وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَا فِي سُورَةِ الْحَدِيدِ وَمَا ذَكَرْنَاهُ هُنَا أَوْسَعُ.
Bunun benzeri daha önce Hadîd Suresi’nde geçmişti; burada zikrettiklerimiz ise daha geniştir.
وَجُمْلَةُ يَقُولُونَ رَبَّنا أَتْمِمْ لَنا نُورَنا إِلَى آخِرِهَا حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ نُورُهُمْ، وَظَاهره أَن تكون حَالًا مُقَارَنَةً، أَيْ يَقُولُونَ ذَلِكَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَدُعَاؤُهُمْ طَلَبٌ لِلزِّيَادَةِ مِنْ ذَلِكَ النُّورِ، فَيَكُونُ ضمير يَقُولُونَ عَائِد إِلَى جَمِيعِ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَ النبيء ﷺ يَوْمَئِذٍ، أَوْ يَقُولُ ذَلِكَ مَنْ كَانَ نُورُهُ أَقَلَّ مِنْ نُورِ غَيْرِهِ مِمَّنْ هُوَ أَفْضَلُ مِنْهُ يَوْمَئِذٍ فَيَكُونُ ضَمِيرُ يَقُولُونَ عَلَى
{ يَقُولُونَ رَبَّنا أَتْمِمْ لَنا نُورَنا } cümlesi sonuna kadar, { نُورُهُمْ } ifadesindeki zamirden haldir. Zahir olan, bunun mukarin (eşzamanlı) bir hal olmasıdır; yani o gün böyle söylerler. Duaları ise o nurdan daha fazla talep etmektir. Bu takdirde { يَقُولُونَ } fiilindeki zamir, o gün Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraber iman edenlerin tamamına döner. Yahut bunu nuru, o gün kendisinden daha faziletli olan başka birinin nurundan daha az olan kimse söyler; böylece { يَقُولُونَ } zamiri,
إِرَادَةِ التَّوْزِيعِ عَلَى طَوَائِفِ الَّذِينَ آمَنُوا فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ.
o günkü mümin gruplarına taksim edilme iradesine bina edilmiş olur.
وَإِتْمَامُ النُّورِ إِدَامَتُهُ أَوِ الزِّيَادَةُ مِنْهُ عَلَى الْوَجْهَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ آنِفًا وَكَذَلِكَ الدُّعَاءُ بِطَلَبِ الْمَغْفِرَةِ لَهُمْ هُوَ لِطَلَبِ دَوَامِ الْمَغْفِرَةِ، وَذَلِكَ كُلُّهُ أَدَبٌ مَعَ اللَّهِ وَتَوَاضُعٌ لَهُ مِثْلَ مَا قِيلَ فِي اسْتِغْفَار النبيء ﷺ فِي الْيَوْمِ سَبْعِينَ مَرَّةً.
Nurun tamamlanması; az önce zikredilen iki veçhe göre onun devam ettirilmesi veya artırılmasıdır. Aynı şekilde kendileri için bağışlanma dileğinde bulunmaları da bağışlanmanın devamını talep etmek içindir. Bütün bunlar, Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) günde yetmiş defa istiğfar etmesi hakkında söylendiği gibi, Allah’a karşı bir edep ve O’na karşı bir tevazudur.
وَيَظْهَرُ بِذَلِكَ وَجْهُ التَّذْيِيلِ بِقَوْلِهِمْ: إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ الْمُشْعِرُ بِتَعْلِيلِ الدُّعَاءِ كِنَايَةً عَنْ رَجَاءِ إجَابَته لَهُم.
Bununla birlikte, dualarının kabul edilmesi ümidinden kinaye olarak duayı gerekçelendirmeyi hissettiren { إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz sen her şeye hakkıyla kadirsin” sözleriyle yapılan tezyîl (pekiştirme) veçhi de ortaya çıkmış olmaktadır.
[سُورَة التَّحْرِيم (٦٦) : آيَة ٩]
[TAHRÎM SURESİ (66) : AYET 9]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٩)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } (9) “Ey Peygamber! Kâfirlerle ve münafıklarla cihad et, onlara karşı sert davran. Onların barınağı cehennemdir. O ne kötü bir varış yeridir!”
لَمَا أَبْلَغَ الْكُفَّارَ مَا سَيَحِلُّ بِهِمْ فِي الْآخِرَةِ تَصْرِيحًا بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ [التَّحْرِيم: ٧] ،
Ahirette başlarına gelecek olan şey kâfirlere: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ } [Tahrîm: 7] “Ey inkâr edenler! Bugün özür dilemeyin” buyruğuyla açıkça,
وَتَعْرِيضًا بِقَوْلِهِ: يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ [التَّحْرِيم: ٨] ، أَمر رَسُوله ﷺ بِمَسْمَعٍ مِنْهُمْ بِأَنْ يُجَاهِدَهُمْ وَيُجَاهِدَ الْمُسْتَتِرِينَ لِكُفْرِهِمْ بِظَاهِرِ الْإِيمَانِ نِفَاقًا، حَتَّى إِذَا لَمْ تُؤَثِّرْ فِيهِمُ الْمَوْعِظَةُ بِعِقَابِ الْآخِرَةِ يَخْشَوْنَ أَنْ يُسَلِّطَ عَلَيْهِمْ عَذَابَ السَّيْفِ فِي الْعَاجِلَةِ فَيُقْلِعُوا عَنِ الْكُفْرِ فَيُصْلِحُ نُفُوسَهُمْ وَإِنَّمَا أَمر رَسُوله ﷺ بِذَلِكَ لِأَنَّ الْكُفَّارَ تَأَلَّبُوا مَعَ الْمُنَافِقِينَ بَعْدَ هِجْرَة النبيء ﷺ فَاتَّخَذُوهُمْ عُيُونًا لَهُمْ وَأَيَدِيَ يَدُسُّونَ بِهَا الْأَذَى للنبيء ﷺ وَلِلْمُؤْمِنِينَ.
{ يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } [Tahrîm: 8] “O gün Allah, Peygamber’i ve onunla beraber iman edenleri utandırmaz” buyruğuyla da üstü kapalı olarak bildirilince; Resûlüne (sallallâhu aleyhi ve sellem), onların işiteceği bir şekilde kendileriyle cihad etmesini ve münafıklık ederek küfürlerini zahirî imanla gizleyenlerle de cihad etmesini emretti. Ta ki ahiret azabıyla yapılan öğüt kendilerine tesir etmediğinde, dünyada üzerlerine kılıç azabının musallat edilmesinden korksunlar da küfürden vazgeçip nefislerini ıslah etsinler. Resûlüne (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu emretmesinin yegâne sebebi; kâfirlerin Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hicretinden sonra münafıklarla iş birliği yapmaları, onları kendileri için casus ve Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve müminlere eziyet ulaştıracakları birer maşa edinmeleridir.
فَهَذَا نِدَاءٌ ثَان للنبيء ﷺ يَأْمُرُهُ بِإِقَامَةِ صَلَاحِ عُمُومِ الْأُمَّةِ بِتَطْهِيرِهَا مِنَ الْخُبَثَاءِ بَعْدَ أَنْ أَمَرَهُ بِإِفَاقَةِ مَنْ عَلَيْهِمَا الْغَفْلَةُ عَنْ شَيْءٍ مِنْ وَاجِبِ حُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ مَعَ الزَّوْجِ.
Bu, Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ikinci bir nidadır; eşle iyi geçinme görevinin bir kısmından gafil olan o iki hanımı uyarmasını emrettikten sonra, ümmeti kötülerden temizleyerek kamu düzenini sağlamasını ona emretmektedir.
وَجِهَاد الْكفَّار ظَاهِرٌ، وَأَمَّا عَطْفُ الْمُنافِقِينَ عَلَى الْكُفَّارَ الْمَفْعُولِ لِ جاهِدِ فَيَقْتَضِي أَن النبيء ﷺ مَأْمُورٌ بِجِهَادِ الْمُنَافِقِينَ وَكَانَ حَالُ الْمُنَافِقِينَ مُلْتَبِسًا إِذْ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ مُعْلِنًا بِالْكُفْرِ وَلَا شُهِدَ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ بِذَلِكَ وَلَمْ يُعَيِّنِ الله لرَسُوله ﷺ مُنَافِقًا يُوقِنُ بِنِفَاقِهِ وَكُفْرِهِ أَوْ أَطْلَعَهُ إِطْلَاعًا خَاصًّا وَلَمْ يَأْمُرْهُ بِإِعْلَانِهِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ كَمَا يُؤْخَذُ ذَلِكَ مِنْ أَخْبَارٍ كَثِيرَةٍ فِي الْآثَارِ.
