وَلَكِنَّ هَذَا الْمَوْصُولَ غَيْرُ مَكِينٍ فِي بَابِ الْمُتَشَابِهِ لِأَنَّهُ مُجْمَلٌ قَابِلٌ لِلتَّأْوِيلِ بِمَا يَحْتَمِلُهُ مَنْ أَن يكون مَا صدقه مَخْلُوقَاتٍ ذَاتَ إِدْرَاكٍ مَقَرُّهَا السَّمَاءُ وَهِيَ الْمَلَائِكَةُ فَيَصِحُّ أَنْ تَصْدُقَ مَنْ عَلَى طَوَائِفَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الْمُوَكَّلِينَ بِالْأَمْرِ التَّكْوِينِيِّ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ قَالَ تَعَالَى: يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ [الطَّلَاق: ١٢] ، وَيَصِحُّ أَنْ يُرَادَ بِاسْمِ الْمَوْصُولِ مَلَكٌ وَاحِدٌ مُعَيَّنٌ وَظِيفَتُهُ فِعْلُ هَذَا الْخَسْفِ، فَقَدْ قِيلَ: إِنَّ جِبْرِيلَ هُوَ الْمَلَكُ الْمُوَكَّلُ بِالْعَذَابِ.
Fakat bu mevsûl müteşâbih bahsinde köklü/kuvvetli değildir; çünkü mücmeldir ve { مَنْ } lafzının meâlinin (mâsadakının), karargâhı gök olan idrak sahibi yaratılmışlar, yani melekler olması ihtimaliyle tevile elverişlidir. Dolayısıyla { مَنْ } lafzının gökte ve yerdeki tekvînî emirle görevlendirilmiş melek topluluklarına sadık gelmesi sahih olur; nitekim Yüce Allah Talâk Suresi [12]: { يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ } “Emir bunlar arasında inip durur” buyurmuştur. İsm-i mevsûl ile görevi bu yere batırmayı (hasfı) gerçekleştirmek olan belirli tek bir meleğin kastedilmesi de sahihtir; nitekim Cebrâil'in azapla görevli melek olduğu söylenmiştir.
وَإِسْنَادُ فِعْلِ يَخْسِفَ إِلَى «الْمَلَائِكَةِ» أَوْ إِلَى وَاحِدٍ مِنْهُمْ حَقِيقَةٌ لِأَنَّهُ
{ يَخْسِفَ } fiilinin «meleklere» veya onlardan birine isnat edilmesi hakikattir; çünkü o,
فَاعِلُ الْخَسْفِ قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنِ الْمَلَائِكَةِ قالُوا إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ ... إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ ... إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ [العنكبوت: ٣١- ٣٤] .
yere batırma fiilinin failidir. Yüce Allah meleklerden naklen şöyle buyurmuştur: Ankebût Suresi [31-34]: { قالُوا إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ ... إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ ... إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ } “Dediler ki: Şüphesiz biz bu kentin halkını helak edeceğiz... Şüphesiz biz seni ve aileni kurtaracağız... Şüphesiz biz bu kentin halkı üzerine gökten bir azap indireceğiz.”
وَإِفْرَادُ ضَمِيرِ يَخْسِفَ مُرَاعَاةٌ لِلَفْظِ مَنْ إِذَا أُرِيدَ طَائِفَةٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَوْ مُرَاعَاةٌ لِلَّفْظِ وَالْمَعْنَى إِذا كَانَ مَا صدق مَنْ مَلَكًا وَاحِدًا.
{ يَخْسِفَ } fiilinin zamirinin tekil getirilmesi, meleklerden bir topluluk kastedildiğinde { مَنْ } lafzına riayettendir; yahut { مَنْ } lafzının mâsadakı tek bir melek olduğunda lafza ve manaya riayettendir.
وَالْمَعْنَى: تَوْبِيخُهُمْ عَلَى سُوءِ مُعَامَلَتِهِمْ رَبَّهُمْ كَأَنَّهُمْ آمِنُونَ مِنْ أَنْ يَأْمُرَ اللَّهُ مَلَائِكَتَهُ بِأَنْ يَخْسِفُوا الْأَرْضَ بِالْمُشْرِكِينَ.
Mana şöyledir: Sanki Allah'ın meleklerine müşrikleri yere batırmalarını emretmesinden güvendeymiş gibi, Rablerine karşı sergiledikleri kötü muameleden ötürü onları kınamaktır.
وَالْخَسْفُ: انْقِلَابُ ظَاهِرِ السَّطْحِ مِنْ بَعْضِ الْأَرْضِ بَاطِنًا وَبَاطِنُهُ ظَاهِرًا وَهُوَ شِدَّةُ الزِّلْزَالِ.
Hasf (خَسْف); yeryüzünün bir kısmında yüzeyin üstünün alta, altının da üste dönmesidir ki bu, şiddetli depremdir.
وَفِعْلُ خَسَفَ يُسْتَعْمَلُ قَاصِرًا وَمُتَعَدِّيًا وَهُوَ مِنْ بَابِ ضَرَبَ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ خَسَفَ } fiili lâzım ve müteaddî olarak kullanılır ve «darabe» bâbındandır. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:
أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ سُورَةِ النَّحْلِ [٤٥] .
Nahl Suresi [45]: { أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ } “Kötülükleri tuzak kuranlar, Allah'ın kendilerini yere batırmasından emin mi oldular?”
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِكُمُ لِلْمُصَاحَبَةِ، أَيْ يَخْسِفُ الْأَرْضَ مُصَاحِبَةً لِذَوَاتِكُمْ. وَفِي الْجَمْعِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ.
{ بِكُمُ } ifadesindeki bâ harfi musâhabet (beraberlik) içindir; yani «yeryüzünü sizin zatlarınızla beraber yere batırır» demektir. Gök ve yerin bir arada zikredilmesinde ise tıbâk sanatı vardır.
وَالْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْ أَنْ يَخْسِفَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنِ اسْمِ الْمَوْصُولِ لِأَنَّ الْخَسْفَ مِنْ شَأْنِ مَنْ فِي السَّمَاءِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ وَهُوَ مُطَّرِدٌ مَعَ أَنْ، وَالْخَافِضُ الْمَحْذُوفُ حَرْفُ (مِنْ) .
{ أَنْ يَخْسِفَ } ifadesinden oluşan masdar-ı müevvelin, ism-i mevsûlden bedel-i iştimal olması caizdir; çünkü yere batırma gökte olanın şanındandır. Harf-i cerrin hazfedilmesiyle (nez‘u’l-hâfız yoluyla) mansub olması da caizdir ki bu { أَنْ } ile birlikte yaygındır; hazfedilen cerr harfi ise { مِنْ } harfidir.
وَفُرِّعَ عَلَى الْخَسْفِ الْمُتَوَقَّعِ الْمُهَدَّدِ بِهِ أَنْ تَمُورَ الْأَرْضُ تَفْرِيعَ الْأَثَرِ عَلَى الْمُؤَثِّرِ لِأَنَّ الْخَسْفَ يُحْدِثُ الْمَوْرَ، فَإِذَا خُسِفَتِ الْأَرْضُ فَاجَأَهَا الْمَوْرُ لَا مَحَالَةَ، لَكِنَّ نَظْمَ الْكَلَامِ جَرَى عَلَى مَا يُنَاسِبُ جَعْلَ التَّهْدِيدِ بِمَنْزِلَةِ حَادِثٍ وَقَعَ فَلِذَلِكَ جِيءَ بَعْدَهُ بِالْحَرْفِ الدَّالِّ عَلَى الْمُفَاجَأَةِ لِأَنَّ حَقَّ الْمُفَاجَأَةِ أَنْ تَكُونَ حَاصِلَةً زَمَنَ الْحَالِ لَا الْاسْتِقْبَالِ كَمَا فِي «مُغْنِيِ اللَّبِيبِ» فَإِذَا أُرِيدَ تَحْقِيقُ حُصُولِ الْفِعْلِ الْمُسْتَقْبَلِ نُزِّلَ مَنْزِلَةَ الْوَاقِعِ فِي الْحَالِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Tehdit unsuru olan ve beklenen hasfe (yere batırmaya), eserin müessire (sonucun sebebe) bağlanması gibi yerin çalkalanması (mevr) bağlanmıştır; zira hasf mevre (çalkalanmaya) yol açar. Yeryüzü batırıldığında kaçınılmaz olarak mevr onu aniden yakalar. Fakat sözün dizilişi, tehdidi gerçekleşmiş bir hadise konumuna getirmeye uygun şekilde cereyan etmiştir. Bu yüzden ardından sürprizlik/ansızınlık bildiren harf (izâ-i fücâiyye) getirilmiştir; çünkü «Muğni'l-Lebîb»de belirtildiği üzere sürprizliğin hakkı, gelecek zamanda değil şimdiki zamanda hâsıl olmasıdır. Gelecekteki fiilin meydana gelişinin kesinliği vurgulanmak istendiğinde, Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi şimdiki zamanda vuku bulmuş gibi kabul edilir:
ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ [الرّوم: ٢٥] ، وَإِذَا أُرِيدَ اسْتِحْضَارُ حَالَةَ فِعْلٍ حَصَلَ فِيمَا مَضَى نُزِّلَ كَذَلِكَ مَنْزِلَةَ الْمُشَاهَدِ فِي الْحَالِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا [يُونُس: ٢١] ، فَكَانَ قَوْلُهُ: فَإِذا هِيَ تَمُورُ مُؤْذِنًا بِتَشْبِيهِ حَالَةِ الْخَسْفِ الْمُتَوَقَّعِ الْمُهَدَّدِ بِهِ بِحَالَةِ خَسْفٍ حَصَلَ بِجَامِعِ التَّحَقُّقِ كَمَا قَالُوا فِي التَّعْبِيرِ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ بِلَفْظِ
Rûm Suresi [25]: { ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ } “Sonra sizi yerden bir çağırışla çağırdığı zaman bir de bakarsınız ki çıkıveriyorsunuz.” Geçmişte meydana gelmiş bir fiilin durumu zihinde canlandırılmak istendiğinde de Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi halihazırda müşahede edilen durum mesabesine indirilir: Yûnus Suresi [21]: { وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا } “İnsanlara kendilerine dokunan bir sıkıntıdan sonra bir rahmet tattırdığımız zaman, bir de bakarsın ki ayetlerimiz hakkında tuzak kurarlar.” Dolayısıyla { فَإِذا هِيَ تَمُورُ } ifadesi, geleceğin mazi lafzıyla ifade edilmesinde söyledikleri gibi, gerçekleşme kesinliği ortak paydasında tehdit edilen ve beklenen batırılma halinin gerçekleşmiş bir batırılma haline benzetildiğini bildirir;
الْمَاضِي، وَحُذِفَ الْمُرَكَّبُ الدَّالُّ عَلَى الْحَالَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا وَرُمِزَ إِلَيْهِ بِمَا هُوَ مِنْ آثَارِهِ وَيَتَفَرَّعُ عَنْهُ فَكَانَ فِي الْكَلَامِ تَمْثِيلِيَّةٌ مَكْنِيَّةٌ.
kendisine benzetilen durumu gösteren mürekkep ifade hazfedilmiş ve onun eserlerinden olup ondan türeyen bir şeyle ona işaret edilmiştir. Dolayısıyla sözde temsîlî-i mekniyye istiaresi vardır.
