وَالْمُسْلِمَاتُ: الْمُتَّصِفَاتُ بِالْإِسْلَامِ. وَالْمُؤْمِنَاتُ: الْمُصَدِّقَاتُ فِي نُفُوسِهِنَّ.
Müslimât (الْمُسْلِمَاتُ); İslam vasfına sahip olanlar demektir. Müminât (الْمُؤْمِنَاتُ) ise; kalpleriyle tasdik eden kadınlar demektir.
وَالْقَانِتَاتُ: الْقَائِمَاتُ بِالطَّاعَةِ أَحْسَنَ قِيَامٍ. وَتَقَدَّمَ الْقُنُوتُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٣٨] . وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ [٣١] .
Kânitât (الْقَانِتَاتُ); itaati en güzel şekilde yerine getiren kadınlar demektir. Kunût (الْقُنُوتُ) kavramı daha önce Yüce Allah'ın Bakara Suresi'ndeki [238] { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “ve gönülden boyun eğerek Allah’ın huzuruna durun” buyruğunda ve Ahzâb Suresi'ndeki [31] { وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ } “İçinizden kim Allah’a ve Resûlü’ne itaat ederse” buyruğunda geçmişti.
وَفِي هَذَا الْوَصْفِ إِشْعَارٌ بِأَنَّهُنَّ مُطِيعَاتٌ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ فَفِيهِ تَعْرِيضٌ لِمَا وَقَعَ مِنْ تَقْصِيرِ إِحْدَاهُنَّ فِي ذَلِكَ فَعَاتَبَهَا اللَّهُ وَأَيْقَظَهَا لِلتَّوْبَةِ.
Bu vasıfta, onların Allah'a ve Resûlüne itaatkâr olduklarını hissettirme vardır; dolayısıyla bunda onlardan birinin bu konuda sergilediği kusura dair üstü kapalı bir ima (ta‘rîz) bulunmaktadır ki Allah onu azarlamış ve tövbeye yönlendirmiştir.
وَالتَّائِبَاتُ: الْمُقْلِعَاتُ عَنِ الذَّنْبِ إِذَا وَقَعْنَ فِيهِ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِإِعَادَةِ التَّحْرِيضِ عَلَى التَّوْبَةِ مِنْ ذَنْبِهِمَا الَّتِي أُمِرَتَا بِهَا بِقَوْلِهِ: إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ [التَّحْرِيم: ٤] .
Tâibât (التَّائِبَاتُ); günaha düştüklerinde ondan vazgeçen kadınlar demektir. Bunda, { إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ } [Tahrîm: 4] “Eğer ikiniz de Allah’a tövbe ederseniz” buyruğuyla emrolundukları günahlarından tövbe etmeye teşviki yineleme iması vardır.
وَالْعَابِدَاتُ: الْمُقْبِلَاتُ عَلَى عِبَادَةِ اللَّهِ وَهَذِهِ الصِّفَاتُ تُفِيدُ الْإِشَارَةَ إِلَى فَضْلِ هَذِهِ التَّقْوَى وَهُوَ الْمَعْنَى السَّابِعَ عَشَرَ مِنْ مَعَانِي الْعِبْرَةِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ.
Âbidât (الْعَابِدَاتُ); Allah'a ibadete yönelen kadınlar demektir. Bu sıfatlar, bu takvanın faziletine işaret eder ki bu da bu ayetlerdeki ibret manalarının on yedincisidir.
وَالسَّائِحَاتُ: الْمُهَاجِرَاتُ وَإِنَّمَا ذُكِرَ هَذَا الْوَصْفُ لِتَنْبِيهِهِنَّ عَلَى أَنَّهُنَّ إِنْ كُنَّ يَمْتُنَّ بِالْهِجْرَةِ فَإِنَّ الْمُهَاجِرَاتِ غَيْرَهُنَّ كَثِيرٌ، وَالْمُهَاجِرَاتُ أَفْضَلُ مِنْ غَيْرِهِنَّ، وَهَذِهِ الصِّفَةُ تُشِيرُ إِلَى الْمَعْنَى الثَّامِنَ عَشَرَ مِنْ مَعَانِي الِاعْتِبَارِ فِي هَذِهِ الْآيِ.
Sâihât (السَّائِحَاتُ); hicret eden kadınlar demektir. Bu vasfın zikredilmesi, hicret etmiş olmakla bir ayrıcalık görseler bile hicret eden başka pek çok kadının bulunduğuna ve hicret edenlerin diğerlerinden daha üstün olduğuna dikkat çekmek içindir. Bu sıfat, bu ayetlerdeki ibret manalarının on sekizincisine işaret etmektedir.
وَهَذِهِ الصِّفَاتُ انْتَصَبَتْ عَلَى أَنَّهَا نُعُوتٌ لِ أَزْواجاً، وَلَمْ يُعْطَفْ بَعْضُهَا على بعض الْوَاو، لِأَجْلِ التَّنْصِيصِ عَلَى ثُبُوتِ جَمِيعِ تِلْكَ الصِّفَاتِ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ وَلَوْ عُطِفَتْ بِالْوَاوِ لِاحْتِمَلِ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ لِلتَّقْسِيمِ، أَيْ تَقْسِيمِ الْأَزْوَاجِ إِلَى مَنْ يَثْبُتُ لَهُنَّ بَعْضُ تِلْكَ الصِّفَاتِ دُونَ بَعْضٍ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمَّا أُرِيدَتْ إِفَادَةُ ثُبُوتِ إِحْدَى صِفَتَيْنِ دُونَ أُخْرَى مِنَ النَّعْتَيْنِ الْوَاقِعَيْنِ بَعْدَ ذَلِكَ كَيْفَ عُطِفَ بِالْوَاوِ قَوْلُهُ:
Bu sıfatlar, { أَزْواجاً } lafzının sıfatları (na‘t) olarak mansuptur. Bu sıfatların bir kısmı diğerine vav ile atfedilmemiştir; zira bu sıfatların tamamının her bir kadında sabit olduğunu kesin olarak belirtmek amaçlanmıştır. Şayet vav ile atfedilseydi, vavın taksim için olması, yani eşlerin bu sıfatların bazısına sahip olup bazısına sahip olmayanlar şeklinde kısımlara ayrılması muhtemel olurdu. Görmez misin ki daha sonra gelen iki sıfattan birinin sabit olup diğerinin sabit olmamasını ifade etmek murad edilince,
وَأَبْكاراً لِأَنَّ الثَّيِّبَاتِ لَا يُوصَفْنَ بِأَبْكَارٍ.
{ وَأَبْكاراً } buyruğu nasıl vav ile atfedilmiştir; zira dul kadınlar bakire olarak nitelenemez,
وَالْأَبْكَارُ لَا يُوصَفْنَ بِالثَّيِّبَاتِ. قُلْتُ وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مُسْلِماتٍ، إِلَى قَوْلِهِ:
bakireler de dul olarak nitelenemez. Derim ki: Yüce Allah'ın { مُسْلِماتٍ } buyruğundan
سائِحاتٍ مُحَسِّنُ الْكَلَامِ الْمُتَّزِنِ إِذْ يَلْتَئِمُ مِنْ ذَلِكَ بَيْتٌ مِنْ بَحْرِ الرَّمَلِ التَّامِّ:
{ سائِحاتٍ } buyruğuna kadar olan kısımda vezinli söz güzelliği (bedî‘ sanatı) vardır; çünkü buradan tam remel bahrinden bir beyit oluşmaktadır:
فَاعِلَتُنْ فَاعِلَتُنْ فَاعِلَتُنْ ... فَاعِلَاتُنْ فَاعِلَاتُنْ فَاعِلَتُنْ
Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün ... Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün
وَوَجْهُ هَذَا التَّفْصِيلِ فِي الزَّوْجَاتِ الْمُقَدَّرَاتِ لِأَنَّ كِلْتَا الصِّفَتَيْنِ مَحَاسِنُهَا عِنْدَ الرِّجَالِ فَالثَّيِّبُ أَرْعَى لِوَاجِبَاتِ الزَّوْجِ وَأَمْيَلُ مَعَ أَهْوَائِهِ وَأَقْوَمُ عَلَى بَيْتِهِ وَأَحْسَنُ لِعَابًا وَأَبْهَى زِينَةً وَأَحْلَى غَنْجًا.
Takdir edilen eşler hakkındaki bu tafsilatın sebebi şudur: Çünkü bu iki sıfatın her ikisinin de erkekler katında güzellikleri vardır. Dul kadın kocasının haklarını daha iyi gözetir, onun arzularına daha meyillidir, evini daha iyi idare eder, cilvesi daha güzel, süsü daha gösterişli ve işvesi daha tatlıdır.
وَالْبِكْرُ أَشَدُّ حَيَاءً وَأَكْثَرَ غِرَارَةً وَدَلَّا وَفِي ذَلِكَ مَجْلَبَةٌ لِلنَّفْسِ، وَالْبِكْرُ لَا تَعْرِفُ رَجُلًا قَبْلَ زَوْجِهَا فَفِي نُفُوسِ الرِّجَالِ خَلْقٌ مِنَ التَّنَافُسِ فِي الْمَرْأَةِ الَّتِي لَمْ يَسْبِقْ إِلَيْهَا غَيْرُهُمْ.
Bakire ise daha çok utangaçtır, tecrübesizliği ve nazı daha fazladır; bunda da nefsi çeken bir yön vardır. Ayrıca bakire, kocasından önce hiçbir erkeği tanımamıştır; nitekim erkeklerin tabiatında kendilerinden önce başkasının varmadığı kadına karşı bir yarışma arzusu yaratılmıştır.
فَمَا اعْتَزَّتْ وَاحِدَةٌ مِنْ أَزوَاج النبيء ﷺ بِمَزِيَّةٍ إِلَّا وَقَدْ أَنْبَأَهَا اللَّهُ بِأَنْ سَيُبْدِلَهُ خَيْرًا مِنْهَا فِي تِلْكَ الْمَزِيَّةِ أَيْضًا.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından hiçbiri bir meziyetle övünmemiştir ki Allah o meziyette de kendisine ondan daha hayırlısını vereceğini bildirmiş olmasın.