Kâfirlerle cihad açıktır. { جاهِدِ } fiilinin mef‘ûlü olan { الْكُفَّارَ } kelimesine { الْمُنافِقِينَ } kelimesinin atfedilmesi ise Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) münafıklarla da cihad etmekle emrolunduğunu gerektirir. Oysa münafıkların durumu kapalıydı; zira münafıklardan hiçbiri küfrünü açıkça ilan etmemişti, onlardan hiçbiri hakkında bu yönde bir şahitlik de yapılmamıştı ve Allah da Resûlüne (sallallâhu aleyhi ve sellem) nifak ve küfründen kesin emin olacağı muayyen bir münafık belirlememişti; yahut da ona özel olarak bildirmiş fakat hadislerdeki pek çok rivayetten anlaşıldığı üzere bunu Müslümanlar arasında ilan etmesini emretmemişti.
فَتَعَيَّنَ تَأْوِيلَ عَطْفِ الْمُنافِقِينَ عَلَى الْكُفَّارَ إِمَّا بِأَنْ يَكُونَ فِعْلُ جاهِدِ مُسْتَعْمَلًا فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ وَهُمَا الْجِهَادُ بِالسَّيْفِ وَالْجِهَادُ بِإِقَامَةِ الْحُجَّةِ وَالتَّعْرِيضُ لِلْمُنَافِقِ بِنِفَاقِهِ فَإِنَّ ذَلِكَ يُطْلَقُ عَلَيْهِ الْجِهَادُ مَجَازًا كَمَا
Bu durumda { الْمُنافِقِينَ } kelimesinin { الْكُفَّارَ } kelimesine atfını tevil etmek zorunlu olmuştur: Ya { جاهِدِ } fiili hakikat ve mecaz manalarında [birlikte] kullanılmıştır; bunlar kılıçla cihad ve hüccet (delil) ortaya koymak suretiyle cihad ile münafığa nifakını hissettirmektir. Zira mecazen buna da cihad denir; nitekim
فِي قَوْله ﷺ «رَجِعْنَا مِنَ الْجِهَادِ الْأَصْغَرِ إِلَى
Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «رَجِعْنَا مِنَ الْجِهَادِ الْأَصْغَرِ إِلَى
الْجِهَادِ الْأَكْبَرِ»
الْجِهَادِ الْأَكْبَرِ» “Küçük cihaddan büyük cihada döndük”
،
sözünde
وَقَوْلِهِ لِلَّذِي سَأَلَهُ الْجِهَادَ فَقَالَ لَهُ: «أَلَكَ أَبَوَانِ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: فَفِيهِمَا فَجَاهِدْ»
ve kendisinden cihada katılmak için izin isteyen kimseye: «أَلَكَ أَبَوَانِ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: فَفِيهِمَا فَجَاهِدْ» “Anne baban var mı? Adam: Evet, deyince; o halde onlar hakkında cihad et (onlara hizmet et)” buyurmasında olduğu gibidir.
. وَعِنْدِي أَنَّ الْأَقْرَبَ فِي تَأْوِيلِ هَذَا الْعَطْفِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ إِلْقَاءَ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِ الْمُنَافِقِينَ لِيَشْعُرُوا بِأَن النبيء ﷺ وَالْمُؤمنِينَ بالمرصاد بهم فَلَوْ بَدَتْ مِنْ أَحَدِهِمْ بَادِرَةٌ يُعْلَمُ مِنْهَا نِفَاقُهُ عُومِلَ مُعَامَلَةَ الْكَافِرِ فِي الْجِهَادِ بِالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ فَيَحْذَرُوا وَيَكُفُّوا عَنِ الْكَيْدِ لِلْمُسْلِمِينَ خَشْيَةَ الِافْتِضَاحِ فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا [الْأَحْزَاب: ٦٠، ٦١] .
Bana göre bu atfın tevilinde en uygun olanı; bununla münafıkların kalbine korku salınmasının murat edilmesidir. Ta ki Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve müminlerin kendilerini gözetlediğini hissetsinler ve şayet birinden nifakını belli eden bir tavır sadır olursa, öldürülme ve esir edilme şeklindeki cihadda kâfire yapılan muamelenin kendisine de yapılacağını bilsinler; böylece sakınsınlar ve rezil olma korkusuyla Müslümanlara tuzak kurmaktan vazgeçsinler. Dolayısıyla bu ayet, Yüce Allah'ın şu buyruğu kabilindendir: { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا * مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا } [Ahzâb: 60-61] “Andolsun, eğer münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve Medine’de bozguncu haberler yayanlar [bu hallerinden] vazgeçmezlerse, mutlaka seni onlara musallat ederiz; sonra orada seninle ancak pek az komşuluk edebilirler. Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve birer birer öldürülürler.”
وَالْغِلْظَةُ: حَقِيقَتُهَا صَلَابَةُ الشَّيْءِ وَهِيَ مُسْتَعَارَةٌ هُنَا لِلْمُعَامَلَةِ بِالشِّدَّةِ بِدُونِ عَفْوٍ وَلَا تَسَامُحٍ، أَيْ كُنْ غَلِيظًا، أَيْ شَدِيدًا فِي إِقَامَةِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَمْثَالَهُمْ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Gılzat (الْغِلْظَةُ); hakikatte bir şeyin sertliği ve katılığıdır. Burada ise affetmeksizin ve müsamaha göstermeksizin şiddetle muamele etmekten istiare edilmiştir; yani Allah'ın onlar gibiler hakkında emrettiği şeyleri uygulamada kaba, yani sert ol! Bu husus daha önce Yüce Allah'ın:
وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ [١٢٣] ، وَقَوْلِهِ: وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٥٩] .
Berâe Suresi’ndeki { وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً } [Tevbe: 123] “Ve sizde bir sertlik bulsunlar” buyruğu ile Âl-i İmrân Suresi’ndeki { وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ } [Âl-i İmrân: 159] “Eğer kaba, katı yürekli olsaydın” buyruğunda geçmişti.
وَالْمَأْوَى: الْمَسْكَنُ، وَهُوَ مَفْعَلٌ مِنْ أَوَى إِذَا رَجَعَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَرْجِعُ إِلَى مَسْكَنه.
Me'vâ (الْمَأْوَى); mesken (barınak) demektir. Döndü manasına gelen eve (أَوَى) fiilinden mef‘al veznindedir; çünkü insan meskenine geri döner.
[سُورَة التَّحْرِيم (٦٦) : آيَة ١٠]
[TAHRÎM SURESİ (66) : AYET 10]
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَامْرَأَتَ لُوطٍ كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْ يُغْنِيا عَنْهُما مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَقِيلَ ادْخُلا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ (١٠)
{ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَامْرَأَتَ لُوطٍ كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْ يُغْنِيا عَنْهُما مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَقِيلَ ادْخُلا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ } (10) “Allah inkâr edenlere, Nûh’un karısı ile Lût’un karısını misal verdi. Bu ikisi, kullarımızdan iki salih kulun [nikâhı] altındaydılar da onlara hıyanet ettiler. Bu yüzden [o iki kul], Allah’tan [gelen cezadan] hiçbir şeyi onlardan savamadı. Ve onlara: ‘Girenlerle beraber siz de ateşe girin!’ denildi.”