وَالْمَوْرُ: الْارْتِجَاجُ وَالْاضْطِرَابُ وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْراً فِي سُورَة الطّور [٩] .
Mevr (مَوْر); sarsılmak ve çalkalanmaktır. Tûr Suresi [9]'da Yüce Allah'ın: { يَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْراً } “O gün gök çalkalandıkça çalkalanır” buyruğunda geçmişti.
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ١٧]
[Mülk Suresi (67), Ayet 17]
أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ (١٧)
{ أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ } “Yoksa gökte olanın üzerinize taş yağdıran bir rüzgâr göndermesinden emin mi oldunuz? Benim uyarmamın nasıl olduğunu yakında bileceksiniz!” (17)
أَمْ لْإِضْرَابِ الْانْتِقَالِ مِنْ غَرَضٍ إِلَى غَرَضٍ، وَهُوَ انْتِقَالٌ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ التَّعْجِيبِيِّ إِلَى آخَرَ مِثْلِهِ بِاعْتِبَارِ اخْتِلَافِ الْأَثَرَيْنِ الصَّادِرَيْنِ عَنْ مَفْعُولِ الْفِعْلِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ اخْتِلَافًا يُوجِبُ تَفَاوُتًا بَيْنَ كُنْهَيِ الْفِعْلَيْنِ وَإِنْ كَانَا مُتَّحِدَيْنِ فِي الْغَايَةِ، فَالْاسْتِفْهَامُ الْأَوَّلُ إِنْكَارٌ عَلَى أَمْنِهِمُ الَّذِي فِي السَّمَاءِ مِنْ أَنْ يَفْعَلَ فِعْلًا أَرْضِيًّا.
{ أَمْ }, bir gayeden başka bir gayeye geçiş (idrâb-ı intikâlî) içindir. Bu, her ne kadar gaye bakımından bir olsalar da iki fiilin mahiyeti arasında bir farklılık gerektirecek biçimde, hakkında soru sorulan fiilin mefulünden sadır olan iki eserin farklılığı itibariyle, inkârî ve taaccübî bir istifhamdan benzeri başka bir istifhama geçiştir. İlk istifham, gökte olanın yeryüzüne ait bir fiil yapmasından güvende hissetmelerine yönelik bir inkârdır.
والاستفهام الْوَاقِع مَعَ أَمْ إِنْكَارٌ عَلَيْهِمْ أَنْ يَأْمَنُواْ مِنْ أَنْ يُرْسَلَ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ حَاصِبٌ وَذَلِكَ أَمْكَنُ لِمَنْ فِي السَّمَاءِ وَأَشَدُّ وَقْعًا عَلَى أَهْلِ الْأَرْضِ. وَالْكَلَامُ عَلَى قَوْلِهِ:
{ أَمْ } ile birlikte gelen istifham ise üzerlerine gökten taş yağdıran bir rüzgâr gönderilmesinden güvende olmalarını inkârdır; bu ise gökte olan için daha kolay/mümkün ve yer halkı üzerine daha şiddetli etkiye sahiptir. Yüce Allah'ın:
مَنْ فِي السَّماءِ تَقَدَّمَ فِي الْآيَةِ قَبْلَهَا مَا يُغْنِي عَنْهُ.
{ مَنْ فِي السَّماءِ } buyruğuna dair açıklama, önceki ayette geçtiğinden burada tekrarına ihtiyaç bırakmamaktadır.
وَتَفْرِيعُ جُمْلَةِ فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ عَلَى الْاسْتِفْهَامِ الإنكاري كتفريع مِلَّة فَإِذا هِيَ تَمُورُ [الْملك: ١٦] أَيْ فَحِينَ يُخْسَفُ بِكُمْ أَوْ يُرْسَلُ عَلَيْهِمْ حَاصِبٌ تَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِي، وَحَرْفُ التَّنْفِيسِ حَقُّهُ الدُّخُولُ عَلَى الْأَخْبَارِ الَّتِي سَتَقَعُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَإِرْسَالُ الْحَاصِبِ غَيْرُ مُخْبَرٍ بِحُصُولِهِ وَإِلَّا لَمَا تَخَلَّفَ لِأَنَّ خَبَرَ اللَّهِ لَا يَتَخَلَّفُ. وَإِنَّمَا هُوَ تَهْدِيدٌ وَتَحْذِيرٌ فَإِنَّهُمْ رُبَّمَا آمَنُواْ وَأَقْلَعُواْ فَسَلِمُواْ مِنْ إِرْسَالِ الْحَاصِبِ عَلَيْهِمْ وَلَكِنْ لَمَّا أُرِيدَ تَحْقِيقُ هَذَا التَّهْدِيدِ شُبِّهَ بِالْأَمْرِ الَّذِي وَقَعَ فَكَانَ تَفْرِيعُ صِيغَةِ الْإِخْبَارِ عَلَى هَذَا مُؤْذِنًا بِتَشْبِيهِ الْمُهَدَّدِ بِهِ بِالْأَمْرِ الْوَاقِعِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّمْثِيلِيَّةِ الْمَكْنِيَّةِ، وَجُمْلَةُ فَسَتَعْلَمُونَ قَرِينَتُهَا لِأَنَّهَا مِنْ رَوَادِفَ الْمُشَبَّهِ بِهِ كَمَا تَقَدَّمَ.
{ فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ } cümlesinin inkârî istifhama bağlanması, Mülk Suresi [16]: { فَإِذا هِيَ تَمُورُ } cümlesinin bağlanması gibidir; yani «Yere batırıldığınızda veya üzerlerine taş yağdıran rüzgâr gönderildiğinde uyarımın nasıl olduğunu bileceksiniz» demektir. Tenfîs harfinin (sin) hakkı, gelecekte vuku bulacak haberlerin başına gelmesidir. Taş yağdıran rüzgârın gönderilmesi ise kesinlikle meydana geleceği haber verilmiş bir şey değildir; aksi takdirde vuku bulmamazlık etmezdi, çünkü Allah'ın haberi asla geri kalmaz. Bu ancak bir tehdit ve uyarıdır; zira onların iman edip vazgeçmeleri ve üzerlerine taş yağdıran rüzgâr gönderilmesinden kurtulmaları mümkündür. Fakat bu tehdidin kesinliği vurgulanmak istendiğinde vuku bulmuş bir işe benzetilmiştir. Dolayısıyla haber kipinin buna bağlanması, tehdit edilen şeyin temsîlî-i mekniyye yoluyla vuku bulmuş işe benzetildiğini bildirmiştir. { فَسَتَعْلَمُونَ } cümlesi ise onun karinesidir; zira daha önce geçtiği üzere kendisine benzetilenin levâzımındandır (sonuçlarındandır).
وكَيْفَ نَذِيرِ، اسْتِفْهَامٌ مُعَلِّقٌ فِعْلَ (تَعْلَمُونَ) عَنِ الْعَمَلِ، وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ لِلتَّهْدِيدِ وَالتَّهْوِيلِ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ.
{ كَيْفَ نَذِيرِ } ifadesi, { تَعْلَمُونَ } fiilini amelden ta'lîk eden (alıkoyan) bir istifhamdır. Bu, tehdit ve dehşet vermek (tehvîl) için bir istifham olup cümle müste'nefedir.
وَحُذِفَتْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ مِنْ نَذِيرِي تَخْفِيفًا وَلِلرَّعْيِ عَلَى الْفَاصِلَةِ.
{ نَذِيرِي } lafzındaki mütekellim yâ'sı, hafiflik sağlamak ve fâsılayı (ayet sonu uyumunu) gözetmek amacıyla hazfedilmiştir.
وَالنَّذِيرُ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْإِنْذَارِ مِثْلُ النَّكِيرِ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ.
«Nezîr» (نَذِير), «nekîr»in (نَكِير) inkâr anlamında olması gibi, inzâr (uyarma) anlamında bir masdardır.
وَقَدَّمَ التَّهْدِيدَ بِالْخَسْفِ عَلَى التَّهْدِيدِ بِالْحَاصِبِ لِأَنَّ الْخَسْفَ مِنْ أَحْوَالِ الْأَرْضِ، وَالْكَلَامُ عَلَى أَحْوَالِهَا أَقْرَبُ هُنَا فَسَلَكَ شِبْهِ طَرِيقِ النَّشْرِ الْمَعْكُوسِ، وَلِأَنَّ إِرْسَالَ الْحَاصِبِ عَلَيْهِمْ جَزَاءً عَلَى كُفْرِهِمْ بِنِعْمَةِ اللَّهِ الَّتِي مِنْهَا رِزْقُهُمْ فِي الْأَرْضِ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ [الْملك: ١٥] فَإِنَّ مَنْشَأَ الْأَرْزَاقِ الْأَرْضِيَّةِ مِنْ غُيُوثِ السَّمَاءِ قَالَ تَعَالَى وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ [الذاريات: ٢٢] .
Hasf ile tehdit etmeyi taş yağdıran rüzgâr ile tehdit etmenin önüne geçirmiştir; çünkü hasf yerin hallerindendir ve burada yerin hallerinden bahsetmek daha yakındır, böylece leff ü neşr-i ma'kûs benzeri bir yol izlemiştir. Ayrıca üzerlerine taş yağdıran rüzgâr gönderilmesi, Allah'ın Mülk Suresi [15]: { وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ } buyruğu ile işaret edilen yeryüzündeki rızıklarından olan nimetine karşı nankörlüklerinin bir cezasıdır; nitekim yerdeki rızıkların kaynağı göğün yağmurlarındandır. Yüce Allah Zâriyât Suresi [22]: { وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ } “Rızkınız da göktedir” buyurmuştur.
