اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ وَقَعَ جَوَابًا عَن سُؤال ناشىء عَنْ الدَّلَائِلِ وَالْقَوَارِعِ وَالزَّوَاجِرِ وَالْعِظَاتِ وَالْعِبَرِ الْمُتَقَدِّمَةِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ [الْملك: ٢] إِلَى هُنَا، فَيَتَّجِهُ لِلسَّائِلِ أَنْ يَقُولَ: لَعَلَّهُمْ نَفَعَتْ عِنْدَهُمْ الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ، وَاعْتَبَرُواْ بِالْآيَاتِ وَالْعِبَرِ، فَأُجِيبَ بِإِبْطَالِ ظَنِّهِ بِأَنَّهُمْ لَجُّواْ فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ.
[Bu cümle], Mülk Suresi [2]: { الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ } “O ki, ölümü ve hayatı yaratandır” buyruğundan buraya kadar zikredilen delillerden, sarsıcı uyarılardan, sakındırmalardan, vaazlardan ve ibretlerden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş bir isti'nâf-ı beyânîdir (açıklama başlangıcıdır). Nitekim soruyu soran kimsenin şöyle demesi muhtemeldir: 'Belki de ayetler ve uyarılar onlara fayda vermiştir, ayetlerden ve ibretlerden ders almışlardır.' İşte onların azgınlık ve nefret içinde direndikleri bildirilerek bu zannı çürütülmüştür.
وَ (بَلْ) لِلْاضْرَابِ أَوِ الْإِبْطَالِ عَمَّا تَضْمَّنَهُ الْاسْتِفْهَامَانِ السَّابِقَانِ أَوْ لِلْانْتِقَالِ مِنْ غَرَضِ التَّعْجِيزِ إِلَى الْإِخْبَارِ عَنْ عِنَادِهِمْ.
{ بَلْ } edatı, önceki iki istifhamın (sorunun) içerdiği anlama karşı ıdrâb (vazgeçme) veya ibtâl (iptal) içindir; yahut âciz bırakma amacından onların inatlarını haber vermeye geçiş içindir.
يُقَالُ: لَجَّ فِي الْخُصُومَةِ مِنْ بَابِ سَمَّعَ، أَيِ اشْتَدَّ فِي النِّزَاعِ وَالْخِصَامِ، أَيِ اسْتَمَرُّوا عَلَى الْعِنَادِ يَكْتَنِفُهُمُ الْعُتُوُّ وَالنُّفُورُ، أَيْ لَا يَتْرُكُ مَخْلَصًا لِلْحَقِّ إِلَيْهِمْ، فَالظَّرْفِيَّةُ مَجَازِيَّةٌ، وَالْعُتُوُّ: التَّكَبُّرُ وَالطُّغْيَانُ.
Semie (سَمِعَ) babından gelen { لَجَّ فِي الْخُصُومَةِ } ifadesi, çekişme ve kavgada aşırıya gitti demektir. Yani azgınlık ve nefret kendilerini kuşatmış vaziyette inatlarında ısrar etmişlerdir; öyle ki hakka giden hiçbir çıkar yol bırakmamışlardır. Dolayısıyla zarfiyet mecazidir. Utüvv (عُتُوّ) ise büyüklük taslamak ve azgınlık etmektir.
وَالنُّفُورُ: هُوَ الْاشْمِئْزَازُ مِنَ الشَّيْءِ وَالْهُرُوبُ مِنْهُ.
Nüfûr (نُفُور) ise bir şeyden tiksinmek ve ondan kaçmaktır.
وَالْمَعْنَى: اشْتَدُّواْ فِي الْخِصَام متلبسين بِالْكِبْرِ عَنِ اتِّبَاعِ الرَّسُولِ حِرْصًا عَلَى بَقَاءِ سِيَادَتِهِمْ وَبِالنُّفُورِ عَنِ الْحَقِّ لِكَرَاهِيَةِ مَا يُخَالِفُ أَهْوَاءَهُمْ وَمَا أَلِفُوهُ من الْبَاطِل.
Anlam şudur: Liderliklerinin devamı hırsıyla Resul'e tabi olmaktan büyüklük taslayarak ve hevalarına muhalif olan ile alıştıkları batıldan hoşlanmadıkları için haktan kaçarak çekişmede ileri gittiler.
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ٢٢]
[Mülk Suresi (67): Ayet 22]
أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ أَهْدى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٢)
{ أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ أَهْدى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢٢) } “Şimdi yüzüstü kapanarak yürüyen mi daha doğru yoldadır, yoksa dosdoğru bir yol üzerinde dimdik yürüyen mi?”
هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ أَوْ لِرَجُلَيْنِ: كَافِرٍ وَمُؤْمِنٍ، لِأَنَّهُ جَاءَ مُفَرَّعًا عَلَى قَوْلِهِ: إِنِ الْكافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ [الْملك: ٢٠] وَقَوْلِهِ: بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ [الْملك: ٢١] وَمَا اتَّصَلَ ذَلِكَ بِهِ مِنَ الْكَلَامِ الَّذِي سِيقَ مَسَاقَ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ:
Bu, Allah'ın kâfirler ile müminler için veya biri kâfir diğeri mümin iki adam için getirdiği bir meseldir. Çünkü bu mesel, Mülk Suresi [20]: { إِنِ الْكافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ } “Kâfirler ancak bir aldanış içindedirler” ve [21]: { بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ } “Hayır, onlar azgınlık ve nefret içinde direnip durmaktadırlar” buyrukları ile bunlara bağlı olarak aleyhlerine delil getirmek amacıyla sevk edilen şu sözlerin üzerine tafri' edilmiş (sonuç olarak bina edilmiş) olarak gelmiştir:
أَمَّنْ هذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ [الْملك: ٢٠] أَمَّنْ هذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ [الْملك: ٢١] ، وَذَلِكَ مِمَّا اتَّفَقَ عَلَيْهِ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى اخْتِلَافِ مَنَاحِيهِمْ وَلَكِنْ لَمْ يُعَرِّجْ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَلَى بَيَانِ كَيْفَ يَتَعَيَّنُ التَّمْثِيلُ الْأَوَّلُ لِلْكَافِرِينَ وَالثَّانِي لِلْمُؤْمِنِينَ حَتَّى يَظْهَرَ وَجْهُ إِلْزَامِ اللَّهِ الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّهُمْ أَهْلُ الْمَثَلِ الْأَوَّلِ مَثَلِ السَّوْءِ، فَإِذَا لَمْ يَتَعَيَّنْ ذَلِكَ مِنَ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهَةِ لَمْ يَتَّضِحْ إِلْزَامُ الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ حَالَهُمْ حَالُ التَّمْثِيلِ الْأَوَّلِ، فَيَخَالُ كُلٌّ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ أَنَّ خَصْمَهُ هُوَ مَضْرِبُ الْمَثَلِ السُّوءِ. وَيَتَوَهَّمُ أَنَّ الْكَلَامَ وَرَدَ عَلَى طَرِيقَةِ الْكَلَامِ الْمُنْصِفِ نَحْوُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سبأ: ٢٤] بِذَلِكَ يَنْبُو عَنْهُ الْمَقَامُ هُنَا لِأَنَّ الْكَلَامَ هُنَا وَارِدٌ فِي مَقَامِ الْمُحَاجَّةِ وَالْاسْتِدْلَالِ وَهُنَالِكَ فِي مَقَامِ الْمُتَارَكَةِ أَوِ الْاسْتِنْزَالِ.