أَعْقَبَتْ جُمْلَةَ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ [التَّحْرِيم: ٩] الْآيَةُ الْمَقْصُودُ مِنْهَا تَهْدِيدُهُمْ بِعَذَابِ السَّيْفِ فِي الدُّنْيَا وَإِنْذَارُهُمْ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ وَمَا قَارَنَ ذَلِكَ مِنْ مُقَابَلَةِ حَالِهِمْ بِحَالِ الْمُؤْمِنِينَ، بِأَنْ ضَرَبَ مَثَلَيْنِ لِلْفَرِيقَيْنِ بِنَظِيرَيْنِ فِي حَالَيْهِمَا لَتَزْدَادَ الْمَوْعِظَةُ وُضُوحًا وَيَزْدَادَ التَّنْوِيهُ بِالْمُؤْمِنِينَ اسْتِنَارَةً. وَقَدْ تَقَدَّمَتْ فَائِدَةُ ذِكْرِ الْأَمْثَالِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ } [Tahrîm: 9] cümlesinin ardından; dünyada kılıç azabıyla tehdit etmeyi, ahiret azabıyla uyarmayı ve bununla eşzamanlı olarak onların durumunu müminlerin durumuyla karşılaştırmayı amaçlayan bu ayet gelmiştir. Şöyle ki, öğüdün vuzuhu artsın ve müminlerin şanını yüceltme durumu daha da aydınlansın diye, her iki fırkanın durumuna uygun benzer iki misal getirilmiştir. Misal zikretmenin faydası daha önce Yüce Allah'ın:
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧] .
Bakara Suresi’ndeki { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا } [Bakara: 17] “Onların misali, bir ateş yakan kimsenin misali gibidir” buyruğunda geçmişti.
وَضَرْبُ الْمَثَلِ: إِلْقَاؤُهُ وَإِيضَاحُهُ، وَتَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦] .
Darb-ı mesel (mesel darbetmek); misali ortaya koymak ve açıklamaktır. Bu da daha önce Bakara Suresi’ndeki { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا } [Bakara: 26] “Şüphesiz Allah bir misal vermekten çekinmez” buyruğunda geçmişti.
فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا. وَهَذَا الْمَثَلُ لَا يَخْلُو مِنْ تَعْرِيضٍ بِحَثِّ زَوجي النبيء ﷺ عَلَى طَاعَته وبأنّ رضى اللَّهِ تَعَالَى يتبع رضى رُسُلِهِ. فَقَدْ كَانَ الْحَدِيثُ عَنْ
Bu cümle, ibtidâî bir istînâftır (yeni bir başlangıç cümlesidir). Bu misal, Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki eşini ona itaate teşvik etme ve Yüce Allah'ın rızasının elçilerinin rızasına tâbi olduğunu bildirme yönünde üstü kapalı bir ta‘rîzden de uzak değildir. Zira az önce
زَوْجَتي النبيء ﷺ قَرِيبًا وَكَانَ عَمَلُهُمَا مَا فِيهِ بَارِقَةً مِنْ مُخَالَفَةٍ، وَكَانَ فِي الْمَثَلَيْنِ مَا فِيهِ إِشْعَارٌ بِالْحَالَيْنِ.
Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki hanımından bahsedilmişti ve onların yaptığında bir muhalefet kıvılcımı vardı; bu iki misalde ise her iki duruma da işaret eden unsurlar bulunmaktadır.
وَتَعْدِيَةُ ضَرَبَ بِاللَّامِ الدَّالِّ عَلَى الْعِلَّةِ تُفِيدُ أَنَّ إِلْقَاءَ الْمَثَلِ لِأَجْلِ مَدْخُولِ اللَّامِ.
{ ضَرَبَ } fiilinin illet bildiren lâm harf-i ceri ile geçişli kılınması, misalin bu lâm'ın dahil olduğu lafız uğruna getirildiğini ifade eder.
فَمَعْنَى ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُ أَلْقَى هَذَا التَّنْظِيرَ لِأَجْلِهِمْ، أَيِ اعْتِبَارِهِمْ بِهِمْ وَقِيَاسِ حَالِهِمْ عَلَى حَالِ الْمُمَثَّلِ بِهِ، فَإِذَا قِيلَ: ضَرَبَ لِفُلَانٍ مَثَلًا، كَانَ الْمَعْنَى: أَنَّهُ قَصَدَهُ بِهِ وَأَعْلَمَهُ إِيَّاهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا [الزخرف: ٥٨] .
Buna göre { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinin anlamı; Allah'ın bu benzetmeyi onlar için, yani ibret alsınlar ve durumlarını misal verilen kimselerin durumuyla kıyaslasınlar diye ortaya koyduğudur. “Falana misal getirdi” denildiğinde bunun manası: Onu kastetti ve ona bildirdi demektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا } [Zuhruf: 58] “Bunu sana sırf bir tartışma olsun diye misal verdiler”,
وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ [الرّوم: ٥٨] . وَنَحْوِ ذَلِكَ وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ بِاللَّامِ على الْمَفْعُول لِلِاهْتِمَامِ بِإِيقَاظِ الَّذِينَ كَفَرُوا.
{ وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } [Rûm: 58] “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik” ve benzeri ayetler böyledir. Lâm ile mecrur olan ifadenin mef‘ûlün önüne geçirilmesi, inkâr edenleri uyarmaya verilen ehemmiyetten ötürüdür.
فَمَعْنَى ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَامْرَأَتَ لُوطٍ، أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ حَالَةَ هَاتَيْنِ الْمَرْأَتَيْنِ عِظَةً وَتَنْبِيهًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا، أَيْ لِيُذَكِرَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ لَا يَصْرِفُهُ عَنْ وَعِيدِهِ صَارِفٌ فَلَا يَحْسَبُوا أَنَّ لَهُمْ شُفَعَاءَ عِنْدَ اللَّهِ، وَلَا أَنَّ مَكَانَهُمْ مِنْ جِوَارِ بَيْتِهِ وَعِمَارَةِ مَسْجِدِهِ وَسِقَايَةِ حَجِيجِهِ تَصْرِفُ غَضَبَ اللَّهِ عَنْهُمْ، فَإِنْ هُمْ أَقْلَعُوا عَنْ هَذَا الْحُسْبَانِ أَقْبَلُوا عَلَى التَّدَبُّرِ فِي النَّجَاةِ مِنْ وَعِيدِهِ بِالنَّظَرِ فِي دَلَائِلِ دَعْوَةِ الْقُرْآنِ وَصدق الرَّسُول ﷺ فَلَوْ كَانَ صَارِفٌ يَصْرِفُ اللَّهَ عَنْ غَضَبِهِ لَكَانَ أَوْلَى الْأَشْيَاءِ بِذَلِكَ مَكَانَةَ هَاتَيْنِ الْمَرْأَتَيْنِ مِنْ زَوْجَيْهِمَا رَسُولَيْ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
{ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَامْرَأَتَ لُوطٍ } ifadesinin anlamı; Allah'ın bu iki kadının durumunu inkâr edenler için bir ibret ve uyarı kıldığıdır; yani Allah'ı tehdidinden hiçbir şeyin vazgeçiremeyeceğini, dolayısıyla Allah katında kendilerine şefaatçiler bulunacağını sanmamalarını ve O’nun Beyt’ine komşu olmalarının, mescidini imar etmelerinin ve hacılara su vermelerinin Allah’ın gazabını kendilerinden savamayacağını onlara hatırlatmaktır. Eğer bu sanıdan vazgeçerlerse, Kur'an davetinin delillerine ve Resûl’ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğruluğuna bakarak O’nun tehdidinden kurtuluş üzerinde düşünmeye yönelirler. Şayet herhangi bir şey Allah'ı gazabından vazgeçirecek olsaydı, buna en layık olan şey bu iki kadının Âlemlerin Rabbi’nin elçisi olan iki kocaları nezdindeki konumu olurdu.