وَهَذَا هُوَ الْمَعْنَى التَّاسِعَ عَشَرَ مِنْ مَعَانِيَ الْمَوْعِظَةِ وَالتَّأْدِيبِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ.
Bu da bu ayetlerdeki öğüt ve tedip manalarının on dokuzuncusudur.
وَتَقْدِيمُ وَصْفِ ثَيِّباتٍ لِأَنَّ أَكْثَرَ أَزوَاج النبيء ﷺ لَمَّا تَزَوَّجْهُنَّ كُنَّ ثَيِّبَاتٍ. وَلَعَلَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْمَلَامَ الْأَشَدَّ مُوَجَّهٌ إِلَى حَفْصَةَ قَبْلَ عَائِشَةَ وَكَانَتْ حَفْصَةُ مِمَّنْ تَزَوَّجَهُنَّ ثَيِّبَاتٍ وَعَائِشَةُ هِيَ الَّتِي تَزَوَّجَهَا بِكْرًا. وَهَذَا التَّعْرِيضُ أُسْلُوبٌ مِنْ أَسَالِيبِ التَّأْدِيبِ كَمَا قِيلَ:
{ ثَيِّباتٍ } vasfının öne geçirilmesi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının çoğunun evlendiğinde dul olmalarından ötürüdür. Belki de bu, daha şiddetli kınamanın Âişe'den önce Hafsa'ya yönelik olduğuna bir işarettir; zira Hafsa onun dul olarak evlendiklerindendi, Âişe ise bakire olarak evlendiği hanımıydı. Bu üstü kapalı ima (ta‘rîz), bir terbiye üslubudur; nitekim şöyle denilmiştir:
«الْحُرُّ تَكْفِيهِ الْإِشَارَةُ» .
“Ârife bir işaret yeter.”
وَهَذَا هُوَ الْمَعْنَى الْعِشْرُونَ مِنْ مَغْزَى آدَابِ هَذِهِ الْآيَاتِ.
Bu da bu ayetlerin edebî gayelerinin yirmincisidir.
وَمِنْ غرائب الْمسَائِل الأديبة الْمُتَعَلِّقَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً زَعَمَهَا ابْنُ خَالَوِيهِ وَاوًا لَهَا اسْتِعْمَالٌ خَاصٌّ وَلَقَّبَهَا بِوَاوِ الثَّمَانِيَةِ (بِفَتْحِ الْمُثَلَّثَةِ وَتَخْفِيفِ التَّحْتِيَّةِ بَعْدَ النُّونِ) وَتَبِعَهُ جَمَاعَةٌ ذَكَرُوا مِنْهُمُ الْحَرِيرِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ
Bu ayetle ilgili edebî meselelerin gariplerinden (ilginç ve nadir olanlarından) biri de Yüce Allah'ın { ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَاراً } “dul ve bâkireler” buyruğundaki vâv harfini, İbn Hâleveyh'in özel bir kullanımı olan bir vâv sayması ve onu vâv-ı semâniye (sekiz vâvı; [peltek se harfinin] fethası ve nûn harfinden sonraki yâ'nın şeddesiz okunuşuyla) olarak isimlendirmesidir. Aralarında el-Harîrî ve es-Sa‘lebî'nin de zikredildiği bir grup da ona tâbi olmuştur.
النَّيْسَابُورِيُّ الْمُفَسِّرُ وَالْقَاضِي الْفَاضِلُ. أَنَّهُمُ اسْتَخْرَجُوا مِنَ الْقُرْآنِ أَنَّ مَا فِيهِ مَعْنَى عَدَدِ ثَمَانِيَةٍ تَدْخُلُ عَلَيْهِ وَاوٌ وَيَظْهَرُ مِنَ الْأَمْثِلَةِ الَّتِي مَثَّلُوا بِهَا أَنَّهُمْ يَعْتَبِرُونَ مَا دَلَّ عَلَى أَمْرٍ مَعْدُودٍ بِعَدَدٍ كَمَا فِيهِ سَوَاءً كَانَ وَصْفًا مُشْتَقًّا مِنْ عَدَدِ ثَمَانِيَةٍ أَوْ كَانَ ذَاتًا ثَامِنَةً أَوْ كَانَ يَشْتَمِلُ عَلَى ثَمَانِيَةٍ سَوَاء كَانَ ذَلِك مُفْرَدًا أَوْ كَانَ جُمْلَةً. فَقَدْ مَثَّلُوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ [١١٢] : التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ. قَالُوا لَمْ يُعْطَفِ الصِّفَاتُ الْمَسْرُودَةُ بِالْوَاوِ إِلَّا عِنْدَ الْبُلُوغِ إِلَى الصِّفَةِ الثَّامِنَةِ وَهِيَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَجَعَلُوا مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ آيَةَ سُورَةِ التَّحْرِيمِ إِذْ لَمْ يُعْطَفْ مِنَ الصِّفَاتِ الْمَبْدُوءَةِ بِقَوْلِهِ: مُسْلِماتٍ إِلَّا الثَّامِنَةُ وَهِيَ وَأَبْكاراً ومثلوا لما وصف فِيهِ بِوَصْفٍ ثَامِنٍ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [٢٢] . فَلَمْ يُعْطَفْ رابِعُهُمْ وَلَا سادِسُهُمْ وَعُطِفَتِ الْجُمْلَةُ الَّتِي وَقَعَ فِيهَا وَصْفُ الثَّامِنِ بِوَاوِ عَطْفِ الْجُمَلِ. وَمَثَّلُوا لِمَا فِيهِ كَلِمَةُ ثَمَانِيَةٍ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: سَخَّرَها عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيالٍ وَثَمانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُوماً فِي سُورَةِ الْحَاقَّةِ [٧] . وَمَثَّلُوا لِمَا يَشْتَمِلُ عَلَى ثَمَانِيَةِ أَسْمَاءٍ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الزُّمَرِ [٧٣] : وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها قَالُوا جَاءَتْ جُمْلَةُ وَفُتِحَتْ هَذِهِ بِالْوَاو وَلم تجىء أُخْتُهَا الْمَذْكُورَةُ قَبْلَهَا وَهِيَ وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها [الزمر: ٧١] . لِأَنَّ أَبْوَابَ الْجَنَّةِ ثَمَانِيَةٌ.
müfessir en-Neysâbûrî ve Kâdî el-Fâdıl'ın da aralarında bulunduğu bir grup da ona uymuştur. Onlar Kur'an'dan, sekiz sayısı anlamı taşıyan her şeye vav harfinin dâhil olduğu sonucunu çıkarmışlardır. Verdikleri örneklerden anlaşıldığına göre onlar, ister sekiz sayısından türetilmiş bir vasıf olsun, ister sekizinci bir varlık olsun, ister tekil ya da cümle olsun sekiz sayısını içeren bir şey olsun, bu sayı ile sayılan bir şeye delalet eden her şeyi aynı kabul etmektedirler. Nitekim Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki [112] şu buyruğu örnek vermişlerdir: { التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “Tövbe edenler, ibadet edenler, hamdedenler, oruç tutanlar, rükû edenler, secde edenler, iyiliği emredip kötülükten alıkoyanlar...” Demişlerdir ki: Peş peşe sıralanan sıfatlar, ancak sekizinci sıfata, yani { وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “kötülükten alıkoyanlar” ifadesine ulaşıldığında vav ile atfedilmiştir. Tahrîm Suresi'ndeki ayeti de bu kabilden saymışlardır; zira { مُسْلِماتٍ } buyruğuyla başlayan sıfatlardan sadece sekizincisi, yani { وَأَبْكاراً } sıfatı vav ile atfedilmiştir. Sekizinci bir vasıfla nitelenen duruma da Kehf Suresi'ndeki [22] şu ayeti örnek göstermişlerdir: { وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } “Onlar yedi kişidir, sekizincileri köpekleridir diyecekler”. Burada dördüncüleri ve altıncıları vav ile atfedilmemiş, sekizinci vasfın yer aldığı cümle ise cümleleri bağlayan atıf vavı ile atfedilmiştir. İçinde sekiz kelimesi geçen duruma Hâkka Suresi'ndeki [7] şu ayeti örnek göstermişlerdir: { سَخَّرَها عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيالٍ وَثَمانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُوماً } “Allah o rüzgârı üzerlerine yedi gece, sekiz gün aralıksız estirdi”. Sekiz isim içeren duruma ise Zümer Suresi'ndeki [73] şu buyruğu örnek vermişlerdir: { وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها } “Rablerine karşı gelmekten sakınanlar ise bölük bölük cennete sevk edilirler. Oraya vardıklarında kapıları açılmış olur”. Demişlerdir ki: Buradaki { وَفُتِحَتْ } cümlesi vav ile gelmiş, ancak ondan önce zikredilen dengi, yani { وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها } [Zümer: 71] “İnkâr edenler bölük bölük cehenneme sevk edilirler. Oraya vardıklarında kapıları açılır” ayeti vavsız gelmiştir; çünkü cennetin kapıları sekiz tanedir.
وَتَرَدَّدَتْ كَلِمَاتُهُمْ فِي أَنَّ هَذِهِ الْوَاوَ مِنْ صِنْفِ الْوَاوِ الْعَاطِفَةِ يَمْتَازُ عَنِ الصِّنْفِ الْآخَرِ يَلْزَمُ ذِكْرُهُ إِذَا كَانَ فِي الْمَعْطُوفِ مَعْنَى الثَّامِنِ أَوْ مِنْ صَنْفِ الْوَاوِ الزَّائِدَةِ.
Onların sözleri, bu vavın diğer atıf vavı türünden ayrılan ve matufta sekizinci olma anlamı bulunduğunda zikredilmesi gereken bir atıf vavı türü mü yoksa zâit vav türünden mi olduğu hususunda tereddütlüdür.