Mülk Suresi [20]: { أَمَّنْ هذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ } “Yahut size yardım edecek ordunuz kimdir?” ve [21]: { أَمَّنْ هذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ } “Yahut O rızkını kesiverse, size rızık verecek olan kimdir?”. Bu durum, farklı yaklaşımlarına rağmen müfessirlerin üzerinde ittifak ettikleri bir husustur. Ancak onlardan hiçbiri, Allah'ın müşrikleri birinci meselin, yani kötü meselin ehli olduklarına ilzam etmesinin (bağlamasının) yönü ortaya çıksın diye, birinci temsilin kâfirlere ve ikincisinin müminlere nasıl tayin edildiğini açıklamaya yönelmemiştir. Zira benzetilen durumdan bu durum açıkça tayin edilmezse, müşriklerin halinin birinci temsilin hali olduğuna dair ilzam netleşmez ve iki gruptan her biri, hasmının o kötü mesele konu olduğunu sanır. Hatta bu sözün, Sebe Suresi [24]: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Doğrusu ya biz veya siz, ya bir hidayet üzerindeyiz ya da apaçık bir sapıklık içindeyiz” kabilinden insaflı söz üslubu üzere geldiği zannedilebilir. Oysa buradaki makam bunu kabul etmez; zira buradaki söz hasımlaşma ve istidlal (delil getirme) makamında gelmiştir, oradaki ise tartışmayı bırakma veya karşı tarafı yumuşatma makamındadır.
وَالَّذِي انْقَدَحَ لِي: أَنَّ التَّمْثِيلَ جَرَى عَلَى تَشْبِيهِ حَالِ الْكَافِرِ وَالْمُؤْمِنِ بِحَالَةِ مَشْيِ إِنْسَانٍ مُخْتَلِفَةٍ وَعَلَى تَشْبِيهِ الدِّينِ بِالطَّرِيقِ الْمَسْلُوكَةِ كَمَا يَقْتَضِيهِ قَوْلُهُ: عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ فَلَا بُدَّ مِنِ اعْتِبَارِ مَشْيِ الْمُكِبِّ عَلَى وَجْهِهِ مَشْيًا عَلَى صِرَاطٍ مُعْوَجٍّ، وَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ فِي قَوْلِهِ: مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ اسْتِعَارَةٌ أُخْرَى بِتَشْبِيهِ حَالِ السَّالِكِ
Bana zahir olan şudur: Bu temsil; kâfirin ve müminin halini, bir insanın farklı yürüyüş hallerine benzetmek ve { عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “dosdoğru bir yol üzerinde” buyruğunun gerektirdiği gibi dini de takip edilen yola benzetmek esasına dayanmıştır. Dolayısıyla yüzüstü kapanarak yürüyenin yürüyüşünü eğri büğrü bir yolda yürüyüş olarak kabul etmek gerekir. Ayrıca { مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ } “yüzüstü kapanarak” buyruğunda başka bir istiare bulunması zorunlu hale gelmiştir ki bu da o yolda yürüyenin halini,
صِرَاطًا مُعْوَجًّا فِي تَأَمُّلِهِ وَتَرَسُّمِهِ آثَارَ السَّيْرِ فِي الطَّرِيقِ غَيْرِ الْمُسْتَقِيمِ خَشْيَةَ أَنْ يَضِلَّ فِيهِ، بِحَالِ الْمُكِبِّ عَلَى وَجْهِهِ يَتَوَسَّمُ حَالَ الطَّرِيقِ وَقَرِينَةُ ذَلِكَ مُقَابَلَتُهُ بِقَوْلِهِ: سَوِيًّا الْمُشْعِرِ بِأَنَّ مُكِبًّا أُطْلِقَ عَلَى غَيْرِ السَّوِيِّ وَهُوَ المنحني المطاطئ يَتَوَسَّمُ الْآثَارَ اللَّائِحَةَ مِنْ آثَارِ السَّائِرِينَ لَعَلَّهُ يَعْرِفُ الطَّرِيقَ الْمُوَصِّلَةَ إِلَى الْمَقْصُودِ.
eğri büğrü bir yolda kaybolma korkusuyla dosdoğru olmayan yoldaki gidiş izlerini dikkatle inceleyen ve takip eden kimsenin durumunu, yolun durumunu anlamak için yüzüstü eğilen kimsenin haline benzetmektir. Bunun karinesi, { مُكِبًّا } ifadesinin dosdoğru olmayan kimseye, yani hedefine ulaştıracak yolu belki tanırım diye yürüyenlerin geride bıraktığı beliren izleri anlamak için eğilip başını öne eğene ıtlak edildiğini hissettiren { سَوِيًّا } “dimdik/düzgün” buyruğu ile karşılanmasıdır.
