أُتْبِعَ وَصْفُ مَا يَجِدُهُ أَهْلُ النَّارِ عِنْدَ إِلْقَائِهِمْ فِيهَا مِنْ فَظَائِعَ أَهْوَالِهَا بِوَصْفِ مَا يَتَلَقَّاهُمْ بِهِ خَزَنَةُ النَّارِ.
Cehennem ehlinin oraya atıldıklarında karşılaşacakları korkunç dehşetlerin nitelendirilmesinin ardından, cehennem bekçilerinin onları ne şekilde karşılayacağının nitelendirilmesine geçilmiştir.
فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ أَثَارَهُ وَصْفُ النَّارِ عِنْدَ إِلْقَاءِ أَهْلِ النَّارِ فِيهَا إِذْ يَتَسَاءَلُ السَّامِعُ عَنْ سَبَبِ وُقُوعِ أَهْلِ النَّارِ فِيهَا فَجَاءَ بَيَانُهُ بِأَنَّهُ تَكْذِيبُهُمْ رُسُلَ اللَّهِ الَّذِينَ أُرْسِلُوا إِلَيْهِمْ، مَعَ مَا انْضَمَّ إِلَى ذَلِكَ مِنْ وَصْفِ نَدَامَةِ أَهْلِ النَّارِ عَلَى مَا فَرُطَ مِنْهُمْ مِنْ تَكْذِيبِ رُسُلِ اللَّهِ وَعَلَى إِهْمَالِهِمُ النَّظَرَ فِي دَعْوَةِ الرُّسُلِ والتدبر فِيمَا جاءوهم بِهِ.
Dolayısıyla bu cümle, cehennem ehlinin ateşe atılışı sırasındaki cehennem tasvirinin tetiklediği beyânî bir istînâftır; zira dinleyen kişi cehennem ehlinin oraya düşme sebebini merak eder. Bunun beyanı olarak da kendilerine gönderilen Allah'ın elçilerini yalanlamaları gösterilmiştir; buna ilaveten cehennem ehlinin Allah'ın elçilerini yalanlamaktan ötürü işledikleri kusurlara ve elçilerin daveti üzerinde düşünüp onların getirdiği hakikatleri tefekkür etmeyi ihmal etmelerine duydukları pişmanlık da tasvir edilmiştir.
وكُلَّما مُرَكَّبٌ مِنْ (كُلَّ) اسْمٌ دَالٌّ عَلَى الشُّمُولِ وَمِنْ (مَا) الظَّرْفِيَّة المصدرية وَهِي حَرْفٌ يُؤَوَّلُ مَعَ الْفِعْلِ الَّذِي بَعْدَهُ بِمَصْدَرِهِ.
{ كُلَّما } lafzı, kapsayıcılık bildiren bir isim olan { كُلَّ } ile kendisinden sonraki fiille birlikte masdar tevilinde olan bir harf konumundaki zarfiyye-masdariyye { مَا } edatından mürekkeptir.
وَالتَّقْدِيرُ: فِي كُلِّ وَقْتِ إِلْقَاءِ فَوْجٍ يَسْأَلُهُمْ خَزَنَتُهَا الْفَوْجَ.
Takdiri şöyledir: Bir topluluğun atıldığı her vakitte, cehennemin bekçileri o topluluğa sorar.
وَبِاتِّصَالِ (كُلَّ) بِحَرْفِ (مَا) الْمَصْدَرِيَّةِ الظَّرْفِيَّةِ اكْتَسَبَ التَّرْكِيبُ مَعْنَى الشَّرْطِ وَشَابَهَ أَدَوَاتَ الشَّرْطِ فِي الْاحْتِيَاجِ إِلَى جُمْلَتَيْنِ مُرَتَّبَةٌ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى.
{ كُلَّ } lafzının masdariyye ve zarfiyye olan { مَا } harfine bitişmesiyle bu terkip şart anlamı kazanmış ve biri diğerine terettüp eden iki cümleye ihtiyaç duyması bakımından şart edatlarına benzemiştir.
وَجِيءَ بِفِعْلَيْ أُلْقِيَ وسَأَلَهُمْ مَاضِيَيْنِ لِأَنَّ أَكْثَرَ مَا يَقَعُ الْفِعْلُ بَعْدُ كُلَّما أَنْ يَكُونَ بِصِيغَة الْمُضِيّ لِأَنَّهَا لَمَّا شَابَهَتِ الشَّرْطَ اسْتَوَى الْمَاضِي وَالْمُضَارِعُ مَعَهَا لِظُهُورِ أَنَّهُ لِلزَّمَنِ الْمُسْتَقْبَلِ فَأُوثِرَ فِعْلُ الْمُضِيِّ لِأَنَّهُ أَخَفُّ.
{ أُلْقِيَ } ve { سَأَلَهُمْ } fiilleri mazi olarak getirilmiştir; zira { كُلَّما } lafzından sonraki fiil çoğunlukla mazi sîgasında gelir. Çünkü { كُلَّما }, şarta benzediğinde gelecek zamana yönelik olduğu açıkça anlaşıldığı için mazi ile muzari onunla birlikte eşit hâle gelir; bu durumda daha hafif olduğu için mazi fiil tercih edilmiştir.
وَالْفَوْجُ: الْجَمَاعَةُ أَيْ جَمَاعَةٌ مِمَّنْ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْخُلُودُ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
*Fevc* (الْفَوْجُ), topluluk demektir; yani [cehennemde] ebedî kalmaları kesinleşen kimselerden bir topluluktur. Bu kelime daha önce Yüce Allah'ın şu kavlinde geçmişti:
وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٨٣] .
Neml Suresi'ndeki [83]: { وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً } “Her ümmetten birer grubu toplayacağımız gün...”
وَجِيءَ بِالضَّمَائِرِ الْعَائِدَةِ إِلَى الْفَوْجِ ضَمَائِرُ جَمْعٍ فِي قَوْلِهِ: سَأَلَهُمْ إِلَخْ. لِتَأْوِيلِ الْفَوْجِ بِجَمَاعَةِ أَفْرَادِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا [الحجرات: ٩] .
{ سَأَلَهُمْ } ifadesinde *fevc* lafzına dönen zamirlerin çoğul olarak getirilmesi, Hucurât Suresi'ndeki [9]: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa...” kavlinde olduğu gibi fevc kelimesinin fertler topluluğu olarak tevil edilmesinden dolayıdır.
وَخَزَنَةُ النَّارِ: الْمَلَائِكَةُ الْمُوكَّلُ إِلَيْهِمْ أَمْرُ جَهَنَّمَ وَهُوَ جَمْعُ خَازِنٍ لِلْمُوَكَّلِ بِالْحِفْظِ وَأَصْلُ الْخَازِنِ: الَّذِي يُخَزِّنُ شَيْئًا، أَيْ يَحْفَظُهُ فِي مَكَانٍ حَصِينٍ، فَإِطْلَاقُهُ عَلَى الْمُوَكَّلِينَ مَجَازٌ مُرْسَلٌ.
Cehennemin bekçileri (*hazenetü'n-nâr*), cehennemin idaresi kendilerine tevdi edilmiş meleklerdir. *Hazene*, korumakla görevlendirilen kimse anlamındaki *hâzin* (خَازِن) kelimesinin çoğuludur. *Hâzin*in asıl anlamı ise bir şeyi depolayan, yani korunaklı bir yerde muhafaza eden kimsedir; dolayısıyla bunun görevli meleklere ıtlak edilmesi mecaz-ı mürseldir.
وَجُمْلَةُ أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ سَأَلَهُمْ كَقَوْلِهِ: فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ [طه: ١٢٠] .
{ أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ } cümlesi, Tâhâ Suresi'ndeki [120]: { فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ } “Nihayet şeytan ona vesvese verip: «Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını göstereyim mi?» dedi” kavlinde olduğu gibi { سَأَلَهُمْ } cümlesinin beyanıdır.
وَالْاسْتِفْهَامُ فِي أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ لِلتَّوْبِيخِ وَالتَّنْدِيمِ لِيَزِيدَهُمْ حَسْرَةً.
{ أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ } kavlindeki soru; onların hasret ve kederini artırmak amacıyla azarlama (tevbih) ve pişman ettirme (tendîm) içindir.
وَالنَّذِيرُ: الْمُنْذِرُ، أَيْ رَسُولٌ مُنْذِرٌ بِعِقَابِ اللَّهِ وَهُوَ مَصُوغٌ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ كَمَا صِيغَ بِمَعْنَى الْمُسْمِعُ السَّمِيعُ فِي قَوْلِ عَمْرِو بْنِ مَعْدِ يكرب:
*Nezîr* (النَّذِيرُ), uyarıcı (*münzir*) yani Allah'ın azabıyla uyaran elçidir. Bu kelime, Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözünde *müsmi'* (işittiren) anlamında *semî'* (السَّمِيعُ) kelimesinin türetildiği gibi, kural dışı (gayr-ı kıyâsî) olarak türetilmiştir:
أَمن رياحنة الدَّاعِي السَّمِيعُ وَالْمُرَادُ أَفْوَاجُ أَهْلِ النَّارِ مِنْ جَمِيعِ الْأُمَمِ الَّتِي أُرْسِلَتْ إِلَيْهِمُ الرُّسُلُ فَتَكُونُ جُمْلَةُ:
«Reyhâne'den [mi geliyor] işittiren davetçinin [sesi]?» Burada kastedilen, kendilerine elçiler gönderilmiş olan bütün ümmetlerden cehennemliklerin oluşturduğu topluluklardır. Dolayısıyla şu cümle:
كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ إِلَخْ بِمَعْنَى التَّذْيِيلِ.
{ كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ } ilâ âhirihi, tezyîl (pekiştirici fezleke) anlamındadır.
وَجُمْلَةُ: قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ كَلَامِ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ اعْتِرَاضًا يُشِيرُ إِلَى أَنَّ الْفَوْجَ قَاطَعَ كَلَامَ الْخَزَنَةِ بِتَعْجِيلِ الْاعْتِرَافِ بِمَا وَبَّخُوهُمْ عَلَيْهِ وَذَلِكَ مِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ.
{ قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ } cümlesi, cehennem bekçilerinin sözleri arasına giren bir ara cümledir (itiraziyye). Bu itiraz, topluluğun aşırı korku sebebiyle bekçilerin kendilerini azarladıkları hususu çarçabuk itiraf ederek onların sözünü kestiğine işaret etmektedir.
وَفُصِلَتِ الْجُمْلَةُ لِوَجْهَيْنِ لِأَنَّهَا اعْتِرَاضٌ، وَلِوُقُوعِهَا فِي سِيَاقِ الْمُحَاوَرَةِ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] . وَكَانَ
Cümle iki vecihten ötürü fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir): Hem ara cümle (itiraziyye) olduğu için hem de Bakara Suresi'ndeki [30]: { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada bozgunculuk çıkaracak birini mi yaratacaksın? dediler” kavlinde olduğu gibi defalarca geçtiği üzere karşılıklı konuşma (muhavere) bağlamında vaki olduğu içindir.
جَوَابُهُمْ جَوَابَ المتحسر المتندم، فابتدأوا الْجَوَابَ دُفْعَةً بِحَرْفِ بَلى الْمُفِيدُ نَقِيضَ النَّفْيِ فِي الْاسْتِفْهَامِ، فَهُوَ مُفِيدٌ مَعْنَى: جَاءَنَا نَذِيرٌ. وَلِذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُمْ: قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ موكدا لِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ بَلى، وَهُوَ مِنْ تَكْرِيرِ الْكَلَامِ عِنْدَ التَّحَسُّرِ، مَعَ زِيَادَةِ التَّحْقِيقِ بِ قَدْ، وَذَلِكَ التَّأْكِيدُ هُوَ مَنَاطُ النَّدَامَةِ وَالْاعْتِرَافِ بِالْخَطَإِ.
Onların cevabı derin bir hasret ve pişmanlık duyan kimsenin cevabıydı; bu sebeple soru cümlesindeki olumsuzluğun zıddını bildiren { بَلى } edatıyla aniden cevaba başladılar. Bu edat «Bize bir uyarıcı geldi» anlamını ifade eder. İşte bu yüzden onların { قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ } sözü, { بَلى } edatının delalet ettiği manayı pekiştirmiştir. Bu da hasret anında sözün tekrar edilmesi kabilindendir; ayrıca { قَدْ } edatıyla tahkîk (kesinlik) artırılmıştır. Bu tekit ise pişmanlığın ve hatayı itiraf etmenin temel dayanağıdır.
وَجُمْلَةُ: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ الْأَظْهَرُ أَنَّهَا بَقِيَّةُ كَلَامِ خَزَنَةِ جَهَنَّم فصل بَينهمَا وَبَيْنَ مَا سَبَقَهَا مِنْ كَلَامِهِمُ اعْتِرَاضُ جَوَابِ الْفَوْجِ الْمُوَجَّهِ إِلَيْهِمُ الْاسْتِفْهَامُ التَّوْبِيخِيُّ كَمَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا، وَيُؤَيِّدُ هَذَا إِعَادَةُ فِعْلِ الْقَوْلِ فِي حِكَايَةِ بَقِيَّةِ كَلَامِ الْفَوْجِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ } cümlesi, daha kuvvetli görüşe göre cehennem bekçilerinin sözünün devamıdır. Az önce belirttiğimiz gibi, kendilerine azarlayıcı soru yöneltilen topluluğun verdiği cevabın araya girmesiyle (itirazıyla) bu cümle ile bekçilerin önceki sözleri birbirinden ayrılmıştır. Yüce Allah'ın şu kavlinde:
وَقالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ [الْملك: ١٠] إِلَخْ لِانْقِطَاعِهِ بِالْاعْتِرَاضِ الْوَاقِعِ خِلَالَ حِكَايَتِهِ.
Mülk Suresi'ndeki [10]: { وَقالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ } “Ve dediler ki: Eğer dinlemiş olsaydık...” ifadesinde sözün nakli esnasında araya giren itiraz sebebiyle kesintiye uğramasından ötürü 'kavl' fiilinin tekrar edilmesi de bunu desteklemektedir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ مِنْ تَمَامِ كَلَامِ كُلِّ فَوْجٍ لِنَذِيرِهِمْ. وَأُتِيَ بِضَمِيرِ جَمْعِ الْمُخَاطَبِينَ مَعَ أَنَّ لِكُلِّ قَوْمٍ رَسُولًا وَاحِدًا فِي الْغَالِبِ بِاسْتِثْنَاءِ مُوسَى وَهَارُونَ وَبِاسْتِثْنَاءِ رُسُلِ أَصْحَابِ الْقَرْيَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي سُورَةِ يس أَمَّا عَلَى اعْتِبَارِ الْحِكَايَةِ بِالْمَعْنَى بِأَنْ جُمِعَ كَلَامُ جَمِيعِ الْأَفْوَاجِ فِي عِبَارَةٍ وَاحِدَةٍ فَجِيءَ بِضَمِيرِ الْجَمْعِ وَالْمُرَادُ التَّوْزِيعُ عَلَى الْأَفْوَاجِ، أَيْ قَالَ جَمِيعُ الْأَفْوَاجِ: بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ إِلَى قَوْلِهِ:
{ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ } cümlesinin her topluluğun kendi uyarıcısına söylediği sözün tamamlayıcısı olması da caizdir. Mûsâ ile Hârûn ve Yâsîn Suresi'nde zikredilen Ashâb-ı Karye'nin elçileri hariç, her kavme çoğunlukla tek bir elçi gelmiş olmasına rağmen muhatap çoğul zamiri getirilmesi; ya bütün toplulukların sözlerinin tek bir ifadede toplanarak mana ile hikaye edilmesi itibarıyladır ki çoğul zamiri getirilmiş ve topluluklara taksim edilmesi murat edilmiştir; yani bütün topluluklar: { بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ } sözünden...
إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ، عَلَى طَرِيقَةِ الْمِثَالِ الْمَشْهُورِ: «رَكِبَ الْقَوْمُ دَوَابَّهُمْ» ، وَأَمَّا
...{ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ } sözüne kadar olan kısmı «Kavim bineklerine bindi» meşhur misali kabilinden [söylemişlerdir]; yahut da...
عَلَى إِرَادَةِ شُمُولِ الضَّمِيرِ لِلنَّذِيرِ وَأَتْبَاعِهِ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا جَاءَ بِهِ.
...zamirin uyarıcıyı ve onun getirdiğine iman eden tâbilerini kapsamasının murat edilmesi itibarıyladır.
وَعُمُومُ شَيْءٍ فِي قَوْلِهِ: مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ المُرَاد مِنْهُ شَيْءٌ مِنَ التَّنْزِيلِ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يُحِيلُونَ أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ وَحْيًا عَلَى بَشَرٍ، وَهَذِهِ شَنْشَنَةُ أَهْلِ الْكُفْرِ قَالَ تَعَالَى:
{ مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } kavlindeki { شَيْءٍ } lafzının umumiliği —ki bundan murat indirilen vahiyden herhangi bir şeydir— onların Allah'ın bir beşere vahiy indirmesini imkânsız gördüklerine delalet eder. Bu ise küfür ehlinin öteden beri süregelen âdetidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ وَقد تَقَدَّمَ فِي آخِرِ [الْأَنْعَامِ: ٩١] .
En'âm Suresi'nin sonlarında [91]: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “«Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir» dediklerinde Allah'ı hakkıyla takdir edemediler” buyrulmuştur ki bu daha önce geçmişti.
وَوَصْفُ الضَّلَالِ بِ كَبِيرٍ مَعْنَاهُ شَدِيدٌ بَالِغٌ غَايَةَ مَا يَبْلُغُ إِلَيْهِ جِنْسُهُ حَتَّى كَأَنَّهُ جِسْمٌ كَبِيرٌ.
Sapıklığın { كَبِيرٍ } (büyük) olarak nitelendirilmesinin anlamı; kendi cinsinin varabileceği son noktaya ulaşmış, âdeta büyük bir cisim gibi şiddetli olmasıdır.
وَمَعْنَى الْقَصْرِ الْمُسْتَفَادِ مِنَ النَّفْيِ وَالْاسْتِثْنَاءِ فِي إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ قَصْرُ قَلْبٍ، أَيْ مَا حَالُكُمُ الَّتِي أَنْتُمْ مُتَلَبِّسُونَ بِهَا إِلَّا الضَّلَالُ، وَلَيْسَ الْوَحْيُ الْإِلَهِيُّ وَالْهُدَى كَمَا تَزْعُمُونَ.
{ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ } kavlindeki nefy ve istisnadan anlaşılan kasrın manası kasr-ı kalbtir; yani sizin içinde bulunduğunuz durum sapıklıktan başka bir şey değildir; iddia ettiğiniz gibi ilâhî vahiy ve hidayet değildir.
وَالظَّرْفِيَّةُ مَجَازِيَّةٌ لِتَشْبِيهِهِمْ تَمَحُّضَهُمْ لِلضَّلَالِ بِإِحَاطَةِ الظّرْف بالمظروف.
Zarfiyet mecazidir; çünkü onların sırf sapıklığa gömülmüş olmaları, zarfın mazrufu (içindekini) çepeçevre kuşatmasına benzetilmiştir.
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ١٠]
[Mülk Suresi (67), Ayet 10]
وَقالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ (١٠)
{ وَقالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ (١٠) } “Ve dediler ki: «Eğer kulak vermiş veya aklımızı kullanmış olsaydık, şu çılgın alevli cehennemin ehli arasında olmazdık!» (10)”
أُعِيدَ فِعْلُ الْقَوْلِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ هَذَا كَلَامٌ آخَرُ غَيْرَ الَّذِي وَقع جَوَابا عَن سُؤَالِ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ وَإِنَّمَا هَذَا قَوْلٌ قَالُوهُ فِي مَجَامِعِهِمْ فِي النَّارِ تَحَسُّرًا وَتَنَدُّمًا، أَيْ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ فِي النَّارِ فَهُوَ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا [الْأَعْرَاف: ٣٨] إِلَخْ. لِتَأْكِيدِ الْإِخْبَارِ عَلَى حَسَبِ الْوَجْهَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ فِي مَوْقِعِ جُمْلَةِ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ [الْملك: ٩] .
Kavl fiili, bu sözün cehennem bekçilerinin sorusuna verilen cevaptan başka bir söz olduğuna işaret etmek üzere tekrar edilmiştir; nitekim bu, onların ateşte toplandıkları yerlerde hasret ve pişmanlık duyarak söyledikleri bir sözdür; yani ateşte birbirlerine söylemişlerdir. Bu durum, Mülk Suresi'ndeki [9] { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ } cümlesinin konumu hakkındaki yukarıda geçen iki veche göre haberi pekiştirmek için A'râf Suresi'ndeki [38]: { حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا } “Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplandıklarında sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdı' derler” ilâ âhirihi kavli kabilindendir.
وَذَكَرُوا مَا يَدُلُّ عَلَى انْتِفَاءِ السَّمْعِ وَالْعَقْلِ عَنْهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَهُمْ يُرِيدُونَ سَمْعًا خَاصًّا وَعَقْلًا خَاصًّا، فَانْتِفَاءُ السَّمْعِ بِإِعْرَاضِهِمْ عَنْ تَلَقِّي دَعْوَةِ الرُّسُلِ مِثْلُ مَا حَكَى اللَّهُ عَنِ الْمُشْرِكِينَ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ [فصلت: ٢٦] وَانْتِفَاءُ الْعَقْلِ بِتَرْكِ التَّدَبُّرِ فِي آيَاتِ الرُّسُلِ وَدَلَائِلِ صِدْقِهِمْ فِيمَا يَدْعُونَ إِلَيْهِ.
Dünyada kendilerinde işitme ve aklın bulunmadığına delalet eden hususları zikretmişlerdir; ancak onlar özel bir işitmeyi ve özel bir aklı kastetmektedirler. İşitmenin yokluğu, Allah'ın müşriklerden naklettiği Fussilet Suresi'ndeki [26]: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ } “İnkâr edenler: «Bu Kur'an'ı dinlemeyin» dediler” ayetinde olduğu gibi elçilerin davetini dinlemekten yüz çevirmeleriyledir. Aklın yokluğu ise elçilerin mucizeleri ve davet ettikleri hususlardaki doğruluk delilleri üzerinde düşünmeyi terk etmeleriyledir.
وَلَا شكّ فِي أَنَّ أَقَلَّ النَّاسِ عَقْلًا الْمُشْرِكُونَ لِأَنَّهُمْ طَرَحُوا مَا هُوَ سَبَبُ نَجَاتِهِمْ لِغَيْرِ مُعَارِضٍ يُعَارِضُهُ فِي دِينِهِمْ، إِذْ لَيْسَ فِي دِينِ أَهْلِ الشِّرْكِ وَعِيدٌ عَلَى مَا يُخَالِفُ الشِّرْكَ مِنْ مُعْتَقَدَاتٍ، وَلَا عَلَى مَا يُخَالِفُ أَعْمَالَ أَهْلِهِ مِنَ الْأَعْمَالِ، فَكَانَ حُكْمُ الْعَقْلِ قَاضِيًا بِأَنْ يَتَلَقَّوْا مَا يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ الرُّسُلُ من الْإِنْذَار بالامتثال إِذْ لَا مُعَارِضَ لَهُ فِي دِينِهِمْ لَوْلَا الْإِلْفُ
Şüphe yok ki insanların akılca en kıt olanları müşriklerdir; zira onlar kendi dinlerinde buna aykırı hiçbir engelleyici unsur bulunmamasına rağmen kurtuluşlarının sebebi olan şeyi bir kenara atmışlardır. Çünkü şirk ehlinin dininde ne şirke aykırı olan inançlara yönelik bir tehdit ne de onların amellerine aykırı olan amellere yönelik bir tehdit vardı. Dolayısıyla, alışkanlık ve...
وَالتَّكَبُّرُ بِخِلَافِ حَالِ أَهْلِ الْأَدْيَانِ أَتْبَاعِ الرُّسُلِ الَّذِينَ كَانُوا عَلَى دِينٍ فَهُمْ يَخْشَوْنَ إِنْ أَهْمَلُوهُ أَنْ لَا يُغْنِيَ عَنْهُمُ الدِّينُ الْجَدِيدُ شَيْئًا فَكَانُوا إِلَى الْمَعْذِرَةِ أَقْرَبُ لَوْلَا أَنَّ الْأَدِلَّةَ بَعْضُهَا أَقْوَى مِنْ بَعْضٍ.
...kibir olmasaydı, kendi dinlerinde hiçbir mani bulunmadığı için aklın hükmü, elçilerin uyarı mahiyetinde kendilerini davet ettiği şeyleri benimseyip itaat etmelerini gerektirirdi. Bu durum, elçilere tâbi olan diğer din mensuplarının hâlinden farklıdır; zira onlar zaten bir dine mensuptular ve onu terk ederlerse yeni dinin kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağından korkuyorlardı. Bu sebeple —delillerin bir kısmı diğerinden daha kuvvetli olsa da— mazeret göstermeye daha yakındılar.
وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلامُهُمْ بِهذا مِنْ [سُورَةِ الطُّورِ: ٣٢]
Kurtubî, Tûr Suresi'ndeki [32]: { أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلامُهُمْ بِهذا } “Yoksa bunu onlara akılları mı emrediyor?” kavlinin tefsirinde...
عَنْ كِتَابِ الْحَكِيمِ التِّرْمِذِيِّ أَنَّهُ أَخْرَجَ حَدِيثًا «أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَعْقَلَ فُلَانًا النَّصْرَانِيَّ، فَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ: مَهْ، إِنَّ الْكَافِرَ لَا عَقْلَ لَهُ أَمَا سَمِعْتَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى: وَقالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ
...Hakîm et-Tirmizî'nin kitabından naklederek onun şu hadisi tahriç ettiğini zikretmiştir: «Bir adam: 'Ey Allah'ın Resulü! Falan Hristiyan ne kadar da akıllı!' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sus! Şüphesiz kâfirin aklı yoktur. Sen Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ } “Eğer kulak vermiş veya aklımızı kullanmış olsaydık, şu çılgın alevli cehennemin ehli arasında olmazdık!” kavlini işitmedin mi?' buyurdu.»
قَالَ
[Kurtubî] şöyle dedi:
وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ فَزَجَرَهُ النَّبِيءُ ﷺ وَقَالَ: «مَهْ إِنَّ الْعَاقِلَ مَنْ يَعْمَلُ بِطَاعَةِ اللَّهِ»
İbn Ömer'in rivayetinde ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu azarladı ve: «Sus! Akıllı kişi, Allah'a itaatle amel edendir» buyurdu.
وَلَمْ أَقِفْ عَلَيْهِ فِيمَا رَأَيْتُ مِنْ كُتُبِ التَّفْسِيرِ وَلَمْ يَذْكُرْهُ السُّيُوطِيُّ فِي التَّفْسِيرِ بِالْمَأْثُورِ فِي سُورَةِ الطُّورِ وَلَا فِي سُورَةِ الْمُلْكِ.
Gördüğüm tefsir kitaplarında buna rastlamadım; Süyûtî de rivayet tefsirinde ne Tûr Suresi'nde ne de Mülk Suresi'nde bunu zikretmemiştir.