وَمُنَاسِبَةُ ضَرْبِ الْمَثَلِ بِامْرَأَة نوح وَامْرَأَة لوط دون غَيرهمَا مِنْ قُرَابَةِ الْأَنْبِيَاءِ نَحْوَ أَبِي إِبْرَاهِيمَ وَابْنِ نُوحٍ ﵉ لِأَنَّ ذِكْرَ هَاتَيْنِ الْمَرْأَتَيْنِ لَمْ يَتَقَدَّمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ أَبِي إِبْرَاهِيمَ وَابْنُ نُوحٍ، لِتَكُونَ فِي ذِكْرِهِمَا فَائِدَةٌ مُسْتَجَدَّةٌ، وَلِيَكُونَ فِي ذِكْرِهِمَا عَقِبَ مَا سَبَقَ مِنْ تَمَالُؤِ أُمَّيِ الْمُؤمنِينَ على زَوجهمَا ﷺ تَعْرِيضٌ لَطِيفٌ بِالتَّحْذِيرِ مِنْ خَاطِرِ الِاعْتِزَازِ بِغِنَاءِ الصِّلَةِ الشَّرِيفَةِ عَنْهُمَا فِي الْوَفَاءِ بِحَقِّ مَا يَجِبُ مِنَ الْإِخْلَاص للنبيء ﷺ لِيَكُونَ الشَّبَهُ فِي التَّمْثِيلِ أَقْوَى. فَعَنْ مُقَاتِلٍ «يَقُولُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِعَائِشَةَ وَحَفْصَةَ: لَا تَكُونَا بِمَنْزِلَةِ امْرَأَةِ نُوحٍ وَامْرَأَةِ لُوطٍ فِي الْمَعْصِيَةِ وَكُونَا بِمَنْزِلَةِ امْرَأَةِ فِرْعَوْنَ وَمَرْيَمَ» . وَوَضَّحَهُ فِي «الْكَشَّافِ» بِأَنَّهُ مِنْ قَبِيلِ التَّعْرِيضِ. وَمَنَعَهُ الْفَخْرُ، وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: «قَالَ بَعْضُ النَّاسِ فِي الْمَثَلَيْنِ عِبْرَةٌ لزوجات النبيء ﷺ حِينَ تَقَدَّمَ عِتَابُهُنَّ. وَفِي هَذَا بُعْدٌ لِأَنَّ النَّصَّ أَنَّهُ لِلْكُفَّارِ يُبْعِدُ هَذَا» اه.
Peygamberlerin İbrâhim'in babası ve Nûh'un oğlu (aleyhimesselâm) gibi diğer akrabaları yerine özellikle Nûh'un karısı ve Lût'un karısının misal verilmesinin uygunluğu; bu iki kadının daha önce zikredilmemiş olmasındandır. İbrâhim'in babası ve Nûh'un oğlu ise daha önce zikredilmişti; böylece bunların zikrinde yeni bir fayda hasıl olmuş ve müminlerin iki annesinin eşleri (sallallâhu aleyhi ve sellem) aleyhine iş birliği yapmalarının hemen ardından zikredilmelerinde, temsil benzetmesi daha güçlü olsun diye, Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gösterilmesi gereken ihlas hakkını yerine getirmede aradaki şerefli bağın kendilerine yeteceği zannından sakındıran latif bir ta‘rîz (üstü kapalı uyarı) yer almıştır. Mukâtil’den şöyle rivayet edilmiştir: «Yüce Allah Âişe ve Hafsa’ya şöyle buyurmaktadır: Günahta Nûh’un karısı ile Lût’un karısı gibi olmayın; Firavun’un karısı ile Meryem gibi olun.» Zemahşerî el-Keşşâf’ta bunun bir ta‘rîz kabilinden olduğunu açıklamıştır. Fahreddin er-Râzî ise bunu kabul etmemiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bazı kimseler, bu iki misalde azarları daha önce geçen Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşleri için bir ibret olduğunu söylemişlerdir. Ancak bunda bir uzaklık vardır; zira nassın kâfirler hakkında oluşu bunu uzak kılmaktadır.»
وَيَدْفَعُ اسْتِبْعَادَهُ أَنَّ دَلَالَةَ التَّعْرِيضِ لَا تُنَافِي اللَّفْظَ الصَّرِيحَ، وَمن لطائف التَّقْيِيد بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِلَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ الْمَقْصِدَ الْأَصْلِيَّ هُوَ ضَرْبُ الْمَثَلِ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَذَلِكَ مِنَ الِاحْتِرَاسِ مِنْ أَنْ تَحْمِلَ التَّمْثِيلَ عَلَى الْمُشَابَهَةِ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ وَالِاحْتِرَاسُ بِكَثْرَةِ
Bu uzak görmeyi defeden husus şudur: Ta‘rîzin delaleti sarîh lafza engel teşkil etmez. Yüce Allah'ın: { لِلَّذِينَ كَفَرُوا } buyruğu ile kayıtlamasının inceliklerinden biri de asıl amacın inkâr edenlere misal getirmek olmasıdır; bu da temsili her yönden bir benzerlik olarak anlamaktan sakındırma (ihtiras) kabilindendir. İhtiras ise
التَّشْبِيهَاتِ وَمِنْهُ تَجْرِيدُ الِاسْتِعَارَةِ.
benzetmelerin çokluğuyla olur; istiarenin tecridi de bu kabildendir.
وَقِصَّةُ امْرَأَةِ نُوحٍ لَمْ تَذْكُرْ فِي الْقُرْآنِ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَالَّذِي يَظْهَرُ أَنَّهَا خَانَتْ زَوْجَهَا بَعْدَ الطُّوفَانِ وَأَنَّ نُوحًا لَمْ يَعْلَمْ بِخَوْنِهَا لِأَنَّ اللَّهَ سَمَّى عَمَلَهَا خِيَانَةً.
Nûh’un karısının kıssası Kur'an'da bu ayetten başka yerde zikredilmemiştir. Zahir olan şudur ki, o tufandan sonra kocasına hıyanet etmiş ve Nûh da onun bu hıyanetini bilmemiştir; çünkü Allah onun yaptığını hıyanet olarak isimlendirmiştir.
وَقَدْ وَرَدَ فِي سِفْرِ التَّكْوِينِ مِنَ التَّوْرَاةِ ذِكْرُ امْرَأَةِ نُوحٍ مَعَ الَّذِينَ رَكِبُوا السَّفِينَةَ
Tevrat'ın Tekvin (Yaratılış) kitabında Nûh’un karısının gemiye binenlerle birlikte olduğu zikredilmiş,
وَذِكْرُ خُرُوجِهَا مِنَ السَّفِينَةِ بَعْدَ الطُّوفَانِ ثُمَّ طُوِيَ ذِكْرُهَا لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ بَرَكَتَهُ نُوحًا وَبَنِيهِ وَمِيثَاقَهُ مَعَهُمْ فَلَمْ تُذْكَرْ مَعَهُمْ زَوْجُهُ. فَلَعَلَّهَا كَفَرَتْ بَعْدَ ذَلِكَ أَوْ لَعَلَّ نُوحًا تَزَوَّجَ امْرَأَةً أُخْرَى بَعْدَ الطُّوفَانِ لَمْ تُذْكَرْ فِي التَّوْرَاةِ.
tufandan sonra gemiden çıkışı da zikredilmiş, ardından Allah’ın Nûh’u ve oğullarını bereketlendirmesi ve onlarla ahit yapması zikredildiğinde onun zikri dürülüp bırakılmış ve eşi onlarla birlikte zikredilmemiştir. Belki de bundan sonra inkâr etmiş yahut da Nûh tufandan sonra Tevrat’ta zikredilmeyen başka bir kadınla evlenmiştir.
وَوَصَفَ اللَّهُ فِعْلَ امْرَأَةِ نُوحٍ بِخِيَانَةِ زَوْجِهَا، فَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: هِيَ خِيَانَةٌ فِي الدِّينِ، أَيْ كَانَتْ كَافِرَةً مُسِرَّةً الْكُفْرَ، فَلَعَلَّ الْكُفْرَ حَدَثَ مَرَّةً أُخْرَى فِي قَوْمِ نُوحٍ بَعْدَ الطُّوفَانِ وَلَمْ يُذْكَرْ فِي الْقُرْآنِ.
Allah, Nûh’un karısının fiilini kocasına hıyanet olarak nitelemiştir. Müfessirler şöyle demişlerdir: Bu dinde bir hıyanettir; yani o kâfir olup küfrünü gizlemekteydi. Belki de tufandan sonra Nûh’un kavminde küfür yeniden ortaya çıkmış fakat Kur'an'da zikredilmemiştir.
وَأَمَّا حَدِيثُ امْرَأَة لوط فقد ذكر فِي الْقُرْآنِ مَرَّاتٍ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَيُقَالُ:
Lût’un karısının bahsi ise Kur'an'da defalarca zikredilmiştir ve A‘râf Suresi’nde geçmişti. [Arapçada] şöyle denir:
فُلَانَةٌ كَانَتْ تَحْتَ فُلَانٍ، أَيْ كَانَتْ زَوْجًا لَهُ.
“Falanca kadın falancanın altındaydı”, yani onun zevcesi (nikâhı altında) idi.