فَالْمُشْرِكُ يَتَوَجَّهُ بِعِبَادَتِهِ إِلَى آلِهَةٍ كَثِيرَةٍ لَا يَدْرِي لَعَلَّ بَعْضَهَا أَقْوَى مِنْ بَعْضٍ وَأَعْطَفَ عَلَى بَعْضِ الْقَبَائِلِ مِنْ بَعْضٍ، فَقَدْ كَانَتْ ثَقِيفٌ يَعْبُدُونَ الْلَّاتَ، وَكَانَ الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ يَعْبُدُونَ مَنَاةَ وَلِكُلِّ قَبِيلَةٍ إِلَهٌ أَوْ آلِهَةٌ فَتَقَّسَمُوا الْحَاجَاتِ عِنْدَهَا وَاسْتَنْصَرَ كُلُّ قَوْمٍ بِآلِهَتِهِمْ وَطَمِعُوا فِي غَنَائِهَا عَنْهُمْ وَهَذِهِ حَالَةٌ يَعْرِفُونَهَا فَلَا يَمْتَرُونَ فِي أَنَهُمْ مَضْرَبُ الْمَثَلِ الْأَوَّلِ، وَكَذَلِكَ حَالُ أَهْلِ الْإِشْرَاكِ فِي كُلِّ زَمَانٍ، أَلَا تَسْمَعُ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْ يُوسُفَ ﵇ مِنْ قَوْلِهِ: أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ [يُوسُف: ٣٩] . وَيُنَوِّرُ هَذَا التَّفْسِيرَ أَنَّهُ يُفَسِّرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ [الْأَنْعَام: ١٥٣] وَقَوْلُهُ: قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحانَ اللَّهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ [يُوسُف: ١٠٨] ، فَقَابَلَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ الْمُشَبَّهَ بِهِ الْإِسْلَامُ بِالسُّبُلِ الْمُتَفَرِّقَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا تَعْدَادُ الْأَصْنَامِ، وَجَعَلَ فِي الْآيَةِ الثَّانِيَةِ الْإِسْلَامَ مُشَبَّهًا بِالسَّبِيلِ وَسَالِكُهُ يَدْعُو بِبَصِيرَةٍ ثُمَّ قَابَلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمُشْرِكِينَ بِقَوْلِهِ:
Zira müşrik, ibadetini birçok ilaha yöneltir; hangisinin diğerinden daha güçlü olduğunu ve hangi kabileye diğerinden daha şefkatli olduğunu bilemez. Nitekim Sakîf kabilesi Lât'a, Evs ve Hazrec ise Menât'a tapardı; her kabilenin bir veya birkaç ilahı vardı. İhtiyaçlarını onların arasında paylaştırmışlar, her topluluk kendi ilahından yardım istemiş ve onun kendilerine yeteceğini ummuştu. Bu, onların bizzat bildikleri bir haldir; dolayısıyla kendilerinin birinci meselin muhatabı olduklarında şüphe etmezler. Her devirdeki şirk ehlinin durumu da böyledir. Allah'ın Yûsuf aleyhisselâm'dan naklettiği şu sözü duymaz mısın: Yûsuf Suresi [39]: { أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } “Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip olan bir tek Allah mı?”. Bu tefsiri, Yüce Allah'ın En'âm Suresi [153]: { وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ } “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın” ve Yûsuf Suresi [108]: { قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحانَ اللَّهِ وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “De ki: 'İşte bu benim yolumdur; ben ve bana uyanlar basiretle Allah'a çağırırız. Allah'ı tenzih ederim ve ben müşriklerden değilim'” buyruklarının onu tefsir etmesi de aydınlatmaktadır. Nitekim birinci ayette, İslam'ın kendisine benzetildiği dosdoğru yol ile putların çokluğunun benzetildiği ayrık yollar karşılaştırılmış; ikinci ayette ise İslam bir yola benzetilmiş, o yolda gidenin de basiretle çağırdığı belirtildikten sonra onunla müşrikler arası şu buyrukla karşılaştırılmıştır:
وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ [يُوسُف: ١٠٨] .
Yûsuf Suresi [108]: { وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Ve ben müşriklerden değilim.”
فَالْآيَةُ تَشْتَمِلُ عَلَى ثَلَاثِ اسْتِعَارَاتٍ تَمْثِيلِيَّةٍ فَقَوْلُهُ يَمْشِي مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ تَشْبِيه لحَال الْمُشرك فِي تَقَسُّمِ أَمْرِهِ بَيْنَ الْآلِهَةِ طَلَبًا لِلَّذِي يَنْفَعُهُ مِنْهَا الشَّاكِّ فِي انْتِفَاعِهِ بِهَا، بِحَالِ السَّائِرِ قَاصِدًا أَرْضًا مُعَيَّنَةً لَيْسَتْ لَهَا طَرِيقٌ جَادَّةٌ فَهُوَ يَتَتَبَّعُ بِنْيَاتِ الطَّرِيقِ الْمُلْتَوِيَةِ وَتَلْتَبِسُ عَلَيْهِ وَلَا يُوقِنُ بِالطَّرِيقَةِ الَّتِي تُبَلِّغُ إِلَى مَقْصِدِهِ فَيَبْقَى حَائِرًا مُتَوَسِّمًا يَتَعَرَّفُ آثَارَ أَقْدَامِ النَّاسِ وَأَخْفَافِ الْإِبِلِ فَيَعْلَمُ بِهَا أَنَّ الطَّرِيقَ مَسْلُوكَةٌ أَوْ مَتْرُوكَةٌ.
Ayet üç temsili istiare içermektedir: { يَمْشِي مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ } “Yüzüstü kapanarak yürüyen” buyruğu, müşrikin fayda sağlayacak olanı aramak üzere işini ilahlar arasında dağıtan ve onlardan fayda göreceğinden şüphe eden halini; ana yolu bulunmayan belirli bir yere gitmek isteyen, bu sebeple eğri büğrü tali yolları takip edip yolları birbirine karıştıran, kendisini maksadına ulaştıracak yoldan emin olamayan, bu yüzden insanların ayak izlerini ve develerin taban izlerini tanımak için şaşkın ve iz sürer halde kalıp yolun işlek mi yoksa terk edilmiş mi olduğunu anlamaya çalışan yolcunun haline benzetmektedir.
وَفِي ضِمْنِ هَذِهِ التَّمْثِيلِيَّةِ تَمْثِيلِيَّةٌ أُخْرَى مَبْنِيَّة عَلَيْهَا بِقَوْلِهِ: مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ بِتَشْبِيهِ حَالِ الْمُتَحَيِّرِ الْمُتَطَلَّبِ لِلْآثَارِ فِي الْأَرْضِ بِحَالِ الْمُكِبِّ عَلَى وَجْهِهِ فِي شِدَّةِ اقْتِرَابِهِ مِنَ الْأَرْضِ.
