حَالًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ.
Zahîr (ظَهِيرٌ), muzâhir yani “destekleyici, yardımcı” manasında bir vasıftır ve zahr (sırt) kelimesinden türetilmiştir. Dolayısıyla daha önce { وَإِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ } buyruğunda geçtiği gibi, hakîm (حَكِيم) kelimesinin muhkim (مُحْكِم) manasına gelmesi misali, mufâil (مُفَاعِل) manasında faîl (فَعِيل) kalıbındadır. Mef‘ûl manasında olmayan faîl kalıbının aslı, zikirde ve diğer hususlarda mevsûfuna uymasıdır. Eğer burada zahir olduğu üzere meleklerin haberi ise, tekil gelmesi melekler topluluğunun “destekçi bölük” manasında tevil edilmesiyledir yahut fâil manasındaki faîl kalıbının, mef‘ûl manasındaki faîl kalıbı gibi kullanılmasındandır. Nitekim Yüce Allah'ın: { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } [A‘râf: 56], { وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً } [Furkan: 55] ve { وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً } [Nisâ: 69] buyrukları böyledir. Şayet Cibrîl'in haberi ise, { صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ } ve { الْمَلائِكَةُ } kelimeleri Cibrîl üzerine matuftur ve { بَعْدَ ذلِكَ } sözü meleklerin hali (hâl) olur.
وَفِي الْجَمْعِ بَيْنَ أَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ [التَّحْرِيم: ٣] وَبَيْنَ وَإِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ وَبَيْنَ ظَهِيرٌ تجنيسات.
{ أَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ } [Tahrîm: 3] ile { وَإِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ } ve { ظَهِيرٌ } kelimelerinin bir arada zikredilmesinde cinas sanatları vardır.
[سُورَة التَّحْرِيم (٦٦) : آيَة ٥]
[TAHRÎM SURESİ (66): AYET 5]
عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْواجاً خَيْراً مِنْكُنَّ مُسْلِماتٍ مُؤْمِناتٍ قانِتاتٍ تائِباتٍ عابِداتٍ سائِحاتٍ ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً
{ عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْواجاً خَيْراً مِنْكُنَّ مُسْلِماتٍ مُؤْمِناتٍ قانِتاتٍ تائِباتٍ عابِداتٍ سائِحاتٍ ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً } “Eğer o sizi boşarsa, Rabbi ona yerinize sizden daha hayırlı, Müslüman, mümin, boyun eğip itaat eden, tövbe eden, ibadet eden, oruç tutan [veya hicret eden], dul ve bâkire eşler verebilir.”
(٥)
“Eğer o sizi boşarsa, Rabbi ona yerinize sizden daha hayırlı, Müslüman, mümin, boyun eğip itaat eden, tövbe eden, ibadet eden, oruç tutan [veya hicret eden], dul ve bâkire eşler verebilir.” (5)
لَيْسَ هَذَا مِمَّا يَتَعَلَّقُ بِالشَّرْطِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ [التَّحْرِيم: ٤] بَلْ هُوَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ عُدِلَ بِهِ إِلَى تَذْكِيرِ جَمِيعِ أَزْوَاجِهِ بِالْحَذَرِ مِنْ أَنْ يَضِيقَ صَدْرُهُ عَنْ تَحَمُّلِ أَمْثَالِ هَذَا الصَّنِيعِ فَيُفَارِقَهُنَّ لِتُقْلِعَ الْمُتَلَبِّسَةُ وَتُحَذَّرَ غَيْرُهَا مِنْ مِثْلِ فِعْلِهَا.
Bu ayet, { وَإِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ } [Tahrîm: 4] ifadesindeki şarta bağlı bir husus değildir. Bilakis Peygamber'in, bu tür davranışları taşımaktan ötürü içinin daralıp kendilerini boşamasından sakınmaları konusunda bütün eşlerine yapılan yeni bir hatırlatmadır (isti'nâf-ı kelâm); ta ki bu fiili işleyen bundan vazgeçsin ve diğerleri de onun yaptığı gibi bir davranıştan sakındırılsın.
فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا عُقِّبَتْ بِهَا جُمْلَةُ إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما [التَّحْرِيم: ٤] الَّتِي أَفَادَتِ التَّحْذِيرَ مِنْ عِقَابٍ فِي الْآخِرَةِ إِنْ لَمْ تَتُوبَا مِمَّا جَرَى مِنْهُمَا فِي شَأْنِ رَسُول الله ﷺ، أَفَادَ هَذَا الْإِيمَاءُ إِلَى التَّحْذِيرِ مِنْ عُقُوبَةٍ دُنْيَوِيَّةٍ لَهُنَّ يَأْمُرُ اللَّهُ فِيهَا نبيئه ﷺ وَهِيَ عُقُوبَةُ الطَّلَاقِ عَلَيْهِ مَا يَحْصُلُ مِنَ الْمُؤَاخَذَةِ فِي الْآخِرَةِ إِنْ لَمْ تَتُوبَا، وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا لِاخْتِلَافِ الْغَرَضَيْنِ.