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ١٨]
[Mülk Suresi (67), Ayet 18]
وَلَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (١٨)
{ وَلَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “Andolsun ki onlardan öncekiler de yalanlamışlardı. Peki, beni inkâr etmek (cezalandırmam) nasıl oldu?!” (18)
بَعْدَ أَنْ وَجَّهَ اللَّهُ إِلَيْهِمُ الْخِطَابَ تَذْكِيرًا وَاسْتِدْلَالًا وَامْتِنَانًا وَتَهْدِيدًا وَتَهْوِيلًا ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ [الْملك: ١٣] الْتَفَتَ عَنْ خِطَابِهِمْ إِلَى الْإِخْبَارِ عَنْهُمْ بِحَالَةِ الْغَيْبَةِ، تَعْرِيضًا بِالْغَضَبِ عَلَيْهِمْ بِمَا أَتَوْهُ مِنْ كُلِّ تَكْذِيبِ الرَّسُولِ ﷺ، فَكَانُوا جَدِيرِينَ بِإِبْعَادِهِمْ عِزَّ الْحُضُورِ لِلْخِطَابِ، فَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ (وَلَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ) وَلَمْ يَقْطَعْ تَوْجِيهِ التَّذْكِيرِ إِلَيْهِمْ وَالْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَدَبَّرُونَ فِي أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَدَّخِرْهُمْ نُصْحًا.
Allah, Mülk Suresi [13]: { وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ } buyruğundan itibaren hatırlatma, delil getirme, minnet bildirme, tehdit ve dehşet verme maksadıyla onlara hitap ettikten sonra; Resul'ü sallallâhu aleyhi ve sellem her şekilde yalanlamaları sebebiyle onlara olan gazaba üstü kapalı işaret etmek (tarîz) üzere, onlara hitap etmekten gâib sigasıyla haklarında haber vermeye iltifat etmiştir. Dolayısıyla hitaba muhatap olma izzetinden uzaklaştırılmaya müstahak olmuşlardır. Bu sebeple «وَلَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ» dememiştir. Bununla birlikte, Allah'ın kendilerinden hiçbir öğüdü esirgemediğini düşünüp idrak etsinler diye onlara hatırlatma ve tehdit yöneltmeyi de kesmemiştir.
فَالْجُمْلَةُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً [الْملك:
Cümle, Mülk Suresi [17]: { أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً }
١٧] لِمُنَاسَبَةٍ أَنَّ مِمَّا عُوقِبَ بِهِ بَعْضُ الْأُمَمِ الْمُكَذِّبِينَ مِنْ خَسْفٍ أَوْ إِرْسَالِ حِجَارَةٍ مِنَ السَّمَاءِ وَهُمْ قَوْمُ لُوطٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ خُسِفَ بِهِمْ مِثْلُ أَصْحَابِ الرَّسِّ.
cümlesine atfedilmiştir; zira yalanlayan ümmetlerden bazılarının yere batırılma veya Lût kavmi gibi üzerlerine gökten taş yağdırılması suretiyle cezalandırılmış olmaları, bazılarının da Ashâb-ı Ress gibi yere batırılmış olmaları münasebetiyle getirilmiştir.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْوَاوَ لِلْحَالِ، أَيْ كَيْفَ تأمنون ذَلِك عِنْد مَا تُكَذِّبُونَ الرَّسُولَ فِي حَالِ أَنَّهُ قَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ فَهَلْ عَلِمْتُمْ مَا أَصَابَهُمْ عَلَى تَكْذِيبِهِمُ الرُّسُلِ.
Vâv harfini hâl için kabul etmen de mümkündür; yani «Sizden öncekiler yalanlamışken, Resul'ü yalanladığınız sırada bundan nasıl emin olabiliyorsunuz? Elçileri yalanlamaları yüzünden başlarına gelenleri bildiniz mi?» demektir.
ضَرَبَ اللَّهُ لَهُمْ مَثَلًا بِأُمَمٍ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا الرُّسُلَ فَأَصَابَهُمْ مِنَ الْاسْتِئْصَالِ مَا قَدْ عَلِمُوا أَخْبَارَهُ لَعَلَّهُمْ أَنْ يَتَّعِظُوا بِقِيَاسِ التَّمْثِيلِ إِنْ كَانَتْ عُقُولُهُمْ لَمْ تَبْلُغْ دَرَجَةَ الْانْتِفَاعِ بِأَقْيِسَةِ الْاسْتِنْتَاجِ، فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ عَرِفُوا آثَارَ عَادٍ وَثَمُودَ وَتَنَاقَلُوا أَخْبَارَ قَوْمِ نُوحٍ وَقَوْمِ لُوطٍ وَأَصْحَابِ الرَّسِّ وَفُرِّعَ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ اسْتِفْهَامًا تَقْرِيرِيًّا وَتَنْكِيرِيًّا وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ وَأَنَّهُ وَقَعَ فِي حَالِ فَظَاعَةٍ.
Allah onlara, akılları istintaç (mantıksal çıkarım) kıyaslarından faydalanma derecesine ulaşmamışsa belki kıyâs-ı temsîlî ile ibret alırlar diye, elçileri yalanlayan ve haberlerini bildikleri kökten yok edici azaplara uğrayan kendilerinden önceki ümmetleri misal vermiştir. Zira Arap müşrikleri Âd ve Semûd'un kalıntılarını biliyor, Nûh kavminin, Lût kavminin ve Ashâb-ı Ress'in haberlerini birbirlerine aktarıyorlardı. Takrîrî ve tenkîrî bir istifham olarak { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } buna bağlanmıştır ki bu, onun vukuunun kesinliğinden ve korkunç bir halde gerçekleştiğinden kinayedir.
وَقَدْ أُكِّدَ الْخَبَرُ بِالْلَّامِ وَ (قَدْ) لِتَنْزِيلِ الْمُعَرَّضِ بِهِمْ مَنْزِلَةِ مَنْ يَظُنُّ أَنَّ اللَّهَ عَاقَبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ لِغَيْرِ جُرْمٍ أَوْ لِجُرْمٍ غَيْرَ التَّكْذِيبِ. فَهُوَ مُفَرَّعٌ عَلَى الْمُؤَكَّدِ، فَالْمَعْنَى: لَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَقَدْ كَانَ نَكِيرِي عَلَيْهِمْ بِتِلْكَ الْكَيْفِيَّةِ.
Haber, kendilerine üstü kapalı işaret edilenlerin (tarîz edilenlerin), Allah'ın kendilerinden öncekileri suçsuz yere veya yalanlamaktan başka bir suçtan ötürü cezalandırdığını zanneden kimse konumuna indirilmesi sebebiyle lâm ve { قَدْ } ile tekit edilmiştir. Dolayısıyla o, müekkede tefri' edilmiştir; mana şöyledir: «Andolsun onlardan öncekiler yalanladı ve andolsun benim onları cezalandırmam o şekilde oldu.»
ونَكِيرِ أَصْلُهُ نَكِيرِي بِالْإِضَافَةِ إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ الْمَحْذُوفَةِ تَخْفِيفًا، كَمَا فِي قَوْلِهِ:
{ نَكِيرِ } kelimesinin aslı, Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi hafifletme amacıyla hazfedilmiş olan mütekellim yâ'sına izafetle «نَكِيرِي» şeklindedir:
فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ [الْملك: ١٧] ، وَالْمَعْنَى: كَيْفَ رَأَيْتُمْ أَثَرَ نَكِيرِي عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ نَكِيرِي عَلَيْكُمْ صَائِرٌ بِكُمْ إِلَى مِثْلِ مَا صَارَ بِهِمْ نَكِيرِي عَلَيْهِمْ.
Mülk Suresi [17]: { فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ }. Mana şöyledir: «Onları cezalandırmamın eserini nasıl gördünüz? Öyleyse bilin ki sizi cezalandırmam da benim onları cezalandırmamın onları uğrattığı akıbetin benzerine sizi uğratacaktır.»
وَالْمُرَادُ بِالنَّكِيرِ الْمُنْظَرُ بِنَكِيرِ اللَّهِ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ، مَا أَفَادَهُ اسْتِفْهَامُ الْإِنْكَارِ فِي قَوْلِهِ: أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ [الْملك: ١٦] وَقَوْلِهِ: أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً [الْملك: ١٧] .
Allah'ın onlardan öncekileri cezalandırmasına benzetilen nekîr ile kastedilen; Mülk Suresi [16]: { أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ } ve Mülk Suresi [17]: { أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حاصِباً } ayetlerindeki inkârî istifhamın ifade ettiği husustur.
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ١٩]
[Mülk Suresi (67), Ayet 19]
أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ الرَّحْمنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ (١٩)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ الرَّحْمنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ } “Üstlerinde kanatlarını aça kapaya uçan kuşları görmediler mi? Onları Rahmân’dan başkası tutmuyor. Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla görendir.” (19)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا [الْملك: ١٥] اسْتِرْسَالًا فِي الدَّلَائِلِ عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالتَّصَرُّفِ فِي الْمَوْجُودَاتِ، وَقَدِ انْتَقَلَ مِنْ دَلَالَةِ أَحْوَالِ الْبَشَرِ وَعَالَمِهِمْ، إِلَى دَلَالَةِ أَعْجَبِ أَحْوَالِ الْعَجْمَاوَاتِ وَهِيَ أَحْوَالُ الطَّيْرِ فِي نِظَامِ حَرَكَاتِهَا فِي حَالِ طَيَرَانِهَا إِذْ لَا تَمْشِي عَلَى الْأَرْضِ كَمَا هُوَ فِي حَرَكَاتِ غَيْرِهَا عَلَى الْأَرْضِ، فَحَالُهَا أَقْوَى دَلَالَةً عَلَى عَجِيبِ صُنْعِ اللَّهِ الْمُنْفَرِدِ بِهِ.
Mülk Suresi [15]: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا } cümlesine atıftır; Yüce Allah'ın varlıklar üzerindeki mutlak tasarrufunda tek olduğuna dair delilleri sürdürmek içindir. İnsanların ve onların aleminin hallerine dair delilden, dilsiz hayvanların en şaşırtıcı hallerine, yani yerdeki diğer canlıların hareketleri gibi yerde yürümeyip uçuş halindeki hareketlerinin nizamı bakımından kuşların hallerine dair delile geçmiştir. Kuşların bu hali, Allah'ın benzersiz ve eşsiz yaratma sanatına çok daha kuvvetli bir delildir.