وَذَكَرَ الدَّمَامِينِيُّ فِي «الْحَوَاشِيَ» الْهِنْدِيَّةِ عَلَى «الْمُغْنِي» أَنَّهُ رَأَى فِي «تَفْسِيرِ الْعِمَادِ الْكِنْدِيِّ» قَاضِي الْإِسْكَنْدَرِيَّةِ (الْمُتَوَفَّى فِي نَحْوِ عِشْرِينَ وَسَبْعِمِائَةٍ) نِسْبَةَ الْقَوْلِ بِإِثْبَاتِ وَاوِ
Demâmînî, el-Muğnî üzerine yazdığı el-Havâşi’l-Hindiyye'de, İskenderiye Kadısı İmâd el-Kindî'nin (ö. yaklaşık 720) tefsirinde vâv-ı
الثَّمَانِيَةِ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ الْكَفِيفِ الْمَالِقِيِّ النَّحْوِيِّ الْغِرْنَاطِيِّ مِنْ عُلَمَاءِ غِرْنَاطَةَ فِي مُدَّةِ الْأَمِيرِ ابْنِ حَبُوسَ (بِمُوَحَدَةٍ بَعْدَ الْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ) هُوَ بَادِيسُ بْنُ حَبُوسَ صَاحِبُ غِرْنَاطَةَ سَنَةَ ٤٢٠.
semâniyeyi ispat etme görüşünün, 420 yılında Gırnata hâkimi olan Emîr İbn Habûs (noktasız hâ'dan sonra tek noktalı bâ ile) —ki o Bâdîs b. Habûs'tur— dönemindeki Gırnata âlimlerinden Nahivci Gırnatalı Abdullah el-Kefîf el-Mâlekî'ye nispet edildiğini gördüğünü zikretmiştir.
وَذَكَرَ السُّهَيْلِيُّ فِي «الرَّوْضِ الْأَنِفِ» عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى نُزُولِ سُورَةِ الْكَهْفِ أَنَّهُ أَفْرَدَ الْكَلَامَ عَلَى الْوَاوِ الَّتِي يُسَمِّيهَا بَعْضُ النَّاسِ وَاوَ الثَّمَانِيَةِ بَابًا طَوِيلًا وَلَمْ يُبْدِ رَأْيَهُ فِي إِثْبَاتِهَا وَلَمْ أَقِفْ عَلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي أَفْرَدَ فِيهِ الْكَلَامَ عَلَيْهَا. وَيَظْهَرُ أَنَّهُ غَيْرُ مُوَافِقٍ عَلَى
Süheylî de er-Ravdu'l-Ünüf adlı eserinde Kehf Suresi'nin inişini ele alırken, bazı kimselerin vâv-ı semâniye dedikleri bu vav konusuna uzun bir müstakil bölüm ayırdığını belirtmiş ancak onun varlığını ispat hususunda kendi görüşünü ortaya koymamıştır. Bu konuyu müstakil olarak ele aldığı yeri ise tespit edemedim. Görünen o ki o,
إِثْبَاتِ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ لَهَا. وَمن عَجِيب الصُّدَفِ مَا اتَّفَقَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الْأَرْبَعِ مِنْ مُثِيرِ شُبْهَةٍ لِلَّذِينَ أَثْبَتُوا هَذَا الْمَعْنَى فِي مَعَانِي الْوَاوِ. وَمِنْ غَرِيبِ الْفِطْنَةِ تَنَبُّهُ الَّذِي أَنْبَأَ بِهَذَا.
bu vav için böyle bir kullanımın kabul edilmesine katılmamaktadır. Bu anlamı vavın manaları arasında sayanlar için bu dört ayette şüphe uyandırıcı hususların denk gelmesi şaşılacak bir tesadüftür. Buna dikkat çeken kimsenin anlayışındaki gariplik de şaşırtıcıdır.
وَذَكَرَ ابْنُ الْمُنِيرِ فِي «الِانْتِصَافِ» أَنَّ شَيْخَهُ ابْنُ الْحَاجِبِ ذَكَرَ لَهُ أَنَّ الْقَاضِي الْفَاضِلَ عَبْدَ الرَّحِيمِ الْبَيْسَانِيَّ الْكَاتِبَ كَانَ يَعْتَقِدُ أَنَّ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَبْكاراً هِيَ الْوَاوُ الَّتِي سَمَّاهَا بَعْضُ ضَعَفَةِ النُّحَاةِ وَاوَ الثَّمَانِيَةِ. وَكَانَ الْفَاضِلُ يَتَبَجَّحُ بِاسْتِخْرَاجِهَا زَائِدَةً عَلَى الْمَوَاضِعِ الثَّلَاثَةِ الْمَشْهُورَةِ إِلَى أَنْ ذَكَرَهُ يَوْمًا بِحَضِيرَةِ أَبِي الْجُودِ النَّحْوِيِّ الْمُقْرِي، فَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ وَاهِمٌ فِي عَدِّهَا مِنْ ذَلِكَ الْقَبِيلِ وَأَحَالَ الْبَيَانَ عَلَى الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي دُعَاءِ اللُّزُومِ إِلَى الْإِتْيَانِ بِالْوَاوِ هُنَا لِامْتِنَاعِ اجْتِمَاعِ هَذَيْنِ الصِّنْفَيْنِ فِي مَوْصُوفٍ وَاحِدٍ.
İbnü'l-Münîr el-İntisâf'ta, hocası İbnü'l-Hâcib'in kendisine Kâdî el-Fâdıl Abdürrahîm el-Beysânî el-Kâtib'in Yüce Allah'ın { وَأَبْكاراً } buyruğundaki vavın bazı zayıf nahivcilerin vâv-ı semâniye dediği vav olduğuna inandığını nakletmiştir. Fâdıl, meşhur üç yerin dışında bu vavı tespit etmiş olmakla övünür dururdu; ta ki bir gün Nahivci ve Mukri Ebu'l-Cûd'un huzurunda bunu zikredene kadar. Ebu'l-Cûd onlara onun bunu bu kabilden saymakla yanılgıya düştüğünü açıklamış ve bu açıklamayı Zemahşerî'nin, mevsuf tek bir fertte bu iki sınıfın birleşmesinin imkânsızlığı sebebiyle burada vav getirilmesinin zorunluluğuna dair zikrettiği manaya havale etmiştir.
فَأَنْصَفَهُ الْفَاضِلُ وَقَالَ: أَرْشَدْتَنَا يَا أَبَا الْجُودِ.
Bunun üzerine el-Fâdıl ona hakkını teslim ederek: “Bize doğru yolu gösterdin ey Ebu'l-Cûd” demiştir.
قُلْتُ: وَأَرَى أَنَّ الْقَاضِيَ الْفَاضِلَ تَعَجَّلَ التَّسْلِيمَ لِأَبِي الْجُودِ إِذْ كَانَ لَهُ أَنْ يَقُولَ: إِنَّا لَمْ نَلْتَزِمْ أَنْ يَكُونَ الْمَعْدُودُ الثَّامِنُ مُسْتَقِلًّا أَوْ قَسِيمًا لِغَيْرِهِ وَإِنَّمَا تَتَبَّعْنَا مَا فِيهِ إِشْعَارٌ بِعَدَدِ ثَمَانِيَةٍ.
Derim ki: Bana göre Kâdî el-Fâdıl, Ebu'l-Cûd'un sözünü kabul etmekte acele etmiştir; zira şöyle diyebilirdi: “Biz sekizinci sayılan şeyin müstakil veya diğerinin karşıtı olmasını şart koşmadık, biz sadece sekiz sayısını hissettiren durumları takip ettik.”
وَنَقَلَ الطِّيبِيُّ وَالْقَزْوِينِيُّ فِي «حَاشِيَتِي الْكَشَّافِ» أَنَّهُ رَوَى عَنْ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» أَنَّهُ قَالَ: الْوَاوُ تَدْخُلُ فِي الثَّامِنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ [الْكَهْف: ٢٢] ، وَقَوْلِهِ: وَفُتِحَتْ أَبْوابُها [الزمر: ٧٣] وَيُسَمُّونَهُ وَاوَ الثَّمَانِيَةِ وَهِيَ كَذَلِكَ، وَلَيْسَ بِشَيْءٍ. قَالَ الرَّاوِي عَنْهُ وَقَدْ قَالَ لَنَا عِنْدَ قِرَاءَةِ هَذَا الْمَوْضِعِ: أَنْسَيْتُمْ وَاوَ الثَّمَانِيَةِ عِنْدَ جَوَابِي هَذَا (أَيْ يَلُومُهُمْ عَلَى إِهْمَالِهِمْ ذَلِكَ الْمَعْنَى فِي تِلْكَ الْآيَةِ) أَيْ هُوَ جَوَابٌ حَسَنٌ وَذَلِكَ خَطَأٌ مَحْضٌ لَا يَجُوزُ أَنْ يُؤْخَذَ بِهِ اه.
Tîbî ve Kazvînî, el-Keşşâf'a yazdıkları hâşiyelerinde Keşşâf sahibinden şöyle nakletmişlerdir: “Vav, Yüce Allah'ın { وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } [Kehf: 22] ve { وَفُتِحَتْ أَبْوابُها } [Zümer: 73] buyruklarında olduğu gibi sekizinciye dâhil olur; buna vâv-ı semâniye derler ki bu da böyledir ve kayda değer bir şey değildir.” Ondan rivayet eden râvi der ki: Bu yeri okurken bize şöyle demiştir: “Benim bu cevabım karşısında vâv-ı semâniyeyi unuttunuz mu?” (yani o ayetteki bu manayı ihmal ettikleri için onları kınamaktadır), yani bu güzel bir cevaptır ve [vâv-ı semâniye iddiası] asla itibar edilmemesi gereken sırf bir hatadır, [nakil sonu].