Bu temsili istiarenin zımnında, ona bina edilmiş diğer bir temsili istiare daha vardır; o da { مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ } “yüzüstü kapanarak” buyruğunda olup, yeryüzünde iz arayan şaşkın kimsenin halini, yere aşırı derecede yaklaşması yönüyle yüzüstü kapanan kimsenin haline benzetmektir.
وَقَوله: أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا تَشْبِيهٌ لِحَالِ الَّذِي آمَنَ بِرَبٍّ وَاحِدٍ الْوَاثِقُ بِنَصْرِ رَبِّهِ وَتَأْيِيدِهِ وَبِأَنَّهُ مُصَادِفٌ لِلْحَقِّ، بِحَالِ الْمَاشِي فِي طَرِيقٍ جَادَّةٍ وَاضِحَةٍ لَا يَنْظُرُ إِلَّا إِلَى اتِّجَاهِ وَجْهِهِ فَهُوَ مُسْتَوٍ فِي سَيْرِهِ.
{ أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا } “Yoksa dimdik yürüyen mi” buyruğu ise, bir tek Rabbe iman eden, Rabbinin yardımına ve desteğine güvenen, hakka isabet ettiğine inanan kimsenin halini; ana ve açık bir yolda yürüyen, sadece yüzünün yöneldiği tarafa bakan ve yürüyüşünde dosdoğru olan yolcunun haline benzetmektedir.
وَقَدْ حَصَلَ فِي الْآيَةِ إِيجَازُ حَذْفٍ إِذِ اسْتُغْنِيَ عَنْ وَصْفِ الطَّرِيقِ بِالْالْتِوَاءِ فِي التَّمْثِيلِ الْأَوَّلِ لِدَلَالَةِ مُقَابَلَتِهِ بِالْاسْتِقَامَةِ فِي التَّمْثِيلِ الثَّانِي.
Ayette hazif yoluyla îcâz (kısaltma) yapılmıştır; zira ikinci temsildeki istikamet (doğruluk) vasfının karşıtı olması sebebiyle, birinci temsilde yolun eğri büğrü olarak nitelenmesine gerek duyulmamıştır.
وَالْفَاء الَّتِي فِي صَدْرِ الْجُمْلَةِ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الدَّلَائِلِ وَالْعِبَرِ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى هُنَا، وَالْاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ.
Cümlenin başındaki fâ (فَ) harfi, surenin başından buraya kadar geçen bütün deliller ve ibretler üzerine tafri' (sonuç çıkarma) içindir; istifham ise takrirîdir (onaylatma amaçlıdır).
وَالْمُكِبُّ: اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَكَبَّ، إِذَا صَارَ ذَا كَبٍّ، فَالْهَمْزَةُ فِيهِ أَصْلُهَا لِإِفَادَةِ الْمَصِيرِ فِي الشَّيْءِ مِثْلُ هَمْزَةِ: أَقْشَعَ السَّحَابُ، إِذَا دَخَلَ فِي حَالَةِ الْقَشْعِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: أَنْفَضَ الْقَوْمُ إِذَا هَلَكَتْ مَوَاشِيهِمْ، وَأَرْمَلُواْ إِذَا فَنِيَ زَادُهُمْ، وَهِيَ أَفْعَالٌ قَلِيلَةٌ فِيمَا جَاءَ فِيهِ الْمُجَرَّدُ مُتَعَدِّيًا وَالْمَهْمُوزُ قَاصِرًا.
Mükibb (مُكِبّ), bir hale bürünme anlamına gelen ekebbe (أَكَبَّ) fiilinin ism-i fâilidir. Buradaki hemzenin aslı, bulut dağılma haline girdiğinde kullanılan akşaa's-sehâb (أَقْشَعَ السَّحَابُ) hemzesinde olduğu gibi bir duruma girmeyi bildirmek içindir. Nitekim davarları helak olduğunda enfeda'l-kavm (أَنْفَضَ الْقَوْمُ), azıkları tükendiğinde ise ermelû (أَرْمَلُوا) denilmesi de bundandır. Bunlar, mücerredinin (yalın halinin) geçişli, hemzeli babının ise geçişsiz geldiği az sayıdaki fiillerdendir.
وأَهْدى مُشْتَقٌّ مِنَ الْهُدَى، وَهُوَ مَعْرِفَةُ الطَّرِيقِ وَهُوَ اسْمُ تَفْضِيلٍ مَسْلُوبُ الْمُفَاضَلَةِ لِأَنَّ الَّذِي يَمْشِي مُكِبًّا عَلَى وَجْهِهِ لَا شَيْءَ عِنْدَهُ مِنَ الْاهْتِدَاءِ فَهُوَ مِنْ بَابِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ أَهْدى } kelimesi yolu bilmek demek olan hüdâ (الْهُدَى) kökünden türemiştir. Bu kelime, üstünlük anlamı soyutlanmış bir ism-i tafdildir; zira yüzüstü kapanarak yürüyen kimsede hidayetten hiçbir nasip yoktur. Dolayısıyla bu, pek çok alimin görüşüne göre Yüce Allah'ın şu buyruğu kabilindendir:
قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ [يُوسُف: ٣٣] فِي قَوْلِ كثير من الْأَئِمَّة. وَمِثْلُ هَذَا لَا يَخْلُو مِنْ تَهَكُّمٍ أَوْ تَمْلِيحٍ بِحَسَبِ الْمَقَامِ.
Yûsuf Suresi [33]: { قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ } “Dedi ki: 'Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir'”. Bu tür ifadeler, makamına göre tehekküm (ince alay) veya temlîh (nükte/hoş ifade) barındırmaktan uzak değildir.