وَالتَّحْتِيَّةُ هُنَا مَجَازٌ فِي مَعْنَى الصِّيَانَةِ وَالْعِصْمَةِ وَمِنْهُ قَوْلُ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فِي الْحَدِيثِ الْمَرْوِيِّ فِي «الْمُوَطَّأِ» وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ أُمِّ حَرَامِ بِنْتِ مِلْحَانَ: «وَكَانَتْ أُمُّ حَرَامٍ تَحْتَ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ» .
Buradaki “altında olmak” (tahtiyye), himaye ve nikâh bağı manasında mecazdır. Enes b. Mâlik’in el-Muvatta’da ve Sahîh-i Buhârî’de Ümmü Harâm bint Milhân hakkında rivayet edilen hadisteki: «وَكَانَتْ أُمُّ حَرَامٍ تَحْتَ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ» “Ümmü Harâm, Ubâde b. es-Sâmit’in nikâhı altındaydı” sözü de bu kabildendir.
وَمِنْ بَدَائِعِ الْأَجْوِبَةِ أَنَّ أَحَدَ الْأُمَرَاءِ مِنَ الشِّيعَةِ سَأَلَ أَحَدَ عُلَمَاءِ السُّنَّةِ: مَنْ أَفْضَلُ النَّاسِ بَعْدَ رَسُول الله ﷺ؟ فَأَجَابَهُ: «الَّذِي كَانَتِ ابْنَتُهُ تَحْتَهُ» فَظَنَّ أَنَّهُ فَضَّلَ عَلِيًّا إِذْ فَهِمَ أَنَّ الضَّمِيرَ الْمُضَافَ إِلَيْهِ «ابْنَةُ» ضَمِيرُ رَسُول الله ﷺ وَأَنَّ الضَّمِيرَ الْمُضَافَ إِلَيْهِ (تَحْتَ) ضَمِيرُ اسْمِ الْمَوْصُولِ، وَإِنَّمَا أَرَادَ السُّنِّيُّ الْعَكْسَ بِأَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ «ابْنَتُهُ» ضَمِيرَ الْمَوْصُولِ «تَحْتَهُ» ضَمِيرَ رَسُول الله ﷺ، وَذَلِكَ هُوَ أَبُو بَكْرٍ.
Zekice cevaplardan biri de şudur: Şîa emirlerinden biri Ehl-i Sünnet âlimlerinden birine: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den sonra insanların en faziletlisi kimdir?” diye sordu. O da: “Kızı onun nikâhı altında olan kimsedir” diye cevap verdi. [Şii emir], “kızı” lafzının tamlananındaki zamirin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e, “nikâhı altında” lafzındaki tamlanan zamirinin ise ism-i mevsûle ait olduğunu zannederek onun Ali’yi üstün tuttuğunu düşündü. Oysa Sünnî âlim tam tersini kastetmişti; yani “kızı”ndaki zamir mevsûle, “nikâhı altında”ki zamir ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e aitti ki bu kimse de Ebû Bekir’dir.
وَقَدْ ظَهَرَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعَبْدَيْنِ نُوحٌ وَلُوطٌ وَإِنَّمَا خُصَّا بِوَصْفِ «عَبْدَيْنِ صَالِحَيْنِ» مَعَ أَنَّ وصف النُّبُوَّة أخص مِنْ وَصْفِ الصَّلَاحِ تَنْوِيهًا بِوَصْفِ الصَّلَاحِ وَإِيمَاءً إِلَى أَنَّ النُّبُوَّةَ صَلَاح ليعظم بذلك شَأْنُ الصَّالِحِينَ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ [الصافات: ١١٢] . وَلِتَكُونَ الْمَوْعِظَةُ سَارِيَةً إِلَى نِسَاءِ الْمُسْلِمِينَ فِي مُعَامَلَتِهِنَّ أَزْوَاجَهُنَّ فَإِن وصف النبوءة قَدِ انْتَهَى بِالنَّسْبَةِ لِلْأُمَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ، مَعَ مَا فِي ذَلِكَ مِنْ تَهْوِيلِ الْأَذَى لِعَبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ وَعِنَايَةِ رَبِّهِمْ بِهِمْ وَمُدَافَعَتِهِ عَنْهُمْ.
İki kuldan maksadın Nûh ve Lût olduğu açıktır. Nübüvvet vasfı salâh (salihlik) vasfından daha özel olduğu halde, salâh vasfını yüceltmek ve nübüvvetin de bir salâh olduğuna işaret edip böylece salih kimselerin şanını büyütmek için -tıpkı Yüce Allah’ın: { وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيّاً مِنَ الصَّالِحِينَ } “Biz de ona salihlerden bir peygamber olmak üzere İshak’ı müjdeledik.” buyruğunda olduğu gibi- özellikle “iki salih kul” vasfıyla nitelendirilmişlerdir. Ayrıca, İslam ümmeti açısından nübüvvet vasfı sona erdiğinden, bu öğüdün Müslüman kadınların kocalarına karşı muamelelerine de sirayet etmesi hedeflenmiştir. Bununla birlikte burada, Allah’ın salih kullarına eziyet etmenin korkunçluğuna, Rablerinin onlara gösterdiği ihtimama ve onları savunmasına da bir işaret vardır.
وَالْخِيَانَةُ وَالْخَوْنُ ضِدُّ الْأَمَانَةِ وَضِدُّ الْوَفَاءِ، وَذَلِكَ تَفْرِيطُ الْمَرْءِ مَا اؤْتُمِنَ عَلَيْهِ وَمَا
Hıyanet ve havn kelimeleri emanetin ve vefanın zıddıdır; bu da kişinin kendisine emanet edilen şeyde kusur etmesi ve
عُهِدَ بِهِ إِلَيْهِ. وَقَدْ جَمَعَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ [الْأَنْفَال: ٢٧] .
kendisine verilen ahde riayet etmemesidir. Yüce Allah’ın şu buyruğu bunları bir araya getirmiştir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Ey iman edenler! Allah’a ve Peygamber’e hainlik etmeyin; [böylece] bile bile kendi emanetlerinize de hainlik etmiş olursunuz.”
وَانْتَصَبَ شَيْئاً عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِ يُغْنِيا لِأَنَّ الْمَعْنَى شَيْئًا مِنَ الْغِنَى، وَتَنْكِيرُ شَيْئاً لِلتَّحْقِيرِ، أَيْ أَقَلَّ غِنًى وَأَجْحَفَهُ بَلْهَ الْغِنَى الْمُهِمِّ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ شَيْئاً } lafzı, { يُغْنِيا } fiilinin mef’ûl-i mutlakı olarak mansub olmuştur; çünkü mana “faydanın hiçbir türünü sağlayamadılar” demektir. { شَيْئاً } kelimesinin belirsiz (nekre) gelmesi tahkir (küçümseme) içindir; yani önemli bir fayda sağlamak şöyle dursun, en ufak ve en önemsiz bir fayda dahi veremediler. Bu kullanım daha önce Câsiye Suresi’nde geçen Yüce Allah’ın şu buyruğunda geçmişti:
إِنَّهُمْ لَنْ يُغْنُوا عَنْكَ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً فِي سُورَةِ الْجَاثِيَةِ [١٩] .
{ إِنَّهُمْ لَنْ يُغْنُوا عَنْكَ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “Şüphesiz onlar, Allah’tan [gelecek] hiçbir şeyi senden savamazlar.”
وَزِيَادَةُ مَعَ الدَّاخِلِينَ لإِفَادَة مساواتهما فِي الْعَذَابِ لِغَيْرِهِمَا مِنَ الْكَفَرَةِ الْخَوَنَةِ.
{ مَعَ الدَّاخِلِينَ } “[ateşe] girenlerle beraber” kaydının ziyade edilmesi, azap hususunda onların diğer hain kâfirlerle eşit olduğunu bildirmek içindir.
وَذَلِكَ تأييس لَهما مِنْ أَن ينتفعا بِشَيْء مِنْ حُظْوَةِ زَوْجِيهِمَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [الْأَنْعَام: ٢٢] .
Bu, Yüce Allah’ın şu buyruğunda olduğu gibi, kocalarının [Allah katındaki] itibarından herhangi bir şekilde yararlanma hususunda o iki kadını tamamen ümitsiz kılmaktır: { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكَاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “O gün hepsini bir araya toplayacağız, sonra da şirk koşanlara: ‘Nerede o [Allah’a ortak] saydığınız ortaklarınız?’ diyeceğiz.”