وَاشْتَمَلَ التَّذْكِيرُ بِعَجِيبِ خَلْقِةِ الطَّيْرَ فِي طَيَرَانِهَا عَلَى ضَرْبٍ مِنَ الْإِطْنَابِ لِأَنَّ الْأَوْصَافَ الثَّلَاثَةَ الْمُسْتَفَادَةَ مِنْ قَوْلِهِ: فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ تُصَوِّرُ صُورَةَ حَرَكَاتِ الطَّيَرَانِ لِلسَّامِعِينَ فَتُنَبِّهُهُمْ لِدَقَائِقَ رُبَّمَا أَغْفَلَهُمْ عَنْ تَدْقِيقِ النَّظَرِ فِيهَا نَشْأَتُهُمْ بَيْنَهَا مِنْ وَقْتِ ذُهُولِ الْإِدْرَاكِ فِي زَمَنِ الصِّبَا، فَإِنَّ الْمَرْءَ التُّونِسِيَّ أَوِ الْمَغْرِبِيَّ مَثَلًا إِذَا سَافَرَ إِلَى بِلَادِ الْهِنْدِ أَوْ إِلَى بِلَادِ السُّودَانِ فَرَأَى الْفِيَلَةَ وَهُوَ مُكْتَمِلُ الْعَقْلِ دَقِيقُ التَّمْيِيزِ أَدْرَكَ من دقائق خلفة الْفِيلِ مَا لَا يُدْرِكُهُ الرَّجُلُ مِنْ أَهْلِ الْهِنْدِ النَّاشِئِ بَيْنَ الْفِيَلَةِ، وَكَمْ غَفَلَ النَّاسُ عَنْ دَقَائِقَ فِي الْمَخْلُوقَاتِ مِنَ الْحَيَوَانِ وَالْجَمَادِ مَا لَوْ تَتَبَّعُوهُ لَتَجَلَّى لَهُمْ مِنْهَا مَا يَمْلَأُ وَصْفُهُ الصُّحُفَ قَالَ تَعَالَى: أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ وَإِلَى السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ وَإِلَى الْجِبالِ كَيْفَ نُصِبَتْ وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ [الغاشية: ١٧- ٢٠] ، وَقَالَ: وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ [الذاريات: ٢١] .
Kuşların uçuşundaki hayranlık uyandırıcı yaratılışın hatırlatılması bir tür ıtnâb (sözü genişletme) içermiştir; çünkü { فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ } ifadesinden anlaşılan üç vasıf dinleyicilere uçuş hareketlerinin suretini tasvir etmekte ve çocukluk zamanındaki idrak zayıflığından itibaren aralarında yetişmiş olmalarının kendilerini derinlemesine düşünmekten alıkoyduğu inceliklere onları uyarmaktadır. Zira örneğin Tunuslu veya Faslı bir kimse Hindistan veya Sudan diyarına seyahat edip aklı kemale ermiş ve temyiz kabiliyeti incelmiş halde fili gördüğünde, filin yaratılışındaki inceliklerden öyle şeyleri kavrar ki filler arasında büyümüş Hintli bir kimse bunları kavrayamaz. İnsanlar, hayvanlardan ve cansız varlıklardan yaratılmışlar arasındaki nice inceliklerden gafildirler ki şayet bunların peşine düşselerdi, kendilerine vasfı sayfaları dolduracak nice hakikatler tecelli ederdi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Gâşiye Suresi [17-20]: { أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ وَإِلَى السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ وَإِلَى الْجِبالِ كَيْفَ نُصِبَتْ وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ } “Bakmıyorlar mı deveye, nasıl yaratılmış? Göğe, nasıl yükseltilmiş? Dağlara, nasıl dikilmiş? Yere, nasıl yayılmış?” ve Zâriyât Suresi [21]: { وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Kendi nefislerinizde de [nice ibretler var]. Görmüyor musunuz?”
وَقَدْ رَأَيْتُ بَعْضَ مَنْ شَاهَدَ الْبَحْرَ وَهُوَ كَبِيرٌ، وَلَمْ يَكُنْ شَاهَدَهُ مِنْ قَبْلُ، كَيْفَ امْتَلَكَهُ مِنَ الْعَجَبِ مَا لَيْسَ لِأَحَدٍ مِمَّنْ أَلِفُوهُ مِعْشَارَهُ.
Ben, daha önce denizi hiç görmemiş olup da yetişkin iken ilk kez gören bazı kimseleri müşahede ettim; denize alışkın olanların onda birine bile sahip olamayacağı derecede büyük bir hayranlık onları kaplamıştı.
وَهَذَا الْإِطْنَابُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مُخَالِفٌ لِمَا فِي نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ سُورَةِ النَّحْلِ [٧٩] فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ. وَذَلِكَ بِحَسب مَا اقْتَضَاهُ اخْتِلَافُ الْمَقَامَيْنِ فَسُورَةُ النَّحْلِ رَابِعَةٌ قَبْلَ سُورَةِ الْمُلْكِ، فَلَمَّا أَوْقَظَتْ عُقُولَهُمْ فِيهَا لِلنَّظَرِ إِلَى مَا فِي خِلْقَةِ الطَّيْرِ مِنَ الدَّلَائِلِ فَلَمْ يَتَفَطَّنُوا وَسُلِكَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مَسْلَكُ الْإِطْنَابِ بِزِيَادَةِ ذِكْرِ أَوْصَافٍ ثَلَاثَةٍ:
Bu suredeki bu ıtnâb (sözü genişletme), Nahl Suresi'ndeki [79] benzer ayette yer alan şu ifadeden farklıdır: { أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ } “Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi? Onları Allah'tan başkası tutmuyor”. Bu [farklılık], iki makamın gerektirdiği duruma göredir. Zira Nahl Suresi, Mülk Suresi'nden önce [inen] dördüncü suredir. Orada onların akıllarını kuşların yaratılışındaki delillere bakmaya sevk edip de onlar bunu fark etmeyince, bu surede üç vasfın ilave olarak zikredilmesiyle ıtnâb yoluna gidilmiştir:
فَالْوَصْفُ الْأَوَّلُ: مَا أَفَادَهُ قَوْلُهُ: فَوْقَهُمْ فَإِنَّ جَمِيعَ الدَّوَابِّ تَمْشِي عَلَى الْأَرْضِ وَالطَّيْرَ كَذَلِكَ فَإِذَا طَارَ الطَّائِرُ انْتَقَلَ إِلَى حَالَةٍ عَجِيبَةٍ مُخَالِفَةٍ لِبَقِيَّةِ الْمَخْلُوقَاتِ وَهِيَ السَّيْرُ فِي
Birinci vasıf: { فَوْقَهُمْ } “üzerlerinde” ifadesinin bildirdiğidir. Çünkü bütün hayvanlar yerde yürür, kuşlar da böyledir. Fakat kuş uçtuğu zaman, diğer yaratılmışlardan farklı, hayranlık uyandırıcı bir hale geçer ki o da
الْجَوِّ بِوَاسِطَةِ تَحْرِيكِ جَنَاحَيْهِ وَذَلِكَ سِرُّ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الْأَنْعَام: ٣٨] بَعْدَ قَوْلِهِ: وَلا طائِرٍ فِي [سُورَةِ الْأَنْعَامِ: ٣٨] لِقَصْدِ تَصْوِيرِ تِلْكَ الْحَالَةِ.
iki kanadını hareket ettirmek suretiyle hava boşluğunda süzülmektir. Nitekim Yüce Allah'ın En'âm Suresi'ndeki [38] { وَلا طائِرٍ } “hiçbir kuş [yoktur ki]” ifadesinden sonra { يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } [En'âm: 38] “iki kanadıyla uçan” buyurmasının sırrı da işte bu durumu tasvir etme gayesine matuftur.
الْوَصْف الثَّانِي: صافَّاتٍ وَهُوَ وَصْفٌ بِوَزْنِ اسْمِ الْفَاعِلِ مُشْتَقٌّ مِنَ الصَّفِّ، وَهُوَ كَوْنُ أَشْيَاءَ مُتَعَدِّدَةٍ مُتَقَارِبَةِ الْأَمْكِنَةِ وَبِاسْتِوَاءَ، وَهُوَ قَاصِرٌ وَمُتَعَدٍّ، يُقَالُ: صَفُّوا، بِمَعْنَى اصْطَفُّوا كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنِ الْمَلَائِكَةِ: وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ [الصافات: ١٦٥] وَقَالَ تَعَالَى فِي الْبُدْنِ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ [الْحَج: ٣٦] . وَيُقَالُ: صَفَّهُمْ إِذَا جَعَلَهُمْ مُسْتَوِينَ فِي الْمَوْقِفِ،
İkinci vasıf: { صافَّاتٍ } “kanatlarını sıra sıra açarak” ifadesidir. Bu, ism-i fâil vezninde bir vasıf olup 'saf' (sıraya dizilme) kökünden türetilmiştir. Saf ise birden fazla şeyin birbirine yakın konumlarda ve düzgün bir hizada bulunmasıdır. Bu fiil hem geçişsiz (lâzım) hem de geçişli (müteaddî) olarak kullanılır. Nitekim Allah'ın meleklerden naklettiği: { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ } [Sâffât: 165] “Şüphesiz biz, elbette saf saf dizilenleriz” ayetinde olduğu gibi 'hizaya girdiler' anlamında صَفُّوا denilir. Yüce Allah kurbanlık develer hakkında da { فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ } [Hac: 36] “O halde onlar sıra sıra dururken üzerlerine Allah'ın adını anın” buyurmuştur. Bir kimse onları duruş yerinde düzgün bir hizaya getirdiğinde de صَفَّهُمْ denir.
وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْجَنَائِزِ «مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِقَبْرٍ مَنْبُوذٍ» إِلَى قَوْلِهِ:
İbn Abbâs'ın cenazelerle ilgili hadisinde: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir kenara atılmış [sahipsiz] bir kabrin yanından geçti...» denilerek şöyle buyrulmuştur:
«فَصَفَّنَا خَلْفَهُ وَكَبَّرَ» .
«Bizi arkasında saf yaptı ve tekbir getirdi».
وَالْمُرَادُ هُنَا أَنَّ الطَّيْرَ صَافَّةٌ أَجْنِحَتِهَا فَحَذَفَ الْمَفْعُولَ لِعِلْمِهِ مِنَ الْوَصْفِ الْجَارِي عَلَى الطَّيْرِ إِذْ لَا تُجْعَلُ الطَّيْرُ أَشْيَاءَ مَصْفُوفَةً إِلَّا رِيشَ أَجْنِحَتِهَا عِنْدَ الطَّيَرَانِ فَالطَّائِرُ إِذَا طَارَ بَسَطَ جَنَاحَيْهِ، أَيْ مَدَّهَا فَصَفَّ رِيشَ الْجَنَاحِ فَإِذَا تَمَدَّدَ الْجَنَاحُ ظَهَرَ رِيشُهُ مُصْطَفًّا فَكَانَ ذَلِكَ الْاصْطِفَافُ مِنْ أَثَرِ فِعْلِ الطَّيْرِ فَوُصِفَتْ بِهِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ فِي سُورَةِ النُّورِ [٤١] . وَبَسْطُ الْجَنَاحَيْنِ يُمَكِّنُ الطَّائِرَ مِنَ الطَّيَرَانِ فَهُوَ كَمَدِ الْيَدَيْنِ لِلسَّابِحِ فِي الْمَاءِ.
