وَ (أَيُّ) اسْمُ اسْتِفْهَامٍ وَرَفْعُهُ يُعَيِّنُ أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ وَأَنَّهُ غَيْرُ مَعْمُولٍ لِلَفْظٍ قَبْلَهُ فَوَجَبَ بَيَانُ مَوْقِعَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ، وَفِيهِ وَجْهَانِ:
{ أَيُّ } bir soru ismidir (ism-i istifham) ve merfû oluşu onun mübteda olduğunu ve kendisinden önceki bir lafzın mamulü olmadığını tayin eder. Dolayısıyla bu cümlenin [i'rabdaki] konumunun açıklanması gerekmiştir; bunda da iki vecih vardır:
أَحَدُهُمَا قَوْلُ الْفَرَّاءِ وَالزَّجَّاجِ وَالزَّمَخْشَرِيِّ فِي تَفْسِيرِ أَوَّلِ سُورَةِ هُودَ أَنَّ جُمْلَةَ الْاسْتِفْهَامِ سَادَةٌ مَسَدَّ الْمَفْعُولِ الثَّانِي، وَأَنَّ فِعْلَ يَبْلُوَكُمْ الْمُضَمَّنِ مَعْنَى (يَعْلَمُكُمْ) مُعَلَّقٌ
Birincisi: Ferrâ, Zeccâc ve Zemahşerî'nin Hûd suresinin başının tefsirindeki kavilleridir ki buna göre istifham cümlesi ikinci mefulün yerine geçmiş (sedde mesedde'l-mef'ûli's-sânî) ve (يَعْلَمُكُمْ / sizi bilsin) anlamını tazammun eden { يَبْلُوَكُمْ } fiili
عَنِ الْعَمَلِ فِي الْمَفْعُولِ الثَّانِي، وَلَيْسَ وُجُودُ الْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ مَانِعًا مِنْ تَعْلِيقِ الْفِعْلِ عَنِ الْعَمَلِ فِي الْمَفْعُولِ الثَّانِي وَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَثِيرًا فِي الْكَلَامِ.
ikinci mefulde amel etmekten ta'lik edilmiştir (amelden alıkonulmuştur). Birinci mefulün varlığı, kelamda çok yaygın olmasa da, fiilin ikinci mefulde amel etmekten ta'lik edilmesine engel değildir.
الْوَجْه الثَّانِي أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ وَاقِعَةً فِي مَحَلِّ الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِيَبْلُوَكُمْ أَيْ تُؤَوَّلُ الْجُمْلَةُ بِمَعْنَى مُفْرَدٍ تَقْدِيرُهُ: لِيُعْلِمَكُمْ أَهَذَا الْفَرِيقُ أَحْسَنُ عَمَلًا أَمِ الْفَرِيقُ الْآخَرُ.
İkinci vecih: Cümlenin { لِيَبْلُوَكُمْ } fiilinin ikinci mefulü konumunda olmasıdır; yani cümle müfred anlamında tevil edilir ve takdiri şöyledir: “Bu grup mu daha güzel amellidir yoksa diğer grup mu [diye] size bildirmek için.”
وَهَذَا مُخْتَارُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَمَبْنَاهُ عَلَى أَنَّ تَعْلِيقَ أَفْعَالِ الْعِلْمِ عَنِ الْعَمَلِ لَا يَسْتَقِيمُ إِلَّا إِذَا لَمْ يُذْكَرْ لِلْفِعْلِ مَفْعُولٌ فَإِذَا ذُكِرَ مَفْعُولٌ لَمْ يَصِحَّ تَعْلِيقُ الْفِعْلِ عَنِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي، وَحَاصِلُهُ: أَنَّ التَّقْدِيرَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ يُقَالُ فِي حَقِّهِمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا [مَرْيَم: ٦٩] أَيْ: لِنَنْزِعَنَّ الَّذِينَ يُقَالُ فِيهِمْ: أَيُّهُمْ أَشَدُّ.
Bu, Keşşâf sahibinin bu ayetin tefsirindeki tercihidir. Bunun dayanağı şudur: İlim fiillerinin amelden ta'lik edilmesi ancak fiil için bir meful zikredilmediğinde mümkündür; bir meful zikredildiğinde ise fiilin ikinci mefulden ta'lik edilmesi sahih olmaz. Bunun hasılı şudur: Takdir, Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا } “Sonra her gruptan Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gideni mutlaka çekip çıkaracağız” [Meryem: 69] kavli tarzında olup haklarında “hangisi amelce daha güzeldir” denilen kimseleri bilmesi içindir; yani haklarında “hangisi daha azgındır” denilenleri çekip çıkaracağız [demektir].
وَجَوَّزَ صَاحِبُ «التَّقْرِيبِ» أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: لِيُعْلَمَ جَوَابُ سُؤَالِ سَائِلٍ: أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا.
et-Takrîb sahibi ise takdirin şöyle olmasını caiz görmüştür: “Hanginiz amelce daha güzeldir?” diye soran birinin sorusunun cevabı bilinsin diye.
قُلْتُ: وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ جُمْلَةَ: أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا مُسْتَأْنَفَةً وَتَجْعَلَ الْوَقْفَ عَلَى قَوْلِهِ: لِيَبْلُوَكُمْ وَيَكُونُ الِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلًا فِي التَّحْضِيضِ عَلَى حُسْنِ الْعَمَلِ كَمَا هُوَ فِي قَوْلِ طَرَفَةَ:
Derim ki: { أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } cümlesini müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) kılıp { لِيَبْلُوَكُمْ } kavlinde vakıf yapman da mümkündür; bu takdirde istifham, Tarafe'nin şu beytinde olduğu gibi ameli güzelleştirmeye teşvik (tahzîz) için kullanılmış olur:
إِذَا الْقَوْمُ قَالُوا مَنْ فَتًى خِلْتُ أَنَّنِي ... عُنِيتُ فَلَمْ أَكْسُلْ وَلَمْ أَتَبَلَّدْ
Topluluk “Yiğit kimdir?” dediğinde, kastedilenin ben olduğumu sanırım da ne tembellik eder ne de duraksarım.
فَجَعَلَ الْاسْتِفْهَامَ تَحْضِيضًا.
Böylece istifhamı tahzîz (teşvik) kılmıştır.
وأَحْسَنُ تَفْضِيلٌ، أَيْ أَحْسَنُ عَمَلًا مِنْ غَيْرِهِ، فَالْأَعْمَالُ الْحَسَنَةُ مُتَفَاوِتَةٌ فِي الْحُسْنِ إِلَى أَدْنَاهَا، فَأَمَّا الْأَعْمَالُ السَّيِّئَةُ فَإِنَّهَا مَفْهُومَةٌ بِدَلَالَةِ الْفَحْوَى لِأَنَّ الْبَلْوَى فِي أَحْسَنِ الْأَعْمَالِ تَقْتَضِي الْبَلْوَى فِي السَّيِّئَاتِ بِالْأَوْلَى لِأَنَّ إِحْصَاءَهَا وَالْإِحَاطَةَ بِهَا أَوْلَى فِي الْجَزَاءِ لِمَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهَا مِنَ الْاجْتِرَاءِ عَلَى الشَّارِعِ، وَمِنَ الْفَسَادِ فِي النَّفْسِ، وَفِي نِظَامِ الْعَالَمِ، وَذَلِكَ أَوْلَى بِالْعِقَابِ عَلَيْهِ فَفِي قَوْلِهِ: لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا إِيجَازٌ.
{ أَحْسَنُ } ismi tafdildir; yani başkasından daha güzel amel edendir. Zira güzel ameller, en aşağı derecesine varıncaya kadar güzellikte farklı mertebelerdedir. Kötü amellere gelince, bunlar delâlet-i fahvâ ile anlaşılmaktadır; çünkü en güzel amellerdeki sınama, kötü amellerdeki sınamayı evleviyetle gerektirir. Zira Şâri'e karşı cüret göstermekten, nefiste ve âlemin düzeninde fesat meydana getirmekten dolayı onların sayılıp kuşatılması ceza verme hususunda daha önceliklidir ve cezalandırılmaya daha layıktır. Dolayısıyla { لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } kavlinde bir îcâz (özlü anlatım) vardır.
وَجُمْلَةُ: وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ: لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا إِشَارَة إِلَى أَن صِفَاتِهِ تَعَالَى تَقْتَضِي تَعَلُّقًا بِمُتَعَلَّقَاتِهَا لِئَلَّا تَكُونَ مُعَطَّلَةً فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ وَالْأَزْمَانِ فَيُفْضِي ذَلِكَ إِلَى نَقَائِضِهَا، فَأَمَّا الْعَزِيزُ فَهُوَ الْغَالِبُ الَّذِي لَا يَعْجَزُ عَنْ شَيْءٍ، وَذِكْرُهُ مُنَاسِبٌ لِلْجَزَاءِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ قَوْلِهِ: لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، أَيْ لِيَجْزِيَكُمْ جَزَاءَ الْعَزِيزِ، فَعُلِمَ أَنَّ الْمُرَادَ الْجَزَاءُ عَلَى الْمُخَالَفَاتِ وَالنُّكُولِ عَنِ الطَّاعَةِ. وَهَذَا
{ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ } cümlesi, { لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } cümlesinin bir fezlekesidir (tezyîl). Bu, Allah Teâlâ'nın sıfatlarının, bazı durumlarda ve zamanlarda muattal kalıp zıtlarına yol açmaması için taalluk ettiği şeylerle irtibatını gerektirdiğine bir işarettir. el-Azîz'e gelince, O, hiçbir şeyin Kendisini aciz bırakamayacağı galiptir. O'nun zikredilmesi, az önce geçtiği üzere { لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } kavlinden anlaşılan karşılıkla (cezâ) münasiptir; yani Aziz olanın cezasıyla sizi cezalandırmak içindir. Böylece muradın muhalefetlere ve itaatten kaçınmaya karşılık ceza vermek olduğu anlaşılır. Bu ise,
حَظُّ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ شَمِلَهُمْ ضَمِيرُ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ لِيَبْلُوَكُمْ.