[سُورَة التَّحْرِيم (٦٦) : آيَة ١١]
[Tahrîm Suresi (66), Ayet 11]
وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ وَنَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١١)
{ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ وَنَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١١) } “Allah, iman edenlere de Firavun’un karısını misal verdi. Hani o: ‘Rabbim! Bana katında, cennette bir ev yap; beni Firavun’dan ve onun [kötü] amelinden kurtar, beni zalimler topluluğundan da kurtar!’ demişti.”
لَمَّا ضُرِبَ الْمَثَلُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا [الممتحنة: ١٠] أُعْقِبَ بِضَرْبِ مَثَلٍ لِلَّذِينَ آمَنُوا لِتَحْصُلَ الْمُقَابَلَةُ فَيَتَّضِحَ مَقْصُودُ الْمَثَلَيْنِ مَعًا، وَجَرَيَا عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي إِتْبَاعِ التَّرْهِيبِ بِالتَّرْغِيبِ.
İnkâr edenlere misal verildikten sonra, karşılık (mukabele) oluşsun ve böylece iki misalin de maksadı birlikte açıklığa kavuşsun diye hemen ardından iman edenler için bir misal getirilmiştir. Bu iki misal, Kur'an'ın korkutmanın (terhîb) ardından müjdeleme ve isteklendirme (terğîb) getirme metoduna uygun olarak gelmiştir.
وَجُعِلَ الْمَثَلُ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِحَالِ امْرَأَتَيْنِ لِتَحْصُلَ الْمُقَابَلَةُ لِلْمَثَلَيْنِ السَّابِقَيْنِ، فَهَذَا مِنْ مُرَاعَاةِ النَّظِيرِ فِي الْمَثَلَيْنِ.
İman edenler için verilen misalin iki kadının durumuna bağlanması, önceki iki misalle tam bir karşıtlık oluştursun diyedir. Bu da iki misal arasındaki tenasüb (murâât-ı nazîr) sanatındandır.
وَجَاءَ أَحَدُ الْمَثَلَيْنِ لِلَّذِينَ آمنُوا مثلا لِإِخْلَاصِ الْإِيمَانِ. وَالْمَثَلُ الثَّانِي لِشِّدَّةِ التَّقْوَى.
İman edenler için getirilen iki misalden biri imanın ihlasına, ikinci misal ise takvanın şiddetine bir örnek olarak gelmiştir.
فَكَانَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ مثلا لمتانة إِيمَان الْمُؤْمِنِينَ وَمَرْيَمُ مَثَلًا لِلْقَانِتِينَ لِأَن الْمُؤمنِينَ تبرأوا مِنْ ذَوِي قَرَابَتِهِمُ الَّذِينَ بَقَوْا عَلَى الْكُفْرِ بِمَكَّةَ.
Firavun’un karısı müminlerin imanının metanetine, Meryem ise itaatkâr olanlara (kânitîn) bir misal olmuştur; zira müminler Mekke’de küfür üzere kalan akrabalarından teberrî edip uzaklaşmışlardı.
وَامْرَأَةُ فِرْعَوْنَ هَذِهِ هِيَ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْهِ مُوسَى وَهُوَ منفط الثَّالِثُ وَلَيْسَتِ امْرَأَةَ فِرْعَوْنَ الَّتِي تَبَنَّتْ مُوسَى حِينَ الْتَقَطَتْهُ مِنَ الْيَمِّ، لِأَنَّ ذَلِكَ وَقَعَ فِي زَمَنِ فِرْعَوْنَ رَعَمْسِيسَ الثَّانِي وَكَانَ بَيْنَ الزَّمَنَيْنِ ثَمَانُونَ سَنَةً. وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُمْ عِلْمٌ بِدِينٍ قَبْلَ أَنْ يُرْسَلَ إِلَيْهِمْ مُوسَى.
Bahsi geçen bu Firavun’un karısı, Mûsâ’nın kendisine peygamber olarak gönderildiği Firavun’un -yani III. Merneptah’ın- karısıdır; yoksa Mûsâ’yı nehirden aldığında evlat edinen Firavun’un karısı değildir. Çünkü o olay II. Ramses döneminde vuku bulmuştu ve iki dönem arasında seksen yıl vardı. Mûsâ onlara gönderilmeden önce ise hak bir dine dair bilgileri yoktu.
وَلَعَلَّ امْرَأَةَ فِرْعَوْنَ هَذِهِ كَانَتْ مِنْ بَنَاتِ إِسْرَائِيلَ تَزَوَّجَهَا فِرْعَوْنُ فَكَانَتْ مُؤْمِنَةً بِرِسَالَةِ مُوسَى ﵇. وَقَدْ حَكَى بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهَا عَمَّةُ مُوسَى، أَوْ تَكُونُ هَدَاهَا اللَّهُ إِلَى الْإِيمَان بمُوسَى كَمَا هَدَى الرَّجُلَ الْمُؤْمِنَ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي سُورَةِ غَافِرٍ.
Muhtemelen bu Firavun’un karısı İsrâiloğulları kadınlarındandı ve Firavun onunla evlenmişti; böylece o da Mûsâ aleyhisselâm’ın risaletine iman etmişti. Bazı müfessirler onun Mûsâ’nın halası olduğunu rivayet etmişlerdir. Yahut da Allah, daha önce Gâfir Suresi’nde zikri geçen Firavun ailesinden olan mümin adamı hidayete erdirdiği gibi onu da Mûsâ’ya imana muvaffak kılmıştır.
وسماها النبيء ﷺ آسِيَةَ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu Âsiye olarak isimlendirmiştir;
فِي قَوْلِهِ: «كَمُلَ مِنَ الرِّجَالِ كَثِيرٌ وَلَمْ يَكْمُلْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَرْيَمُ ابْنَةُ عِمْرَانَ وَآسِيَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ» رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ.
nitekim şöyle buyurmuştur: «كَمُلَ مِنَ الرِّجَالِ كَثِيرٌ وَلَمْ يَكْمُلْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَرْيَمُ ابْنَةُ عِمْرَانَ وَآسِيَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ» “Erkeklerden pek çok kimse kemale ermiştir; kadınlardan ise İmrân kızı Meryem ve Firavun’un karısı Âsiye’den başkası kemale ermemiştir.” Bu hadisi Buhârî rivayet etmiştir.
وَأَرَادَتْ بِعَمَلِ فِرْعَوْنَ ظُلْمَهُ، أَيْ نَجِّنِي مِنْ تَبِعَةِ أَعْمَالِهِ فَيَكُونُ مَعْنَى نَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ مِنْ صُحْبَتِهِ طَلَبَتْ لِنَفْسِهَا فَرَجًا وَهُوَ مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ.
Firavun’un ameli ile onun zulmünü kastetmiştir; yani “beni onun yaptıklarının vebalinden kurtar” demektir. Bu durumda “beni Firavun’dan kurtar” ifadesinin manası, onunla bir arada bulunmaktan kurtarmak olur; kadın kendisi için bir kurtuluş istemiştir ve bu ifade özelin genele atfedilmesi (atf-ı hâs ale’l-âm) kabildendir.
وَمَعْنَى قالَتْ أَنَّهَا أَعْلَنَتْ بِهِ، فَقَدْ رُوِيَ أَنَّ فِرْعَوْنَ اطَّلَعَ عَلَيْهَا وَأَعْلَنَ ذَلِكَ لِقَوْمِهِ وَأَمَرَ بِتَعْذِيبِهَا فَمَاتَتْ فِي تَعْذِيبِهِ وَلَمْ تَحُسَّ أَلَمًا.
{ قَالَتْ } “demişti” ifadesinin manası, onun bunu açıkça dile getirdiğidir. Nitekim rivayet edildiğine göre Firavun onun [iman ettiğini] öğrenmiş, bunu kavmine ilan etmiş ve ona işkence edilmesini emretmiştir; o da bu işkence altında, hiçbir acı hissetmeksizin vefat etmiştir.
وَالْقَوْمُ الظَّالِمُونَ: هُمْ قَوْمُ فِرْعَوْنَ. وَظُلْمُهُمْ: إِشْرَاكُهُمْ بِاللهِ.