Bu cümle, başlangıç niteliğinde yeni bir cümledir (isti'nâf-ı ibtidâî). Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında kendilerinden sâdır olan şeyden tövbe etmedikleri takdirde ahiretteki bir azaptan sakındırmayı ifade eden { إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } [Tahrîm: 4] cümlesinin ardına getirilmiştir. Bu ima, tövbe etmedikleri takdirde ahirette gerçekleşecek muahezenin yanı sıra, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e emredeceği dünyevî bir cezadan, yani boşanma cezasından sakındırmayı ifade etmiştir. Bu sebeple iki farklı gayeden ötürü bir önceki cümleden fasledilmiştir (atıfsız bırakılmıştır).
وَفِي قَوْلِهِ: عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ إِيجَازٌ بِحَذْفِ مَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ إِبْدَالُهُنَّ مِنْ تَقْدِيرِ إِنْ فَارَقَكُنَّ. فَالتَّقْدِيرُ: عَسَى أَنْ يُطَلِّقَكُنَّ هُوَ (وَإِنَّمَا يُطَلِّقُ بِإِذْنِ رَبِّهِ) أَنْ يُبْدِلَهُ رَبُّهُ بِأَزْوَاجٍ خَيْرٍ مِنْكُنَّ.
Yüce Allah'ın: { عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ } buyruğunda, onların değiştirilmesinin kendisine bağlı olduğu “şayet sizden ayrılırsa” takdiri hazfedilerek bir îcâz yapılmıştır. İfadenin takdiri şöyledir: “Şayet o sizi boşarsa -ki o ancak Rabbinin izniyle boşar- Rabbi ona sizin yerinize sizden daha hayırlı eşler verebilir.”
وَفِي هَذَا مَا يُشِيرُ إِلَى الْمَعْنَى الرَّابِعَ عَشَرَ وَالْخَامِسَ عَشَرَ مِنْ مَعَانِي الْمَوْعِظَةِ
Bunda, daha önce zikrettiğimiz öğüt ve irşat
وَالْإِرْشَادِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا آنِفًا.
manalarının on dördüncüsüne ve on beşincisine işaret eden hususlar vardır.
وعَسى هُنَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّحْقِيقِ وَإِيثَارُهَا هُنَا لِأَنَّ هَذَا التَّبْدِيلَ مُجَرَّدُ فَرْضٍ وَلَيْسَ بِالْوَاقِعِ لِأَنَّهُنَّ لَا يُظَنُّ بِهِنَّ عَدَمَ الْإِرْعُواءِ عَمَّا حُذِّرْنَ مِنْهُ، وَفِي قَوْلِهِ: خَيْراً مِنْكُنَّ تَذْكِيرٌ لَهُنَّ بِأَنَّهُنَّ مَا اكْتَسَبْنَ التَّفْضِيلَ عَلَى النِّسَاءِ إِلَّا مِنْ فَضْلِ زَوْجِهِنَّ عِنْدَ اللَّهِ وَإِجْرَاءُ الْأَوْصَافِ الْمُفَصَّلَةِ بَعْدَ الْوَصْفِ الْمُجْمَلِ وَهُوَ خَيْراً مِنْكُنَّ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ أُصُولَ التَّفْضِيلِ مَوْجُودَة فِيهِنَّ فيكمل اللاء يتزوجهن النبيء ﷺ فَضْلٌ عَلَى بَقِيَّةِ النِّسَاءِ بِأَنَّهُنَّ صِرْنَ أَزْوَاجًا للنبيء ﷺ.
Buradaki ‘asâ (عَسى) kelimesi tahkik için kullanılmıştır. Burada bu lafzın tercih edilmesi, bu değiştirmenin bir vaka olmayıp sırf bir faraziyeden ibaret olmasındandır; zira onların sakındırıldıkları şeyden vazgeçmeyecekleri zannedilmez. { خَيْراً مِنْكُنَّ } buyruğunda ise kadınlara karşı üstünlüğü ancak eşlerinin Allah katındaki fazileti sayesinde kazandıklarına dair bir hatırlatma vardır. { خَيْراً مِنْكُنَّ } şeklindeki mücmel vasıftan sonra detaylı vasıfların peş peşe getirilmesi, üstünlüğün asıl unsurlarının kendilerinde bulunduğuna, dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evleneceği kadınların da sırf Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e eş olmaları sebebiyle diğer kadınlara karşı faziletlerinin tamamlanacağına dikkat çekmek içindir.