قُلْتُ: وَهَذَا يُخَالِفُ صَرِيحَ كَلَامِهِ فِي «الْكَشَّافِ» فَلَعَلَّ الرَّاوِيَ لَمْ يُحْسِنْ تَحْرِيرَ مُرَادِ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» ، أَوْ لَعَلَّ صَاحِبَ «الْكَشَّافِ» لَمْ يَرَ مُنَافَاةً بَيْنَ لُزُومِ ذِكْرِ الْوَاوَيْنِ اقْتِضَاءَ الْمَقَامِ ذِكْرُهَا بِأَنَّ الْمَعْطُوفَ بِهَا ثَامِنٌ فِي الذِّكْرِ فَإِنَّ النُّكَتَ لَا تَتَزَاحَمُ فَتَأَمَّلْ بِتَدْقِيقٍ.
Derim ki: Bu, onun el-Keşşâf'taki sarih sözüne aykırıdır. Muhtemelen râvi, Keşşâf sahibinin muradını tam olarak zapt edememiştir ya da Keşşâf sahibi iki vavın zikredilme zorunluluğu ile makamın onun zikrini gerektirmesi arasında —kendisiyle atfedilenin zikirde sekizinci olması bakımından— bir çelişki görmemiştir; zira edebî nükteler birbirine engel teşkil etmez. Bunu dikkatle düşün!
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى وَاوِ الثَّمَانِيَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْآيَةُ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ [١١٢] . وَعِنْدَ قَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [٢٢] ، وَتَقَدَّمَتْ فِي سُورَةِ الزُّمَرِ وَفِي سُورَة الحاقة.
Vâv-ı semâniye hakkındaki açıklama daha önce Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki [112] { التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ } ayetinde ve Kehf Suresi'ndeki [22] { وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } buyruğunda geçmişti; ayrıca Zümer Suresi ile Hâkka Suresi'nde de geçmişti.
[سُورَة التَّحْرِيم (٦٦) : آيَة ٦]
[Tahrîm Suresi (66), Âyet 6]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (٦)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (٦) } “Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi, yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun. Onun başında, acımasız, güçlü, Allah’ın kendilerine buyurduğuna karşı gelmeyen ve emredildiklerini yapan melekler vardır.”
كَانَتْ مَوْعِظَةُ نسَاء النبيء ﷺ مُنَاسِبَةً لِتَنْبِيهِ الْمُؤْمِنِينَ لِعَدَمِ الْغَفْلَةِ عَنْ مَوْعِظَةِ أَنْفُسِهِمْ وَمَوْعِظَةِ أَهْلِيهِمْ وَأَنْ لَا يَصُدَّهُمُ اسْتِبْقَاءُ الْوِدِّ بَيْنَهُمْ عَنْ إِسْدَاءِ النُّصْحِ لَهُمْ وَإِنْ كَانَ فِي ذَلِكَ بَعْضُ الْأَذَى.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına verilen öğüt, müminlerin hem kendilerine hem de ailelerine öğüt vermekten gaflet etmemeleri ve aralarındaki sevgiyi koruma isteğinin —bunda biraz incinme olsa dahi— onlara nasihatte bulunmaktan kendilerini alıkoymaması hususunda uyarılmalarına bir vesile olmuştur.
وَهَذَا نِدَاءٌ ثَانٍ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ اسْتِيفَاءِ الْمَقْصُودِ مِنَ النِّدَاءِ الْأَوَّلِ نِدَاء النبيء ﷺ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ [التَّحْرِيم: ١] .
Bu, Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ } [Tahrîm: 1] “Ey Peygamber! Allah’ın sana helâl kıldığını niçin haram kılıyorsun?” buyruğundaki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan birinci nidadan murat hâsıl olduktan sonra, müminlere yöneltilen ikinci bir nidadır.
وُجِّهَ الْخِطَابُ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ ليأتنسوا بالنبيء ﷺ فِي مَوْعِظَةِ أَهْلِيهِمْ.
Ailelerine öğüt verme hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i örnek alsınlar diye hitap müminlere yöneltilmiştir.
وَعَبَّرَ عَنِ الْمَوْعِظَةِ وَالتَّحْذِيرِ بِالْوِقَايَةِ مِنَ النَّارِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ لِأَنَّ الْمَوْعِظَةَ سَبَبٌ فِي تَجَنُّبِ مَا يُفْضِي إِلَى عَذَابِ النَّارِ أَوْ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ بِتَشْبِيهِ الْمَوْعِظَةِ بِالْوِقَايَةِ مِنَ النَّارِ عَلَى وَجْهِ الْمُبَالِغَةِ فِي الْمَوْعِظَةِ.
Öğüt ve uyarı, mecaz yoluyla ateşten korunma olarak ifade edilmiştir; çünkü öğüt, cehennem azabına götüren şeylerden sakınmaya vesiledir; yahut öğütte mübalağa yoluyla öğüdün ateşten korunmaya benzetilmesiyle istiare kabilindendir.
وَتَنْكِيرُ «نَارًا» لِلتَّعْظِيمِ وَأُجْرِيَ عَلَيْهَا وُصْفٌ بِجُمْلَةِ وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ زِيَادَةً فِي التَّحْذِيرِ لِئَلَّا يَكُونُوا مِنْ وَقُودِ النَّارِ. وَتَذْكِيرًا بِحَالِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
“Nâran” (نَارًا) kelimesinin belirsiz (nekre) getirilmesi tazim (korkunçluğunu vurgulamak) içindir. Ateşin yakıtı olmasınlar diye uyarıyı pekiştirmek, Yüce Allah'ın:
إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٩٨] . وَتَفْظِيعًا لِلنَّارِ إِذْ يَكُونُ الْحَجَرُ عِوَضًا لَهَا عَنِ الْحَطَبِ.
Enbiyâ Suresi'ndeki [98] { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Siz ve Allah’tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” buyruğunda geçen müşriklerin durumunu hatırlatmak ve odun yerine taşın yakıt olması sebebiyle ateşin dehşetini bildirmek üzere { وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } cümlesiyle ona bir vasıf verilmiştir.
وَوُصِفَتِ النَّارُ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ لِأَنَّ مَضْمُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ قَدْ تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤] مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ وَبِمَا تَقَدَّمَهُمَا مَعًا مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٩٨] .
Ateşin bu cümleyle vasıflanması, bu cümlenin muhtevasının bu ayetin inişinden önce Bakara Suresi'nde [24] geçen { فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “yakıtı insanlar ve taşlar olan, inkârcılar için hazırlanmış ateşten sakının” buyruğuyla ve her ikisinden önce Enbiyâ Suresi'nde [98] geçen { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } buyruğuyla Müslümanların ilminde zaten yer etmiş olmasındandır.
والْحِجارَةُ: جَمْعُ الْحَجَرِ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ فَإِنَّ قِيَاسَهُ أَحْجَارٌ فَجَمَعُوهُ عَلَى حِجَارٍ بِوَزْنِ فِعَالٍ وَأَلْحَقُوا بِهِ هَاءَ التَّأْنِيثِ كَمَا قَالُوا: بِكَارَةٌ جَمْعُ بَكْرٍ، وَمِهَارَةٌ جَمْعُ مُهْرٍ.
Hicâre (الْحِجارَةُ); kıyasa aykırı olarak hacer (الْحَجَر) kelimesinin çoğuludur; zira onun kıyası ahcâr (أَحْجَارٌ) şeklindedir. Fakat onu fi‘âl (فِعَال) vezninde hicâr (حِجَار) olarak çoğul yapmışlar ve tıpkı bekr'in çoğuluna bikâre (بِكَارَةٌ), muhr'un çoğuluna mihâre (مِهَارَةٌ) dedikleri gibi sonuna müenneslik hâ'sı eklemişlerdir.
وَزِيدَ فِي تَهْوِيلِ النَّارِ بِأَنَّ عَلَيْهَا مَلَائِكَةً غِلَاظًا شِدَادًا وَجُمْلَةُ عَلَيْها مَلائِكَةٌ إِلَى
Ateşin başında katı ve şiddetli meleklerin bulunduğu belirtilerek ateşin korkunçluğu artırılmıştır. { عَلَيْها مَلائِكَةٌ } cümlesi sonuna kadar
آخِرِهَا صِفَةٌ ثَانِيَةٌ.
ikinci bir sıfattır.
وَمَعْنَى عَلَيْها أَنَّهُمْ مُوَكَّلُونَ بِهَا. فَالِاسْتِعْلَاءُ الْمُفَادُ مَنْ حَرْفِ (عَلَى) مُسْتَعَارٌ لِلتَّمْكِنِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] .
{ عَلَيْها } ifadesinin anlamı, onların cehennem üzerinde görevli kılınmış olmalarıdır. (عَلَى) harf-i cerinin ifade ettiği üstünlük/yükseklik manası, Yüce Allah'ın { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [Bakara: 5] “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” buyruğunda daha önce geçtiği gibi tam hâkimiyet ve yetki için istiare yoluyla kullanılmıştır.
وَفِي الْحَدِيثِ «فَلَمْ يَكُنْ عَلَى بَابِهِ بَوَّابُونَ»
Hadiste de şöyle geçmektedir: “Kapısında kapıcılar yoktu.”
. وغِلاظٌ جَمْعُ غَلِيظٍ وَهُوَ الْمُتَّصِفُ بِالْغِلْظَةِ. وَهِيَ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ وَفِعْلُهَا مِثْلُ كَرُمَ.
Gılâz (غِلَاظٌ), galîz (غَلِيظ) kelimesinin çoğuludur; bu da katılık (gılzat) ile nitelenen kimsedir. Bu bir sıfat-ı müşebbehedir ve fiili kerume (كَرُمَ) [babından]dır.
وَهِيَ هُنَا مُسْتَعَارَةٌ لِقَسَاوَةِ الْمُعَامَلَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ [آل عمرَان: ١٥٩] أَيْ لَوْ كُنْتَ قَاسِيًا لَمَا عَاشَرُوكَ.
Bu kelime burada, Yüce Allah'ın: { وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } [Âl-i İmrân: 159] “Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, etrafından dağılıp giderlerdi” buyruğunda olduğu gibi muamelenin katılığından/sertliğinden istiare edilmiştir; yani katı olsaydın seninle birlikte yaşamazlardı.