Buradaki kastedilen anlam ise, kuşların kanatlarını صف (hizaya getiren/sıralayan) kimseler olmalarıdır. Kuşlar için geçerli olan vasıftan anlaşıldığı için mef'ûl (nesne) hazfedilmiştir; zira kuşlar uçarken kanatlarının tüylerinden başka hiçbir şeyi sıralı hale getirmezler. Kuş uçtuğu zaman iki kanadını açar, yani onları uzatır ve kanat tüylerini صف (sıraya dizili) kılar. Kanat gerildiğinde tüyleri saf saf dizilmiş olarak görünür. Bu diziliş kuşun fiilinin bir eseri olduğu için kuş bu vasıfla nitelenmiştir. Bu husus daha önce Nûr Suresi'ndeki [41] { وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ } “kanatlarını çırparak saf saf dizilmiş kuşlar” ayetinde geçmişti. İki kanadın açılması kuşa uçma imkânı sağlar; bu, suda yüzen bir kimsenin iki elini uzatması gibidir.
الْوَصْفُ الثَّالِثُ: وَيَقْبِضْنَ وَهُوَ عَطْفٌ عَلَى صافَّاتٍ مِنْ عَطْفِ الْفِعْلِ عَلَى الْاسْمِ الشَّبِيهِ بِالْفِعْلِ فِي الْاشْتِقَاقِ وَإِفَادَةُ الْاتِّصَافِ بِحُدُوثِ الْمَصْدَرِ فِي فَاعِلِهِ، فَلَمْ يَفُتْ بِعَطْفِهِ تَمَاثُلُ الْمَعْطُوفَيْنِ فِي الْاسْمِيَّةِ وَالْفِعْلِيَّةِ الَّذِي هُوَ مِنْ مُحَسِّنَاتِ الْوَصْلِ.
Üçüncü vasıf: { وَيَقْبِضْنَ } “ve [kanatlarını] toplarlar” ifadesidir. Bu, türetilme ve failinde mastarın meydana gelmesiyle nitelenmeyi ifade etme bakımından fiile benzeyen isme fiilin atfedilmesi kabilinden { صافَّاتٍ } kelimesine atıftır. Dolayısıyla bunun atfedilmesiyle, vaslın (atıf yoluyla bağlamanın) güzelliklerinden olan atfedilen ile kendisine atfedilen arasındaki isimlik ve fiillik benzerliği elden kaçmış olmaz.
وَالْقَبْضُ: ضِدُّ الْبَسْطِ. وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا ضِدُّ الصَّفِّ الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ، إِذْ كَانَ ذَلِكَ الصَّفُّ صَادِقًا عَلَى مَعْنَى الْبَسْطِ وَمَفْعُولُهُ الْمَحْذُوفُ هُنَا هُوَ عَيْنُ الْمَحْذُوفِ فِي الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، أَيْ قَابِضَاتِ أَجْنِحَتِهِنَّ حِينَ يُدْنِينَهَا مِنْ جُنُوبِهِنَّ لِلْازْدِيَادِ مِنْ تَحْرِيكِ الْهَوَاءِ لِلْاسْتِمْرَارِ فِي الطَّيَرَانِ.
Kabz (toplama/kapama), bastın (açıp yaymanın) zıddıdır. Buradaki anlamı ise, daha önce zikredilen ve bast (yayma) manasını taşıyan saf vasfının zıddıdır. Burada hazfedilen mef'ûl (nesne), kendisine atfedilen lafızda hazfedilen nesnenin aynısıdır; yani [kuşlar] uçuşu sürdürmek üzere havanın hareketini artırmak için kanatlarını yanlarına yaklaştırdıkları sırada 'kanatlarını toplayanlar' demektir.
وَأُوثِرَ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ فِي يَقْبِضْنَ لِاسْتِحْضَارِ تِلْكَ الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ وَهِيَ حَالَةُ عَكْسِ بَسْطِ الْجَنَاحَيْنِ إِذْ بِذَلِكَ الْعَكْسِ يَزْدَادُ الطَّيَرَانُ قُوَّةً امْتِدَادَ زَمَانٍ.
{ يَقْبِضْنَ } ifadesinde muzâri fiilin tercih edilmesi, iki kanadı açmanın zıddı olan o şaşırtıcı durumu zihinde canlandırmak içindir; zira bu ters hareket sayesinde uçuş, zaman uzadıkça daha da güç kazanır.
وَجِيءَ فِي وَصْفِ الطَّيْرِ بِ صافَّاتٍ بِصِيغَةِ الْاسْمِ لِأَنَّ الصَّفَّ هُوَ أَكْثَرُ أَحْوَالِهَا عِنْدَ الطَّيَرَانِ فَنَاسَبَهُ الْاسْمُ الدَّالُّ عَلَى الثَّبَاتِ، وَجِيءَ فِي وَصْفِهِنَّ بِالْقَبْضِ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِدَلَالَةِ الْفِعْلِ عَلَى التَّجَدُّدِ، أَيْ وَيُجَدِّدْنَ قَبْضَ أَجْنِحَتِهِنَّ فِي خِلَالِ الطَّيَرَانِ لِلْاسْتِعَانَةِ بِقَبْضِ
Kuşların vasfında { صافَّاتٍ } kelimesinin isim sîgasıyla getirilmesi, kanatları açmanın kuşların uçuş esnasındaki hallerinin çoğunu teşkil etmesi sebebiyledir; dolayısıyla sebat ve süreklilik bildiren isim buna uygun düşmüştür. Kanatlarını toplamaları vasfında ise muzâri sîgasının getirilmesi, fiilin yenilenmeye delalet etmesi sebebiyledir; yani uçuş esnasında yerçekiminin uçma hareketlerine galip geldiğini hissettiklerinde,
الْأَجْنِحَةِ عَلَى زِيَادَة التحرك عِنْد مَا يَحْسُسْنَ بِتَغَلُّبِ جَاذِبِيَّةِ الْأَرْضِ عَلَى حَرَكَاتِ الطَّيَرَانِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْجِبَالِ وَالطَّيْرِ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْراقِ وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً [ص: ١٨- ١٩] لِأَنَّ التَّسْبِيحَ فِي وَقْتَيْنِ وَالطَّيْرُ مَحْشُورَةٌ دَوْمًا.
kanatları toplamak suretiyle hareketi artırmaktan yardım almak üzere kanatlarını toplamayı yenilerler. Bunun benzeri, dağlar ve kuşlar hakkında geçen şu ayettir: Sâd Suresi [18-19]: { يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْراقِ وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً } “Akşam ve sabah tesbih ederlerdi. Kuşlar da toplu halde [onun etrafındaydı]”; zira tesbih iki vakitte [gerçekleşen bir eylemdir], kuşlar ise sürekli toplanmış durumdadır.
وَانْتَصَبَ فَوْقَهُمْ عَلَى الْحَالِ مِنَ الطَّيْرِ وَكَذَلِكَ انْتَصَبَ صافَّاتٍ.
{ فَوْقَهُمْ } kelimesi الطَّيْرِ lafzından hâl olarak mansub olmuştur; aynı şekilde { صافَّاتٍ } kelimesi de [hâl olarak] mansubdur.
وَجُمْلَةُ وَيَقْبِضْنَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ لِعَطْفِهَا عَلَى الْوَصْفِ الَّذِي هُوَ حَالٌ فَالرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةٌ مُضَمِّنَةٌ مَعْنَى النَّظَرِ، وَلِذَلِكَ عُدِّيَتْ إِلَى الْمَرْئِيِّ بِ (إِلَى) . وَالْاسْتِفْهَامُ فِي أَوَلَمْ يَرَوْا إِنْكَارِيٌّ، ونزلوا مَنْزِلَةَ مَنْ لَمْ يَرَ هَاتِهِ الْأَحْوَالَ فِي الطَّيْرِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَعْتَبِرُواْ بِهَا وَلَمْ يَهْتَدُواْ إِلَى دَلَالَتِهَا عَلَى انْفِرَادِ خَالِقِهَا بِالْإُلُهِيَّةِ.
{ وَيَقْبِضْنَ } cümlesi ise, hâl olan bir vasfa atfedildiği için nasb mahallinde hâldir. Buradaki görme fiili, 'bakma' anlamını içeren basarî (gözle) görmedir; bu sebeple görülen şeye إِلَى cer harfi ile geçişli kılınmıştır. { أَوَلَمْ يَرَوْا } ifadesindeki istifham (soru) inkârîdir; zira kuşlardaki bu hallerden ibret almadıkları ve bunların yaratıcısının ilahlıkta tek olduğuna dair delaletini kavrayamadıkları için bu halleri görmeyen kimseler konumuna indirilmişlerdir.
وَجُمْلَةُ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ وَمَا فِيهَا مِنِ اسْتِفْهَامٍ إِنْكَارٍ، أَيْ كَانَ حَقُّهُمْ أَنْ يَعْلَمُواْ أَنَّهُنَّ مَا يمسكهن إلّا الرحمان إِذْ لَا مُمْسِكَ لَهَا تَرَوْنَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ [الْحَج: ٦٥] .
{ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ } cümlesi, { أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ } cümlesini ve oradaki inkârî istifhamı açıklayıcıdır. Yani onların, o kuşları Rahman'dan başkasının tutmadığını bilmeleri gerekirdi; zira Yüce Allah'ın { وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ } [Hac: 65] “Göğü de yerin üzerine düşmesin diye O tutar” buyruğunda olduğu gibi, kuşlar için görebileceğiniz tutucu hiçbir şey yoktur.
وَفِي هَذَا إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الَّذِي أَمْسَكَ الطَّيْرَ عَنِ الْهُوِيِّ الْمُفْضِي إِلَى الْهَلَاكِ هُوَ الَّذِي أَهْلَكَ الْأُمَمَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِ هَؤُلَاءِ فَلَوْ لَمْ يُشْرِكُواْ بِهِ وَلَوِ اسْتَعْصَمُواْ بِطَاعَتِهِ لَأَنْجَاهُمْ مِنَ الْهَلَاكِ كَمَا أَنْجَى الطَّيْرَ مِنَ الْهُوِيِّ.
Bunda, kuşları helake götüren düşüşten koruyup tutanın, bunlardan önceki ümmetleri helak eden zat olduğuna bir ima vardır; şayet O'na ortak koşmasalar ve O'na itaatle korunmaya çalışsalardı, kuşları düşmekten kurtardığı gibi onları da helakten kurtarırdı.