وَيُؤْخَذُ من هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ قِوَامَ الصَّلَاحِ فِي حُسْنِ التَّلَقِّي وَحُسْنِ النَّظَرِ وَأَنَّ الْأَثَرَ وَالنَّظَرَ، أَيِ الْقِيَاسُ هُمَا أَصْلَا الْهُدَى، وَمِنَ الْعَجِيبِ مَا ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : إِنَّ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ قَالَ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ: لَوْ كُنَّا عَلَى مَذْهَبِ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ أَوْ عَلَى مَذْهَبِ أَصْحَابِ الرَّأْيِ. وَلَمْ أَقِفْ عَلَى تَعْيِينِ مَنْ فَسَّرَ الْآيَةَ بِهَذَا وَلَا أَحْسُبُهُ إِلَّا مِنْ قَبِيلِ الْاسْتِرْوَاحِ.
Bu ayetten, salahın (kurtuluş ve doğruluğun) temelinin güzelce dinleyip telakki etmekte ve doğru tefekkürde olduğu; nakil (eser) ile tefekkürün yani kıyasın hidayetin iki aslı olduğu anlaşılmaktadır. *Keşşâf* sahibinin zikrettiği şu husus ise şaşırtıcıdır: Müfessirlerden bazıları ayetin muradının: «Eğer hadis ehlinin mezhebi üzere veya rey ehlinin mezhebi üzere olsaydık» demek olduğunu söylemiştir. Ayeti bu şekilde tefsir eden kimsenin kim olduğuna rastlamadım ve bunu bir nükte/yakıştırma yapma kabilinden görmekten başka bir ihtimal vermiyorum.
وأَوْ لِلتَّقْسِيمِ وَهُوَ تَقْسِيمٌ بِاعْتِبَارِ نَوْعَيِ الْأَحْوَالِ الَّتِي تَقْتَضِي حُسْنَ الْاسْتِمَاعِ تَارَةً إِذَا أُلْقِيَ إِلَيْهَا إِرْشَادٌ، وَحُسْنَ التَّفَهُّمِ وَالنَّظَرِ تَارَةً إِذَا دُعِيَتْ إِلَى النَّظَرِ مِنْ دَاعٍ غَيْرِ أَنْفُسِهَا، أَوْ مِنْ دَوَاعِي أَنْفُسِهَا، قَالَ تَعَالَى: فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ [الزمر: ١٧- ١٨] .
{ أَوْ } edatı taksim (kısımlara ayırma) içindir. Bu, bir taraftan kişiye bir irşat ulaştırıldığında güzelce dinlemeyi, diğer taraftan da kendi dışındaki bir davetçiden veya kendi içinden gelen saiklerle tefekküre çağrıldığında güzelce anlayıp düşünmeyi gerektiren iki durum türü itibariyle bir taksimdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Zümer Suresi [17-18]: { فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ } “O hâlde kullarımı müjdele! Onlar ki sözü dinlerler ve en güzeline uyarlar. İşte onlar, Allah'ın kendilerini hidayete erdirdiği kimselerdir ve işte onlar, akıl sahiplerinin ta kendileridir.”
وَوَجْهُ تَقْدِيمِ السَّمْعِ على الْعقل أَن الْعَقْلِ بِمَنْزِلَةِ الْكُلِّيِّ وَالسَّمْعُ بِمَنْزِلَةِ الْجُزْئِيِّ وَرَعْيًا لِلتَّرْتِيبِ الطَّبِيعِيِّ لِأَنَّ سَمْعَ دَعْوَةِ النَّذِيرِ هُوَ أَوَّلُ مَا يَتَلَقَّاهُ الْمُنْذَرُونَ، ثُمَّ يُعْمِلُونَ عُقُولهمْ فِي التدبر فِيهَا.
İşitmenin akıldan önce zikredilmesinin sebebi; aklın küllî, işitmenin ise cüz'î mesabesinde olması ve tabii sıranın gözetilmesidir; zira uyarıcının davetini işitmek, uyarılanların ilk karşılaştığı şeydir, daha sonra akıllarını onu tefekkür etmede kullanırlar.
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ١١]
[Mülk Suresi (67), Ayet 11]
فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِيرِ (١١)
{ فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِيرِ (١١) } “Böylece günahlarını itiraf ettiler. Artık o çılgın alevli cehennemin ehli [rahmetten] uzak olsun! (11)”
الْفَاءُ الْأُولَى فَصِيحَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: إِذْ قَالُوا بذلك فَقَدْ تَبَيَّنَ أَنَّهُمُ اعْتَرَفُوا هُنَالِكَ بِذَنْبِهِمْ، أَيْ فَهُمْ مَحْقُوقُونَ بِمَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ.
İlk fâ (فَـ), fasîhadır. Takdiri şöyledir: Onlar böyle söyleyince, orada günahlarını itiraf ettikleri açıkça anlaşılmış oldu; yani içinde bulundukları azabı bütünüyle hak etmişlerdir.
وَالسُّحْقُ: اسْمُ مَصْدَرٍ مَعْنَاهُ الْبُعْدُ، وَهُوَ هُنَا نَائِبٌ عَنِ الْإِسْحَاقِ لِأَنَّهُ دُعَاءٌ بِالْإِبْعَادِ فَهُوَ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ نَائِبٌ عَنْ فِعْلِهِ، أَيْ أَسْحَقَهُمُ اللَّهُ إِسْحَاقًا، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ مِنْ هَذَا الدُّعَاء
es-Suhk (السُّحْقُ), uzaklık manasına gelen bir ism-i masdardır. Burada «ishâk» (uzaklaştırma) yerine geçmiştir; çünkü bu, uzaklaştırılma yönünde bir bedduadır. Dolayısıyla fiilinin yerine geçen bir mef'ûl-i mutlaktır; yani «Allah onları bütünüyle uzaklaştırsın/kahretsin» demektir. Bu bedduadan,
التعجيب مِنْ حَالِهِمْ كَمَا يُقَالُ: قَاتَلَهُ اللَّهُ، وَوَيْلٌ لَهُ، فِي مَقَامِ التَّعَجُّبِ.
taaccüp makamında «Allah onun cezasını versin!» veya «Vay haline!» denilmesi gibi, onların durumuna şaşırma (taaccüp) kastedilmiş olması da caizdir.
وَالْفَاءُ الثَّانِيَةُ لِلتَّسَبُّبِ، أَيْ فَهُمْ جَدِيرُونَ بِالدُّعَاءِ عَلَيْهِمْ بِالْإِبْعَادِ أَو جديرون بالتعجيب مِنْ بُعْدِهِمْ عَنِ الْحَقِّ، أَوْ عَنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى. وَيَحْتَمِلُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ لَهُمْ يَوْمَ الْحِسَابِ عَقِبَ اعْتِرَافِهِمْ، تَنْدِيمًا يَزِيدُهُمْ أَلَمًا فِي نُفُوسِهِمْ فَوْقَ أَلَمِ الْحَرِيقِ فِي جُلُودِهِمْ.
İkinci fâ (فَـ) ise sebebiyet içindir; yani onlar aleyhlerine [rahmetten] uzaklaştırılmaları için beddua edilmeye yahut haktan ya da Yüce Allah'ın rahmetinden bu denli uzak oluşlarına şaşılmaya layıktırlar. Bunun, hesap gününde itiraflarının hemen ardından, derilerindeki yangın acısının üzerine ruhlarında daha da fazla elem doğuracak bir pişmanlık hissi vermek üzere kendilerine söylenmesi de muhtemeldir.
وَاللَّامُ الدَّاخِلَةُ عَلَى (سُحْقًا) لَامُ التَّقْوِيَةِ إِنْ جُعِلَ (سُحْقًا) دُعَاءً عَلَيْهِمْ بِالْإِبْعَادِ لِأَنَّ الْمَصْدَرَ فَرْعٌ فِي الْعَمَلِ فِي الْفِعْلِ، وَيجوز أَن يكون الْلَّامُ لَامَ التَّبْيِينِ
{ سُحْقًا } lafzına dâhil olan lâm (لِـ) harfi; şayet { سُحْقًا } ifadesi onların aleyhine bir uzaklaştırma bedduası kabul edilirse takviye lâmıdır. Çünkü masdar, fiildeki amel hususunda fer'îdir (ikincildir). Bu lâmın, t出国/tebyin lâmı olması da caizdir;
لِآيَاتِهِ تَعَلُّقُ الْعَامِلِ بِمَعْمُولِهِ كَقَوْلِهِمْ: شُكْرًا لَكَ، فَكُلٌّ مِنْ (سُحْقًا) وَالْلَّامِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِهِ مُسْتَعْمَلٌ فِي معنييه.
bu durumda amilin mamulüne taalluk etmesi, tıpkı Arapların «Sana şükranlarımı sunarım» (شُكْرًا لَكَ) demeleri gibidir. Dolayısıyla hem { سُحْقًا } hem de ona taalluk eden lâm harfi her iki anlamında da kullanılmıştır.
ولِأَصْحابِ السَّعِيرِ يَعُمُّ الْمُخَاطَبِينَ بِالْقُرْآنِ وَغَيْرَهُمْ فَكَانَ هَذَا الدُّعَاءُ بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْعُمُومِ تَبَعًا لِلْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهُ.
{ لِأَصْحابِ السَّعِيرِ } ifadesi, Kur'an'ın muhataplarını ve diğerlerini kapsar. Dolayısıyla bu beddua, kendisinden önceki cümlelere bağlı olarak içerdiği umumilik sebebiyle tezyîl (tamamlayıcı/pekiştirici fezleke) mesabesindedir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فَسُحْقاً بِسُكُونِ الْحَاءِ. وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِضَمِّ الْحَاءِ وَهُوَ لُغَةٌ فِيهِ وَذَلِكَ لِاتِّبَاعِ ضمة السِّين.