وَ «شِدَادٌ» : جَمْعُ شَدِيدٍ. وَالشِّدَّةُ بِكَسْرِ الشِّينِ حَقِيقَتُهَا قُوَّةُ الْعَمَلِ الْمُؤْذِي وَالْمَوْصُوفُ بِهَا شَدِيدٌ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ أَقْوِيَاءُ فِي مُعَامَلَةِ أَهْلِ النَّارِ الَّذِينَ وُكِّلُوا بِهِمْ: يُقَالُ: اشْتَدَّ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ، أَيْ أَسَاءَ مُعَامَلَتَهُ، وَيُقَالُ: اشْتَدَّتِ الْحَرْبُ، وَاشْتَدَّتِ الْبَأْسَاءُ. وَالشِّدَّةُ مِنْ أَسْمَاءِ الْبُؤْسِ وَالْجُوعِ وَالْقَحْطِ.
Şidâd (شِدَادٌ), şedîd (شَدِيد) kelimesinin çoğuludur. Şin harfinin kesresiyle şiddet (الشِّدَّةُ) kelimesinin hakiki anlamı, eziyet verici eylemin güçlü olmasıdır; bununla nitelenen kimseye de şedîd denir. Anlamı şudur: Onlar, başlarına görevlendirildikleri cehennem ehline karşı muamelelerinde güçlüdürler. Nitekim “Falan kimse falana karşı şiddet gösterdi” (اشْتَدَّ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ) denir ki “ona kötü muamele etti” demektir. Yine “Savaş şiddetlendi” (اشْتَدَّتِ الْحَرْبُ) ve “Sıkıntı şiddetlendi” (اشْتَدَّتِ الْبَأْسَاءُ) denir. Şiddet aynı zamanda sıkıntı, açlık ve kıtlığın isimlerindendir.
وَجُمْلَةُ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ ثَنَاءٌ عَلَيْهِمْ أُعْقِبَ بِهِ وَصْفُهُمْ بِأَنَّهُمْ غِلَاظٌ شِدَادٌ تَعْدِيلًا لِمَا تَقْتَضِيَانِهِ مِنْ كَرَاهِيَةِ نُفُوسِ النَّاسِ إِيَّاهُمْ، وَهَذَا مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُمْ مَأْمُورُونَ بِالْغِلْظَةِ وَالشَّدَّةِ فِي تَعْذِيبِ أَهْلِ النَّارِ.
{ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ } “Allah'ın kendilerine buyurduğuna karşı gelmezler” cümlesi, onlar için bir övgüdür. Bu övgü, insanların nefislerinin onlardan hoşlanmamasını gerektiren durumu dengelemek üzere onların katı ve şiddetli olmaları vasfının hemen ardından getirilmiştir. Bu da onların, cehennem ehlinin azaplandırılmasında katı ve şiddetli olmakla emrolunduklarını bildirmektedir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ فَهُوَ تَصْرِيحٌ بِمَفْهُومِ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ دَعَا إِلَيْهِ مَقَامُ الْإِطْنَابِ فِي الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ، مَعَ مَا فِي هَذَا التَّصْرِيحِ مِنِ اسْتِحْضَارِ الصُّورَةِ الْبَدِيعَةِ فِي امْتِثَالِهِمْ لِمَا يُؤْمَرُونَ بِهِ. وَقَدْ عُطِفَ هَذَا التَّأْكِيدُ عَطْفًا يَقْتَضِي الْمُغَايَرَةَ تَنْوِيهًا بِهَذِهِ الْفَضِيلَةِ لِأَنَّ فِعْلَ الْمَأْمُورِ أَوْضَحُ فِي الطَّاعَةِ مِنْ عَدَمِ الْعِصْيَانِ وَاعْتِبَارٌ لِمُغَايَرَةِ الْمَعْنَيَيْنِ وَإِنْ كَانَ قَالَهُمَا وَاحِدٌ وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ مَرْجِعَ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ أَنَّهُمْ لَا يَعْصُونَ فِيمَا يُكَلَّفُونَ بِهِ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الْخَاصَّةِ بِهِمْ، وَمَرْجِعُ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ إِلَى مَا كُلِّفُوا بِعَمَلِهِ فِي الْعُصَاةِ فِي جَهَنَّم.
{ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “kendilerine emredileni yaparlar” buyruğuna gelince; bu, { لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ } ifadesinin mefhumunun açıkça ifadesidir. Onları övmede itnâb (sözü uzatma/ayrıntılandırma) makamı bunu gerektirmiş, bununla birlikte bu açık ifadede, kendilerine emredilen şeyi yerine getirmelerindeki eşsiz tablonun gözler önüne serilmesi de bulunmaktadır. Bu pekiştirme, bu fazileti yüceltmek amacıyla farklılık gerektiren bir atıfla bağlanmıştır; zira emredileni yapmak, itaatte isyan etmemekten daha açıktır ve ifade ettikleri lafız tek olsa bile iki anlamın farklılığını dikkate almaktır. Dilersen { لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ } ifadesinin merciini kendilerine has amellerinde mükellef kılındıkları şeylerde isyan etmemeleri; { وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } ifadesinin merciini ise cehennemdeki asilere uygulamakla mükellef kılındıkları işler olarak kabul edebilirsin.
[سُورَة التَّحْرِيم (٦٦) : آيَة ٧]
[Tahrîm Suresi (66), Âyet 7]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٧)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Ey inkâr edenler! Bugün özür dilemeyin. Siz ancak yaptıklarınızın cezasını çekiyorsunuz. (7)”
هُوَ مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ عَلَى النَّارِ. وَذِكْرُ هَذِهِ الْمَقَالَةِ هُنَا اسْتِطْرَادٌ يُفِيدُ التَّنْفِيرَ مِنْ جَهَنَّمَ بِأَنَّهَا دَارُ أَهْلِ الْكُفْرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ
Bu, ateşin başındaki meleklerin sözüdür. Bu sözün burada zikredilmesi, Yüce Allah'ın: { فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “yakıtı insanlar ve taşlar olan, inkârcılar için hazırlanmış ateşten sakının” buyurduğu gibi, oranın küfür ehlinin yurdu olduğunu belirterek cehennemden nefret ettirmeyi sağlayan bir istitrâddır (konu dışı ek açıklamadır).
[الْبَقَرَة: ٢٤] ،
[Bakara: 24],
وَإِلَّا فَإِنَّ سِيَاقَ الْآيَةِ تَحْذِيرٌ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْمُوبِقَاتِ فِي النَّارِ.
Aksi takdirde ayetin bağlamı, müminleri ateşe sürükleyen helak edici günahlardan sakındırmaktır.
وَمَعْنَى مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ مُمَاثِلُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ، وَأَفَادَتْ إِنَّما قَصْرَ الْجَزَاءِ عَلَى مُمَاثَلَةِ الْعَمَلِ الْمُجْزَى عَلَيْهِ قَصْرَ قَلْبٍ لِتَنْزِيلِهِمْ مَنْزِلَةَ مَنِ اعْتَذَرَ وَطَلَبَ أَنْ يَكُونَ جَزَاؤُهُ أَهْوَنَ مِمَّا شَاهَدَهُ.
{ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } ifadesinin anlamı, yaptıklarınızın dengi/benzeridir. { إِنَّما } edatı, cezalandırılan amelin dengiyle cezanın sınırlandırılmasını (kasr-ı kalb) ifade etmiştir; çünkü onlar, özür dileyip cezasının gördüğünden daha hafif olmasını talep eden kimse konumuna konulmuştur.
وَالِاعْتِذَارُ: افْتِعَالٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الْعُذْرِ. وَمَادَّةُ الِافْتِعَالِ فِيهِ دَالَّةٌ عَلَى تَكَلُّفِ الْفِعْلِ مِثْلَ الِاكْتِسَابِ وَالِاخْتِلَاقِ، وَالْعُذْرُ: الْحُجَّةُ الَّتِي تُبْرِئُ صَاحِبَهَا مِنْ تَبِعَةِ عَمَلٍ مَا. وَلَيْسَ لِمَادَّةِ الِاعْتِذَارِ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ دَالٌّ عَلَى إِيجَادِ الْعُذْرِ وَإِنَّمَا الْمَوْجُودُ عَذَرَ بِمَعْنَى قَبِلَ الْعُذْرَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ [٩٠] .
İ'tizâr (الِاعْتِذَارُ), uzr (الْعُذْر) kökünden türemiş ifti‘âl (افْتِعَال) kalıbıdır. Buradaki ifti‘âl kalıbı, iktisâb (kazanma çabası) ve ihtilâk (uydurma) kelimelerinde olduğu gibi fiilde tekellüfe (zorlamaya/çabaya) delalet eder. Uzr (الْعُذْر) ise sahibini herhangi bir eylemin sorumluluğundan kurtaran gerekçedir/hüccettir. İ'tizâr maddesinin özür ortaya koymaya delalet eden mücerred bir fiili yoktur; mevcut olan sadece özrü kabul etmek anlamında ‘azere (عَذَرَ) fiilidir. Bu husus daha önce Tevbe Suresi'ndeki [90] { وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ } “Bedevîlerden mazeret beyan edenler geldiler” buyruğunda geçmişti.
[سُورَة التَّحْرِيم (٦٦) : آيَة ٨]
[Tahrîm Suresi (66), Âyet 8]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَيُدْخِلَكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنا أَتْمِمْ لَنا نُورَنا وَاغْفِرْ لَنا إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٨)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَيُدْخِلَكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنا أَتْمِمْ لَنا نُورَنا وَاغْفِرْ لَنا إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Ey iman edenler! Samimi bir tevbe ile Allah’a tevbe edin. Umulur ki Rabbiniz kötülüklerinizi örter ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyar. O gün Allah, Peygamber’i ve onunla beraber iman edenleri utandırmaz. Onların nurları önlerinde ve sağlarında koşar da şöyle derler: Rabbimiz! Nurumuzu tamamla, bizi bağışla; şüphesiz sen her şeye kadirsin. (8)”
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَيُدْخِلَكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَيُدْخِلَكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Ey iman edenler! Samimi bir tevbe ile Allah’a tevbe edin. Umulur ki Rabbiniz kötülüklerinizi örter ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyar.”