وَمَعْنَى إِمْسَاكِ اللَّهِ إِيَّاهَا: حِفْظُهَا مِنَ السُّقُوطِ عَلَى الْأَرْضِ بِمَا أَوْدَعَ فِي خِلْقَتِهَا
Allah'ın onları tutmasının anlamı; yaratılışlarına yerleştirdiği özellikler sayesinde
مِنَ الْخَصَائِصِ فِي خِفَّةِ عِظَامِهَا وَقُوَّةِ حَرَكَةِ الْجَوَانِحِ وَمَا جَعَلَ لَهُنَّ مِنَ الْقَوَادِمِ، وَهِيَ رِيشَاتٌ عَشْرٌ هِيَ مَقَادِيمُ رِيشِ الْجنَاح، وَمن الْخَوَافِي وَهِيَ مَا دُونَهَا مِنَ الْجَنَاحِ إِلَى مُنْتَهَى رِيشِهِ، وَمَا خَلَقَهُ مِنْ شَكْلِ أَجْسَادِهَا الْمُعِينِ عَلَى نُفُوذِهَا فِي الْهَوَاءِ فَإِنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ بِخَلْقِ اللَّهِ إِيَّاهَا مَانِعًا لَهَا مِنَ السُّقُوطِ وَلَيْسَ ذَلِكَ بِمَعَالِيقَ يُعَلِّقُهَا بِهَا أَحَدٌ كَمَا يُعَلِّقُ الْمُشَعْوِذُ بَعْضَ الصُّوَرِ بِخُيُوطٍ دَقِيقَةٍ لَا تَبْدُو لِلنَّاظِرِينَ.
kemiklerinin hafifliği, kanatlarının hareket gücü, onlara bahşettiği ve kanat tüylerinin ön kısmını oluşturan onar adet ön tüy (kavâdim) ile bunların gerisinde kalan kanat ucuna kadarki diğer tüyler (havâfî) ve bedenlerinde havada süzülmelerine yardımcı olacak biçimde yarattığı şekil vasıtasıyla onları yere düşmekten korumasıdır. Bütün bunlar Allah'ın onları yere düşmeyi engelleyici bir fıtratta yaratmasıyladır; yoksa bu, gözbağcının bazı şekilleri bakanların göremediği ince iplerle asması gibi birinin onları astığı askılarla değildir.
وَإِيثَارُ اسْمِ الرَّحْمنُ هُنَا دُونَ الْاسْمِ الْعَلَمِ بِخِلَافِ مَا فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٧٩] أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ لَعَلَّهُ لِلْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ آنِفًا فِي خِطَابِهِمْ بِطَرِيقَةِ الْإِطْنَابِ مِنْ قَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ الْآيَةَ.
Burada Nahl Suresi'ndeki [79] { أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ } ayetinin aksine özel isim yerine { الرَّحْمنُ } isminin tercih edilmesi, muhtemelen { أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ } ayetinde onlara ıtnâb (genişletme) yoluyla hitap edilmesinde az önce zikrettiğimiz vecihten ötürüdür.
فَمِنْ جُمْلَةِ عِنَادِهِمْ إِنْكَارُهُمُ اسْمَ الرَّحْمنُ فَلَمَّا لَمْ يَرْعَوَوْا عَمَّا هُمْ عَلَيْهِ ذُكِرَ وَصْفُ الرَّحْمنُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ أَرْبَعُ مَرَّاتٍ.
Nitekim onların inatlarından biri de Rahman ismini inkâr etmeleriydi. İçinde bulundukları durumdan vazgeçmeyince bu surede Rahman vasfı dört defa zikredilmiştir.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ تَعْلِيلٌ لِمَضْمُونِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ أَي
{ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ } cümlesi, { مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ } ifadesinin içeriğinin gerekçesidir; yani
أمسكهن الرحمان لِعُمُومِ عِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ وَلَا يُمْسِكُهُنَّ غَيْرُهُ لِقُصُورِ عِلْمِهِمْ أَوِ انْتِفَائِهِ.
Rahman, ilminin ve hikmetinin kuşatıcılığı sebebiyle onları tutmaktadır; O'ndan başkası ise ilminin yetersizliği veya yokluğu sebebiyle onları tutamaz.
وَالْبَصِيرُ: الْعَلِيمُ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْبَصِيرَةِ، فَهُوَ هُنَا غَيْرُ الْوَصْفِ الَّذِي هُوَ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى فِي نَحْوِ: السَّمِيعُ الْبَصِيرُ، وَإِنَّمَا هُوَ هُنَا مِنْ بَابِ قَوْلِهِمْ: فُلَانٌ بَصِيرٌ بِالْأُمُورِ.
{ الْبَصِيرُ } kelimesi, 'basiret'ten türemiş olup 'hakkıyla bilen' demektir; dolayısıyla buradaki vasıf, { السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } örneğindeki Esmâ-i Hüsnâ'dan olan vasıftan farklıdır. Buradaki kullanım, Arapların 'falan kişi işleri hakkıyla bilendir (basîrdir)' sözü kabilindendir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ [غَافِر: ٤٤] ، فَهُوَ خَبَرٌ لَا وَصْفٌ وَلَا مُنَزَّلُ مَنْزِلَةَ الْاسْمِ. وَتَقْدِيمُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلَى مُتَعَلَّقِهِ لِإِفَادَةِ الْقَصْرِ الْإِضَافِيِّ وَهُوَ قَصْرُ قَلَبٍ رَدًّا عَلَى مَنْ يَزْعُمُونَ أَنَّهُ لَا يَعْلَمُ كُلَّ شَيْءٍ كَالَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ [الْملك:
Yüce Allah'ın Gâfir Suresi'ndeki [44] { إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Şüphesiz Allah, kullarını hakkıyla görendir” buyruğu da böyledir. Dolayısıyla bu kelime haberdir; niteleme sıfatı veya isim makamına konulmuş bir lafız değildir. { بِكُلِّ شَيْءٍ } ifadesinin mütallakına (bağlı olduğu kelimeye) takdim edilmesi, izâfî kasr (sınırlama) bildirmek içindir; bu da kendilerine Mülk Suresi [13]: { وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ } “Sözünüzü ister gizleyin, ister açığa vurun” denilen kimseler gibi,
١٣] .
O'nun her şeyi bilmediğini iddia edenlere bir reddiye olarak kasr-ı kalbdir (iddianın aksini ispatlayan sınırlamadır).
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ٢٠]
[Mülk Suresi (67), Ayet 20]
أَمَّنْ هذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ يَنْصُرُكُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ إِنِ الْكافِرُونَ إِلاَّ فِي غُرُورٍ (٢٠)
{ أَمَّنْ هذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ يَنْصُرُكُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ إِنِ الْكافِرُونَ إِلاَّ فِي غُرُورٍ } (20) “Yoksa Rahman'dan başka size yardım edecek şu ordunuz kimdir? İnkârcılar ancak büyük bir aldanış içindedirler!”
(أَمْ) مُنْقَطِعَة وَهِي للإضراب الْانْتِقَالِيِّ مِنْ غَرَضٍ إِلَى غَرَضٍ فَبَعْدَ اسْتِيفَاءِ غَرَضِ إِثْبَاتِ الْإِلِهِيَّةِ الْحَقِّ لِلَّهِ تَعَالَى بِالْوَحْدَانِيَّةِ وَتَذْكِيرِهِمْ بِأَنَّهُمْ مُفْتَقِرُونَ إِلَيْهِ، انْتَقَلَ إِلَى إِبْطَالِ أَنْ يَكُونَ أَحَدٌ يَدْفَعُ عَنْهُمُ الْعَذَابَ الَّذِي تَوَعَّدَهُمُ اللَّهُ بِهِ فَوُجِّهَ إِلَيْهِمُ اسْتِفْهَامٌ
{ أَمْ } münkatiadır (bağımsızdır) ve bir maksattan diğer bir maksada geçiş bildiren ızrâb-ı intikâlî içindir. Yüce Allah'ın teklik sıfatıyla hak ilah olduğunu ispatlama ve kendilerinin O'na muhtaç olduklarını hatırlatma gayesi tamamlandıktan sonra, Allah'ın onları tehdit ettiği azabı kendilerinden savuşturacak birinin bulunabileceği fikrini çürütmeye geçilmiştir. Bu sebeple onlara,
أَنْ يَدُلُّواْ عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَصْنَامِهِمْ أَوْ غَيْرِهَا يُقَالُ فِيهِ هَذَا هُوَ الَّذِي يَنْصُرُ مِنْ دُونِ اللَّهِ، فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مُسْتَطِيعِينَ تَعْيِينَ أَحَدٍ لِذَلِكَ إِلَّا إِذَا سَلَكُواْ طَرِيقَ الْبُهْتَانِ وَمَا هُمْ بِسَالِكِيهِ فِي مِثْلِ هَذَا لِافْتِضَاحِ أَمْرِهِ.
putlarından veya başkalarından 'işte Allah'tan başka yardım eden budur' denilebilecek bir kimseyi göstermeleri yönünde bir soru yöneltilmiştir. Çünkü onlar, iftira ve bühtan yoluna sapmadıkça böyle birini belirlemeye güç yetiremezler; durumun apaçık rezilliğinden ötürü bu tür bir konuda bu yola da başvuramayacaklardır.
وَهَذَا الْكَلَام ناشىء عَنْ قَوْلِهِ: أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ [الْملك: ١٦] الْآيَةَ فَهُوَ مِثْلُهُ مُعْتَرَضٌ بَيْنَ حُجَجِ الْاسْتِدْلَالِ.
Bu kelam, Mülk Suresi [16]: { أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّماءِ } “Gökte olandan güvende misiniz?” ayetinden neşet etmiştir; dolayısıyla o ayet gibi delil getirme hüccetleri arasına girmiş bir itiraziyyedir (ara cümledir).
وَ (أَمْ) الْمُنْقَطِعَةُ لَا يُفَارِقُهَا مَعْنَى الْاسْتِفْهَامِ، وَالْأَكْثَرُ أَن يكون مُقَدرا فَإِذَا صُرِّحَ بِهِ كَمَا هُنَا فَأَوْضَحُ وَلَا يُتَوَهَّمُ أَنَّ الْاسْتِفْهَامَ يُقَدَّرُ بَعْدَهَا وَلَوْ كَانَ يَلِيهَا اسْتِفْهَامٌ مُصَرَّحٌ بِهِ فَيُشْكِلُ اجْتِمَاعُ اسْتِفْهَامَيْنِ.