Cumhur { فَسُحْقاً } lafzını hâ (ح) harfinin sükûnu ile okumuştur. Kisâî ve Ebû Ca'fer ise hâ harfinin zammesiyle okumuşlardır; bu da o kelimede bir lehçedir ve sîn (س) harfinin zammesine tabi kılınmasından (ittibâ) kaynaklanmaktadır.
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ١٢]
[Mülk Suresi (67), Ayet 12]
إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ (١٢)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ (١٢) } “Şüphesiz görmedikleri hâlde Rablerinden korkanlar var ya, işte onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır. (12)”
اعْتِرَاضٌ يُفِيدُ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا جَاءَ عَلَى سُنَنِ أَسَالِيبِ الْقُرْآنِ مِنْ تَعْقِيبِ الرَّهْبَةِ بِالرَّغْبَةِ، فَلَمَّا ذَكَرَ مَا أُعِدَّ لِلْكَافِرِينَ الْمُعْرِضِينَ عَنْ خَشْيَةِ اللَّهِ أَعْقَبَهُ بِمَا أُعِدَّ لِلَّذِينِ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ مِنَ الْمَغْفِرَةِ وَالثَّوَابِ لِلْعِلْمِ بِأَنَّهُمْ يَتَرَقَّبُونَ مَا يُمَيِّزُهُمْ عَنْ أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ.
Bu ayet, Kur'an'ın korkutmanın (rehbet) ardından müjde/ümit vermeyi (rağbet) getirme üslubu çizgisinde gelmiş, istînâf-ı beyânî ifade eden bir itiraz (ara) cümlesidir. Allah korkusundan yüz çeviren inkârcılar için hazırlanan azabı zikredince, hemen ardından onların müşriklerin durumundan kendilerini ayıran müjdeyi beklediklerini bildiği için, görmedikleri halde Rablerinden korkan kimseler için hazırlanan mağfiret ve mükâfatı zikretmiştir.
وَقَدَّمَ الْمَغْفِرَةَ تَطْمِينًا لِقُلُوبِهِمْ لِأَنَّهُمْ يَخْشَوْنَ الْمُؤَاخَذَةَ عَلَى مَا فَرُطَ مِنْهُمْ مَنِ الْكُفْرِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ وَمِنَ اللَّمَمِ وَنَحْوِهِ، ثُمَّ أُعْقِبَتْ بِالْبِشَارَةِ بِالْأَجْرِ الْعَظِيمِ، فَكَانَ الْكَلَامُ جَارِيًا عَلَى قَانُونِ تَقْدِيمِ التَّخْلِيَة على التحلية، أَوْ تَقْدِيمِ دَفْعِ الضُّرِّ عَلَى جَلْبِ النَّفْعِ، وَالْوَصْفُ بِالْكَبِيرِ بِمَعْنَى الْعَظِيمِ نَظِيرُ مَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ [الْملك: ٩] .
Kalplerini teskin etmek için mağfireti öne almıştır; çünkü onlar, İslam öncesi küfür döneminde işledikleri kusurlardan, küçük günahlardan ve benzerlerinden dolayı hesaba çekilmekten korkuyorlardı. Ardından ise büyük bir mükâfat müjdesi getirilmiştir. Böylece kelam, «tahliyeyi (kötülüklerden arınmayı) tahliyeye (güzelliklerle bezenmeye) önceleme» yahut «zararı defetmeyi yarar sağlamaya önceleme» kuralına uygun olarak akmıştır. Ayetteki «kebîr» (büyük) sıfatı, az önce geçen Mülk Suresi [9]: { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ } “Siz ancak büyük bir sapıklık içindesiniz” ayetindeki gibidir.
وَتَنْكِيرُ مَغْفِرَةٌ لِلتَّعْظِيمِ بِقَرِينَةِ مُقَارَنَتِهِ بِ أَجْرٌ كَبِيرٌ وَبِقَرِينَةِ التَّقْدِيمِ.
{ مَغْفِرَةٌ } kelimesinin nekire (belirsiz) kılınması; { أَجْرٌ كَبِيرٌ } ile beraber bulunması ve cümlenin başında öne alınması karinesiyle tazim (büyüklük ve yücelik) bildirmek içindir.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ عَلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ فِي جُمْلَةِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ لِيَتَأَتَّى تَنْكِيرُ الْمُبْتَدَإِ، وَلِإِفَادَةِ الْاهْتِمَامِ، وَلِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ وَهِيَ نكت كَثِيرَة.
{ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ } cümlesinde müsnedin (yüklem) müsnedün ileyhe (özne) takdim edilmesi; mübtedânın nekire kılınabilmesi, ehemmiyet bildirmesi ve fasılaya riayet edilmesi içindir ki bunlar pek çok edebî nüktelerdir.
[١٣- ١٤]
[13- 14]
[سُورَة الْملك (٦٧) : الْآيَات ١٣ إِلَى ١٤]
[Mülk Suresi (67), Ayet 13-14]
وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١٣) أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٤)
{ وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١٣) أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٤) } “Sözünüzü ister gizleyin, ister açığa vurun; şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. (13) Yaratan hiç bilmez mi? O, lütfu bol olandır, her şeyden hakkıyla haberdar olandır. (14)”
عطف على الْجمل السَّابِقَةِ عَطْفَ غَرَضٍ عَلَى غَرَضٍ، وَهُوَ انْتِقَالٌ إِلَى غَرَضٍ آخَرَ لِمُنَاسَبَةِ حِكَايَةِ أَقْوَالِهِمْ فِي الْآخِرَةِ بِذِكْرِ أَقْوَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَهِيَ الْأَقْوَالُ الَّتِي
Bu ayet, bir gayenin başka bir gayeye atfedilmesi suretiyle önceki cümlelere atfedilmiştir. Ahiretteki sözlerinin anlatılması münasebetiyle dünyadaki sözlerinin zikredilmesine yönelik başka bir gayeye geçiştir ki bu sözler,
كَانَتْ تَصْدُرُ مِنْهُمْ بِالنَّيْلِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَكَانَ اللَّهُ يُطْلِعُهُ عَلَى أَقْوَالِهِمْ فَيُخْبِرُهُمُ النَّبِيءُ ﷺ بِأَنَّكُمْ قُلْتُمْ كَذَا وَكَذَا، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: أَسرُّوا قَوْلكُم كَيْلا يَسْمَعَهُ رَبُّ مُحَمَّدٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ كَذَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i dillerine dolayarak kendilerinden sadır olan sözlerdi. Allah Teâlâ, onların sözlerini Peygamber'e bildiriyor, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara: «Siz şöyle şöyle demiştiniz» diye haber veriyordu. Bunun üzerine birbirlerine: «Muhammed'in Rabbi işitmesin diye sözünüzü gizli tutun» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ } ayetini indirdi. İbn Abbâs'tan böyle rivayet edilmiştir.
وَصِيغَةُ الْأَمْرِ فِي وَأَسِرُّوا واجْهَرُوا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّسْوِيَةِ كَقَوْلِه تَعَالَى:
{ وَأَسِرُّوا } ve { اجْهَرُوا } lafızlarındaki emir kipi, Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi tesviye (fark etmeme/eşitlik) anlamında kullanılmıştır:
فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا [الطّور: ١٦] ، وَهَذَا غَالِبُ أَحْوَالِ صِيغَةِ افْعَلْ إِذَا جَاءَتْ مَعَهَا أَوِ عَاطِفَةُ نَقِيضِ أَحَدِ الْفِعْلَيْنِ على نقيضه.
Tûr Suresi [16]: { فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا } “İster sabredin, ister sabretmeyin.” «İf'al» (yap) kalıbı, iki fiilden birinin zıddını diğerine bağlayan «ev» (أَوْ) edatı ile birlikte geldiğinde çoğunlukla bu anlamda kullanılır.
فَقَوله: إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ تَعْلِيلٌ لِلتَّسْوِيَةِ الْمُسْتَفَادَةِ مِنْ صِيغَةِ الْأَمْرِ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ وَسَبَبِ النُّزُولِ، أَيْ فَسَوَاءٌ فِي عِلْمِ اللَّهِ الْإِسْرَارُ وَالْإِجْهَارُ لِأَنَّ عِلْمَهُ مُحِيطٌ بِمَا يَخْتَلِجُ فِي صُدُورِ النَّاسِ بَلْهَ مَا يُسِرُّونَ بِهِ مِنَ الْكَلَامِ، وَلِذَلِكَ جِيءَ بِوَصْفِ عَلِيمٍ إِذِ الْعَلِيمُ مِنْ أَمْثِلَةِ الْمُبَالَغَةِ وَهُوَ الْقَوِيُّ عِلْمُهُ.
Yüce Allah'ın { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } buyruğu; makamın ve nüzul sebebinin karinesiyle, emir kipinden anlaşılan tesviyenin illetidir. Yani Allah'ın ilmi açısından gizlemek ile açığa vurmak eşittir; zira O'nun ilmi, insanların gizlice konuştukları bir yana, kalplerinde kıpırdayan şeyleri bile kuşatmıştır. Bu sebeple «Alîm» sıfatı getirilmiştir; zira Alîm mübalağa kiplerindendir ve ilmi pek kuvvetli olan demektir.