{ لِيَبْلُوَكُمْ } kavlindeki hitap zamirinin kapsadığı müşriklerin payıdır.
وَأَمَّا الْغَفُورُ فَهُوَ الَّذِي يُكْرِمُ أَوْلِيَاءَهُ وَيَصْفَحُ عَنْ فَلَتَاتِهِمْ فَهُوَ مُنَاسِبٌ لِلْجَزَاءِ عَلَى الطَّاعَاتِ وَكِنَايَةٌ عَنْهُ، قَالَ تَعَالَى: وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى [طه: ٨٢] فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى حَظِّ أَهْلِ الصَّلَاحِ من المخاطبين.
el-Gafûr ise dostlarına ikram eden ve onların sürçmelerini bağışlayandır; dolayısıyla itaatlere karşılık mükâfat vermeye münasiptir ve ondan kinayedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى } “Şüphesiz Ben, tevbe eden, iman edip salih amel işleyen, sonra da doğru yolda giden kimse için çok bağışlayıcıyım” [Tâhâ: 82]. Bu da muhataplar arasındaki salih kimselerin payına bir işarettir.
[٣- ٤]
[3-4]
[سُورَة الْملك (٦٧) : الْآيَات ٣ إِلَى ٤]
[Mülk Suresi (67), Ayet 3-4]
الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ (٣) ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ (٤)
{ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ (٣) ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ (٤) } “O, yedi göğü birbiriyle tam bir uyum içinde (tabaka tabaka) yaratandır. Rahmân'ın yaratışında hiçbir düzensizlik göremezsin. Haydi gözünü çevir de bak, bir çatlak/kusur görebilir misin? (3) Sonra gözünü tekrar tekrar çevirip bak; göz aradığı kusuru bulmaktan umudunu kesmiş, yorgun ve bitkin bir halde sana geri dönecektir. (4)”
صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِلَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ، أُعْقِبَ التَّذْكِيرُ بِتَصَرُّفِ اللَّهِ بِخَلْقِ الْإِنْسَانِ وَأَهَمِّ أَعْرَاضِهِ بِذِكْرِ خَلْقِ أَعْظَمِ الْمَوْجُودَاتِ غَيْرِ الْإِنْسَانِ وَهِيَ السَّمَاوَاتُ، وَمُفِيدَةٌ وَصْفًا مِنْ عَظِيمِ صِفَاتِ الْأَفْعَالِ الْإِلَهِيَّةِ، وَلِذَلِكَ أُعِيدَ فِيهَا اسْمُ الْمَوْصُولِ لِتَكُونَ الْجُمَلُ الثَّلَاثُ جَارِيَةً عَلَى طَرِيقَةٍ وَاحِدَةٍ.
{ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ } ifadesinin ikinci sıfatıdır. Allah'ın insanı ve onun en önemli hallerini yaratmasıyla olan tasarrufunun hatırlatılmasının ardından, insandan başka en büyük varlıklar olan göklerin yaratılışı zikredilmiştir; bu da ilahî fiilî sıfatların en yücelerinden bir sıfatı ifade etmektedir. Bu sebeple üç cümlenin tek bir üslup üzere devam etmesi için ism-i mevsûl burada tekrarlanmıştır.
وَالسَّمَاوَاتُ تَكَرَّرَ ذِكْرُهَا فِي الْقُرْآنِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا الْكَوَاكِبُ الَّتِي هِيَ مَجْمُوعُ النِّظَامِ الشَّمْسِيِّ مَا عَدَا الْأَرْضَ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي [سُورَةِ الْبَقَرَةِ: ٢٩] فَإِنَّهَا هِيَ الْمُشَاهَدَةُ بِأَعْيُنِ الْمُخَاطَبِينَ، فَالِاسْتِدْلَالُ بِهَا اسْتِدْلَالٌ بِالْمَحْسُوسِ.
Göklerin (semâvât) zikri Kur'an'da tekerrür etmiştir; zâhir olan şudur ki bununla kastedilen, Bakara Suresi [29]'daki { فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } “Onları yedi gök olarak düzenledi” kavlinde geçtiği üzere yer hariç Güneş sisteminin tamamını oluşturan gök cisimleridir. Çünkü muhatapların gözleriyle müşahede edilen bunlardır; dolayısıyla onlarla delil getirmek, hissedilen (somut) şeylerle delil getirmektir.
وَالطِّبَاقُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرَ طَابَقَ وُصِفَتْ بِهِ السَّمَاوَاتُ لِلْمُبَالَغَةِ، أَيْ شَدِيدَةُ الْمُطَابَقَةِ، أَيْ مُنَاسِبَةٌ بَعْضُهَا لِبَعْضٍ فِي النِّظَامِ.
*Tıbâk* (طِبَاق) kelimesinin *tâbaka* (طَابَقَ) fiilinin masdarı olması caizdir; mübalağa gayesiyle gökler bununla nitelenmiştir; yani birbirine son derece mutabık, nizam bakımından birbiriyle tam bir uyum içindedir demektir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ طِباقاً جَمْعَ طَبَقٍ، وَالطَّبَقُ الْمُسَاوِي فِي حَالَةٍ مَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ فِي الْمَثَلِ: «وَافَقَ شَنٌّ طَبَقَهُ» .
{ طِباقاً } lafzının *tabak* (طَبَق) kelimesinin çoğulu olması da caizdir. Tabak, herhangi bir durumda denk/eşit olan demektir. Nitekim meşhur meseldeki «وَافَقَ شَنٌّ طَبَقَهُ» (Şenn, Tabaka'sına denk geldi) sözü de bundandır.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا مُرْتَفِعٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ فِي الْفَضَاءِ السَّحِيقِ، أَوِ الْمَعْنَى: أَنَّهَا مُتَمَاثِلَةٌ فِي بَعْضِ الصِّفَاتِ مِثْلُ التَّكْوِيرِ وَالتَّحَرُّكِ الْمُنْتَظِمِ فِي أَنْفُسِهَا وَفِي تَحَرُّكِ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى تَحَرُّكِ بَقِيَّتِهَا بِحَيْثُ لَا تَرْتَطِمُ وَلَا يَتَدَاخَلُ سَيْرُهَا.
Mana şudur: Onlar derin uzayda birbiri üstüne yükselmiştir; yahut mana: Yuvarlaklık, kendi içlerindeki düzenli hareket ve birbirine çarpmayacak ve seyirleri birbirine karışmayacak şekilde her birinin hareketinin diğerlerinin hareketine nispeti gibi birtakım sıfatlarda birbirine benzerdirler.
وَلَيْسَ فِي قَوْلِهِ: طِباقاً مَا يَقْتَضِي أَنَّ بَعْضَهَا مَظْرُوفٌ لِبَعْضٍ لِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مِنْ مُفَادِ مَادَّةِ الطِّبَاقِ (فَلَا تَكُنْ طَبَاقَاءَ) .
{ طِباقاً } kavlinde, bazısının bazısını içine aldığı (zarf olduğu) manasını gerektiren bir durum yoktur; çünkü bu, tıbâk kökünün ifade ettiği manalardan değildir (o halde gafil/ahmak olma).
وَجَاءَتْ جُمْلَةُ مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ تَقْرِيرًا لِقَوْلِهِ:
{ مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ } “Rahmân'ın yaratışında hiçbir uyumsuzluk göremezsin” cümlesi, [Allah Teâlâ'nın] şu kavlini pekiştirmek (takrir etmek) için gelmiştir:
خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً.
{ خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً } kavlini pekiştirmek (takrir etmek) için gelmiştir.
فَإِنَّ نَفْيَ التَّفَاوُتِ يُحَقِّقُ مَعْنَى التَّطَابُقِ، أَيِ التَّمَاثُلِ. وَالْمَعْنَى: مَا تَرَى فِي خَلْقِ اللَّهِ السَّمَاوَاتِ تَفَاوُتًا. وَأَصْلُ الْكَلَامِ: مَا تَرَى فِيهِنَّ وَلَا فِي خلق الرحمان مِنْ تَفَاوُتٍ فَعبر بِخلق الرحمان لِتَكُونَ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلًا لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ: خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً، لِأَنَّ انْتِفَاءَ التَّفَاوُتِ عَمَّا خَلَقَهُ اللَّهُ مُتَحَقِّقٌ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَغَيْرِهَا، أَيْ كَانَتِ السَّمَاوَاتُ طِبَاقًا لِأَنَّهَا من خلق الرحمان، وَلَيْسَ فِيمَا خلق الرحمان مِنْ تَفَاوَتٍ وَمِنْ ذَلِكَ نِظَامُ السَّمَاوَاتِ.
Çünkü tefâvütün (uyumsuzluğun) nefiy edilmesi, tetâbuk (yani uyum/benzerlik) manasını pekiştirir. Anlam şudur: Allah'ın gökleri yaratmasında hiçbir uyumsuzluk görmezsin. Kelamın aslı ise: “Onlarda da Rahmân'ın yaratışında da hiçbir uyumsuzluk görmezsin” şeklindedir; fakat bu cümlenin { خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً } cümlesinin muhtevasına bir fezleke (tezyîl) olması için { خَلْقِ الرَّحْمنِ } ifadesiyle dile getirilmiştir. Çünkü Allah'ın yarattığı şeylerden uyumsuzluğun nefyedilmesi hem göklerin hem de diğer varlıkların yaratılışında tahakkuk etmiştir; yani gökler Rahmân'ın yaratışından olduğu için tabaka tabaka uyumlu olmuştur, Rahmân'ın yarattığı şeylerde hiçbir uyumsuzluk yoktur ve göklerin nizamı da bundandır.