أُعِيدَ خِطَابُ الْمُؤْمِنِينَ وَأُعِيدَ نِدَاؤُهُمْ وَهُوَ نِدَاءٌ ثَالِثٌ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَالَّذِي قَبْلَهُ نِدَاءٌ لِلْوَاعِظِينَ. وَهَذَا نِدَاءٌ لِلْمَوْعُوظِينَ وَهَذَا الْأُسْلُوبُ مِنْ أساليب الْإِعْرَاض الْمُتَّهم بهَا.
Müminlere hitap ve onlara yapılan nida tekrarlandı; bu, söz konusu suredeki üçüncü nidadır. Bundan önceki, öğüt verenlere yönelik bir nidadır. Bu ise öğüt verilenlere yönelik bir nidadır ve bu üslup, dikkatleri çekme üsluplarındandır.
أَمر الْمُؤمنِينَ بِالتَّوْبَةِ مِنَ الذُّنُوبِ إِذَا تَلَبَّسُوا بِهَا لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ إِصْلَاحِ أَنْفُسِهِمْ بَعْدَ أَنْ أُمِرُوا بِأَنْ يُجَنِّبُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيَهُمْ مَا يَزُجُّ بِهِمْ فِي عَذَابِ النَّارِ، لِأَنَّ اتِّقَاءَ النَّارِ يَتَحَقَّقُ بِاجْتِنَابِ مَا يَرْمِي بِهِمْ فِيهَا، وَقَدْ يُذْهَلُونَ عَمَّا فَرَطَ مِنْ سَيِّئَاتِهِمْ فَهُدُوا إِلَى سَبِيلِ التَّوْبَةِ الَّتِي يَمْحُونَ بِهَا مَا فَرَطَ مِنْ سَيِّئَاتِهِمْ.
Günahlara bulaştıklarında müminlere günahlardan tevbe etmeleri emredilmiştir; çünkü bu, kendilerini ve ailelerini cehennem azabına sürükleyecek şeylerden uzak tutmaları emredildikten sonra nefislerini ıslah etmelerinin bir parçasıdır. Zira ateşten sakınmak, onları oraya atacak şeylerden kaçınmakla gerçekleşir. Kendilerinden sadır olan kötülükleri bazen unutabilirler; bu sebeple geçmişte işledikleri kötülükleri kendisiyle silecekleri tevbe yoluna iletilmişlerdir.
وَهَذَا نَاظِرٌ إِلَى مَا ذُكِرَ مِنْ مَوْعِظَةِ امْرَأَتي النبيء ﷺ بِقَوْلِهِ: إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ [التَّحْرِيم: ٤] .
Bu, Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki eşine yönelik olarak: { إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ } [Tahrîm: 4] “Eğer ikiniz Allah’a tevbe ederseniz” buyruğuyla zikredilen öğüde bakmaktadır.
وَالتَّوْبَةُ: الْعَزْمُ عَلَى عَدَمِ الْعَوْدِ إِلَى الْعِصْيَانِ مَعَ النَّدَمِ عَلَى مَا فَرَطَ مِنْهُ فِيمَا مَضَى.
Tevbe; geçmişte kendisinden sadır olan günahlara pişmanlık duymakla birlikte, isyana bir daha dönmemeye kesin karar vermektir (azmetmektir).
وَتَقَدَّمَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ فِي
Bu husus, Yüce Allah'ın: { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ } “Derken Âdem Rabbinden kelimeler aldı; O da tevbesini kabul etti” buyruğunda,
سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٧] .
Bakara Suresi'nde [37] geçmişti.
وَفِي مَوَاضِعَ أُخْرَى وَخَاصَّةً عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٧] . وَتَعْدِيَتُهَا بِحَرْفِ (إِلَى) لِأَنَّهَا فِي مَعْنَى الرُّجُوعِ لِأَنَّ (تَابَ) أَخُو (ثَابَ) .
Ve başka yerlerde, özellikle de Nisâ Suresi'ndeki [17] Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ } “Allah katında [kabul edilen] tevbe, ancak bilmeyerek kötülük yapanlar içindir” buyruğunda geçmişti. Tevbenin (إِلَى) harf-i ceriyle geçişli yapılması, onun rücû (dönüş) anlamında olmasındandır; zira tâbe (تَابَ), sâbe (ثَابَ / geri döndü) kelimesinin kardeşidir.
وَالنَّصُوحُ: ذُو النُّصْحِ.
Nasûh (النَّصُوحُ); nasihat sahibi / samimi demektir.
وَالنُّصْحُ: الْإِخْلَاصُ فِي الْعَمَلِ وَالْقَوْلُ، أَيِ الصِّدْقُ فِي إِرَادَةِ النَّفْعِ بِذَلِكَ. وَوَصْفُ التَّوْبَةِ بِالنَّصُوحِ مَجَازٌ جُعِلَتِ التَّوْبَةُ الَّتِي لَا تَرَدُّدُ فِيهَا وَلَا تُخَالِطُهَا نِيَّةُ الْعَوْدَةِ إِلَى الْعَمَلِ الْمَتُوبِ مِنْهُ بِمَنْزِلَةِ النَّاصِحِ لِغَيْرِهِ فَفِي (نَصُوحٍ) اسْتِعَارَةٌ وَلَيْسَ مِنَ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ نَصُوحًا صَاحِبُهَا.
Nush (النُّصْحُ); işte ve sözde ihlaslı olmak, yani bununla fayda sağlama isteğinde samimi ve dürüst olmaktır. Tevbenin nasûh (نَصُوح) ile nitelenmesi mecazdır; içinde tereddüt bulunmayan ve tevbe edilen amele geri dönme niyeti karışmayan tevbe, başkasına samimiyetle öğüt veren kimse konumuna konulmuştur. Dolayısıyla nasûh (نَصُوح) kelimesinde bir istiare vardır ve bu aklî mecaz türünden değildir; zira kastedilen, sahibinin nasûh olması değildir.
وَإِنَّمَا لَمْ تَلْحَقْ وَصْفَ (نَصُوحٍ) هَاءُ التَّأْنِيثِ الْمُنَاسِبَةِ لِتَأْنِيثِ الْمَوْصُوفِ بِهِ لِأَنَّ فَعُولًا بِمَعْنَى فَاعِلٍ يُلَازِمُ الْإِفْرَادَ وَالتَّذْكِيرَ.
Nitelendiği kelimenin müennesliğine uygun düşen müenneslik hâ'sının nasûh (نَصُوح) sıfatına bitişmemesi, fâil (فَاعِل) anlamındaki fa‘ûl (فَعُول) vezninin müfred ve müzekker kalmaya devam etmesindendir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ نَصُوحاً بِفَتْحِ النُّونِ عَلَى مَعْنَى الْوَصْفِ كَمَا عَلِمْتَ. وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِضَمِّ النُّونِ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرُ (نَصَحَ) مِثْلَ: الْقُعُودِ مِنْ قَعَدَ. وَزَعَمَ الْأَخْفَشُ أَنَّ الضَّمَّ غَيْرُ مَعْرُوفٍ وَالْقِرَاءَةَ حُجَّةٌ عَلَيْهِ.
Cumhur, bildiğin üzere sıfat anlamında olmak üzere nûn harfinin fethasıyla nasûhâ (نَصُوحاً) şeklinde okumuştur. Âsım'dan Ebû Bekr ise, ka‘ade (قَعَدَ) fiilinden el-ku‘ûd (الْقُعُود) masdarı gibi, naseha (نَصَحَ) fiilinin masdarı olarak nûn harfinin dammesiyle [nusûhan] okumuştur. Ahfeş, dammeli okuyuşun bilinmediğini iddia etmişse de bu kıraat ona karşı bir delildir.
وَمِنْ شُرُوطِ التَّوْبَةِ تَدَارُكُ مَا يُمْكِنُ تَدَارُكُهُ مِمَّا وَقَعَ التَّفْرِيطُ فِيهِ مِثْلَ الْمَظَالِمِ لِلْقَادِرِ عَلَى رَدِّهَا.
Tevbenin şartlarından biri de, kul haklarını iade etmeye gücü yeten kimsenin bu hakları iade etmesi gibi, ihmal edilen hususlardan telafisi mümkün olanların telafi edilmesidir.
رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁: يَجْمَعُ التَّوْبَةَ سِتَّةُ أَشْيَاءَ: النَّدَامَةُ عَلَى الْمَاضِي مِنَ الذُّنُوبِ، وَإِعَادَةُ الْفَرَائِضِ. وَرَدُّ الْمَظَالِمِ، وَاسْتِحْلَالُ الْخُصُومِ، وَأَنْ تُذِيبَ نَفْسَكَ فِي طَاعَةِ اللَّهِ كَمَا رَبَّيْتَهَا فِي الْمَعْصِيَةِ، وَأَنْ تُذِيقَهَا مَرَارَةَ الطَّاعَاتِ كَمَا أَذَقْتَهَا حَلَاوَةَ الْمَعَاصِي
Ali'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet edilmiştir: “Tevbeyi altı şey bir araya getirir: Geçmiş günahlara pişmanlık duymak, farzları kaza etmek, haksız alınan şeyleri (kul haklarını) geri vermek, hak sahipleriyle helalleşmek, nefsini isyanda büyüttüğün gibi Allah'a itaatte eritmek ve ona günahların tatlılığını tattırdığın gibi ibadetlerin acısını da tattırmaktır”
. وَتَقُومُ مَقَامَ رَدِّ الْمَظَالِمِ اسْتِحْلَالُ الْمَظْلُومِ حَتَّى يَعْفُوَ عَنْهُ.
Haksız yere alınan şeylerin iadesinin yerine, mazlumun affetmesi için ondan helallik istemek de geçer.