وَضَمِيرُ إِنَّهُ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى الْمَعْلُومُ مِنَ الْمَقَامِ، وَلَا مَعَادَ فِي الْكَلَامِ يَعُودُ إِلَيْهِ الضَّمِيرُ، لِأَنَّ الْاسْمَ الَّذِي فِي جُمْلَةِ إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ [الْملك: ١٢] لَا يَكُونُ مَعَادًا لِكَلَامٍ آخَرَ.
{ إِنَّهُ } ifadesindeki zamir, makamdan bilinen Allah Teâlâ'ya dönmektedir. Sözde bu zamirin döneceği sarih bir merci yoktur; zira Mülk Suresi [12]: { إِنَّ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ } cümlesindeki isim, başka bir cümlenin mercii olamaz.
وَ (ذَاتِ الصُّدُورِ) مَا يَتَرَدَّدُ فِي النَّفْسِ مِنَ الْخَوَاطِرِ وَالتَّقَادِيرِ وَالنَّوَايَا عَلَى الْأَعْمَالِ.
{ ذَاتِ الصُّدُورِ } (göğüslerin özü/sahibi), nefiste dönüp duran hatıralar, takdirler/tasarılar ve amellere yönelik niyetlerdir.
وَهُوَ مُرَكَّبٌ مِنْ (ذَاتِ) الَّتِي هِيَ مُؤَنَّثُ (ذُو) بِمَعْنَى صَاحِبٍ، والصُّدُورِ بِمَعْنَى الْعُقُولِ وَشَأْنُ (ذُو) أَنْ يُضَافَ إِلَى مَا فِيهِ رِفْعَةٌ.
Bu tamlama, «sâhib» manasındaki «zû» (ذُو) kelimesinin müennesi olan «zât» (ذَاتِ) ile «akıllar» manasındaki «sudûr» (الصُّدُورِ) kelimelerinden oluşmuştur; zira «zû» kelimesi şanı gereği yücelik ve kıymet içeren şeylere muzaf kılınır.
وَجُمْلَةُ أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ قَوْلِهِ: إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ بِأَنْ يَسْأَلَ سَائِلٌ مِنْهُمْ: كَيْفَ يَعْلَمُ ذَاتَ الصُّدُورِ، وَالْمَعْرُوفُ أَنَّ مَا فِي نَفْسِ الْمَرْءِ لَا يَعْلَمُهُ غَيْرُ نَفْسِهِ؟ فَأُجِيبُواْ بِإِنْكَارِ انْتِفَاءِ عِلْمِهِ تَعَالَى بِمَا فِي الصُّدُورِ فَإِنَّهُ خَالِقُ أَصْحَابِ تِلْكَ الصُّدُورِ، فَكَمَا خَلَقَهُمْ وَخَلَقَ نُفُوسَهُمْ جَعَلَ اتِّصَالًا لِتَعَلُّقِ عِلْمِهِ بِمَا يَخْتَلِجُ فِيهَا وَلَيْسَ ذَلِكَ بِأَعْجَبَ مِنْ عِلْمِ أَصْحَابِ الصُّدُورِ بِمَا يَدُورُ فِي خَلَدِهَا، فَالْإِتْيَانُ بِ مَنْ الْمَوْصُولَةِ لِإِفَادَةِ التَّعْلِيلِ بِالصِّلَةِ.
{ أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ } cümlesi, { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } buyruğundan doğan bir istînâf-ı beyânîdir; şöyle ki, onlardan bir soru soran: «Kişinin içindekini kendisinden başkasının bilmediği bilinen bir gerçekken, O göğüslerin özünü nasıl bilir?» diyebilir. Onlara, Allah Teâlâ'nın göğüslerde olanı bilmemesinin inkâr edilmesiyle cevap verilmiştir; zira O, o göğüslerin sahiplerini yaratandır. Onları ve nefislerini yarattığı gibi, O'nun ilminin o nefislerde kıpırdayan şeylere taalluk etmesini de bir irtibat kılmıştır. Bu durum, göğüs sahiplerinin kendi zihinlerinden geçenleri bilmesinden daha şaşırtıcı değildir. Dolayısıyla mevsûl olan «men» (مَنْ) edatının getirilmesi, sıla cümlesiyle gerekçelendirme (tahkik) sağlamak içindir.
فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْ خَلَقَ مَفْعُولَ يَعْلَمُ فَيَكُونُ يَعْلَمُ وخَلَقَ رَافِعَيْنِ
{ مَنْ خَلَقَ } ifadesinin { يَعْلَمُ } fiilinin mef'ûlü olması caizdir; bu takdirde { يَعْلَمُ } ve { خَلَقَ } fiilleri,
ضَمِيرَيْنِ عَائِدَيْنِ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ، فَيَكُونُ مَنْ الْمَوْصُولَةُ صَادِقَةً عَلَى الْمَخْلُوقِينَ وَحُذِفَ الْعَائِدُ مِنَ الصِّلَةِ لِأَنَّهُ ضَمِيرُ نَصْبٍ يَكْثُرُ حَذْفُهُ.
{ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } cümlesindeki zamirin döndüğü yere dönen iki zamiri fail olarak merfû kılarlar. Böylece mevsûl olan «men» (مَنْ) mahlûkatı ifade eder ve sıla cümlesinden aid zamiri hazfedilmiştir; çünkü o, hazfi çokça görülen mansub bir zamirdir.
وَالتَّقْدِيرُ: مَنْ خَلَقَهُمْ.
Takdiri şöyledir: «Yarattıklarını [O hiç bilmez mi?]» (مَنْ خَلَقَهُمْ).
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْ خَلَقَ فَاعِلَ يَعْلَمُ وَالْمُرَادُ اللَّهُ تَعَالَى، وَحُذِفَ مَفْعُولُ يَعْلَمُ لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ: وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ. وَالتَّقْدِيرُ: ألَا يَعْلَمُ خَالِقُكُمْ سِرَّكَمْ وَجَهْرَكُمْ وَهُوَ الْمَوْصُوفُ بِلَطِيفٍ خَبِيرٍ.
{ مَنْ خَلَقَ } ifadesinin { يَعْلَمُ } fiilinin faili olması da caizdir ve bununla Allah Teâlâ kastedilmektedir. { يَعْلَمُ } fiilinin mef'ûlü ise { وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ } buyruğunun delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: «Latîf ve Habîr sıfatlarıyla vasıflanmış olan Yaratıcınız, sizin gizlinizi ve açığınızı hiç bilmez mi?»
وَالْعِلْمُ يَتَعَلَّقُ بِذَوَاتِ النَّاسِ وَأَحْوَالِهِمْ لِأَنَّ الْخَلْقَ إِيجَادٌ وَإِيجَادُ الذَّوَاتِ عَلَى نِظَامٍ مَخْصُوصٍ دَالٌّ عَلَى إِرَادَةِ مَا أُودِعَ فِيهِ مِنَ النِّظَامِ وَمَا يَنْشَأُ عَنْ قُوَى ذَلِكَ النِّظَامِ، فَالْآيَةُ دَلِيلٌ عَلَى عُمُومِ عَلْمِهِ تَعَالَى وَلَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى خَالِقُ أَفْعَالِ الْعِبَادِ لِلْانْفِكَاكِ الظَّاهِرِ بَيْنَ تَعَلُّقِ الْعِلْمِ وَتَعَلُّقِ الْقُدْرَةِ.
İlim, insanların zatlarına ve hallerine taalluk eder; çünkü yaratma bir icattır ve zatların özel bir nizam üzere icat edilmesi, o nizamın içine yerleştirilen şeylerin ve o nizamın güçlerinden doğacak olanların irade edildiğine delalet eder. Dolayısıyla ayet, Allah Teâlâ'nın ilminin umumiliğine delildir; ancak ilmin taalluku ile kudretin taalluku arasındaki açık fark sebebiyle, O'nun kulların fiillerinin de yaratıcısı olduğuna dair bu ayette bir delalet yoktur.
وَجُمْلَةُ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ الْأَحْسَنُ أَنْ تُجْعَلَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ لِتُفِيدَ تَعْلِيمًا لِلنَّاسِ بِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ مُحِيطٌ بِذَوَاتِ الْكَائِنَاتِ وَأَحْوَالِهَا فَبَعْدَ أَنْ أَنْكَرَ ظَنَّهُمُ انْتِفَاءً عَلَى اللَّهِ بِمَا يُسِرُّونَ، أَعْلَمَهُمْ أَنَّهُ يَعْلَمُ مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ وَمَا هُوَ أَخْفَى مِنَ الْإِسْرَارِ مِنَ الْأَحْوَالِ.
{ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } cümlesinin, insanlara Allah'ın ilminin bütün varlıkların zatlarını ve hallerini kuşattığını öğretmesi için { أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ } cümlesine atfedilmesi en uygun olanıdır. Nitekim gizlediklerini Allah'ın bilmediği yönündeki zanlarını inkâr ettikten sonra, O'nun bundan daha genel ve gizlilikten daha da gizli olan halleri dahi bildiğini onlara bildirmiştir.