وَالسَّوِيُّ: الشَّدِيدُ الْاسْتِوَاءِ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ قَالَ تَعَالَى: أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا [مَرْيَم: ٤٣] . وَ (أَمْ) فِي قَوْلِهِ: أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا حَرْفُ عَطْفٍ وَهِيَ (أَمْ) الْمُعَادِلَةُ لِهَمْزَةِ
Seviyy (السَّوِيّ): Fâil anlamında faîl vezninde olup son derece düzgün/dik duran demektir. Nitekim Yüce Allah Meryem Suresi [43]: { أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا } “Seni dosdoğru bir yola ileteyim” buyurmuştur. { أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا } buyruğundaki { أَمْ } atıf harfidir ve istifham hemzesine muâdil olan
الْاسْتِفْهَامِ. وَ (مَنْ) الْأُولَى وَالثَّانِيَةُ فِي قَوْلِهِ: أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا أَوْ قَوْلِهِ: أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا مَوْصُولَتَانِ وَمَحْمَلَهُمَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُمَا فَرِيقُ الْمُؤْمِنِينَ وَفَرِيقُ الْمُشْرِكِينَ، وَقِيلَ: أُرِيدَ شَخْصٌ مُعَيَّنٌ أُرِيدَ بِالْأُولَى أَبُو جَهْلٍ، وَبِالثَّانِيَةِ النبيء ﷺ أَو أَبُو بَكْرٍ أَوْ حَمْزَةُ ﵄.
{ أَمْ }'dir. { أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا } ve { أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا } buyruklarındaki birinci ve ikinci { مَنْ } edatları ism-i mevsûldür ve bunlardan kastedilenin müminler topluluğu ile müşrikler topluluğu olduğu anlaşılır. Ayrıca belirli bir şahsın kastedildiği de söylenmiştir; birincisiyle Ebû Cehil, ikincisiyle ise Nebi ﷺ yahut Ebû Bekir veya Hamza radıyallâhu anhümâ kastedilmiştir.
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ٢٣]
[Mülk Suresi (67): Ayet 23]
قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً مَا تَشْكُرُونَ (٢٣)
{ قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً مَا تَشْكُرُونَ (٢٣) } “De ki: 'Sizi yaratan, size işitme duyusu, gözler ve gönüller veren O'dur. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!'”
هَذَا انْتِقَالٌ مِنْ تَوْجِيهِ اللَّهِ تَعَالَى الْخِطَابَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ لِلتَّبْصِيرِ بِالْحُجَجِ وَالدَّلَائِلِ وَمَا تَخَلَّلَ ذَلِكَ مِنَ الْوَعِيدِ أَوِ التَّهْدِيدِ إِلَى خِطَابِهِمْ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ ﷺ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ مَا سَيُذْكَرُ تَفَنُّنًا فِي الْبَيَانِ وَتَنْشِيطًا لِلْأَذْهَانِ حَتَّى كَأَنَّ الْكَلَامَ صَدَرَ مِنْ قَائِلَيْنِ وترفيعا لقدر نبيئه ﷺ بِإِعْطَائِهِ حَظًّا مِنَ التَّذْكِيرِ مَعَهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ [الدُّخان:
Bu, beyanda çeşitlilik sağlamak ve zihinleri canlandırmak amacıyla —sanki söz iki konuşandan çıkmış gibi— ve Resulü'nün ﷺ kadrini yüceltmek için Yüce Allah'ın Duhan Suresi [58]: { فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ } “Biz onu senin dilinle kolaylaştırdık” buyurduğu gibi Kendisiyle birlikte ona da tezkirden (öğüt vermekten) bir pay vermek üzere, Yüce Allah'ın hüccet ve delilleri kavratmak için müşriklere yönelttiği ve araya tehdit ile korkutmanın girdiği hitaptan, Resulü'nün ﷺ diliyle onlara az sonra zikredilecek olanları söylemesi şeklindeki hitaba geçiştir.
٥٨] .
[58].
وَالْانْتِقَالُ هُنَا إِلَى الْاسْتِدْلَالِ بِفُرُوعِ الْمَخْلُوقَاتِ بَعْدَ الْاسْتِدْلَالِ بِأُصُولِهَا، وَمِنَ الْاسْتِدْلَالِ بِفُرُوعِ أَعْرَاضِ الْإِنْسَانِ بَعْدَ أَصْلِهَا، فَمِنَ الْاسْتِدْلَالِ بِخَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْمَوْتِ وَالْحَيَاةِ، إِلَى الْاسْتِدْلَالِ بِخَلْقِ الْإِنْسَانِ وَمَدَارِكِهِ، وَقَدِ أُتْبِعَ الْأَمْرُ بِالْقَوْلِ بِخَمْسَةٍ مِثْلِهِ بِطَرِيقَةِ التَّكْرِيرِ بِدُونِ عَاطِفٍ اهْتِمَامًا بِمَا بَعْدَ كُلِّ أَمْرٍ مِنْ مَقَالَةٍ يُبَلِّغُهَا إِلَيْهِمُ الرَّسُولَ ﷺ قَالَ: هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ، الَخْ.
Buradaki geçiş; mahlukatın asıllarıyla delil getirdikten sonra onların teferruatıyla delil getirmeye, insanın temel özellikleriyle delil getirdikten sonra onların teferruatıyla delil getirmeye, yani göklerin, yerin, ölümün ve hayatın yaratılışıyla delil getirmekten insanın ve idrak melekelerinin yaratılışıyla delil getirmeye geçiştir. Resul'ün ﷺ onlara tebliğ edeceği her emirden sonraki söze verilen öneme binaen, { قُلْ } (De ki) emrinin peşinden atıf harfi olmaksızın tekrar yoluyla benzeri beş emir getirilmiştir: { هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ } “Sizi yaratan, size işitme duyusu ve gözler veren O'dur” ilâ âhir.
وَالضَّمِيرُ هُوَ إِلَى الرَّحْمنِ مِنْ قَوْلِهِ: مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ [الْملك: ٢٠] .
{ هُوَ } zamiri, Mülk Suresi [20]: { مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ } “Rahmân'dan başka” buyruğundaki { الرَّحْمنِ } lafzına aittir.
وَالْإِنْشَاءُ: الْإِيجَادُ.
İnşâ (الْإِنْشَاءُ): Yoktan var etmek (icad) demektir.
وَإِفْرَادُ السَّمْعَ لِأَنَّ أَصْلَهُ مُصْدَرٌ، أَيْ جعل لكم حاسة السَّمْعِ، وَأَمَّا الْأَبْصارَ فَهُوَ جَمْعُ الْبَصَرِ بِمَعْنَى الْعَيْنِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ وَجْهُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧] والْأَفْئِدَةَ الْقُلُوبُ، وَالْمُرَادُ بِهَا الْعُقُولُ، وَهُوَ إِطْلَاقٌ شَائِعٌ فِي اسْتِعْمَالِ الْعَرَبِ.