وَهَذِهِ الْآيَةُ إِلَى قَوْلِهِ: خَيْراً مِنْكُنَّ نَزَلَتْ مُوَافِقَةً لِقَوْلِ عُمَرَ لِابْنَتِهِ حَفْصَةَ ﵄ مِثْلَ هَذَا اللَّفْظِ وَهَذَا مِنَ الْقُرْآنِ الَّذِي نَزَلَ وِفَاقًا لِقَوْلِ عُمَرَ أَوْ رَأْيِهِ تَنْوِيهًا بِفَضْلِهِ.
Bu ayet, { خَيْراً مِنْكُنَّ } kısmına kadar, Ömer'in kızı Hafsa'ya radıyallâhu anhümâ söylediği sözün lafzına birebir muvafık olarak inmiştir. Bu da Ömer'in faziletini yüceltmek üzere onun sözüne veya görüşüne muvafık olarak inen Kur'an ayetlerindendir.
وَقَدْ
Nitekim
وَرَدَتْ فِي حَدِيثٍ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» وَاللَّفْظُ لِلْبُخَارِيِّ «عَنْ عُمَرَ قَالَ: وَافَقْتُ رَبِّي فِي ثَلَاثٍ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوِ اتَّخَذْتَ مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى، فَنَزَلَتْ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى [الْبَقَرَة: ١٢٥] ، وَقُلْتُ: «يَدْخُلُ عَلَيْكَ الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ فَلَوْ أَمَرْتَ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْحِجَابِ» فَأَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ الْحِجَابِ. وَبَلَغَنِي مُعَاتَبَةُ النَّبِيءِ بَعْضَ نِسَائِهِ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِنَّ فَقُلْتُ: إِنِ انْتَهَيْتُنَّ أَوْ لِيُبَدِّلَنَّ اللَّهُ
Sahîhayn'da yer alan bir hadiste -lafız Buhârî'ye ait olmak üzere- şöyle varit olmuştur: “Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Üç hususta Rabbime muvafakat ettim: ‘Ey Allah'ın Resûlü, Makâm-ı İbrâhim'i namazgâh edinseniz’ dedim; bunun üzerine { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } [Bakara: 125] ayeti indi. ‘Huzuruna iyi kimse de kötü kimse de giriyor, müminlerin annelerine tesettürü emretsen’ dedim; Allah hicap ayetini indirdi. Peygamber'in bazı hanımlarını azarladığı haberi bana ulaştı; bunun üzerine onların yanına girdim ve: ‘Ya bundan vazgeçersiniz ya da Allah [Peygamberine sizden daha hayırlı eşler verir]’ dedim...”
رَسُولَهُ خَيْرًا مِنْكُنَّ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْواجاً خَيْراً مِنْكُنَّ مُسْلِماتٍ
Allah’ın Resûlüne sizden daha hayırlı eşler verir’ dedim. Bunun üzerine Allah { عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْواجاً خَيْراً مِنْكُنَّ مُسْلِماتٍ }
الْآيَةَ.
ayetini sonuna kadar indirdi.”
وَهِيَ مَوْعِظَةٌ بِأَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لَهُ بِطَلَاقِهِنَّ وَأَنَّهُ تَصِيرُ لَهُ أَزْوَاجٌ خَيْرٌ مِنْهُنَّ.
Bu, Allah'ın Peygamber'e onları boşamasına izin vereceği ve onun kendilerinden daha hayırlı eşlere sahip olacağı yönünde bir öğüttür.
وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى الْمَعْنَى السَّادِسَ عَشَرَ مِنْ مَوَاعِظِ هَذِهِ الْآيِ.
Bu da bu ayetlerdeki öğütlerin on altıncı anlamına işarettir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَنْ يُبْدِلَهُ بِتَشْدِيدِ الدَّالِّ مُضَارِعِ بَدَّلَ. وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ بِتَخْفِيفٍ مُضَارِعِ أَبْدَلَ.
Cumhur { أَنْ يُبْدِلَهُ } lafzını, beddele (بَدَّلَ) fiilinin muzarisi olarak dal (د) harfinin şeddesiyle [yübbedilehû] okumuştur. Ya‘kûb ise ebdele (أَبْدَلَ) fiilinin muzarisi olarak şeddesiz [yübdilehû] okumuştur.