Münkatıa olan أَمْ edatından istifham manası asla ayrılmaz; çoğunlukla bu istifham takdir edilir. Burada olduğu gibi açıkça zikredildiğinde ise daha vazıh olur; ardından açık bir istifham geldiğinde iki istifhamın bir araya gelmesi gibi bir müşkülat doğacağı zannıyla peşinden istifham takdir edileceği sanılmamalıdır.
وَالْاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيزِ عَنِ التَّعْيِينِ فَيُؤَوَّلُ إِلَى الْانْتِفَاءِ، وَالْإِشَارَةُ مُشَارٌ بِهَا إِلَى مَفْهُومِ جُنْدٌ مَفْرُوضٍ فِي الْأَذْهَانِ اسْتُحْضِرَ لِلْمُخَاطِبِينَ، فَجُعِلَ كَأَنَّهُ حَاضِرٌ فِي الْخَارِجِ يُشَاهِدُهُ الْمُخَاطَبُونَ، فَيَطْلُبُ الْمُتَكَلِّمُ مِنْهُمْ تَعْيِينَ قَبِيلَةٍ بِأَنْ يَقُولُواْ: بَنُو فُلَانٍ. وَلَمَّا كَانَ الْاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلًا فِي التَّعْجِيزِ اسْتَلْزَمَ ذَلِكَ أَنَّ هَذَا الْجُنْدَ الْمَفْرُوضَ غَيْرُ كَائِنٍ.
İstifham, tayin etmekten aciz bırakma (ta'ciz) makamında kullanılmıştır; dolayısıyla anlam yokluğa ve olumsuzluğa varır. İşaret lafzıyla zihinlerde farz edilen ve muhataplara hatırlatılan 'ordu' (askeri güç) kavramına işaret edilmiş, sanki dış dünyada hazır bulunup da muhataplar tarafından görülüyormuş gibi kabul edilmiştir; böylece konuşan [Allah], onların 'falan oğulları' diyerek bir kabileyi tayin etmelerini talep etmektedir. İstifham aciz bırakma gayesiyle kullanıldığı için bu durum, farz edilen ordunun aslında mevcut olmadığını gerektirmiştir.
وَقَرِيبٌ مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ [الْبَقَرَة: ٢٥٥] وَنَحْوُهُ.
Bunun benzeri, Bakara Suresi'ndeki [255] { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında şefaat edecek olan kimdir?” ayeti ve benzerleridir.
وَ (مَنْ) فِي مَوْضِعِ مُبْتَدَإٍ وَاسْمُ الْإِشَارَةِ خَبَرٌ عَنِ الْمُبْتَدَإِ.
{ مَنْ } mübtedâ konumundadır, işaret ismi ise mübtedânın haberidir.
وَكُتِبَ فِي الْمُصْحَفِ أَمَّنْ بِمِيمٍ وَاحِدَةٍ بَعْدَ الْهَمْزَةِ وَهُمَا مِيمُ (أَمْ) وَمِيمُ (مَنْ) الْمُدْغَمَتَيْنِ بِجَعْلِهِمَا كَالْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ كَمَا كُتِبَ عَمَّ يَتَساءَلُونَ [النبأ: ١] بِمِيمٍ وَاحِدَةٍ بَعْدَ الْعَيْنِ، وَلَا تُقْرَأُ إِلَّا بِمِيمٍ مُشَدَّدَةٍ إِذِ الْمُعْتَبَرُ فِي قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ الرِّوَايَةُ دُونَ الْكِتَابَةِ وَإِنَّمَا يُكْتَبُ الْقُرْآنُ لِلْإِعَانَةِ عَلَى مُرَاجَعَتِهِ.
Mushaf'ta { أَمَّنْ } kelimesi, hemzeden sonra tek bir mim ile yazılmıştır; bu ikisi, Nebe Suresi [1]: { عَمَّ يَتَساءَلُونَ } ayetinin 'ayn' harfinden sonra tek bir mim ile yazılması gibi, tek bir kelime sayılarak idğam edilmiş olan أَمْ edatının mimi ile مَنْ edatının mim'idir. Kur'an kıraatinde yazılış değil rivayet esas olduğu için bu kelime yalnızca şeddeli bir mim ile okunur; Kur'an ise ancak ezberin gözden geçirilmesine yardımcı olmak üzere yazılır.
والَّذِي هُوَ جُنْدٌ صِفَةٌ لِاسْمِ الْإِشَارَةِ ولَكُمْ صِفَةٌ لِ جُنْدٌ ويَنْصُرُكُمْ جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ جُنْدٌ أَوْ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِ جُنْدٌ.
{ الَّذِي هُوَ جُنْدٌ } ifadesi işaret isminin sıfatıdır, { لَكُمْ } ifadesi { جُنْدٌ } kelimesinin sıfatıdır, { يَنْصُرُكُمْ } cümlesi ise { جُنْدٌ } lafzından hâl konumunda bir cümle veya onun ikinci sıfatıdır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْإِشَارَةِ مُشَارًا بِهِ إِلَى جَمَاعَةِ الْأَصْنَامِ الْمَعْرُوفَةِ عِنْدَهُمُ الْمَوْضُوعَةِ فِي الْكَعْبَةِ وَحَوْلَهَا الَّذِي اتَّخَذْتُمُوهُ جُنْدًا فَمَنْ هُوَ حَتَّى يَنْصُرَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ.
İşaret isminin, Kâbe'de ve etrafında bulunan, onların bildiği ve ordu edindikleri putlar topluluğuna işaret olması da caizdir; yani 'Allah'ı bırakıp da size yardım edecek olan o kimmiş ki?' manasındadır.
فَتَكُونُ (مَنْ) اسْتِفْهَامِيَّةٌ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّحْقِيرِ مِثْلُ قَوْلِهِ: مِنْ فِرْعَوْنَ [الدُّخان: ٣١] فِي
Bu takdirde { مَنْ } edatı, Duhan Suresi'ndeki [31] { مِنْ فِرْعَوْنَ } ayetinin
قِرَاءَةِ فَتْحِ مِيمِ (مَنْ) وَرَفْعِ فِرْعَوْنَ، أَيْ مَنْ هَذَا الْجُنْدُ فَإِنَّهُ أَحْقَرُ مِنْ أَنْ يُعْرَفَ، وَاسْمُ الْإِشَارَةِ صِفَةٌ لِاسْمِ الْاسْتِفْهَامِ مُبَيِّنَةٌ لَهُ، والَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ صِفَةٌ لِاسْمِ الْإِشَارَةِ وَجُمْلَةُ يَنْصُرُكُمْ خَبَرٌ عَنِ اسْمِ الْاسْتِفْهَامِ، أَيْ هُوَ أَقَلُّ مِنْ أَنْ يَنْصُرَكُمْ من دون الرحمان.
مَنْ lafzının miminin fethası ve Firavun kelimesinin ref'i ile olan kıraatinde olduğu gibi tahkir (küçümseme) için kullanılan bir soru edatı olur; yani 'Bu ordu da kimmiş? O, tanınamayacak kadar hakirdir' demektir. İşaret ismi, soru ismini açıklayan bir sıfattır; { الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ } ifadesi işaret isminin sıfatıdır ve { يَنْصُرُكُمْ } cümlesi de istifham isminin haberidir; yani 'O, Rahman'ı bırakıp da size yardım edemeyecek kadar acizdir' manasındadır.
وَجِيءَ بِالْجُمْلَةِ الْاسْمِيَّةِ الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ لِدَلَالَتِهَا عَلَى الدَّوَامِ وَالثُّبُوتِ لِأَن الْجند يكون عَلَى اسْتِعْدَادٍ لِلنَّصْرِ إِذَا دُعِيَ إِلَيْهِ سَوَاءٌ قَاتَلَ أَمْ لَمْ يُقَاتِلْ لِأَنَّ النَّصْرَ يَحْتَاجُ إِلَى اسْتِعْدَادٍ وَتَهَيُّؤٍ كَمَا
{ الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ } isim cümlesi olarak getirilmiştir; zira isim cümlesi devam ve sebata delalet eder. Çünkü ordu, savaşa çağrıldığında ister fiilen savaşsın ister savaşmasın yardıma daima hazırlıklı bulunur. Zira zafer ve yardım, tıpkı
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «خَيْرُ النَّاسِ رَجُلٌ مُمْسِكٌ بِعِنَانِ فَرَسِهِ كُلَّمَا سَمِعَ هَيْعَةً طَارَ إِلَيْهَا»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «İnsanların en hayırlısı, atının dizginini tutmuş, ne zaman bir korku ve tehlike sesi işitse hemen ona doğru uçan kimsedir» buyurduğu gibi bir hazırlık ve intizam gerektirir;
أَيْ هَيْعَةُ جِهَادٍ.
yani cihad çağrısıdır.
فَالْمَعْنَى: يَنْصُرُكُمْ عِنْدَ احْتِيَاجِكُمْ إِلَى نَصْرِهِ، فَهَذَا وَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ جُمْلَةِ هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ وَجُمْلَةِ يَنْصُرُكُمْ وَلَمْ يَسْتَغْنِ بِالثَّانِيَةِ عَنِ الْأُولَى.
Buna göre mana: 'Onun yardımına muhtaç olduğunuzda size yardım eder' demektir. İşte { هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ } cümlesi ile { يَنْصُرُكُمْ } cümlesinin bir arada kullanılmasının ve ikincisiyle yetinilip birincisinin terk edilmeyişinin vechi budur.
ودُونِ أَصْلِهِ ظَرْفٌ لِلْمَكَانِ الْأَسْفَلِ ضِدُّ (فَوْقَ) ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْمُغَايِرِ فَيَكُونُ بِمَعْنَى غَيْرٍ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ.
{ دُونِ } kelimesinin aslı, فوق (yukarı/üst) kelimesinin zıddı olan alt mekân zarfıdır; başkası ve farklı olan hakkında da kullanılır ve mecâz-ı mürsel yoluyla غَيْر (başka) anlamına gelir.