Zalimler topluluğu ise Firavun’un kavmidir. Onların zulmü de Allah’a şirk koşmalarıdır.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهَا: ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ مُؤْذِنٌ بِأَنَّ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ صَدُّوهَا عَنِ الْإِيمَانِ بِهِ وزيّنوا لَهَا أَنا إِنْ آمَنَتْ بِمُوسَى تُضَيِّعْ مُلْكًا عَظِيمًا وَقَصْرًا فَخِيمًا أَوْ أَنَّ فِرْعَوْنَ وَعَظَهَا بِأَنَّهَا إِنْ أَصَرَّتْ عَلَى ذَلِكَ تُقْتَلْ، فَلَا يَكُونُ مَدْفَنُهَا الْهَرَمَ الَّذِي بَنَاهُ فِرْعَوْنُ لِنَفْسِهِ لدفنه فِي بادىء الْمُلُوكِ. وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا رَوَاهُ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّ بَيْتَهَا فِي الْجَنَّةِ مِنْ دُرَّةٍ وَاحِدَةٍ فَتَكُونُ مُشَابِهَةَ الْهَرَمِ الَّذِي كَانَ مُعَدًّا لِحَفْظِ جُثَّتِهَا بَعْدَ مَوْتِهَا وَزَوْجِهَا. فَقَوْلُهَا ذَلِكَ كَقَوْلِ السَّحَرَةِ الَّذِينَ آمَنُوا جَوَابًا عَنْ تَهْدِيدِ فِرْعَوْنَ لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى مَا جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالَّذِي فَطَرَنا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قاضٍ الْآيَةَ فِي سُورَة طه [٧٢] .
Görünen o ki onun: { ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ } “Bana katında, cennette bir ev yap” sözü; Firavun ve kavminin onu imandan alıkoymaya çalıştıklarını ve Mûsâ’ya iman ettiği takdirde büyük bir mülkü ve görkemli bir sarayı kaybedeceğini söyleyerek dünyayı ona süslü gösterdiklerini bildirmektedir. Yahut da Firavun, bu tutumunda ısrar ederse öldürüleceğini, dolayısıyla kralların ilk zamanlarında Firavun’un defnedilmek üzere kendisi için yaptırdığı piramidin kendisi için bir kabir olamayacağını söyleyerek onu tehdit etmiştir. Müfessirlerin, onun cennetteki evinin tek bir inciden olduğunu rivayet etmeleri de bunu desteklemektedir; zira bu ev, ölümünden sonra kendisinin ve kocasının cesedini korumak için hazırlanan piramide benzemektedir. Dolayısıyla onun bu sözü, iman eden sihirbazların Firavun’un tehdidine karşı Tâhâ Suresi’nde geçen şu cevabına benzemektedir: { لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالَّذِي فَطَرَنَا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ } “Bize gelen apaçık delillere ve bizi yaratana karşı asla seni tercih etmeyeceğiz. Artık ne hüküm vereceksen ver!”
[سُورَة التَّحْرِيم (٦٦) : آيَة ١٢]
[Tahrîm Suresi (66), Ayet 12]
وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا وَصَدَّقَتْ بِكَلِماتِ رَبِّها وَكُتُبِهِ وَكانَتْ مِنَ الْقانِتِينَ (١٢)
{ وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا وَصَدَّقَتْ بِكَلِماتِ رَبِّها وَكُتُبِهِ وَكانَتْ مِنَ الْقانِتِينَ (١٢) } “İffetini koruyan İmrân kızı Meryem’i de [misal verdi]. Biz onun içine ruhumuzdan üfledik; o da Rabbinin kelimelerini ve kitaplarını tasdik etti ve [O’na] gönülden itaat edenlerden oldu.”
عطف على امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ، أَيْ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ آمَنُوا مَرْيَمَ ابْنَةَ عِمْرَانَ، فَضَرَبَ مَثَلَيْنِ فِي الشَّرِّ وَمَثَلَيْنِ فِي الْخَيْرِ.
{ امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ } lafzına matuftur; yani “Allah, iman edenlere İmrân kızı Meryem’i de misal verdi” demektir. Böylece [Allah] kötülük hususunda iki misal, iyilik hususunda da iki misal vermiş oldu.
وَمَرْيَمُ ابْنَةُ عِمْرَانَ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَسَبِهَا وَكَرَامَتِهَا فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ وَغَيْرِهَا،
İmrân kızı Meryem’in nesebi ve kerametine dair açıklamalar Âl-i İmrân Suresi’nde ve diğer yerlerde geçmişti.
وَقَدْ ذكر الله باسمها فِي عِدَّةِ مَوَاضِعَ مِنَ الْقُرْآنِ، وَقَالَ ابْنُ التِّلْمِسَانِيِّ فِي «شَرْحِ الشِّفَاءِ» لِعِيَاضٍ: لَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ امْرَأَةً فِي الْقُرْآنِ بِاسْمِهَا إِلَّا مَرْيَم للتّنْبِيه عَلَى أَنَّهَا أَمَةُ اللَّهِ إِبْطَالًا لِعَقَائِدِ النَّصَارَى.
Allah onu Kur'an’ın birçok yerinde ismiyle zikretmiştir. İbnü’t-Tilimsânî, Iyâz’ın eş-Şifâ şerhinde şöyle demiştir: “Hıristiyanların inançlarını boşa çıkarmak ve onun Allah’ın bir kulu olduğunu vurgulamak için Allah Kur'an’da Meryem’den başka hiçbir kadını ismiyle zikretmemiştir.”
وَالْإِحْصَانُ: جَعْلُ الشَّيْءِ حَصِينًا، أَيْ لَا يُسْلَكُ إِلَيْهِ. وَمَعْنَاهُ: مَنَعَتْ فَرْجَهَا عَنِ الرِّجَالِ.
İhsân (أَحْصَنَتْ): Bir şeyi korunaklı, yani kendisine ulaşılamaz kılmaktır. Manası ise: İffetini erkeklere karşı korudu demektir.
وَتَفْرِيعُ فَنَفَخْنا فِيهِ مِنْ رُوحِنا تَفْرِيعُ الْعَطِيَّةِ عَلَى الْعَمَلِ لِأَجْلِهِ. أَيْ جَزَيْنَاهَا عَلَى
{ فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا } “Biz onun içine ruhumuzdan üfledik” ifadesinin [önceki cümleye fâ ile] bağlanması, mükâfatın amel sebebiyle verildiğini gösteren bir bağlamadır (tafri’). Yani iffetini korumasına karşılık
إِحْصَانِ فَرْجِهَا، أَيْ بِأَنْ كَوَّنَ اللَّهُ فِيهِ نَبِيئًا بِصِفَةٍ خَارِقَةِ لِلْعَادَةِ فَخَلَّدَ بِذَلِكَ ذِكْرَهَا فِي الصَّالِحَاتِ.
onu mükâfatlandırdık; şöyle ki Allah onun rahminde alışılmışın dışında harika bir keyfiyetle bir peygamber varetti ve böylece onun adını salih kadınlar arasında ebedî kıldı.
وَالنَّفْخُ: مُسْتَعَارٌ لِسُرْعَةِ إِبْدَاعِ الْحَيَاةِ فِي الْمُكَوَّنِ فِي رَحِمِهَا. وَإِضَافَةُ الرُّوحِ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ لِأَنَّ تَكْوِينَ الْمَخْلُوقِ الْحَيِّ فِي رَحِمِهَا كَانَ دُونَ الْأَسْبَابِ الْمُعْتَادَةِ، أَوْ أُرِيدَ بِالرُّوحِ الْمَلَكُ الَّذِي يُؤْمَرُ بِنَفْخِ الْأَرْوَاحِ فِي الْأَجِنَّةِ، فَعَلَى الْأَوَّلِ تَكُونُ مِنْ تَبْعِيضِيَّةً، وَعَلَى الثَّانِي تَكُونُ ابْتِدَائِيَّةً، وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٩١] .
Nefh (üfleme) kelimesi, rahminde var edilen varlıkta hayatın süratle yaratılması anlamında istiare olarak kullanılmıştır. Ruhun lafza-i celâle izafe edilmesi, o canlı varlığın rahminde alışılageldik sebepler olmaksızın yaratılmasından dolayıdır. Yahut da ruh ile, ceninlere ruhları üflemekle görevlendirilen melek kastedilmiştir. Birinci ihtimale göre { مِنْ } teb’îz (parça bildirme), ikinci ihtimale göre ise ibtidâiyye (başlangıç bildirme) içindir. Yüce Allah’ın: { فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا } “Biz ona ruhumuzdan üfledik” buyruğu daha önce Enbiyâ Suresi’nde geçmişti.