واللَّطِيفُ: الْعَالم خبايا الْأُمُورِ وَالْمُدَبِّرُ لَهَا بِرِفْقٍ وَحِكْمَةٍ.
el-Latîf (اللَّطِيفُ): İşlerin gizliliklerini bilen ve onları lütuf ve hikmetle tedbir edip yönetendir.
والْخَبِيرُ: الْعَلِيمُ الَّذِي لَا تَعْزُبُ عَنْهُ الْحَوَادِثُ الْخَفِيَّةُ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا أَنْ يُخْبِرَ النَّاسُ بَعْضَهُمْ بَعْضًا بِحُدُوثِهَا فَلِذَلِكَ اشْتُقَّ هَذَا الْوَصْفُ مِنْ مَادَّةِ الْخَبَرِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ
el-Habîr (الْخَبِيرُ): İnsanların birbirlerine meydana gelişini haber vermesi adet olan gizli hadiselerin kendisinden hiçbir şekilde gizli kalmadığı Alîm'dir. Bu sebeple bu vasıf «haber» kökünden türetilmiştir. Bu vasfın açıklaması daha önce Yüce Allah'ın En'âm Suresi [103]: { وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ }
فِي الْأَنْعَامِ [١٠٣] وَعِنْدَ قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ فِي سُورَة لُقْمَان [١٦] .
ayetinde ve Lokmân Suresi [16]: { إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ } buyruğunda geçmişti.
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ١٥]
[Mülk Suresi (67), Ayet 15]
هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فِي مَناكِبِها وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ (١٥)
{ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فِي مَناكِبِها وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ (١٥) } “O, yeri sizin için boyun eğer kıldı; haydi onun omuzlarında (yeryüzünün her tarafında) yürüyün ve O'nun rızkından yiyin! Dönüş ancak O'nadır. (15)”
اسْتِئْنَافٌ فِيهِ عَوْدٌ إِلَى الْاسْتِدْلَالِ، وَإِدْمَاجٌ لِلْامْتِنَانِ، فَإِنَّ خَلْقَ الْأَرْضِ الَّتِي تَحْوِي النَّاسَ عَلَى وَجْهِهَا أَدَلُّ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَلِمِهِ مِنْ خَلْقِ الْإِنْسَانِ إِذْ مَا الْإِنْسَانُ إِلَّا جُزْءٌ مِنَ الْأَرْضِ أَوْ كَجُزْءٍ مِنْهَا قَالَ تَعَالَى: مِنْها خَلَقْناكُمْ [طه: ٥٥] ، فَلَمَّا ضَرَبَ لَهُمْ بِخَلْقِ أَنْفُسِهِمْ دَلِيلًا عَلَى عِلْمِهِ الدَّالِّ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ شَفَعَهُ بِدَلِيلِ خَلْقِ الْأَرْضِ الَّتِي هُمْ عَلَيْهَا، مَعَ
Bu ayet, delil getirmeye dönüş içeren ve içinde minneti (nimetleri hatırlatmayı) barındıran bir istînâftır. Çünkü insanları üzerinde taşıyan yeryüzünün yaratılışı, Yüce Allah'ın kudret ve ilmine insanın yaratılışından daha çok delalet eder; zira insan yeryüzünün sadece bir parçasıdır veya bir parçası gibidir. Nitekim Yüce Allah Tâhâ Suresi [55]: { مِنْها خَلَقْناكُمْ } “Sizi ondan yarattık” buyurmuştur. Onların bizzat kendi yaratılışlarını O'nun vahdaniyetine delalet eden ilmine bir delil olarak serdedince, bunu üzerinde bulundukları yeryüzünün yaratılışı deliliyle pekiştirmiş,
الْمِنَّةِ بِأَنَّهُ خَلَقَهَا هَيِّنَةً لَهُمْ صَالِحَةً لِلسَّيْرِ فِيهَا مُخْرِجَةً لِأَرْزَاقِهِمْ، وَذَيَّلَ ذَلِكَ بِأَنَّ النُّشُورَ مِنْهَا وَأَنَّ النُّشُورَ إِلَيْهِ لَا إِلَى غَيْرِهِ.
bununla birlikte yeryüzünü onlar için uysal, üzerinde yürümeye elverişli ve rızıklarını çıkaran bir şekilde yaratmış olmasını da bir minnet olarak zikretmiştir. Ayrıca dirilişin oradan olacağını ve bu dirilişin başkasına değil yalnız O'na yönelik bulunacağını belirterek sözü tamamlamıştır.
وَالذَّلُولُ مِنَ الدَّوَابِّ الْمُنْقَادَةُ الْمُطَاوِعَةُ، مُشْتَقٌّ مِنَ الذُّلِّ وَهُوَ الْهَوَانُ وَالْانْقِيَادُ،
Hayvanlardan «zelûl» (ذَلُول), itaatkâr ve boyun eğen demektir. Zilletten (ذُلّ) türetilmiştir ki o da uysallık ve boyun eğmektir.
فَعُولٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ يَسْتَوِي فِيهِ الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧١] ، فَاسْتُعِيرَ الذَّلُولُ لِلْأَرْضِ فِي تَذْلِيلِ الْانْتِفَاعِ بِهَا مَعَ صلابة خلقتها تَشْبِيهًا بِالدَّابَّةِ الْمَسُوسَةِ الْمُرْتَاضَةِ بَعْدَ الصُّعُوبَةِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُصَرَّحَةِ.
«Faûl» (فَعُول) vezni «fâil» (فَاعِل) anlamındadır; müzekker ve müenneste müşterektir. Daha önce Bakara Suresi [71]: { إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ } ayetinde geçmişti. Yeryüzünün sert yaratılışına rağmen ondan istifadenin kolaylaştırılması hususunda «zelûl» lafzı, istiare-i musarraha yoluyla, hırçınlıktan sonra eğitilip uysallaştırılmış hayvana benzetilerek yeryüzü için müstear kılınmıştır.
وَالْمَنَاكِبُ: تَخْيِيلٌ لِلْاسْتِعَارَةِ لِزِيَادَةِ بَيَانِ تَسْخِيرِ الْأَرْضِ لِلنَّاسِ فَإِنَّ الْمَنْكَبَ هُوَ مُلْتَقَى الْكَتِفِ مَعَ الْعَضُدِ، جَعَلَ الْمَنَاكِبَ اسْتِعَارَةً لِأَطْرَافِ الْأَرْضِ أَوْ لِسَعَتِهَا.
el-Menâkib (الْمَنَاكِبُ) lafzı, yeryüzünün insanlara boyun eğdirildiğini daha açık hale getirmek için istiarenin hayal ettirilmesidir (tahyîl); zira menkib (مَنْكِب), omzun pazu ile birleştiği yerdir. Menâkib lafzı, yeryüzünün etrafları yahut genişliği için istiare kılınmıştır.
وَفُرِّعَ عَلَى هَذِهِ الْاسْتِعَارَةِ الْأَمْرُ فِي فَامْشُوا فِي مَناكِبِها فَصِيغَةُ الْأَمْرِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى الْإِدَامَةِ تَذْكِيرًا بِمَا سَخَّرَ اللَّهُ لَهُم من الْمَشْيِ فِي الْأَرْضِ امْتِنَانًا بِذَلِكَ.
Bu istiare üzerine { فَامْشُوا فِي مَناكِبِها } emri terettüp etmiştir. Buradaki emir kipi, bir minnet olmak üzere Allah'ın yeryüzünde yürümeyi kendilerine müsahhar kıldığını hatırlatmak gayesiyle devamlılık (idâme) anlamında kullanılmıştır.
وَمُنَاسَبَةُ وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ أَنَّ الرِّزْقَ مِنَ الْأَرْضِ. وَالْأَمْرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِدَامَةِ أَيْضًا لِلْامْتِنَانِ، وَبِذَلِكَ تَمَّتِ اسْتِعَارَةُ الذَّلُولَ لِلْأَرْضِ لِأَنَّ فَائِدَةَ تَذْلِيلِ الذَّلُولِ رُكُوبُهَا وَالْأَكْلُ مِنْهَا. فَالْمَشْيُ عَلَى الْأَرْضِ شَبِيهٌ بِرُكُوبِ الذَّلُولِ، وَالْأَكْلُ مِمَّا تُنْبِتُهُ الْأَرْضُ شَبِيهٌ بِأَكْلِ الْأَلْبَانِ وَالسَّمْنِ وَأَكْلِ الْعُجُولِ وَالْخِرْفَانِ وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَجَمْعُ الْمَنَاكِبِ تَجْرِيدٌ لِلْاسْتِعَارَةِ لِأَنَّ الذَّلُولَ لَهَا مِنْكِبَانِ وَالْأَرْضُ ذَاتُ مُتَّسَعَاتٍ كَثِيرَةٍ.
{ وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ } ifadesinin münasebeti ise rızkın yeryüzünden çıkıyor olmasıdır. Buradaki emir de minnet bildirmek üzere devamlılık anlamında kullanılmıştır. Böylece yeryüzü için yapılan «zelûl» istiaresi tamamlanmıştır; zira binek hayvanını uysallaştırmanın faydası ona binmek ve ondan faydalanıp yemektir. Yeryüzünde yürümek uysal bineğe binmeye benzer; yeryüzünün bitirdiklerinden yemek ise süt, yağ ve buzağı, koyun gibi hayvanların etlerinden yemeye benzer. «Menâkib» lafzının cem' (çoğul) getirilmesi istiarenin tecrididir (müsteârün lehin vasfıdır); zira binek hayvanının iki omzu varken yeryüzü pek çok genişliklere sahiptir.