وَالتَّفَاوُتُ بِوَزْنِ التَّفَاعُلِ: شِدَّةُ الْفَوْتِ، وَالْفَوْتُ: الْبُعْدُ، وَلَيْسَتْ صِيغَةُ التَّفَاعُلِ فِيهِ لِحُصُولِ فِعْلٍ مِنْ جَانِبَيْنِ وَلَكِنَّهَا مُفِيدَةٌ لِلْمُبَالَغَةِ.
*Tefâvüt* (التَّفَاوُت) *tefâ'ul* vezninde olup fovtun (ayrışmanın) şiddetidir. *Fevt* (الْفَوْت) ise uzaklık demektir; buradaki tefâ'ul kalıbı iki taraftan meydana gelen bir fiil için değil, mübalağa ifade etmek içindir.
وَيُقَالُ: تَفَوَّتَ الْأَمْرُ أَيْضًا، وَقِيلَ: إِنْ تَفَوَّتَ، بِمَعْنَى حَصَلَ فِيهِ عَيْبٌ.
Ayrıca *tefevvete'l-emr* (تَفَوَّتَ الْأَمْرُ) da denir. *Tefevvete* (تَفَوَّتَ) fiilinin, “onda bir ayıp/kusur meydana geldi” manasında olduğu da söylenmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مِنْ تَفاوُتٍ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ مِنْ تَفَوُّتٍ بِتَشْدِيدِ الْوَاوِ دُونَ أَلِفٍ بَعْدَ الْفَاءِ، وَهِيَ مَرْسُومَةٌ فِي الْمُصْحَفِ بِدُونِ أَلِفٍ كَمَا هُوَ كَثِيرٌ فِي رَسْمِ الْفَتَحَاتِ الْمُشْبَعَةِ.
Cumhur { مِنْ تَفاوُتٍ } şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise fe harfinden sonra elif olmaksızın vav'ın şeddesiyle { مِنْ تَفَوُّتٍ } şeklinde okumuşlardır; bu kelime mushafta, uzatılan fethaların (eliflerin) yazımında çokça olduğu gibi, elifsiz olarak resmedilmiştir.
وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلتَّخَالُفِ وَانْعِدَامِ التَّنَاسُقِ لِأَنَّ عَدَمَ الْمُنَاسَبَةِ يُشَبِّهُ الْبُعْدَ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ تَشْبِيهَ مَعْقُولٍ بِمَحْسُوسٍ.
Bu kelime burada farklılık/uyumsuzluk ve ahengin yokluğu anlamında istiare edilmiştir; zira uyumsuzluk, iki şey arasındaki uzaklığa benzetilmiştir ki bu da akılla kavranan bir şeyin somut/hissedilen bir şeye benzetilmesidir.
وَالْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ، أَيْ لَا تَرَى أَيُّهَا الرَّائِي تَفَاوُتًا.
Hitap belirli bir kimseye değildir; yani “Ey bakan kişi, sen hiçbir uyumsuzluk görmezsin” demektir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّعْرِيضُ بِأَهْلِ الشِّرْكِ إِذْ أَضَاعُوا النَّظَرَ وَالْاسْتِدْلَالَ بِمَا يَدُلُّ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا تُشَاهِدُهُ أَبْصَارُهُمْ مِنْ نِظَامِ الْكَوَاكِبِ، وَذَلِكَ مُمْكِنٌ لِكُلِّ مَنْ يُبْصِرُ، قَالَ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَزَيَّنَّاها وَما لَها مِنْ فُرُوجٍ [ق:
Bundan maksat, gözlerinin şahit olduğu gök cisimlerinin nizamıyla Allah Teâlâ'nın birliğine delalet eden hususlara bakmayı ve delil getirmeyi zayi ettikleri için şirk ehline tarizde bulunmaktır (onlara laf dokundurmaktır); oysa bu [ibretle bakış], gören herkes için mümkündür. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَزَيَّنَّاها وَما لَها مِنْ فُرُوجٍ }
٦] فَكَأَنَّهُ قَالَ: مَا تَرَوْنَ فِي خلق الرحمان مِنْ تَفَاوُتٍ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَلْقِ الرَّحْمنِ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ [لُقْمَان: ١١] ، وَيُرَادُ مِنْهُ السَّمَاوَاتُ، وَالْمَعْنَى: مَا تَرَى فِي السَّمَاوَاتِ مِنْ تَفَاوُتٍ، فَيَكُونُ الْعُدُولُ عَنِ الضَّمِيرِ لِتَتَأَتَّى الْإِضَافَةُ إِلَى اسْمه الرَّحْمنِ الْمُشْعِرِ بِأَنَّ تِلْكَ الْمَخْلُوقَاتِ فِيهَا رَحْمَةٌ بِالنَّاسِ كَمَا سَيَأْتِي.
“Üstlerindeki göğe bakmazlar mı, onu nasıl bina ettik, süsledik ve onun hiçbir yarığı/çatlağı yoktur?” [Kâf: 6]. Sanki şöyle buyurmuştur: “Siz Rahmân'ın yaratışında hiçbir düzensizlik görmezsiniz.” Burada { خَلْقِ الرَّحْمنِ } ifadesinin, Allah Teâlâ'nın { هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } “İşte bu Allah'ın yaratışıdır; gösterin bana O'ndan başkaları ne yaratmış?” [Lokmân: 11] kavlinde olduğu gibi mef'ûl (yaratılan) anlamında olması ve bununla göklerin kastedilmesi caizdir. Mana da: “Göklerde hiçbir uyumsuzluk göremezsin” şeklinde olur. Zamir yerine açık isme dönülmesi ise, bu yaratılanlarda insanlar için bir rahmet bulunduğunu hissettiren er-Rahmân ismine izafetin gerçekleşmesi içindir; nitekim gelecektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَلَقَ مَصْدَرًا فَيَشْمَلُ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَخَلْقَ غَيْرِهَا فَإِنَّ صُنْعَ اللَّهِ رَحْمَةٌ لِلنَّاسِ لَوِ اسْتَقَامُوا كَمَا صَنَعَ لَهُمْ وَأَوْصَاهُمْ، فَتُفِيدُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُفَادَ التَّذْيِيلِ فِي أَثْنَاءِ
{ خَلْقِ } lafzının masdar olması da caizdir; bu durumda hem göklerin hem de diğer varlıkların yaratılışını kapsar. Zira şayet insanlar Allah'ın kendileri için var ettiği ve onlara tavsiye ettiği şekilde dosdoğru olsalardı, Allah'ın sanatı insanlar için bir rahmettir. Böylece bu cümle sözün ortasında
الْكَلَامِ عَلَى وَجْهِ الْاعْتِرَاضِ وَلَا يَكُونُ إِظْهَارًا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ.
itiraz (ara cümle) yoluyla bir fezleke (tezyîl) anlamı ifade eder ve zamir makamında açık isim zikretme (izhâr fî makâmi'l-idmâr) kabilinden olmaz.
وَالتَّعْبِير بِوَصْف الرَّحْمنِ دُونَ اسْمِ الْجَلَالَةِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ هَذَا النِّظَامَ مِمَّا اقْتَضَتْهُ رَحْمَتُهُ بِالنَّاسِ لِتَجْرِيَ أُمُورُهُمْ عَلَى حَالَةٍ تُلَائِمُ نِظَامَ عَيْشِهِمْ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ فِيمَا خَلَقَ اللَّهُ تَفَاوُتٌ لَكَانَ ذَلِكَ التَّفَاوُتُ سَبَبًا لِاخْتِلَالِ النِّظَامِ فَيَتَعَرَّضُ النَّاسُ بِذَلِكَ لِأَهْوَالٍ وَمَشَاقٍّ، قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ [الْأَنْعَام: ٩٧] وَقَالَ: هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ [يُونُس: ٥] .
Lafza-i Celâl yerine er-Rahmân vasfıyla ifade edilmesi, işlerinin yaşantı düzenlerine uygun bir şekilde yürümesi için bu nizamın O'nun insanlara olan rahmetinin bir gereği olduğuna bir ima taşır. Zira şayet Allah'ın yarattıklarında bir uyumsuzluk/düzensizlik olsaydı, bu uyumsuzluk nizamın bozulmasına sebep olur ve insanlar bu yüzden korkunç hallere ve meşakkatlere maruz kalırlardı. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “O, karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları yaratandır” [En'âm: 97] ve şöyle buyurmuştur: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ } “Güneşi aydınlatıcı, ayı da bir nûr kılan, yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye ona menziller belirleyen O'dur. Allah bunu ancak hak ile yaratmıştır” [Yûnus: 5].
وَأَيْضًا فِي ذَلِكَ الْوَصْفِ تَوَرُّكٌ عَلَى الْمُشْرِكِينَ إِذْ أَنْكَرُوا اسْمَهُ تَعَالَى: الرَّحْمنِ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَزادَهُمْ نُفُوراً [الْفرْقَان: ٦٠] .
Ayrıca bu vasıfta, Allah Teâlâ'nın er-Rahmân ismini inkâr ettikleri için müşriklere bir kınama ve hüccet getirme vardır: { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَزادَهُمْ نُفُوراً } “Onlara: 'Rahmân'a secde edin' denildiğinde: 'Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye secde eder miyiz hiç?' derler ve bu onların nefretini artırır” [Furkân: 60].
وَفُرِّعَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَارْجِعِ الْبَصَرَ إِلْخَ. وَالتَّفْرِيعُ لِلتَّسَبُّبِ، أَيِ انْتِفَاءُ رُؤْيَةِ التَّفَاوُتِ، جُعِلَ سَبَبًا لِلْأَمْرِ بِالنَّظَرِ لِيَكُونَ نَفْيُ التَّفَاوُتِ مَعْلُومًا عَنْ يَقِينٍ دُونَ تَقْلِيدٍ لِلْمُخْبِرِ.