وَمِنْ تَمَامِ التَّوْبَةِ تَمْكِينُ التَّائِبِ مِنْ نَفْسِهِ أَنْ يُنَفَّذَ عَلَيْهَا الْحُدُودُ كَالْقَوْدِ وَالضَّرْبِ. قَالَ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ: هَذَا التَّمْكِينُ وَاجِبٌ خَارِجٌ عَنْ حَقِيقَةِ التَّوْبَةِ لِأَنَّ التَّائِبَ إِذَا نَدِمَ وَنَوَى أَنْ لَا يَعُودَ صَحَّتْ تَوْبَتُهُ عِنْدَ اللَّهِ وَكَانَ مَنْعُهُ مِنْ تَمْكِينِ نَفْسِهِ مَعْصِيَةً مُتَجَدِّدَةً تَسْتَدْعِي تَوْبَةً.
Kısas ve celde (sopa) gibi had cezalarının kendi üzerinde uygulanması için tevbe edenin kendisini teslim etmesi de tevbenin tamamlayıcı unsurlarındandır. İmâmü'l-Haremeyn şöyle demiştir: 'Bu teslimiyet, tevbenin hakikatinin dışında kalan ayrı bir vaciptir; çünkü tevbe eden kimse pişman olup bir daha dönmemeye niyet ettiğinde Allah katında tevbesi sahih olur. Kendisini teslim etmekten kaçınması ise tevbeyi gerektiren yeni bir günahtır.'
وَهُوَ كَلَامٌ وَجِيهٌ إِذِ التَّمْكِينُ مِنْ تَنْفِيذِ ذَلِكَ يَشُقُّ عَلَى النُّفُوسِ مَشَقَّةً عَظِيمَةً فَلَهَا عُذْرٌ فِي الْإِحْجَامِ عَنِ التَّمْكِينِ مِنْهُ.
Bu yerinde bir sözdür; zira bunun uygulanmasına imkân tanımak nefislere pek ağır gelir; dolayısıyla nefsin bundan çekinmesinde bir mazereti vardır.
وَتَصِحُّ التَّوْبَةُ مِنْ ذَنْبٍ دُونَ ذَنْبٍ خِلَافًا لِأَبِي هَاشِمٍ الْجُبَّائِيِّ الْمُعْتَزِلِيِّ، وَذَلِكَ فِيمَا عَدَا التَّوْبَةِ مِنَ الْكُفْرِ.
Mu'tezilî Ebû Hâşim el-Cübbâî'nin aksine, diğer bir günah hariç tutularak belli bir günahtan yapılan tevbe sahihtir; bu da küfürden yapılan tevbe dışındaki günahlardadır.
وَأَمَّا التَّوْبَةُ مِنَ الْكُفْرِ بِالْإِيمَانِ فَصَحِيحَةٌ فِي غُفْرَانِ إِثْمِ الْكُفْرِ وَلَوْ بَقِيَ مُتَلَبِّسًا بِبَعْضِ الْكَبَائِرِ بِإِجْمَاعِ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ.
İman etmek suretiyle küfürden tevbe etmeye gelince; İslâm âlimlerinin icmâı ile, bazı büyük günahları işlemeye devam etse bile küfrün günahının bağışlanması hususunda bu tevbe sahihtir.
وَالذُّنُوبُ الَّتِي تَجِبُ مِنْهَا التَّوْبَةُ هِيَ الْكَبَائِرُ ابْتِدَاءً، وَكَذَلِكَ الصَّغَائِرُ وَتَمْيِيزُ الْكَبَائِرِ مِنَ الصَّغَائِرِ مَسْأَلَةٌ أُخْرَى مَحَلُّهَا أُصُولُ الدِّينِ وَأُصُولُ الْفِقْهِ وَالْفِقْهُ.
Kendilerinden tevbe edilmesi vacip olan günahlar öncelikle büyük günahlar, aynı şekilde küçük günahlardır. Büyük günahları küçük günahlardan ayırt etmek ise yeri kelâm, fıkıh usulü ve fıkıh ilimleri olan ayrı bir meseledir.
إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَفَضَّلَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَغَفَرَ الصَّغَائِرَ لِمَنِ اجْتَنَبَ الْكَبَائِرَ، أُخِذَ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ النَّجْمِ [٣٢] .
Ancak Allah Müslümanlara lütufta bulunmuş ve büyük günahlardan kaçınan kimsenin küçük günahlarını bağışlamıştır. Bu hüküm, Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ } “Onlar, ufak tefek kusurlar hariç, büyük günahlardan ve hayâsızlıklardan kaçınırlar” buyruğundan çıkarılmıştır; bununla ilgili açıklama Necm Suresi'nin tefsirinde [32] geçmişti.
وَلَوْ عَادَ التَّائِبُ إِلَى بَعْضِ الذُّنُوبِ أَوْ جَمِيعِهَا مَا عَدَا الْكُفْرَ اخْتَلَفَ فِيهِ عُلَمَاءُ الْأُمَّةِ فَالَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ أَهْلُ السُّنَّةِ أَنَّ التَّوْبَةَ تَنْتَقِضُ بِالْعَوْدَةِ إِلَى بَعْضِ الذُّنُوبِ فِي خُصُوصِ الذَّنْبِ الْمَعُودِ إِلَيْهِ وَلَا تَنْتَقِضُ فِيمَا سِوَاهُ. وَأَنَّ الْعَوْدَ مَعْصِيَةٌ تَجِبُ التَّوْبَةُ مِنْهَا. وَقَالَ الْمُعْتَزِلَةُ:
Tevbe eden kimse küfür dışındaki günahların bir kısmına veya tamamına tekrar dönecek olursa, ümmetin âlimleri bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Ehl-i Sünnet'in benimsediği görüşe göre; bazı günahlara dönmekle tevbe, yalnızca dönülen o günah özelinde bozulur, onun dışındakilerde bozulmaz; o günaha dönmek ise kendisinden tevbe edilmesi gereken yeni bir günahtır. Mu'tezile ise şöyle demiştir:
تَنْتَقِضُ بِالْعَوْدَةِ إِلَى بَعْضِ الذُّنُوبِ فَتَعُودُ إِلَيْهِ ذُنُوبُهُ وَوَافَقَهُمُ الْبَاقِلَّانِيُّ.
Bazı günahlara dönmekle [bütün] tevbe bozulur ve [önceki] günahları da kendisine geri döner. Bâkıllânî de bu hususta onlara muvafakat etmiştir.
وَلَيْسَ فِي أَدِلَّةِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مَا يَشْهَدُ لِأَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ.
Kitap ve Sünnet'in delillerinde iki gruptan birinin lehine şahitlik eden [açık] bir delil yoktur.
وَالرَّجَاءُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ فِعْلِ عَسى مُسْتَعْمَلٌ فِي الْوَعْدِ الصَّادِرِ عَنِ الْمُتَفَضِّلِ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ وَذَلِكَ التَّائِبُ لَا حَقَّ لَهُ فِي أَنْ يُعْفَى عَنْهُ مَا اقْتَرَفَهُ لِأَنَّ الْعِصْيَانَ قَدْ حَصَلَ وَإِنَّمَا التَّوْبَةُ عَزْمٌ عَلَى عَدَمِ الْعَوْدَةِ إِلَى الذَّنْبِ وَلَكِنْ مَا لِصَاحِبِهَا مِنَ النَّدَمِ وَالْخَوْفِ الَّذِي بَعَثَ عَلَى الْعَزْمِ دَلَّ عَلَى زَكَاءِ النَّفْسِ فَجَعَلَ اللَّهُ جَزَاءَهُ أَنْ يَمْحُوَ عَنْهُ مَا سَلَفَ مِنَ الذُّنُوبِ تُفَضُّلًا مِنَ اللَّهِ فَذَلِكَ مَعْنَى الرَّجَاءِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ عَسى.
{ عَسى } fiilinden anlaşılan umut (recâ) anlamı, istiare yoluyla lütuf sahibinden sadır olan bir vaad hakkında kullanılmıştır. Şöyle ki: Tevbe edenin, işlediği günahın affedilmesini talep etmeye [aslen] bir hakkı yoktur; çünkü isyan gerçekleşmiştir, tevbe ise sadece günaha dönmeme azmidir. Fakat tevbe sahibindeki bu azmi doğuran pişmanlık ve korku, nefsin temizliğine delalet ettiği için Allah, bir lütuf olarak geçmiş günahlarını silmeyi onun mükafatı kılmıştır. İşte { عَسى } fiilinden anlaşılan umudun anlamı budur.
وَقَدْ أَجْمَعَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ عَلَى أَنَّ التَّوْبَةَ مِنَ الْكُفْرِ بِالْإِيمَانِ مَقْبُولَةٌ قَطْعًا لِكَثْرَةِ أَدِلَّةِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَاخْتَلَفُوا فِي تَعَيُّنِ قَبُولِ تَوْبَةِ الْعَاصِي مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ جُمْهُورُ أَهْلِ السُّنَّةِ: قَبُولُهَا مَرْجُوٌّ غَيْرُ مَقْطُوعٍ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ الْبَاقِلَّانِيُّ وَإِمَامُ الْحَرَمَيْنِ وَعَنِ الْأَشْعَرِيِّ أَنَّهُ مَقْطُوعٌ بِهِ سَمْعًا، وَالْمُعْتَزِلَةِ مَقْطُوعٌ بِهِ عَقْلًا.
İslâm âlimleri, Kitap ve Sünnet'teki pek çok delil sebebiyle iman etmek suretiyle küfürden yapılan tevbenin kesin olarak kabul edileceği hususunda icmâ etmişlerdir. Ancak müminlerden olan günahkârın tevbesinin kabulünün kesinliği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ehl-i Sünnet cumhuru, bunun kabulünün umulduğunu fakat kesin olmadığını söylemiştir; Bâkıllânî ve İmâmü'l-Haremeyn de bunu söyleyenlerdendir. Eş‘arî'den ise bunun naklen (sem‘an) kesin olduğu, Mu'tezile'den ise aklen kesin olduğu rivayet edilmiştir.