وَكُلُّ هَذَا تَذْكِيرٌ بِشَوَاهِدِ الرُّبُوبِيَّةِ وَالْإِنْعَامِ لِيَتَدَبَّرُوا فَيَتْرُكُوا الْعِنَادَ، قَالَ تَعَالَى: كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ [النَّحْل: ٨١] .
Bütün bunlar, düşünsünler de inadı bıraksınlar diye rububiyetin ve nimetlerin şahitlerini hatırlatmaktır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Nahl Suresi [81]: { كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ } “Böylece O, Müslüman olasınız diye üzerinizdeki nimetini tamamlamaktadır.”
وَأَمَّا عَطْفُ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ فَهُوَ تَتْمِيمٌ وَزِيَادَة عبر أسطر لِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ الْأَرْضِ فَإِنَّهَا مَثْوَى النَّاسِ بَعْدَ الْمَوْتِ.
{ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ } cümlesinin atfedilmesine gelince; bu bir tekmil ve satırlar arası ibret artırımıdır; zira yeryüzü ölümden sonra insanların barınağıdır.
وَالْمَعْنَى: إِلَيْهِ النُّشُورُ مِنْهَا، وَذَلِكَ يَقْتَضِي حَذْفًا، أَيْ وَفِيهَا تَعُودُونَ.
Manası şöyledir: «Ondan diriliş yalnız O'nadır.» Bu da bir hazif gerektirir, yani «Oraya döneceksiniz» demektir.
وَتَعْرِيفُ النُّشُورُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ فَيَعُمُّ أَيْ كُلُّ نُشُورٍ، وَمِنْهُ نُشُورُ الْمُخَاطَبِينَ فَكَانَ قَوْلُهُ: وَإِلَيْهِ النُّشُورُ بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ.
{ النُّشُورُ } kelimesinin marife oluşu cins bildirmek içindir; dolayısıyla her dirilişi ve bunun içinde muhatapların dirilişini de kapsar. Bu yüzden { وَإِلَيْهِ النُّشُورُ } ifadesi tezyîl mesabesindedir.
وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ تَعْرِيفِ جُزْأَيْ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَصْرُ قَلْبٍ بِتَنْزِيلِ الْمُخَاطَبِينَ مَنْزِلَةِ مَنْ يَعْتَقِدُ أَنَّ الْأَصْنَامَ خَلَقَتِ الْأَرْضَ لِأَنَّ اعْتِقَادَهُمْ إِلَهِيَّتِهَا يَقْتَضِي إِلْزَامَهُمْ بِهَذَا الظَّنِّ الْفَاسِدِ وَإِنْ لَمْ يَقُولُوهُ.
{ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ } cümlesinin iki cüzünün marife kılınmasından anlaşılan hasr, kasr-ı kalbtir; muhataplar putların yeryüzünü yarattığına inanan kimseler konumuna indirilmiştir. Çünkü onların putların ilahlığına inanmaları, dilleriyle söylemeseler bile onları bu batıl zanna mecbur kılmaktadır.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ فِي جُمْلَةِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ لِلْاهْتِمَامِ.
{ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ } cümlesinde mecrûrun öne alınması (takdimi) ihtimam (önem verme) içindir.
وَمُنَاسَبَةُ ذِكْرِ النُّشُورِ هُوَ ذِكْرُ خَلْقِ الْأَرْضِ فَإِنَّ الْبَعْثَ يَكُونُ من الأَرْض.
Nüşûrun (yeniden dirilişin) zikredilmesinin münasebeti, yerin yaratılışının zikredilmiş olmasıdır; zira ba's (diriliş) yerden olacaktır.
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ١٦]
[Mülk Suresi (67), Ayet 16]
أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذا هِيَ تَمُورُ (١٦)
{ أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذا هِيَ تَمُورُ } “Gökte olanın sizi yere batırmasından ve birdenbire yerin çalkalanıp durmasından emin mi oldunuz?” (16)
انْتِقَالٌ مِنَ الْاسْتِدْلَالِ إِلَى التَّخْوِيفِ لِأَنَّهُ لَمَّا تَقَرَّرَ أَنَّهُ خَالِقُ الْأَرْضِ وَمُذَلِّلُهَا لِلنَّاسِ وَتَقَرَّرَ أَنَّهُمْ مَا رَعَوْا خَالِقَهَا حَقَّ رِعَايَتِهِ فَقَدِ اسْتَحَقُّوا غَضَبَهُ وَتَسْلِيطَ عِقَابِهِ بِأَنْ يُصَيِّرَ مَشْيِهِمْ فِي مَنَاكِبِ الْأَرْضِ إِلَى تَجَلْجُلٍ فِي طَبَقَاتِ الْأَرْضِ. فَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ وَالْاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ وَتَوْبِيخٌ وَتَحْذِيرٌ.
Delil getirmeden korkutmaya (tahvîf) bir geçiştir. Çünkü O'nun yeri yaratan ve onu insanlara boyun eğdiren olduğu sabit olup, insanların da onun yaratıcısının hakkını gereği gibi gözetmedikleri ortaya çıkınca, O'nun yeryüzünün omuzlarında yürümelerini yerin tabakaları arasına batıp kaybolmaya dönüştürmek suretiyle gazabını ve cezasını üzerlerine musallat kılmasını hak etmişlerdir. Dolayısıyla cümle itiraziyedir; istifham ise inkâr, kınama (tevbîh) ve uyarı (tahzîr) içindir.
ومَنْ اسْمٌ مَوْصُولٌ وَصِلَتُهُ صَادِقٌ عَلَى مَوْجُودٍ ذِي إِدْرَاكٍ كَائِنٍ فِي السَّمَاءِ. وَظَاهِرُ وُقُوعِ هَذَا الْمَوْصُولِ عَقِبَ جُمَلِ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا إِلَى قَوْلِهِ: وَإِلَيْهِ النُّشُورُ [الْملك: ١٥] أَنَّ الْإِتْيَانَ بِالْمَوْصُولِ مِنْ قَبِيلِ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ، وَأَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ أَأَمِنْتُمُوهُ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَيَتَأَتَّى أَنَّ الْإِتْيَانَ بالموصول لما تَأذن بِهِ الصِّلَةُ مِنْ عَظِيمِ تَصَرُّفِهِ فِي الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ الَّذِي هُوَ مَصْدَرُ الْقُوَى وَالْعَنَاصِرَ وَعَجَائِبَ الْكَائِنَاتِ فَيَصِيرُ قَوْلُهُ: مَنْ فِي السَّماءِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ مِنْ قَبِيلِ الْمُتَشَابِهِ الَّذِي يُعْطِي ظَاهِرُهُ مَعْنَى الْحُلُولِ فِي مَكَانٍ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِاللَّهِ، وَيَجِيءُ فِيهِ مَا فِي أَمْثَالِهِ مِنْ طَرِيقَتَيِ التَّفْوِيضِ لِلسَّلَفِ وَالتَّأْوِيلِ لِلْخَلَفِ ﵏ أَجْمَعِينَ.
{ مَنْ } bir ism-i mevsûldür; sılası ile birlikte gökte bulunan idrak sahibi bir varlığı ifade eder. Bu mevsûlün { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا } cümlesinden Mülk Suresi [15]: { وَإِلَيْهِ النُّشُورُ } ifadesine kadar olan cümlelerin ardından gelmesinin zahirine göre, mevsûlün getirilmesi izhâr-ı fi makâmi'l-izmâr (zamir makamında açık isim kullanma) türündendir ve zahirin gereği «أَأَمِنْتُمُوهُ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ» denilmesiydi. Dolayısıyla mevsûlün getirilmesi, sılanın O'nun güçlerin, unsurların ve kainatın harikalarının kaynağı olan ulvî alemdeki büyük tasarrufunu bildirmesinden ötürüdür. Böylece her iki yerdeki { مَنْ فِي السَّماءِ } ifadesi, zahiri bir mekânda hulûl anlamı veren müteşâbih kabîlinden olur; bu ise Allah'a yakışmaz. Bu konuda, benzerlerinde olduğu gibi Selef'in tefvîz, Halef'in ise tevil yolları devreye girer -radıyallâhu anhum ecmaîn-.
وَقَدْ أَوَّلُوهُ بِمَعْنَى: مَنْ فِي السَّمَاءِ عَذَابُهُ أَوْ قُدْرَتُهُ أَوْ سُلْطَانُهُ عَلَى نَحْوِ تَأْوِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجاءَ رَبُّكَ [الْفجْر: ٢٢] وَأَمْثَالِهِ، وَخُصَّ ذَلِكَ بِالسَّمَاءِ لِأَنَّ إِثْبَاتَهُ لِلَّهِ تَعَالَى يَنْفِيهِ عَنْ أَصْنَامِهِمْ.
Bunu; Fecr Suresi [22]: { وَجاءَ رَبُّكَ } “Ve Rabbin geldiğinde” ayetinin ve benzerlerinin tevil edilmesi gibi, «azabı, kudreti veya hâkimiyeti gökte olan» anlamıyla tevil etmişlerdir. Bunun göğe tahsis edilmesi, Yüce Allah için ispat edilmesinin onu putlardan nefyetmesinden ötürüdür.