وَتَصْدِيقُهَا: يَقِينُهَا بِأَنَّ مَا أَبْلَغَ إِلَيْهَا الْمَلَكُ مِنْ إِرَادَةِ الله حملهَا.
Onun tasdiki; meleğin kendisine ulaştırdığı, Allah’ın kendisinin gebe kalmasını dilediğine dair habere kesin olarak inanmasıdır.
وبِكَلِماتِ رَبِّها: هِيَ الْكَلِمَاتُ الَّتِي أَلْقَاهَا إِلَيْهَا بِطَرِيقِ الْوَحْي.
{ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا } “Rabbinin kelimelerini” ifadesi, vahiy yoluyla kendisine ulaştırılan kelimelerdir.
ووَ كُتُبِهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ «الْإِنْجِيلَ» الَّذِي جَاءَ بِهِ ابْنُهَا عِيسَى وَهُوَ إِن لَمْ يَكُنْ مَكْتُوبًا فِي زَمَنِ عِيسَى فَقَدْ كَتَبَهُ الْحَوَارِيُّونَ فِي حَيَاةِ مَرْيَمَ.
{ وَكُتُبِهِ } “ve O’nun kitaplarını” ifadesiyle oğlu Îsâ’nın getirdiği İncil’in kastedilmiş olması caizdir; zira Îsâ zamanında yazılmamış olsa bile Meryem’in hayatında havâriler tarafından yazılmıştı.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَاد ب كُتُبِهِ، أَرَادَهُ اللَّهُ وَقَدَّرَهُ أَنْ تَحْمِلَ مِنْ دُونِ مَسِّ رَجُلٍ إِيَّاهَا مِنْ بَابِ وَكَانَ كِتَابًا مَفْعُولًا.
{ كُتُبِهِ } ifadesiyle; bir erkeğin kendisine dokunması olmaksızın gebe kalması hususunda Allah’ın dilediği ve takdir ettiği şeylerin kastedilmiş olması da caizdir ki bu, { وَكَانَ كِتَاباً مَفْعُولاً } “Ve bu, yazılmış (takdir edilmiş) bir hükümdü” kabilindendir.
وَالْقَانِتُ: الْمُتَمَحِّضُ لِلطَّاعَةِ. يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ومِنْ لِلِابْتِدَاءِ.
Kânit (itaatkâr), kendisini tamamen itaate veren kimsedir. { مِنْ } harf-i cerrinin ibtidâiyye olması caizdir.
وَالْمُرَادُ بِالْقَانِتِينَ: الْمُكْثِرُونَ مِنَ الْعِبَادَةِ. وَالْمَعْنَى أَنَّهَا كَانَتْ سَلِيلَةَ قَوْمٍ صَالِحِينَ، أَيْ فَجَاءَتْ عَلَى طَرِيقَةِ أُصُولِهَا فِي الْخَيْرِ وَالْعَفَافِ.
{ الْقَانِتِينَ } ile kastedilenler ibadeti çokça yapan kimselerdir. Mana ise, onun salih bir topluluğun soyundan geldiğidir; yani hayır ve iffet hususunda atalarının yolunu izlemiştir.
وَهَلْ يُنْبِتُ الْخَطِّيُّ إِلَّا وَشِيجَهُ
“Hattî kamışı, kendi cinsinden başka kamış mı bitirir?”
وَهَذَا إِيمَاءٌ إِلَى تَبْرِئَتِهَا مِمَّا رَمَاهَا بِهِ الْقَوْمُ الْبُهْتُ.
Bu, iftiracı kavmin ona attığı iftiradan onun beri kılındığına bir işarettir.
وَهَذَا نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّباتِ أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ [النُّور: ٢٦] .
Bu, Yüce Allah’ın şu buyruğunun bir benzeridir: { وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ أُولَئِكَ مُبَرَّؤُونَ مِمَّا يَقُولُونَ } “Temiz kadınlar temiz erkeklere, temiz erkekler de temiz kadınlara layıktır. Onlar, [iftiracıların] söylediklerinden uzaktırlar.”
وَيَجُوزُ أَنْ تَجْعَلَ مِنْ لِلتَّبْعِيضِ، أَيْ هِيَ بَعْضُ مَنْ قَنَتَ لِلَّهِ. وَغَلَبَتْ صِيغَةُ جَمْعِ الذُّكُورِ وَلَمْ يَقُلْ: مِنَ الْقَانِتَاتِ، جَرْيًا عَلَى طَرِيقَةِ التغليب وَهُوَ من تَخْرِيجُ الْكَلَامِ عَلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ مِثَالٌ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي.
{ مِنْ } harf-i cerrini teb’îz (parça bildiren) kılmak da caizdir; yani o, Allah’a gönülden itaat eden kimselerden biridir. Tağlîb (çoğunluğa/erkeklere göre ifade etme) kuralına uyularak müzekker çoğul kalıbı üstün tutulmuş, “kânitât” (kadınlar) denmemiştir; bu da kelamın zahirin gereğine göre sevk edilmesidir. Bu ayet meânî ilminde bir örnektir.
وَنُكْتَتُهُ هُنَا الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّهَا فِي عِدَادِ أَهْلِ الْإِكْثَارِ مِنَ الْعِبَادَةِ وَأَنَّ شَأْنَ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ لِلرِّجَالِ لِأَنَّ نِسَاءَ بَنِي إِسْرَائِيلَ كُنَّ مَعْفَيَاتٍ مِنْ عبادات كَثِيرَة.
Buradaki incelik; onun çokça ibadet edenler zümresinde olduğuna ve bu durumun erkeklere has bir özellik olduğuna işaret etmektir, zira İsrâiloğulları kadınları birçok ibadetten muaf tutulmuşlardı.
ووصفت مَرْيَمَ بِالْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ لِأَنَّهَا عُرِفَتْ بِتِلْكَ الصِّلَةِ مِنْ قَصَّتِهَا الْمَعْرُوفَةِ مِنْ تَكَرُّرِ ذِكْرِهَا فِيمَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ قَبْلَ هَذِهِ السُّورَةِ.
Meryem mevsûl ve sılasıyla nitelendirilmiştir; zira bu sureden önce inen ayetlerde kıssasının sıkça tekrar edilmesi sebebiyle o, bu vasfıyla tanınmıştı.
وَفِي ذِكْرِ الْقانِتِينَ إِيمَاءٌ إِلَى مَا أَوْصَى اللَّهُ بِهِ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صالِحاً نُؤْتِها أَجْرَها مَرَّتَيْنِ [الْأَحْزَاب: ٣١] الْآيَةَ.
{ الْقَانِتِينَ } lafzının zikredilmesinde, Yüce Allah’ın şu buyruğuyla müminlerin annelerine tavsiye ettiği hususa bir ima vardır: { وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحاً نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ } “Sizden kim Allah’a ve Resûlü’ne gönülden itaat eder ve salih amel işlerse, ona mükâfatını iki kat veririz.”
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَكِتَابِهِ. وَقَرَأَهُ حَفْصٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَكُتُبِهِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ، أَيْ آمَنَتْ بِالْكُتُبِ الَّتِي أُنْزِلَتْ قَبْلَ عِيسَى وَهِي «التَّوْرَاة» و «الزبُور» وَكُتُبُ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ بني إِسْرَائِيل، و «الْإِنْجِيل» إِنْ كَانَ قَدْ كَتَبَهُ الْحَوَارِيُّونَ فِي حَيَاتهَا.
Cumhur { وَكِتَابِهِ } şeklinde [tekil] okumuştur. Hafs, Ebû Amr ve Ya’kûb ise çoğul sığasıyla { وَكُتُبِهِ } şeklinde okumuşlardır; yani Îsâ’dan önce indirilen kitaplara iman etmiştir ki bunlar Tevrat, Zebûr ve İsrâiloğulları peygamberlerinin kitaplarıdır; ayrıca eğer havâriler onun sağlığında yazmışlarsa İncil de buna dâhildir.
الْجُزْء التَّاسِع وَالْعشْرُونَ
YİRMİ DOKUZUNCU CÜZ