{ السَّمْعَ } kelimesinin tekil getirilmesi aslen masdar olmasındandır; yani 'size işitme duyusu kıldı' demektir. { الْأَبْصارَ } ise göz anlamındaki basar (الْبَصَر) kelimesinin çoğuludur. Bunun gerekçesi Bakara Suresi'nde [7] Yüce Allah'ın { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ } “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir; gözlerinin üzerinde de bir perde vardır” buyruğunda geçmişti. { الْأَفْئِدَةَ } ise kalplerdir ve bundan maksat akıllardır; bu da Arap dilinde yaygın bir kullanımdır.
وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ تَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَالْمُسْنَدِ فِي قَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ إِلَى آخِرِهِ قَصْرُ إِفْرَادٍ بِتَنْزِيلِ الْمُخَاطَبِينَ لِشِرْكِهِمْ مَنْزِلَةَ مَنْ يَعْتَقِدُ أَنَّ الْأَصْنَامَ شَارَكَتِ اللَّهَ فِي الْإِنْشَاءِ وَإِعْطَاءِ الْإِحْسَاسِ وَالْإِدْرَاكِ.
{ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ } “Sizi yaratan O'dur” cümlesinde müsnedün ileyh ile müsnedin marife kılınmasından anlaşılan hasr (kasr), kasr-ı ifrâddır; zira muhataplar şirk koşmaları sebebiyle, putların yaratmada, his ve idrak bahşetmede Allah'a ortak olduğuna inanan kimseler konumuna indirilmişlerdir.
وقَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ، أَيْ أَنْعَمَ عَلَيْكُمْ بِهَذِهِ النِّعَمِ فِي
{ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ } “Ne kadar da az şükrediyorsunuz!” ifadesi muhatap zamirinden haldir; yani
حَالِ إِهْمَالِكُمْ شُكْرَهَا.
onların şükrünü terk ettiğiniz halde bu nimetleri size lütfetti.
وَمَا مَصْدَرِيَّةٌ وَالْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ فِي مَوْضِعِ فَاعِلِ قَلِيلًا لِاعْتِمَادِ قَلِيلًا عَلَى صَاحِبِ حَالٍ. وقَلِيلًا صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ.
{ مَا } masdariyyedir ve tevil edilen masdar, { قَلِيلًا } kelimesinin sahib-i hale dayanması sebebiyle { قَلِيلًا } kelimesinin fâili konumundadır. { قَلِيلًا } ise sıfat-ı müşebbehedir.
وَقَدِ اسْتُعْمِلَ قَلِيلًا فِي مَعْنَى النَّفْيِ وَالْعَدَمِ، وَهَذَا الْإِطْلَاقٌ مِنْ ضُرُوبِ الْكِنَايَةِ وَالْاقْتِصَادِ فِي الْحُكْمِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّمْلِيحِ وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ فِي [الْبَقَرَةِ: ٨٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٥٥] ، وَتَقُولُ الْعَرَبُ:
{ قَلِيلًا } kelimesi nefy (olumsuzluk) ve adem (yokluk) anlamında kullanılmıştır. Bu kullanım kinaye türlerinden olup temlîh (zarif ve nükteli anlatım) yoluyla hükümde itidal sağlamaktır. Bu husus daha önce Bakara Suresi [88]: { فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ } “Onlar pek az inanırlar” ve Nisâ Suresi [155]: { فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “Pek azı müstesna inanmazlar” buyruklarında geçmişti. Nitekim Araplar şöyle der:
هَذِهِ أَرْضٌ قَلما تنْبت.
«Bu, nâdiren bitki bitiren bir arazidir.»
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ٢٤]
[Mülk Suresi (67), Ayet 24]
قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ
{ قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “De ki: 'Sizi yeryüzünde yaratıp yayan O'dur ve ancak O'nun huzurunda toplanacaksınız.'”
(٢٤)
(24)
إِعَادَةُ فِعْلِ قُلْ مِنْ قَبِيلِ التَّكْرِيرِ الْمُشْعِرِ بِالْاهْتِمَامِ بِالْغَرَضِ الْمَسُوقَةِ فِيهِ تِلْكَ الْأَقْوَالِ.
{ قُلْ } fiilinin tekrar edilmesi, bu sözlerin kendisi için sevk edildiği maksada verilen önemi hissettiren bir tekrirdir.
وَالذَّرْءُ: الْإِكْثَارُ مِنَ الْمَوْجُودِ، فَهَذَا أَخَصُّ مِنْ قَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ [الْملك:
Zer' (الذَّرْءُ); mevcudatı çoğaltmak demektir. Bu bakımdan Mülk Suresi [23]: { هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ } ifadesinden daha özeldir;
٢٣] أَيْ هُوَ الَّذِي كَثَرَّكُمْ عَلَى الْأَرْضِ كَقَوْلِهِ: هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها [هود: ٦١] أَيْ أَعْمَرَكُمْ إِيَّاهَا.
[23] yani 'Sizi yeryüzünde çoğaltan O'dur.' Bu, Hûd Suresi [61]: { هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها } “O sizi yeryüzünden yarattı ve sizi orada imar edici kıldı” yani 'sizi orayı imar eden kimseler yaptı' buyruğu gibidir.
وَالْقَوْلُ فِي صِيغَةِ الْقَصْرِ فِي قَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ. مِثْلُ الْقَوْلِ فِي قَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ [الْملك: ٢٣] الْآيَةَ.
{ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ } buyruğundaki hasr kalıbına dair açıklama, Mülk Suresi [23]. ayetteki { هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ } buyruğundaki gibidir.