{ فَارْجِعِ الْبَصَرَ } kavli de buna tafri edilmiştir (bağlanmıştır). Tafri sebebiyet içindir; yani uyumsuzluğun görülmeyişi, tefâvütün yokluğunun haber vereni taklitten değil kesin bilgiye (yakîne) dayalı olarak bilinmesi için bakmanın emredilmesine sebep kılınmıştır.
وَرَجْعُ الْبَصَرِ: تَكْرِيرُهُ وَالرَّجْعُ: الْعَوْدُ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي يُجَاءُ مِنْهُ، وَفِعْلُ: رَجَعَ يَكُونُ قَاصِرًا وَمُتَعَدِّيًا إِلَى مَفْعُولٍ بِمَعْنَى: أَرْجَعَ، فَارْجِعْ هُنَا فِعْلُ أَمْرٍ مِنْ رَجَّعَ الْمُتَعَدِّي.
Gözü çevirmek (rec'u'l-basar), onu tekrarlamaktır. *Rec'* (الرَّجْع) ise gelinen yere geri dönmektir. *Rece'a* (رَجَعَ) fiili hem lâzım (geçişsiz) hem de *erce'a* (أَرْجَعَ) anlamında bir mefûle müteaddî (geçişli) olur; buradaki { فَارْجِعْ } emri de müteaddî olan *rece'a* fiilinden bir emir fiilidir.
وَالرَّجْعُ يَقْتَضِي سَبْقَ حُلُولٍ بِالْمَوْضِعِ، فَالْمَعْنَى: أَعِدِ النَّظَرَ، وَهُوَ النَّظَرُ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ أَيْ أَعِدْ رُؤْيَةَ السَّمَاوَاتِ وَأَنَّهَا لَا تَفَاوُتَ فِيهَا إِعَادَةَ تَحْقِيقٍ وَتَبَصُّرٍ، كَمَا يُقَالُ: أَعِدْ نَظَرًا.
Rec' (döndürme), o yerde daha önceden bulunmuş olmayı gerektirir. Dolayısıyla mana: “Bakışı tekrarla” demektir; bu da { مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ } kavlinin delalet ettiği bakıştır; yani nitekim “Tekrar bak” dendiği gibi, bir tahkik ve basiretle gökleri ve onlarda hiçbir uyumsuzluk olmadığını görmeyi tekrarla [demektir].
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ وَقَوْلِهِ: فَارْجِعِ الْبَصَرَ إِلْخَ. خِطَابٌ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ.
{ مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ } kavlindeki ve { فَارْجِعِ الْبَصَرَ } kavlindeki hitap, belirli olmayan kimseyedir (geneldir).
وَصِيغَةُ الْأَمْرِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْإِرْشَادِ لِلْمُشْرِكِينَ مَعَ دَلَالَتِهِ عَلَى الْوُجُوبِ لِلْمُسْلِمِينَ فَإِنَّ النَّظَرَ فِي أَدِلَّةِ الصِّفَاتِ وَاجِبٌ لِمَنْ عُرِضَ لَهُ دَاعٍ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ.
Emir sîgası, Müslümanlar için vücûba delalet etmekle birlikte müşrikler için irşad makamında kullanılmıştır. Zira sıfatların delillerine bakmak, kendisi için istidlale sevk eden bir durum ortaya çıkan kimseye vaciptir.
وَالْبَصَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَتِهِ. وَالْمُرَادُ بِهِ الْبَصَرُ الْمَصْحُوبُ بِالتَّفَكُّرِ وَالْاعْتِبَارِ بِدَلَالَةِ الْمَوْجُودَاتِ عَلَى مُوجِدِهَا.
*Basar* (göz/bakış) hakiki anlamında kullanılmıştır. Bununla kastedilen, varlıkların kendi Vâcid'lerine (Yaratıcılarına) delaletini tefekkür ve ibretle birlikte olan bakıştır.
وَهَذَا يَتَّصِلُ بِمَسْأَلَةِ إِيمَانِ الْمُقَلِّدِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ مِنَ الرِّوَايَةِ عَنِ الشَّيْخِ أَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ.
Bu da mukallidin imanı meselesiyle ve Şeyh Ebu'l-Hasen el-Eş'arî'den bu hususta rivayet edilen ihtilaflarla irtibatlıdır.
وَالْاسْتِفْهَامُ فِي هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ تَقْرِيرِيٌّ وَوَقَعَ بِ هَلْ لِأَنَّ هَلْ تُفِيدُ تَأْكِيدَ
{ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ } ifadesindeki istifham takrîrîdir; ve { هَلْ } ile gelmiştir, çünkü { هَلْ } istifhamı tekit etmeyi
الِاسْتِفْهَامَ إِذْ هِيَ بِمَعْنَى (قَدْ) فِي الْاسْتِفْهَامِ، وَفِي ذَلِكَ تَأْكِيدٌ وَحَثٌّ عَلَى التَّبَصُّرِ وَالتَّأَمُّلِ، أَي لَا تقتنع بِنَظْرَةٍ وَنَظْرَتَيْنِ، فَتَقُولُ: لَمْ أَجِدْ فُطُورًا، بَلْ كَرِّرِ النَّظَرَ وَعَاوِدْهُ بَاحِثًا عَنْ مُصَادَفَةِ فُطُورٍ لَعَلَّكَ تَجِدُهُ.
ifade eder, zira o istifhamda (قَدْ) anlamındadır. Bunda basiretli olmaya ve derin düşünmeye yönelik bir tekit ve teşvik vardır; yani bir-iki bakışla yetinip “Bir yarık/kusur bulamadım” deme, bilakis belki bulursun diye bir kusurla karşılaşmayı araştırarak bakışını tekrar tekrar yinele [demektir].
وَالْفُطُورُ: جَمْعُ فَطْرٍ بِفَتْحِ الْفَاءِ وَسُكُونِ الطَّاءِ، وَهُوَ الشَّقُّ وَالصَّدْعُ، أَيْ لَا يَسَعُكَ إِلَّا أَنْ تَعْتَرِفَ بِانْتِفَاءِ الْفُطُورِ فِي نِظَامِ السَّمَاوَاتِ فَتَرَاهَا مُلْتَئِمَةً مَحْبُوكَةً لَا تَرَى فِي خِلَالِهَا انْشِقَاقًا، وَلِذَلِكَ كَانَ انْفِطَارُ السَّمَاءِ وَانْشِقَاقُهَا عَلَامَةً عَلَى انْقِرَاضِ هَذَا الْعَالَمِ وَنِظَامِهِ الشَّمْسِيِّ، قَالَ تَعَالَى: وَفُتِحَتِ السَّماءُ فَكانَتْ أَبْواباً [النبأ: ١٩] وَقَالَ: إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ [الانشقاق: ١] إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ [الانفطار: ١] .
*Futûr* (الْفُطُور), fe'nin fethası ve tı'nın sükûnuyla *fatr* (فَطْر) kelimesinin çoğuludur; o da yarık ve çatlak demektir. Yani göklerin nizamında çatlakların bulunmadığını itiraf etmekten başka çaren kalmaz; böylece onları birbirine kenetlenmiş, muhkem ve aralarında hiçbir yarık bulunmaz halde görürsün. Bu sebeple göğün yarılması ve çatlaması bu âlemin ve güneş sisteminin yok oluşunun bir alameti kılınmıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَفُتِحَتِ السَّماءُ فَكانَتْ أَبْواباً } “Gökyüzü açılıp kapı kapı olmuştur” [Nebe': 19] ve: { إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ } “Gök yarıldığı zaman” [İnşikâk: 1], { إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ } “Gök çatlayıp yarıldığı zaman” [İnfitâr: 1].
وَعَطْفُ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ دَالٌّ عَلَى التَّرَاخِي الرُّتَبِيِّ كَمَا هُوَ شَأْنُ ثُمَّ فِي عَطْفِ الْجُمَلِ، فَإِنَّ مَضْمُونَ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ بِ ثُمَّ هُنَا أَهَمُّ وَأَدْخَلُ فِي الْغَرَضِ مِنْ مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا لِأَنَّ إِعَادَةَ النَّظَرِ تَزِيدُ الْعِلْمَ بِانْتِفَاءِ التَّفَاوُتِ فِي الْخَلْقِ رُسُوخًا وَيَقِينًا.
{ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ } ifadesinin atfedilmesi, cümlelerin atfında { ثُمَّ } edatının şanından olduğu üzere rütbî terâhiye (mertebece sonralık ve üstünlüğe) delalet eder. Zira burada { ثُمَّ } ile atfedilen cümlenin muhtevası, matûfun aleyh olan cümlenin muhtevasından daha önemli ve maksada daha uygundur; çünkü bakışın tekrarlanması, yaratılışta düzensizliğin bulunmadığına dair bilgiyi daha köklü ve kesin kılar.