وَتَكْفِيرُ السَّيِّئَاتِ: غُفْرَانُهَا، وَهُوَ مُبَالَغَةٌ فِي كَفَرَ الْمُخَفَّفِ الْمُتَعَدِّي الَّذِي هُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْكَفْرِ بِفَتْحِ الْكَافِ، أَيِ السَّتْرِ.
Kötülüklerin tekfiri (تَكْفِيرُ السَّيِّئَاتِ); onların bağışlanmasıdır. Bu, kâf harfinin fethasıyla örtmek manasındaki el-kefr (الْكَفْر) kökünden türeyen ve müteaddi olan şeddesiz kefere (كَفَرَ) fiilinin mübalağalı şeklidir.
يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنا أَتْمِمْ لَنا نُورَنا وَاغْفِرْ لَنا إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ.
{ يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنا أَتْمِمْ لَنا نُورَنا وَاغْفِرْ لَنا إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “O gün Allah, Peygamber’i ve onunla beraber iman edenleri utandırmaz. Onların nurları önlerinde ve sağlarında koşar da şöyle derler: Rabbimiz! Nurumuzu tamamla, bizi bağışla; şüphesiz sen her şeye kadirsin.”
يَوْمَ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِ يُدْخِلَكُمْ جَنَّاتٍ وَهُوَ تَعْلِيقٌ تَخَلَّصَ إِلَى الثَّنَاءِ على الرَّسُول ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ مَعَهُ. وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَهَذَا الثَّنَاءُ عَلَيْهِمْ بِانْتِفَاءِ خِزْيِ اللَّهِ عَنْهُمْ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الَّذِينَ لَمْ يُؤْمِنُوا مَعَهُ يُخْزِيهِمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَذكر النبيء ﷺ مَعَ الَّذِينَ آمَنُوا لِتَشْرِيفِ الْمُؤْمِنِينَ وَلَا عَلَاقَةَ لَهُ بِالتَّعْرِيضِ.
{ يَوْمَ } zarfı, { يُدْخِلَكُمْ جَنَّاتٍ } ifadesine mütealliktir. Bu taalluk (bağlantı), Resûl'ü (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve beraberindeki müminleri övmeye bir geçiştir. Bu gün, kıyamet günüdür. Allah'ın rüsvaylığının onlardan nefyedilmesi suretiyle yapılan bu övgü, onunla beraber iman etmeyenleri kıyamet gününde Allah'ın rüsvay edeceğine dair bir ta‘rîzdir (üstü kapalı işarettir). Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman edenlerle birlikte zikredilmesi müminleri onurlandırmak içindir, ta‘rîz ile bir ilgisi yoktur.
وَالْخِزْيُ: هُوَ عَذَابُ النَّارِ، وَحَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَوْلَهُ: وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ [الشُّعَرَاء: ٨٧] عَلَى أَنَّ انْتِفَاءَ الْخِزْيِ يَوْمَئِذٍ يَسْتَلْزِمُ الْكَرَامَةَ إِذْ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَهُمَا كَمَا
Hizy (الْخِزْيُ); ateş azabıdır. Yüce Allah İbrâhim'den (aleyhisselâm): { وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ } [Şuarâ: 87] “[İnsanların] diriltilecekleri gün beni utandırma” sözünü nakletmiştir. Bununla birlikte o gün rüsvaylığın bulunmaması ikramı gerektirir; zira ikisi arasında bir vasıta (orta hal) yoktur, nitekim
أَشْعَرَ بِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ [آل عمرَان: ١٨٥] .
Yüce Allah'ın: { فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ } [Âl-i İmrân: 185] “Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, gerçekten o kurtulmuştur” buyruğu da bunu hissettirmektedir.
وَفِي صِلَةِ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ إِيذَانٌ بِأَنَّ سَبَبَ انْتِفَاءِ الْخِزْيِ عَنْهُمْ هُوَ إِيمَانُهُمْ.
{ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } sılasında, rüsvaylığın onlardan nefyedilmesinin sebebinin imanları olduğunu bildirme manası vardır.
وَمَعِيَّةُ الْمُؤْمِنِينَ مَعَ النبيء ﷺ صحبتهم النبيء ﷺ.
Müminlerin Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraberliği (maiyyeti), Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile olan sohbetleri/birliktelikleridir.
وَ (مَعَ) يَجُوزُ تَعَلُّقُهَا بِمَحْذُوفٍ حَالٍ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا أَيْ حَالَ كَوْنِهِمْ مَعَ الشَّيْءِ فِي انْتِفَاءِ خِزْيِ اللَّهِ عَنْهُمْ فَيَكُونُ عُمُومُ الَّذِينَ آمَنُوا مَخْصُوصًا بِغَيْرِ الَّذِينَ يَتَحَقَّقُ فِيهِمْ خِزْيُ الْكُفْرِ وَهُمُ الَّذِينَ ارْتَدُّوا وَمَاتُوا عَلَى الْكُفْرِ.
(مَعَ) edatının, { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesinden mahzuf bir hale müteallik olması caizdir; yani Allah'ın rüsvaylığının kendilerinden nefyedilmesi hususunda Peygamber ile beraber oldukları halde... Bu takdirde { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesinin umumu, kendilerinde küfür rüsvaylığı gerçekleşenlerin dışındakilere tahsis edilmiş olur ki bunlar da dinden dönüp küfür üzere ölenlerdir.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى الْمَغْفِرَةِ لِجَمِيعِ أَصْحَاب النبيء ﷺ.
Bu ayette, Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bütün ashabının bağışlandığına dair bir delil vardır.
وَيَجُوزُ تَعَلُّقُ (مَعَ) بِفِعْلِ آمَنُوا أَيِ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَصَحِبُوهُ، فَيَكُونُ مُرَادًا بِهِ أَصْحَاب النبيء ﷺ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَلَمْ يَرْتَدُّوا بَعْدَهُ، فَتَكُونُ الْآيَةُ مُؤْذِنَةً بِفَضِيلَةٍ لِلصَّحَابَةِ.
(مَعَ) edatının { آمَنُوا } fiiline müteallik olması da caizdir; yani ona iman edip onunla sohbet/arkadaşlık edenler demektir. Bu durumda bununla, Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman edip onun ardından dinden dönmeyen ashabı kastedilmiş olur ki böylece ayet, sahâbîler için bir fazileti bildirmiş olur.
وَضَمِيرُ نُورُهُمْ عَائِدٌ إِلَى النبيء ﷺ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ.
{ نُورُهُمْ } ifadesindeki zamir, Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve onunla beraber iman edenlere döner.
وَإِضَافَةُ نُورُ إِلَى ضَمِيرِ هُمْ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَسْبِقْ إِخْبَارٌ عَنْهُمْ بِنُورٍ لَهُمْ لَيْسَتْ إِضَافَةَ تَعْرِيفٍ إِذْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ تَعْرِيفَ النُّورِ وَتَعْيِينَهُ وَلَكِنَّ الْإِضَافَةَ مُسْتَعْمَلَةٌ هُنَا فِي لَازِمِ
{ نُورُ } kelimesinin { هُمْ } zamirine izafeti, daha önce kendilerine ait bir nurdan haber verilmemiş olmasına rağmen, tarif (belirlilik) izafeti değildir; zira amaç nuru tarif etmek ve belirlemek değildir. Bilakis buradaki izafet, manasının lazımı için kullanılmıştır;
مَعْنَاهَا وَهُوَ اخْتِصَاصُ النُّورِ بِهِمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ بِحَيْثُ يُمَيِّزُهُ النَّاسُ مِنْ بَيْنِ الْأَنْوَارِ يَوْمَئِذٍ.
o da insanların o gün nurlar arasından ayırt edebileceği şekilde nurun o günde onlara tahsis edilmesidir.
وُسَعْيُ النُّورِ: امْتِدَادُهُ وَانْتِشَارُهُ. شُبِّهَ ذَلِكَ بِاشْتِدَادِ مَشْيِ الْمَاشِي وَذَلِكَ أَنَّهُ يَحِفُّ بِهِمْ حَيْثُمَا انْتَقَلُوا تَنْوِيهًا بِشَأْنِهِمْ كَمَا تُنْشَرُ الْأَعْلَامُ بَيْنَ يَدَيِ الْأَمِيرِ وَالْقَائِدِ وَكَمَا تُسَاقُ الْجِيَادُ بَيْنَ يَدَيِ الْخَلِيفَةِ.
Nurun koşması (sa‘y): uzanıp yayılmasıdır. Bu durum, yürüyen bir kimsenin hızlı yürüyüşüne benzetilmiştir; zira tıpkı bir emirin ve komutanın önünde sancakların açılması, halifenin önünde cins atların sürülmesi gibi, şanlarını yüceltmek amacıyla nereye yönelseler [nur da] onları kuşatır.
وَإِنَّمَا خُصَّ بِالذِّكْرِ مِنَ الْجِهَاتِ الْأَمَامُ وَالْيَمِينُ لِأَنَّ النُّورَ إِذَا كَانَ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ تَمَتَّعُوا بِمُشَاهَدَتِهِ وَشَعَرُوا بِأَنَّهُ كَرَامَةٌ لَهُمْ وَلِأَنَّ الْأَيْدِيَ هِيَ الَّتِي تُمْسَكُ بِهَا الْأُمُورُ النَّفِيسَةُ وَبِهَا بَايعُوا النبيء ﷺ عَلَى الْإِيمَانِ وَالنَّصْرِ. وَهَذَا النُّورُ نُورٌ حَقِيقِيٌّ يَجْعَلُهُ اللَّهُ لِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى (عَنْ) .
Yönlerden özellikle ön ve sağ tarafın zikredilmesinin sebebi; nur önlerinde olduğu zaman onu bizzat görerek zevk almaları ve bunun kendilerine bir ikram olduğunu hissetmeleridir. Ayrıca değerli şeyler ellerle tutulur ve müminler Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman ve yardım üzerine elleriyle biat etmişlerdir. Bu nur, kıyamet gününde Allah'ın müminlere bahşedeceği hakiki bir nurdur. [Arapça ibaredeki] bâ harfi mülâbese (birliktelik) içindir; (عَنْ) manasında olması da caizdir.