وَقَوْلُهُ: وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ أَيْ بَعْدَ أَنْ أَكْثَرَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَهُوَ يُزِيلُكُمْ بِمَوْتِ الْأَجْيَالِ فَكُنِّيَ عَنِ الْمَوْتِ بِالْحَشْرِ لِأَنَّهُمْ قَدْ عَلِمُواْ أَنَّ الْحَشْرَ الَّذِي أُنْذِرُواْ بِهِ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ الْبَعْثِ وَالْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ، فَالْكِنَايَةُ عَنِ الْمَوْتِ بِالْحَشْرِ بِمَرْتَبَتَيْنِ مِنَ الْمُلَازَمَةِ، وَقَدْ أُدْمِجَ فِي ذَلِكَ تَذْكِيرُهُمْ بِالْمَوْتِ الَّذِي قَدْ عَلِمُوا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْهُ، وَإِنْذَارُهُمْ بِالْبَعْثِ وَالْحَشْرِ.
{ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Ve O'nun huzurunda toplanacaksınız” buyruğu; yani 'sizi yeryüzünde çoğalttıktan sonra, nesillerin ölümüyle sizi ortadan kaldıracaktır' demektir. Ölümden haşr ile kinaye yapılmıştır; zira onlar, kendilerine vadedilen/uyarıldıkları haşrin ancak ba's (yeniden diriliş) sonrasında, ba'sin de ölümden sonra olacağını bilmekteydiler. Dolayısıyla ölümden haşr ile kinaye yapılması, iki dereceli bir mülazemet (gereklilik) iledir. Bunda, kaçınılmaz olduğunu bildikleri ölümün kendilerine hatırlatılması ile ba's ve haşr ile uyarılmaları birlikte mezcedilmiştir.
فَتَقْدِيمُ الْمَعْمُولِ فِي وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ لِلْاهْتِمَامِ وَالرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ، وَلَيْسَ لِلْاخْتِصَاصِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُواْ يَدَّعُونَ الْحَشْرَ أَصْلًا فَضْلًا عَنْ أَنْ يَدَّعُوهُ لغير الله.
{ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } buyruğunda mef'ûlün öne alınması, ihtimam ve fâsıla uyumu içindir; ihtisâs (yalnızlık/tahsis) için değildir. Zira onlar zaten haşri kökten inkâr ediyorlardı, nerede kaldı ki onu Allah'tan başkasına nispet etsinler.
[٢٥- ٢٦]
[25- 26]
[سُورَة الْملك (٦٧) : الْآيَات ٢٥ إِلَى ٢٦]
[Mülk Suresi (67), Ayetler 25-26]
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٥) قُلْ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٢٦)
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } (25) “Ve derler ki: 'Eğer doğru söylüyorsanız bu vaad ne zaman?'” { قُلْ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ } (26) “De ki: 'O bilgi ancak Allah katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.'”
لَمَّا لَمْ تَكُنْ لَهُمْ مُعَارَضَةٌ لِلْحُجَّةِ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ [الْملك: ٢٣] إِلَى
Mülk Suresi [23]: { هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ } buyruğundan
هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ [الْملك: ٢٤] انْحَصَرَ عِنَادُهُمْ فِي مَضْمُونِ قَوْلِهِ: وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ [الْملك: ٢٤] فَإِنَّهُمْ قَدْ جَحَدُوا الْبَعْثَ وَأَعْلَنُواْ بِجَحْدِهِ وَتَعَجَّبُواْ مِنْ إِنْذَارِ الْقُرْآنِ بِهِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ [سبأ: ٨٧] وَكَانُواْ يَقُولُونَ: مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [سبأ: ٢٩] وَاسْتَمَرُّواْ عَلَى قَوْلِهِ، فَلِذَلِكَ حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ الْمُقْتَضِيَةِ لِلتَّكْرِيرِ.
Mülk Suresi [24]: { هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ } buyruğuna kadar [yer alan] delile karşı koyamayacaklarını anlayınca inatları, Mülk Suresi [24]: { وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } buyruğunun içeriğine kilitlendi. Zira onlar yeniden dirilmeyi inkâr etmişler, bunu açıkça ilan etmişler ve Kur'an'ın bu konudaki uyarısına hayret etmişlerdi. Birbirlerine şöyle diyorlardı: Sebe Suresi [7-8]: { هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ } “Size, parçalanıp paramparça olduğunuz zaman kesinlikle yeni bir yaratılış içinde olacağınızı haber veren bir adamı gösterelim mi? Allah'a karşı yalan mı uydurdu, yoksa onda bir delilik mi var?” Ve Sebe Suresi [29]: { مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söylüyorsanız bu vaad ne zaman?” demekteydiler ve bu sözlerinde ısrar ettiler. İşte bu sebeple Allah, onların bu durumunu süreklilik ve tekrar ifade eden muzâri sîgasıyla nakletmiştir.
والْوَعْدُ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى اسْمِ الْمَفْعُولِ، أَيْ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ فَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْحَشْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ [الْملك: ٢٤] فَالْإِشَارَةُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: هذَا ظَاهِرَةٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ وَعْدٌ آخَرَ بِنَصْرِ الْمُسْلِمِينَ، فَالْإِشَارَةُ إِلَى وَعِيدٍ سَمِعُوهُ.
{ الْوَعْدُ } kelimesi ism-i mef'ûl anlamında bir masdardır; yani 'vadedilen şey ne zaman?' demektir. Bundan maksadın, Mülk Suresi [24]: { وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } buyruğundan anlaşılan haşr olması caizdir; bu takdirde { هذَا } lafzıyla ona işaret edilmesi açıktır. Ya da bununla Müslümanlara yönelik başka bir zafer vaadinin kastedilmiş olması da caizdir ki bu takdirde işaret, işittikleri bir tehdidedir.
وَالْاسْتِفْهَامُ بِقَوْلِهِمْ: مَتى هذَا الْوَعْدُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهَكُّمِ لِأَنَّ مِنْ عَادَتِهِمْ أَنْ يَسْتَهْزِئُواْ بِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ [الْإِسْرَاء: ٥١] وَأَتَوْا بِلَفْظِ الْوَعْدُ اسْتِنْجَازًا لَهُ لِأَنَّ شَأْنَ الْوَعْدِ الْوَفَاءُ.
{ مَتى هذَا الْوَعْدُ } sözlerindeki soru alay yolludur; zira onların âdeti bununla eğlenmekti. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: İsrâ Suresi [51]: { فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ } “'Bizi kim yeniden diriltecek?' diyecekler. De ki: 'Sizi ilk defa yaratan!' Bunun üzerine sana başlarını sallayacaklar ve 'Ne zaman o?' diyecekler.” Vaadin gereğinin ifa edilmesini istemek amacıyla { الْوَعْدُ } lafzını kullanmışlardır; çünkü vaadin şanı yerine getirilmesidir.