وكَرَّتَيْنِ تَثْنِيَةُ كَرَّةٍ وَهِيَ الْمَرَّةُ وَعَبَّرَ عَنْهَا هُنَا بِالْكَرَّةِ مُشْتَقَّةً مِنَ الْكَرِّ وَهُوَ الْعَوْدُ لِأَنَّهَا عَوْدٌ إِلَى شَيْءٍ بَعْدَ الْانْفِصَالِ عَنْهُ كَكَرَّةِ الْمُقَاتِلِ يَحْمِلُ عَلَى الْعَدْوِ بَعْدَ أَنْ يَفِرَّ فِرَارًا مَصْنُوعًا. وَإِيثَارُ لَفْظِ كَرَّتَيْنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ دُونَ مُرَادَفِهِ نَحْوِ مَرَّتَيْنِ وَتَارَتَيْنِ لِأَنَّ كَلِمَةَ كَرَّةَ لَمْ يَغْلِبْ إِطْلَاقَهَا عَلَى عَدَدِ الْاثْنَيْنِ، فَكَانَ إِيثَارُهَا فِي مَقَامٍ لَا يُرَادُ فِيهِ اثْنَيْنِ أَظْهَرَ فِي أَنَّهَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مُطْلَقِ التَّكْرِيرِ
{ كَرَّتَيْنِ } lafzı, *kerre* (كَرَّة) kelimesinin tesniyesidir (ikilidir); o da “defa/kere” demektir. Burada dönmek (avdet) demek olan *kerr* (الْكَرّ) kökünden türeyen *kerre* ile ifade edilmiştir; çünkü o, hileli bir kaçıştan sonra düşmanın üzerine hücum eden savaşçının hamlesi (kerresi) gibi bir şeyden ayrıldıktan sonra ona geri dönmektir. Bu ayette *merreteyn* ve *târateyn* gibi eşanlamlıları yerine { كَرَّتَيْنِ } lafzının tercih edilmesi, *kerre* kelimesinin galip olarak iki sayısına ıtlak olunmayışındandır; dolayısıyla iki sayısının kastedilmediği bir makamda onun tercih edilmesi, mutlak tekrar için kullanıldığında daha açıktır;
دُونَ عَدَدِ اثْنَيْنِ أَوْ زَوْجٍ وَهَذَا مِنْ خَصَائِصِ الْإِعْجَازِ، ألَا تَرَى أَنَّ مَقَامَ إِرَادَةِ عَدَدِ الزَّوْجِ كَانَ مُقْتَضِيًا تَثْنِيَةَ مَرَّةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الطَّلاقُ مَرَّتانِ [الْبَقَرَة:
iki sayısı veya bir çift kastedilmeksizin [kullanılmıştır]; bu da icazın hususiyetlerindendir. Görmez misin ki çift sayısının murad edildiği makam, Allah Teâlâ'nın { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } [Bakara:
٢٢٩] لِأَنَّهُ أَظْهَرُ فِي إِرَادَةِ الْعَدَدِ إِذْ لَفْظُ مَرَّةٍ أَكْثَرُ تَدَاوُلًا.
229] “Boşanma iki defadır”; çünkü sayı kastedilmesinde bu daha açıktır, zira *merre* lafzı daha çok tedavüldedir.
وَتَثْنِيَةُ كَرَّتَيْنِ لَيْسَ الْمُرَادُ بِهَا عَدَدَ الْاثْنَيْنِ الَّذِي هُوَ ضِعْفُ الْوَاحِدِ إِذْ لَا يَتَعَلَّقُ غَرَضٌ بِخُصُوصِ هَذَا الْعَدَدِ، وَإِنَّمَا التَّثْنِيَةُ مُسْتَعْمَلَةٌ كِنَايَةً عَنْ مُطْلَقِ التَّكْرِيرِ فَإِنَّ مِنِ اسْتِعْمَالَاتِ صِيغَةِ التَّثْنِيَةِ فِي الْكَلَامِ أَنْ يُرَادَ بِهَا التَّكْرِيرُ وَذَلِكَ كَمَا فِي قَوْلِهِمْ: «لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ» يُرِيدُونَ تَلْبِيَّاتٍ كَثِيرَةً وَإِسْعَادًا كَثِيرًا، وَقَوْلُهُمْ: دَوَالَيِكَ، وَمِنْهُ الْمَثَلُ «دُهْدُرَّيْنِ، سَعْدُ الْقَيْنِ» (الدُّهْدُرُّ الْبَاطِلُ، أَيْ بَاطِلًا عَلَى بَاطِلٍ، أَيْ أَتَيْتَ يَا سَعْدُ الْقَيْنِ دُهْدُرَّيْنِ وَهُوَ تَثْنِيَةُ دهدرّ الدَّال الْمُهْملَة فِي أَوَّلِهِ مَضْمُومَةٌ فَهَاءٌ سَاكِنَةٌ فَدَالٌ مُهْمَلَةٌ مَضْمُومَةٌ فَرَاءٌ مُشَدَّدَةٌ) وَأَصْلُهُ كَلِمَةٌ فَارِسِيَّةٌ نَقَلَهَا الْعَرَبُ وَجَعَلُوهَا بِمَعْنَى الْبَاطِلِ. وَسَبَبُ النَّقْلِ مُخْتَلَفٌ فِيهِ وَتَثْنِيَتُهُ مُكَنًّى بِهَا عَنْ مُضَاعَفَةِ الْبَاطِلِ، وَكَانُوا يَقُولُونَ هَذَا الْمَثَلَ عِنْدَ تَكْذِيبِ الرَّجُلِ صَاحِبَهُ وَأَمَّا
{ كَرَّتَيْنِ } tesniyesi ile birin iki katı olan iki sayısı kastedilmemiştir; zira bu sayının kendisine has bir maksat taalluk etmemektedir. Aksine bu tesniye, mutlak tekrar için kinaye olarak kullanılmıştır. Çünkü kelamda tesniye sîgasının kullanımlarından biri de onunla tekrarın kastedilmesidir. Bu da Arapların, çokça icabet ve çokça yardım/mutluluk dileyerek «لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ» (Emrine amadeyim, tekrar tekrar emrindeyim) ve «دَوَالَيِكَ» (Peş peşe, defalarca) demeleri gibidir. «دُهْدُرَّيْنِ، سَعْدُ الْقَيْنِ» (İki kat bâtıl ey demirci Sa‘d!) meseli de bu kabildendir (*duhdirr* [الدُّهْدُرّ] bâtıl demektir; yani bâtıl üstüne bâtıl, ey demirci Sa‘d, katmerli bir bâtıl getirdin demektir. Bu kelime, başındaki noktasız dal harfi zammeli, ardından gelen he sakin, sonra noktasız dal zammeli ve şeddeli ra ile *duhdirr* kelimesinin tesniyesidir). Aslı Farsça bir kelime olup Araplar onu nakletmiş ve bâtıl anlamında kullanmışlardır. Nakil sebebi ihtilaflıdır; tesniyesi ise bâtılın katlanmasından kinayedir. Kişi arkadaşını yalanladığında bu meseli söylerlerdi. [Meselde geçen]
سَعْدُ الْقَيْنِ فَهُوَ اسْمُ رَجُلٍ كَانَ قَيْنًا وَكَانَ يَمُرُّ عَلَى الْأَحْيَاءِ لِصَقْلِ سُيُوفَهُمْ وَإِصْلَاحِ أَسْلِحَتَهُمْ فَكَانَ يُشِيعُ أَنَّهُ رَاحِلٌ غَدًا لِيُسْرِعَ أَهْلُ الْحَيِّ بِجَلْبِ مَا يَحْتَاجُ لِلْإِصْلَاحِ فَإِذَا أَتَوْهُ بِهَا أَقَامَ وَلَمْ يَرْحَلْ فَضُرِبَ بِهِ الْمَثَلُ فِي الْكَذِبِ فَكَانَ هَذَا الْمَثَلُ جَامِعًا لِمَثَلَيْنِ وَقَدْ ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْمُسْتَقْصَى» ، وَالْمَيْدَانِيُّ فِي «مَجْمَعِ الْأَمْثَالِ» وَأَطَالَ.
Demirci Sa‘d (سَعْدُ الْقَيْنِ) ise demircilik yapan bir adamın adıydı. Kılıçlarını parlatmak ve silahlarını tamir etmek için kabileleri dolaşır, kabile halkı tamir edilecek şeyleri getirmekte acele etsin diye de yarın yola çıkacağını yayardı. Kendisine eşyaları getirdiklerinde ise kalır, yola çıkmazdı. Bu yüzden yalancılıkta onunla mesel vurulmuştur. Böylece bu mesel iki meseli kendisinde toplamıştır. Bunu Zemahşerî *el-Mustaksâ*’da, Meydânî de *Mecme‘u’l-Emsâl*’de uzunca zikretmiştir.
وَأَصْلُ اسْتِعْمَالِ التَّثْنِيَةَ فِي مَعْنَى التَّكْرِيرِ أَنَّهُمُ اخْتَصَرُوا بِالتَّثْنِيَةِ تَعْدَادَ ذِكْرِ الْاسْمِ تَعْدَادًا مُشِيرًا إِلَى التَّكْثِيرِ.
Tesniyenin tekrar anlamında kullanılmasının aslı şudur: Onlar, tesniye ile ismin çokluğa işaret edecek şekilde peş peşe sayılmasını kısaltmışlardır.
وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُهُمْ: وَقَعَ كَذَا غَيْرَ مَرَّةٍ، أَيْ مَرَّاتٍ عَدِيدَةٍ.
Onların: «Şu iş bir kereden fazla (غَيْرَ مَرَّةٍ) vuku buldu», yani pek çok defa oldu demeleri de bu kabildendir.
فَمَعْنَى ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ عَاوِدِ التَّأَمُّلَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَغَيْرِهَا غَيْرَ مَرَّةٍ وَالِانْقِلَابُ: الرُّجُوعُ يُقَالُ: انْقَلَبَ إِلَى أَهْلِهِ، أَيْ رَجَعَ إِلَى مَنْزِلِهِ قَالَ تَعَالَى: وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَكِهِينَ [المطففين: ٣١] وَإِيثَارُ فِعْلُ: يَنْقَلِبْ هُنَا دُونَ: يَرْجِعُ، لِئَلَّا يَلْتَبِسَ بِفِعْلِ ارْجِعِ الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ. وَهَذَا مِنْ خَصَائِصِ الْإِعْجَازِ نَظِيرُ إِيثَارِ كَلِمَةَ كَرَّتَيْنِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا.
{ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ } ifadesinin anlamı şudur: Göklerin ve diğer varlıkların yaratılışı üzerinde tefekkürü defalarca tekrarla. *İnkılâb* (الِانْقِلَابُ) ise geri dönmek demektir; nitekim «انْقَلَبَ إِلَى أَهْلِهِ» denir ki “evine döndü” demektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمُ انْقَلَبُوا فَكِهِينَ } “Ailelerine döndüklerinde de keyifle dönerlerdi” [Mutaffifîn: 31]. Burada *yerciu* (يَرْجِعُ) fiili yerine *yenkalib* (يَنْقَلِبْ) fiilinin tercih edilmesi, kendisinden önce geçen { ارْجِعِ } emriyle iltibas oluşmaması içindir. Bu da az önce zikrettiğimiz üzere { كَرَّتَيْنِ } kelimesinin tercih edilmesi gibi icazın hususiyetlerindendir.