فَقَوْلُهُ: مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ظَرْفًا مُسْتَقِرًّا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمُسْتَتِرِ فِي يَنْصُرُكُمْ. أَيْ حَالَةُ كَوْنِ النَّاصِرِ مِنْ جَانِبٍ غَيْرَ جَانِبِ اللَّهِ، أَيْ مَنْ مُسْتَطِيعٌ غَيْرَ اللَّهِ يَدْفَعُ عَنْكُمُ السُّوءَ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا [الْأَنْبِيَاء: ٤٣] فَتَكُونُ مِنْ زَائِدَةٌ مُؤَكِّدَةٌ لِلظَّرْفِ وَهِيَ تُزَادُ مَعَ الظُّرُوفِ غَيْرِ الْمُتَصَرِّفَةِ، وَلَا تُجَرُّ تِلْكَ الظُّرُوفُ بِغَيْرِ مِنْ، قَالَ الْحَرِيرِيُّ فِي الْمَقَامَةِ الرَّابِعَةِ وَالْعِشْرِينَ: وَمَا مَنْصُوبٌ
{ مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ } ifadesinin, { يَنْصُرُكُمْ } fiilindeki müstetir zamirden hâl makamında müstakar bir zarf olması caizdir; yani 'yardım eden kimsenin Allah'tan başka bir taraftan olması halinde' demektir. Yani Enbiyâ Suresi [43]: { أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا } “Yoksa onları bize karşı koruyacak ilahları mı var?” ayetinde olduğu gibi 'Sizden kötülüğü savuşturmaya Allah'tan başka kim güç yetirebilir?' anlamındadır. Dolayısıyla { مِنْ } harfi zarfı pekiştiren zâid bir harftir; bu harf mutasarrıf olmayan (çekimsiz) zarflarla birlikte zâid olarak gelir ve bu zarflar مِنْ harfinden başkasıyla cer edilmez. Harîrî, yirmi dördüncü Makâme'sinde şöyle demiştir: 'Zarf olarak mansub olan hiçbir lafız yoktur ki,
عَلَى الظَّرْفِ لَا يُخْفِضُهُ سِوَى حَرْفٌ. وَفَسَّرَهُ بِظَرْفِ (عِنْدَ) وَلَا خُصُوصِيَّةَ لِ (عِنْدَ) بَلْ ذَلِكَ فِي جَمِيعِ الظُّرُوفِ غَيْرِ الْمُتَصَرِّفَةِ.
onu bir harften başkası cer etmesin'. O, bunu { عِنْدَ } zarfı ile açıklamıştır; oysa bu durum { عِنْدَ } zarfına mahsus olmayıp çekimsiz olan bütün zarflarda geçerlidir.
وَتَكْرِيرُ وَصْفِ الرَّحْمنُ عَقِبَ الْآيَةِ السَّابِقَةِ لِلْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَا فِي إِيثَارِ هَذَا الْوَصْفِ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ.
Önceki ayetin hemen ardından { الرَّحْمنُ } vasfının tekrarlanması, önceki ayette bu vasfın tercih edilmesinde zikrettiğimiz vecihten ötürüdür.
وذيل هَذَا بالاعتراض بِقَوْلِهِ: إِنِ الْكافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ، أَيْ ذَلِكَ شَأْنُ الْكَافِرِينَ كُلِّهِمْ وَهُمْ أَهْلُ الشِّرْكِ مِنَ الْمُخَاطَبِينَ وَغَيْرِهِمْ، أَيْ فِي غُرُورٍ مِنَ الْغَفْلَةِ عَنْ تَوَقُّعِ بَأْسِ اللَّهِ تَعَالَى، أَوْ فِي غُرُورٍ مِنِ اعْتِمَادِهِمْ على الْأَصْنَام فَكَمَا غَرَّ الْأُمَمَ السَّالِفَةَ دِينُهُمْ بِأَنَّ الْأَوْثَانَ تَنْفَعُهُمْ وَتَدْفَعُ عَنْهُمُ الْعَذَابَ فَلَمْ يَجِدُوا ذَلِكَ مِنْهُمْ وَقْتَ الْحَاجَةِ فَكَذَلِكَ سَيَقَعُ لِأَمْثَالِهِمْ قَالَ تَعَالَى: وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها [مُحَمَّد: ١٠] وَقَالَ أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ [الْقَمَر: ٤٣] فَتَعْرِيفُ الْكافِرُونَ لِلْاسْتِغْرَاقِ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ كَافِرُونَ مَعْهُودُونَ حَتَّى يَكُونَ مِنْ وَضْعِ الْمُظْهَرِ مَوْضِعَ الضَّمِيرِ.
Bu kelam, { إِنِ الْكافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ } buyruğu ile itirâziyye (ara cümle) olarak zeyllendirilmiştir (tamamlanmıştır); yani 'bütün kâfirlerin durumu işte böyledir'. Onlar gerek muhataplardan gerekse başkalarından olan şirk ehlidir; yani Yüce Allah'ın azabını beklemekten gafil olma hususunda bir aldanış içindedirler veya putlara bel bağlama hususunda bir yanılgıdadırlar. Geçmiş ümmetleri, putların kendilerine fayda sağlayacağı ve azabı savuşturacağı inancıyla dinleri nasıl aldattıysa ve ihtiyaç anında bunlardan hiçbir fayda göremedilerse, benzerlerinin başına da aynı şey gelecektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Muhammed Suresi [10]: { وَلِلْكافِرِينَ أَمْثالُها } “Kâfirlere de onun benzerleri vardır” ve Kamer Suresi [43]: { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ } “Sizin kâfirleriniz bunlardan daha mı hayırlıdır?”. Dolayısıyla { الْكافِرُونَ } kelimesindeki elif-lâm istiğrâk (bütün kâfirleri kapsama) içindir. Yoksa zamir yerine zâhir ismin konulması kabilinden olması için bilinen belirli kâfirler kastedilmiş değildir.
وَالْغُرُورُ: ظَنُّ النَّفْسِ وُقُوعِ أَمْرٍ نَافِعٍ لَهَا بِمَخَائِلِ تَتَوَهُّمِهَا، وَهُوَ بِخِلَافِ ذَلِكَ أَوْ هُوَ غَيْرُ وَاقِعٍ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ فِي آخِرِ آلِ عِمْرَانَ [١٩٦] وَقَوْلِهِ: يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً فِي الْأَنْعَامِ [١١٢] وَقَوْلِهِ: فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فِي سُورَةِ فَاطِرٍ [٥] .
Gurûr (aldanış): İnsanın, vehmettiği bazı emarelerle kendisine faydalı bir şeyin meydana geleceğini sanmasıdır; oysa durum bunun aksinedir veya o şey asla gerçekleşmeyecektir. Bu kelime daha önce Âl-i İmrân'ın sonunda [196] Yüce Allah'ın { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ } “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın” buyruğunda, En'âm Suresi'nde [112] { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً } “Aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar” buyruğunda ve Fâtır Suresi'nde [5] { فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “Sakın dünya hayatı sizi aldatmasın” buyruğunda geçmişti.
وَالظَّرْفِيَّةُ مَجَازِيَّةٌ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي شِدَّةِ التَّلَبُّسِ بِالْغُرُورِ حَتَّى كَأَنَّ الْغُرُورَ مُحِيطٌ بِهِمْ إِحَاطَةَ الظَّرْفِ.
Zarfiyet mecazidir; aldanışa öyle şiddetle gömülmüşlerdir ki, sanki aldanış bir zarfın içindekini kuşattığı gibi onları kuşatmıştır.
وَالْمَعْنَى: مَا الْكَافِرُونَ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا فِي حَالِ الْغُرُورِ، وَهَذَا قَصْرٌ إِضَافِيٌّ لِقَلْبِ اعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُمْ فِي مَأْمَنٍ مِنَ الْكَوَارِثِ بحماية آلِهَتهم.
Anlam şudur: Kâfirler hiçbir durumda olmayıp ancak aldanış durumu içindedirler. Bu, ilahlarının korumasıyla felaketlerden güvende oldukları yönündeki inançlarını çürütmeye yönelik nisbî bir kasrdır (sınırlandırmadır).
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ٢١]
[Mülk Suresi (67): Ayet 21]
أَمَّنْ هذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ (٢١)
{ أَمَّنْ هذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ (٢١) } “Yahut O rızkını kesiverse, size rızık verecek olan kimdir? Hayır, onlar azgınlık ve nefret içinde direnip durmaktadırlar.”
أَمَّنْ هذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ انْتِقَالٌ آخَرُ وَالْكَلَامُ عَلَى أسلوب قَوْله: أَمَّنْ هذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ [الْملك:
{ أَمَّنْ هذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ } “Yahut O rızkını kesiverse, size rızık verecek olan kimdir?” buyruğu başka bir konuya geçiştir ve bu söz, Mülk Suresi [20]: { أَمَّنْ هذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ } “Yahut size yardım edecek ordunuz kimdir?” buyruğunun üslubu üzeredir.
٢٠] ، وَهَذَا الْكَلَامُ نَاظِرٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ [الْملك: ١٥] عَلَى طَرِيقَةِ اللَّفِّ وَالنَّشْرِ الْمَعْكُوسِ.
Bu söz, leff ü neşr-i ma'kûs (tersine sıralı düzen) yoluyla Mülk Suresi [15]: { وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ } “O'nun rızkından yiyin” buyruğuna bakmaktadır.
وَالرِّزْقُ: مَا يَنْتَفِعُ بِهِ النَّاسُ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْمَطَرِ، وَعَلَى الطَّعَامِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً [آل عمرَان: ٣٧] .
Rızık: İnsanların kendisinden faydalandığı şeydir. Âl-i İmrân Suresi [37]: { وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً } “Onun yanında bir rızık buldu” buyruğunda geçtiği üzere hem yağmura hem de yiyeceğe rızık denir.
وَضَمِيرُ أَمْسَكَ وَضَمِيرُ رِزْقَهُ عَائِدَانِ إِلَى لفظ الرَّحْمنِ الْوَاقِعِ فِي قَوْلِهِ:
{ أَمْسَكَ } fiilindeki ve { رِزْقَهُ } kelimesindeki zamirler,
مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ [الْملك: ٢٠] .
Mülk Suresi [20]: { مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ } “Rahmân'dan başka” buyruğunda geçen { الرَّحْمنِ } lafzına dönmektedir.
وَجِيءَ بِالصِّلَةِ فِعْلًا مُضَارِعًا لِدَلَالَتِهِ عَلَى التَّجَدُّدِ لِأَنَّ الرِّزْقَ يَقْتَضِي التِّكْرَارَ إِذْ حَاجَةُ الْبَشَرِ إِلَيْهِ مُسْتَمِرَّةٌ. وَكُتِبَ أَمَّنْ فِي الْمُصْحَفِ بِصُورَةِ كَلِمَةٍ وَاحِدَة كَمَا كتبت نَظِيرَتُهَا الْمُتَقَدِّمَةُ آنِفًا.
Sıla cümlesinin muzâri (geniş/şimdiki zaman) fiille getirilmesi, teceddüd (sürekli yenilenme) bildirmesi içindir; zira insanların rızka olan ihtiyacı kesintisiz olduğundan rızık da tekerrürü gerektirir. { أَمَّنْ } ifadesi Mushaf'ta, az önce geçen benzerinde olduğu gibi tek bir kelime suretinde yazılmıştır.
بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ.
{ بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ } “Hayır, onlar azgınlık ve nefret içinde direnip durmaktadırlar.”