وَالْخَاسِئُ: الْخَائِبُ، أَيِ الَّذِي لَمْ يَجِدْ مَا يَطْلُبُهُ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ اخْسَؤُا فِيها فِي [سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ: ١٠٨] .
*el-Hâsi'* (الْخَاسِئُ), hayal kırıklığına uğrayan, yani aradığını bulamayan demektir. Bu kelime, Allah Teâlâ'nın [Mü'minûn Suresi: 108]'deki: { قالَ اخْسَؤُا فِيها } “Dedi ki: Sinin orada!” kavlinde geçmişti.
وَالْحَسِيرُ: الْكَلِيلُ. وَهُوَ كلل ناشىء عَنْ قُوَّةِ التَّأَمُّلِ وَالتَّحْدِيقِ مَعَ التَّكْرِيرِ، أَيْ يَرْجِعُ الْبَصَرُ غَيْرَ وَاجِدٍ مَا أُغْرِيَ بِالْحِرْصِ عَلَى رُؤْيَتِهِ بَعْدَ أَنْ أَدَامَ التَّأَمُّلَ وَالْفَحْصَ حَتَّى عَيِيَ وَكَّلَ، أَيْ لَا تَجِدْ بَعْدَ اللَّأْيِ فُطُورًا فِي خلق الله.
*el-Hasîr* (الْحَسِيرُ) ise yorgun ve bitkin düşendir. Bu, tekrarla birlikte derin tefekkür ve dikkatle bakmaktan doğan bir yorgunluktur. Yani göz, görmeye hırsla teşvik edildiği şeyi bulamamış olarak; yorulup bitkin düşene kadar tefekkür ve araştırmayı sürdürdükten sonra geri döner. Yani ne kadar çabalarsan çabala, Allah'ın yaratışında hiçbir çatlak ve kusur bulamazsın.
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ٥]
[Mülk Suresi (67): Ayet 5]
وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَجَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ وَأَعْتَدْنا لَهُمْ عَذابَ السَّعِيرِ
{ وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَجَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ وَأَعْتَدْنا لَهُمْ عَذابَ السَّعِيرِ } “Andolsun biz en yakın göğü kandillerle donattık, onları şeytanlara atılacak taşlar kıldık ve onlar için çılgın alevli ateş azabını hazırladık”
(٥)
(5)
انْتَقَلَ مِنْ دَلَائِلَ انْتِفَاءِ الْخَلَلِ عَنْ خِلْقَةِ السَّمَاوَاتِ، إِلَى بَيَانِ مَا فِي إِحْدَى السَّمَاوَاتِ مِنْ إِتْقَانِ الصُّنْعِ فَهُوَ مِمَّا شَمِلَهُ عُمُومُ الْإِتْقَانِ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَذِكْرُهُ مِنْ ذِكْرِ بَعْضِ أَفْرَادِ الْعَامِّ كَذِكْرِ الْمِثَالِ بَعْدَ الْقَاعِدَةِ الْكُلِّيَّةِ، فَدَقَائِقُ السَّمَاءِ الدُّنْيَا أَوْضَحُ دَلَالَةً عَلَى إِتْقَانِ الصُّنْعِ لِكَوْنِهَا نُصْبَ أَعْيُنِ الْمُخَاطَبِينَ، وَلِأَنَّ مِنْ بَعْضِهَا يَحْصُلُ تَخَلُّصٌ إِلَى التَّحْذِيرِ مِنْ حِيَلِ الشَّيَاطِينِ وَسُوءِ عَوَاقِبِ أَتْبَاعِهِمْ. وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ (قَدْ) لِأَنَّهُ إِلَى أَنَّهُ نَتِيجَةُ الْاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ الْمُؤَكَّدِ بِ (هَلْ) أُخْتُ (قَدْ) فِي الْاسْتِفْهَامِ.
Göklerin yaratılışında hiçbir kusurun bulunmadığına dair delillerden, göklerden birinde bulunan sanatın mükemmelliğini açıklamaya geçilmiştir. Bu da yedi semanın yaratılışındaki mükemmellik umumunun kapsadığı hususlardandır. Bunun zikredilmesi, küllî kaideden sonra misalin zikredilmesi gibi, umumi olanın bazı fertlerinin zikredilmesi kabilindendir. Zira dünya semasının incelikleri, muhatapların gözleri önünde olması hasebiyle sanatın mükemmelliğine daha açık bir şekilde delalet eder; ayrıca onun bir kısmından, şeytanların hilelerinden ve onlara uyanların kötü akıbetlerinden sakındırmaya bir geçiş (tahallus) hâsıl olmaktadır. Haberin { قَدْ } ile tekit edilmesi ise, soru edatlarında { قَدْ } edatının kardeşi olan { هَلْ } ile pekiştirilmiş takrîrî istifhamın bir neticesi olmasındandır.
وَالْكَلَامُ عَلَى السَّمَاء الدُّنْيَا وَلماذَا وُصِفَتْ بِالدُّنْيَا وَعَنِ الْكَوَاكِبِ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الصَّافَّاتِ.
Dünya seması, ona niçin dünya denildiği ve yıldızlar hakkındaki açıklamalar Sâffât Suresi'nin başında geçmişti.
وَسُمِّيَتِ النُّجُومُ هُنَا مَصَابِيحَ عَلَى التَّشْبِيهِ فِي حُسْنِ الْمَنْظَرِ فَهُوَ تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ.
Yıldızlar burada, manzarasının güzelliğindeki benzerlikten ötürü kandiller (*mesâbîh*) olarak isimlendirilmiştir; bu ise beliğ bir teşbihtir.
وَذِكْرُ التَّزْيِينِ إِدْمَاجٌ لِلْامْتِنَانِ فِي أَثْنَاءِ الْاسْتِدْلَالِ، أَيْ زَيَّنَّاهَا لَكُمْ مِثْلُ الْامْتِنَانِ فِي قَوْلِهِ: وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٦] .
Süslemenin (tezyîn) zikredilmesi, istidlal esnasında minneti idrac etmektir (araya sokmaktır); yani Nahl Suresi'ndeki [6]: { وَلَكُمْ فِيها جَمالٌ } “Onlarda sizin için bir güzellik vardır” ayetindeki minnet gibi, “onları sizin için süsledik” demektir.
وَالْمَقْصِدُ: التَّخَلُّصُ إِلَى ذِكْرِ رَجْمِ الشَّيَاطِينَ لِيَتَخَلَّصَ مِنْهُ إِلَى وَعِيدِهِمْ وَوَعِيدِ مُتَّبِعِيهِمْ.
Maksat ise, şeytanların taşlanmasını zikretmeye geçmek ve oradan da onların ve onlara uyanların tehdidine intikal etmektir.
وَعَدَلَ عَنْ تَعْرِيفِ (مَصَابِيحَ) بِالْلَّامِ إِلَى تَنْكِيرِهِ لِمَا يُفِيدُهُ التَّنْكِيرُ مِنَ التَّعْظِيمِ.
{ مَصَابِيحَ } kelimesinin harf-i tarifli (el-takılı) kılınmasından vazgeçilip tenvinli (nekre) bırakılması, nekireliğin ifade ettiği tazim (büyüklük) içindir.
وَالرُّجُومُ: جَمْعُ رَجْمٍ وَهُوَ اسْمٌ لِمَا يُرْجَمُ بِهِ، أَيْ مَا يَرْمِي بِهِ الرَّامِي مِنْ حَجَرٍ وَنَحْوِهِ تَسْمِيَةً لِلْمَفْعُولِ بِالْمَصْدَرِ مِثْلُ الْخَلْقِ بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا خَلْقُ اللَّهِ [لُقْمَان: ١١] .
*Rucûm* (الرُّجُومُ), *recm* (رَجْم) kelimesinin çoğuludur ve kendisiyle taşlanan şeyin adıdır; yani atıcının attığı taş ve benzeri şeylerdir. Bu, Lokmân Suresi [11]'deki: { هَذَا خَلْقُ اللَّهِ } “İşte bu Allah'ın yarattığıdır” kavlinde *halk* lafzının *mahlûk* anlamında olması gibi, mef‘ûlün masdar ile isimlendirilmesidir.
وَالَّذِي جُعِلَ رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ هُوَ بَعْضُ النُّجُومِ الَّتِي تَبْدُو مُضِيئَةً ثُمَّ تَلُوحُ مُنْقَضَّةً، وَتُسَمَّى الشُّهُبُ وَمَضَى الْقَوْلُ عَلَيْهَا فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ.
Şeytanlara atılacak taş kılınan şey ise, parıldayan ve sonra kayarak beliren bazı yıldızlardır ki bunlara *şuhub* (kayan yıldızlar/ışık huzmeleri) denir. Bunlar hakkındaki açıklama Sâffât Suresi'nde geçmişti.
وَضَمِيرُ الْغَائِبَةِ فِي جَعَلْناها الْمُتَبَادَرُ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْمَصَابِيحِ، أَيْ أَنَّ الْمَصَابِيحَ رُجُومٌ لِلشَّيَاطِينِ.
{ جَعَلْناها } kavlindeki gaibe (dişil) zamirin, ilk akla gelen manasıyla kandillere (*el-mesâbîh*) raci olmasıdır; yani kandiller şeytanlar için taşlama vasıtaları kılınmıştır.
وَمَعْنَى جَعْلِ الْمَصَابِيحِ رُجُومًا جَارٍ عَلَى طَرِيقَةِ إِسْنَادِ عَمَلِ بَعْضِ الشَّيْءِ إِلَى جَمِيعِهِ مِثْلُ إِسْنَادِ الْأَعْمَالِ إِلَى الْقَبَائِلِ لِأَنَّ الْعَامِلِينَ مِنْ أَفْرَادِ الْقَبِيلَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Kandillerin atılacak taş kılınmasının anlamı, bir şeyin bir kısmının eylemini tamamına isnat etme üslubuna dayanır. Tıpkı eylemleri yapanların kabilenin fertleri olması sebebiyle fiillerin kabilelere isnat edilmesi gibidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَة: ٨٥] وَقَوْلِ الْعَرَبِ: قَتَلَتْ هُذَيْلٌ رَضِيعَ بَنِي لَيْثٍ تَمَّامَ بْنَ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ.
{ ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyorsunuz” [Bakara: 85] ve Arapların: «Hüzeyl kabilesi, Leys oğullarının süt çocuğu Temmâm b. Rebîa b. el-Hâris b. Abdilmuttalib'i öldürdü» demeleri böyledir.
وَجَعَلَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ الضَّمِيرَ الْمَنْصُوبَ فِي جَعَلْناها عَائِد إِلَى السَّماءَ الدُّنْيا عَلَى تَقْدِيرِ: وَجَعَلْنَا مِنْهَا رُجُومًا إِمَّا عَلَى حَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ. وَإِمَّا عَلَى تَنْزِيلِ الْمَكَانِ الَّذِي صَدَرَ مِنْهُ الرُّجُومُ مَنْزِلَةَ نَفْسِ الرُّجُومِ فَهُوَ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَجَعَلْناها نَكالًا لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٦] وَلَكِنَّهَا عَلَى جَعْلِ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ رَاجِعًا إِلَى الْقَرْيَةِ وَإِنْ لَمْ تُذْكَرْ فِي تِلْكَ الْآيَةِ وَلَكِنَّهَا ذُكِرَتْ فِي آيَةِ سُورَة الْأَعْرَاف [١٦٣]
Bazı müfessirler ise { جَعَلْناها } kavlindeki mansub zamiri, «ve ondan atılacak taşlar kıldık» takdiriyle { السَّماءَ الدُّنْيا } (dünya seması) ifadesine raci kılmışlardır; bu da ya harf-i cerrin hazfedilmesiyle ya da taşlamanın kendisinden kaynaklandığı mekânın bizzat taşlanan şeylerin yerine konulmasıyladır ki bu aklî mecazdır. Bakara Suresi'ndeki [66] şu ayet de bu kabildendir: { فَجَعَلْناها نَكالًا لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها } “Biz bunu hem önündekilere hem arkasındakilere ibret kıldık”. Ancak bu ayette mansub zamir, o ayette açıkça zikredilmemiş olsa bile A‘râf Suresi'ndeki [163] ayette zikredilen kasabaya raci kılınmıştır:
وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ وَقِصَّتُهَا هِيَ الْمُشَارُ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ [الْبَقَرَة: ٦٥] فَالتَّقْدِيرُ: فَجَعَلْنَا مِنْهَا، أَيْ مِنَ الْقَرْيَةِ نَكَالًا، وَهُمُ الْقَوْمُ الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ [الْبَقَرَة: ٦٥] .
{ وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ } “Onlara deniz kıyısındaki o kasabayı sor”. Bu kasabanın kıssası ise Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ } “Andolsun, içinizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bildiniz” [Bakara: 65] kavliyle işaret edilen kıssadır. Buna göre takdir şöyledir: «Biz ondan, yani kasaba halkından bir ibret kıldık». Bunlar da kendilerine { كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } “Aşağılık maymunlar olun!” [Bakara: 65] denilen kavimdir.
وَالشَّيَاطِينُ هِيَ الَّتِي تَسْتَرِقُ السَّمْعَ فَتَطْرُدُهَا الشُّهُبُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ.
Şeytanlar ise kulak hırsızlığı yapan ve Sâffât Suresi'nde geçtiği üzere şihabların kendilerini kovduğu varlıklardır.
وَأَصْلُ أَعْتَدْنا أَعْدَدْنَا أَيْ هَيَّأْنَا، قُلِبَتِ الدَّالُ الْأُولَى تَاءً لِتَقَارُبِ مَخْرَجَيْهِمَا لِيَتَأْتَّيَ الْإِدْغَامُ طَلَبًا لِلْخِفَّةِ.
{ أَعْتَدْنا } kelimesinin aslı *a‘dednâ* (أَعْدَدْنَا), yani “hazırladık”tır. Mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle hafiflik arayışıyla idgamın gerçekleşebilmesi için birinci dal te harfine dönüştürülmüştür.
والسَّعِيرِ: اسْمٌ صِيغَ عَلَى مِثَالِ فَعِيلٍ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ مِنْ: سَعَّرَ النَّارَ، إِذَا أَوْقَدَهَا وَهُوَ لَهَبُ النَّارِ، أَيْ أَعْدَدْنَا لِلشَّيَاطِينِ عَذَابَ طَبَقَةٍ أَشَدُّ طَبَقَاتِ النَّارِ حَرَارَةً وَتَوَقُّدًا فَإِنَّ جَهَنَّمَ طَبَقَاتٍ.
*es-Saîr* (السَّعِيرِ), ateşi tutuşturduğunda kullanılan «سَعَّرَ النَّارَ» fiilinden *mef‘ûl* anlamında *fa‘îl* vezninde türetilmiş bir isimdir ve ateşin alevi demektir. Yani şeytanlar için ateş tabakalarının harareti ve tutuşması en şiddetli olan tabakasının azabını hazırladık; zira cehennem tabaka tabakadır.
وَكَانَ السَّعِيرُ عَذَابًا لِشَيَاطِينِ الْجِنِّ مَعَ كَوْنِهِمْ مِنْ عُنْصُرِ النَّارِ لِأَنَّ نَارَ جَهَنَّمَ أَشَدُّ مِنْ نَارِ طَبْعِهِمْ، فَإِذَا أَصَابَتْهُمْ صَارَتْ لَهُمْ عَذَابًا.
Saîr, cin şeytanları ateş unsurundan yaratılmış olmalarına rağmen onlar için bir azap olmuştur; çünkü cehennem ateşi onların tabiatlarındaki ateşten daha şiddetlidir. Dolayısıyla onlara isabet ettiğinde onlar için bir azap haline gelir.
وَتَسْمِيَةُ عَذَابِهِمُ السَّعِيرِ دُونَ النَّارِ، أَوْ جَهَنَّمَ مُرَادٌ لِهَذَا الْمَعْنَى وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي عَذَابِ الْجِنِّ وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنا نُذِقْهُ مِنْ عَذابِ السَّعِيرِ [سبأ: ١٢] وَقَالَ إِنَّما يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ [فاطر: ٦] يَعْنِي الشَّيْطَانَ.
Onların azabının *en-nâr* veya *cehennem* yerine *es-Saîr* olarak isimlendirilmesi bu anlam içindir. Cinlerin azabı hakkında Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunun benzeridir: { وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنا نُذِقْهُ مِنْ عَذابِ السَّعِيرِ } “Onlardan kim emrimizden saparsa ona çılgın ateşin azabından tattırırız” [Sebe': 12] ve şeytanı kastederek şöyle buyurmuştur: { إِنَّما يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ } “O, fırkasını ancak çılgın alevli ateşin ehlinden olsunlar diye çağırır” [Fâtır: 6].
وَمَعْنَى الْإِعْدَادِ يُحْتَمَلُ أَنَّهُ إِعْدَادُ تَقْدِيرٍ وَإِيجَادٍ فَلَا يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ جَهَنَّمُ مَخْلُوقَةً قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ إِعْدَادُ اسْتِعْمَالٍ، فَتَكُونُ جَهَنَّمُ مَخْلُوقَةً حِينَ نُزُولِ
Hazırlamanın (i‘dâd) anlamı, takdir ve yaratma hazırlığı olması muhtemeldir; dolayısıyla bu, cehennemin kıyamet gününden önce yaratılmış olmasını gerektirmez. Kullanıma hazırlama olması da muhtemeldir; bu takdirde ise cehennem, ayetin nüzulü anında yaratılmış
الْآيَةِ وَقَدِ اخْتَلَفَ عُلَمَاؤُنَا فِي أَنَّ النَّارَ مَوْجُودَةٌ أَوْ تُوجَدُ يَوْمَ الْجَزَاءِ إِذْ لَا دَلِيلَ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ عَلَى أَحَدِ الِاحْتِمَالَيْنِ وَإِنَّمَا دَعَاهُمْ إِلَى فَرْضِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ تَأْوِيلُ بَعْضِ الْآيَات وَالْأَحَادِيث.
olmaktadır. Âlimlerimiz, ateşin şu anda mevcut mu olduğu yoksa ceza gününde mi var edileceği hususunda ihtilaf etmişlerdir; çünkü Kitap ve Sünnet'te bu iki ihtimalden birine dair kesin bir delil bulunmamaktadır. Onları bu meseleyi varsaymaya sevk eden şey, bazı ayet ve hadislerin tevilidir.
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ٦]
[Mülk Suresi (67): Ayet 6]
وَلِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٦)
{ وَلِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Rablerini inkâr edenler için de cehennem azabı vardır. O ne kötü varış yeridir!” (6)
هَذَا تَتْمِيمٌ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ الْعَذَابَ أُعِدَّ لِلشَّيَاطِينِ خَاصَّةً، وَالْمَعْنَى: وَلِجَمِيعِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِاللَّهِ عَذَابُ جَهَنَّمَ فَالْمُرَادُ عَامَّةُ الْمُشْرِكِينَ وَلِأَجْلِ مَا فِي الْجُمْلَةِ مِنْ زِيَادَةِ الْفَائِدَةِ غَايَرَتِ الْجُمْلَةَ الَّتِي قَبْلَهَا فَلِذَلِكَ عُطِفَتْ عَلَيْهَا.
Bu, azabın yalnızca şeytanlara tahsis edildiği vehmedilmesin diye bir tamamlamadır. Anlam şudur: Allah'ı inkâr edenlerin tamamı için cehennem azabı vardır; dolayısıyla kastedilen müşriklerin bütünüdür. Bu cümlede fazladan bir fayda bulunması sebebiyle kendisinden önceki cümleden farklılaşmış, bu yüzden de ona atfedilmiştir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِلْاهْتِمَامِ بِتَعَلُّقِهِ بِالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَالْمُبَادَرَةِ بِهِ.
Mecrurun öne alınması, onun müsnedün ileyh ile olan taallukuna ehemmiyet vermek ve söze onunla başlamak içindir.
وَجُمْلَةُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ حَالٌ أَوْ مُعْتَرِضَةٌ لِإِنْشَاءِ الذَّمِّ وَحُذِفَ الْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَ بِئْسَ عَلَيْهِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَبِئْسَ الْمَصِيرُ عَذَابُ جَهَنَّمَ.
{ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } cümlesi hal veya zemm (kınama) inşa etmek için gelen ara cümledir (mu‘tarıza). Kendisinden önceki ifadenin delaleti sebebiyle zemme tahsis edilen öge (mahssûs bi'z-zemm) hazfedilmiştir. Takdiri: «Cehennem azabı ne kötü bir varış yeridir!» şeklindedir.
وَالْمَعْنَى: بِئْسَتْ جَهَنَّمُ مَصِيرًا لِلَّذِينِ كَفَرُوا.
Anlamı: «Cehennem inkâr edenler için pek kötü bir varış yeridir» demektir.
[٧- ٩]
[7-9]
[سُورَة الْملك (٦٧) : الْآيَات ٧ الى ٩]
[Mülk Suresi (67): Ayetler 7 ila 9]
إِذا أُلْقُوا فِيها سَمِعُوا لَها شَهِيقاً وَهِيَ تَفُورُ (٧) تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ (٨) قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ (٩)
{ إِذا أُلْقُوا فِيها سَمِعُوا لَها شَهِيقاً وَهِيَ تَفُورُ (٧) تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ (٨) قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ (٩) } “Oraya atıldıklarında, o kaynayıp köpürürken onun korkunç uğultusunu işitirler. (7) Öfkeden neredeyse çatlayacak gibi olur! Ne zaman oraya bir topluluk atılsa, bekçileri onlara: ‘Size bir uyarıcı gelmedi mi?’ diye sorar. (8) Onlar: ‘Evet, doğrusu bize bir uyarıcı geldi; fakat biz yalanladık ve: Allah hiçbir şey indirmemiştir, siz ancak büyük bir sapıklık içindesiniz, dedik’ derler. (9)”
إِذا أُلْقُوا فِيها سَمِعُوا لَها شَهِيقاً وَهِيَ تَفُورُ تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ.
{ إِذا أُلْقُوا فِيها سَمِعُوا لَها شَهِيقاً وَهِيَ تَفُورُ تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ } “Oraya atıldıklarında, o kaynayıp köpürürken onun korkunç uğultusunu işitirler. Öfkeden neredeyse çatlayacak gibi olur”.
الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِبَيَانِ ذَمِّ مَصِيرِهِمْ فِي جَهَنَّمَ، أَيْ مِنْ جُمْلَةِ مَذَامِّ مَصِيرِهِمْ مَذَمَّةَ مَا يَسْمَعُونَهُ فِيهَا مِنْ أَصْوَاتٍ مُؤْلِمَةٍ مُخِيفَةٍ.
Cümle, onların cehennemdeki varış yerlerinin kötülüğünü açıklamak üzere beyânî bir istînâftır; yani varış yerlerinin kötülüklerinden biri de orada işitecekleri acı verici, korkunç seslerin kötülüğüdür.
وإِذا ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِ سَمِعُوا يَدُلُّ عَلَى الْاقْتِرَانِ بَيْنَ زَمَنِ الْإِلْقَاءِ وَزَمَنِ سَمَاعِ الشَّهِيقِ.
{ إِذا } lafzı, { سَمِعُوا } fiiline müteallik bir zarf olup atılma zamanı ile uğultuyu işitme zamanının eşzamanlılığına delalet eder.
وَالشَّهِيقُ: تَرَدُّدُ الأنفاس فِي الْمصدر لَا تَسْتَطِيعُ الصُّعُودَ لِبُكَاءٍ وَنَحْوِهِ أُطْلِقَ عَلَى صَوْتِ الْتِهَابِ نَارِ جَهَنَّمَ الشَّهِيقُ تَفْظِيعًا لَهُ لِأَنَّ قَوْلَهُ: سَمِعُوا لَها يَقْتَضِي أَنَّ الشَّهِيقَ شَهِيقُهَا لِأَنَّ أَصْلَ الْلَّامِ أَنْ تَكُونَ لِشِبْهِ الْمِلْكِ.
*Şehîk* (الشَّهِيقُ), ağlama ve benzeri sebeplerle dışarı çıkamayarak göğüste gidip gelen nefestir. Cehennem ateşinin alevlenme sesine, korkunçluğunu belirtmek üzere *şehîk* adı verilmiştir; çünkü { سَمِعُوا لَها } kavli, bu şehîkin bizzat cehennemin şehîki olmasını gerektirir, zira lâm harfinin aslı şibh-i mülkiyet (aidiyet) bildirmesidir.
وَجُمْلَةُ وَهِيَ تَفُورُ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ فِيها وَتَفُورُ: تَغْلِي وَتَرْتَفِعُ أَلْسِنَةُ لَهِيبِهَا.
{ وَهِيَ تَفُورُ } cümlesi, { فِيها } ifadesindeki zamirden haldir. *Tefûru* (تَفُورُ) ise kaynar ve alev dilleri yükselir demektir.
وَ (الْغَيْظِ) أَشَدُّ الْغَضَبِ. وَقَوْلُهُ: تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ خَبَرٌ ثَانٍ عَنْ ضمير وَهِيَ، مثلث حَالَةَ فَوَرَانِهَا وَتَصَاعُدِ أَلْسِنَةِ لَهِيبِهَا وَرَطْمِهَا مَا فِيهَا وَالْتِهَامِ مَنْ يُلْقَوْنَ إِلَيْهَا، بِحَالِ مُغْتَاظٍ شَدِيدِ الْغَيْظِ لَا يَتْرُكُ شَيْئًا مِمَّا غَاظَهُ إِلَّا سَلَّطَ عَلَيْهِ مَا يَسْتَطِيعُ مِنَ الْأَضْرَارِ.
*Gayz* (الْغَيْظِ), öfkenin en şiddetlisidir. { تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ } kavli ise { وَهِيَ } zamirinden ikinci haberdir. Cehennemin kaynaması, alev dillerinin yükselmesi, içindekileri altüst edip içine atılanları yutması hâli; öfkesini çeken hiçbir şeyi kendisine gücünün yettiği zararı vermeden bırakmayan son derece öfkeli bir kimsenin durumuna benzetilmiştir.
وَاسْتُعْمِلَ الْمُرَكَّبُ الدَّالُّ عَلَى الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا مَعَ مُرَادِفَاتِهِ كَقَوْلِهِمْ: يَكَادُ فُلَانُ يَتَمَيَّزُ غَيْظًا وَيَتَقَصَّفُ غَضَبًا، أَيْ يَكَادُ تَتَفَرَّقُ أَجْزَاؤُهُ فَيَتَمَيَّزُ بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ وَهَذَا مِنَ التَّمْثِيلِيَّةِ الْمَكْنِيَةِ وَقَدْ وَضَّحْنَاهَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥] .
Benzetilen heyete delalet eden mürekkep ifade, müradifleriyle birlikte kullanılmıştır; nitekim Arapların: «Falan adam öfkeden neredeyse çatlayacak ve hiddetten parçalanacak» demeleri böyledir; yani neredeyse parçaları birbirinden ayrılıp ayrışacaktır. Bu ise mekniye temsili istiaredendir ve bunu Bakara Suresi'ndeki [5]: { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” ayetinin tefsirinde açıklamıştık.
وَنَظِيرُ هَذِهِ الْاسْتِعَارَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [٧٧] إِذْ مُثِّلَ الْجِدَارُ بِشَخْصٍ لَهُ إِرَادَةٌ.
Bu istiarenin bir benzeri de Kehf Suresi'ndeki [77]: { فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ } “Orada yıkılmak isteyen bir duvar buldular” kavlidir; zira burada duvar, iradesi olan bir şahsa benzetilmiştir.
وتَمَيَّزُ أَصْلُهُ تَتَمَيَّزُ، أَيْ تَنْفَصِلُ، أَيْ تَتَجَزَّأُ أَجْزَاءً تَخْيِيلًا لِشِدَّةِ الْاضْطِرَابِ بِأَنَّ أَجْزَاءَهَا قَارَبَتْ أَنْ تَتَقَطَّعَ، وَهَذَا كَقَوْلِهِمْ: غَضِبَ فُلَانٌ فَطَارَتْ مِنْهُ شُقَّةٌ فِي الْأَرْضِ وَشُقَّةٌ
{ تَمَيَّزُ } kelimesinin aslı *tetemeyyezü*dür (تَتَمَيَّزُ); yani ayrılır, parçalara bölünür demektir. Bu, şiddetli çalkantı sebebiyle cehennemin parçalarının neredeyse birbirinden kopacak gibi olduğunu tahyîl etmek (zihinde canlandırmak) içindir. Bu durum, Arapların: «Falan adam öfkelendi de ondan bir parça yere, bir parça da...
فِي السَّمَاءِ.
...göğe uçtu» sözü gibidir.
كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ.
{ كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ } “Oraya her bir topluluk atıldıkça onun bekçileri onlara: «Size bir uyarıcı gelmedi mi?» diye sorarlar. Onlar derler ki: «Evet, doğrusu bize bir uyarıcı geldi; fakat biz yalanladık ve: 'Allah hiçbir şey indirmemiştir, siz ancak büyük bir sapıklık içindesiniz' dedik.»”