وَضَمِيرُ الْخِطَابِ فِي: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ لِأَنَّهُمْ يَلْهَجُونَ بِإِنْذَارِهِمْ بِيَوْمِ الْحَشْرِ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي سُورَةِ سَبَإٍ.
{ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } buyruğundaki hitap zamiri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlaradır; zira onlar müşrikleri sürekli haşr günüyle uyarmaktaydılar. Bunun benzeri daha önce Sebe Suresi'nde geçmişti.
وَأَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِأَنْ يُجِيبَ سُؤَالَهُمْ بِجُمْلَةٍ عَلَى خِلَافِ مُرَادِهِمْ بَلْ عَلَى ظَاهِرِ الْاسْتِفْهَامِ عَنْ وَقْتِ الْوَعْدِ عَلَى طَرِيقَةِ الْأُسْلُوبِ الْحَكِيمِ، بِأَنَّ وَقْتَ هَذَا الْوَعْدِ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ، فَقَوْلُهُ: قُلْ هُنَا أَمْرٌ بِقَوْلٍ يَخْتَصُّ بِجَوَابِ كَلَامِهِمْ وَفُصِلَ دون عطف بجريان الْمَقُولَ فِي سِيَاقِ الْمُحَاوَرَةِ، وَلَمْ يُعْطَفْ فِعْلُ قُلْ بِالْفَاءِ جَرْيًا عَلَى سُنَنِ أَمْثَالِهِ الْوَاقِعَةِ فِي الْمُجَاوَبَةِ وَالْمُحَاوَرَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي نَظَائِرِهِ الْكَثِيرَةِ وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] .
Allah, Elçisi'ne onların bu sorusuna maksatlarının hilafına, bilakis üslûb-ı hakîm yoluyla vaadin vaktine dair sorunun zahirine göre cevap vermesini ve bu vaadin vaktini Allah'tan başkasının bilemeyeceğini bildirmesini emretmiştir. Buradaki { قُلْ } emri, onların sözlerine mahsus bir cevap verme buyruğudur. Söz konusu söz bir diyalog bağlamında cereyan ettiği için atıfsız (fasıl ile) getirilmiştir; nitekim { قُلْ } fiili, daha önce pek çok benzerinde ve Bakara Suresi [30]: { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } ayetinde geçtiği gibi, karşılıklı konuşma ve cevaplaşmalarda vaki olan benzerlerinin usulüne uygun olarak 'fa' ile atfedilmemiştir.
وَلَامُ التَّعْرِيفِ فِي الْعِلْمُ لِلْعَهْدِ، أَيِ الْعِلْمُ بِوَقْتِ هَذَا الْوَعْدِ. وَهَذِهِ هِيَ الْلَّامُ الَّتِي تُسَمَّى عِوَضًا عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، وَهَذَا قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ.
{ الْعِلْمُ } kelimesindeki belirlilik takısı (lâm-ı tarif) ahd içindir; yani 'bu vaadin vaktine dair bilgi' demektir. Bu, muzafun ileyhin yerine geçen lâm (lâm-ı ivaz) olarak adlandırılan takıdır ve bu bir hakiki hasrdır.
وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيْ مَا أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ بِوُقُوعِ هَذَا الْوَعْدِ لَا أَتَجَاوَزُ ذَلِكَ إِلَى كَوْنِي عَالِمًا بِوَقْتِهِ.
{ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ } ifadesi izâfî hasrdır; yani 'Ben ancak bu vaadin gerçekleşeceğini bildiren bir uyarıcıyım; bunu aşıp da vaktini bilme konumuna geçmem' demektir.
وَالْمُبِينُ: اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَبَانَ الْمُتَعَدِّي، أَيْ مُبَيِّنٌ لِمَا أمرت بتبليغه.
Mübîn (الْمُبِينُ); geçişli olan ebâne (أَبَانَ) fiilinin ism-i fâilidir; yani tebliğ etmekle emrolunduğum şeyi açıklayan [demektir].
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ٢٧]
[Mülk Suresi (67), Ayet 27]
فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَقِيلَ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ (٢٧)
{ فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَقِيلَ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ } (27) “Onu yakından gördüklerinde inkâr edenlerin yüzleri kararıp kötüleşti ve 'İşte iddia edip durduğunuz şey budur!' denildi.”
(لَمَّا) حَرْفُ تَوْقِيتٍ، أَيْ سِيئَتْ وُجُوهُهُمْ فِي وَقْتِ رُؤْيَتِهِمُ الْوَعْدَ.
{ لَمَّا } zaman bildiren bir edattır; yani vaadi gördükleri anda yüzleri kötüleşti.
وَالْفَاءُ فَصِيحَةٌ لِأَنَّهَا اقْتَضَتْ جُمْلَةً مَحْذُوفَةً تَقْدِيرُهَا: فَحَلَّ بِهِمُ الْوَعْدُ فَلَمَّا رَأَوْهُ إِلَخْ، أَي رَأَوْا الْمَوْعُود بِهِ.
Baştaki fâ harfi fashadır; zira takdiri 'vaad başlarına geldi ve onu gördüklerinde...' şeklinde olan mahzuf bir cümleyi gerektirir; yani vadedilen şeyi gördüklerinde.
وَفُعِلَ رَأَوْهُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَجِيءَ بِهِ بِصِيغَةِ الْمَاضِي لِشَبَهِهِ بِالْمَاضِي فِي تَحَقُّقِ الْوُقُوعِ مِثْلُ أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النَّحْل: ١] لِأَنَّهُ صَادِرٌ عَمَّنْ لَا إِخْلَافَ فِي أَخْبَارِهِ فَإِنَّ
{ رَأَوْهُ } fiili gelecek zaman anlamında kullanılmıştır. Nahl Suresi [1]: { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } buyruğunda olduğu gibi, vuku bulmasının kesinliği bakımından geçmişe benzediği için mazi sîgasıyla getirilmiştir; zira haberlerinde asla hilaf bulunmayan [Allah]'tan sâdır olmuştur. Çünkü
هَذَا الْوَعْدَ لَمْ يَكُنْ قَدْ حَصَلَ حِينَ نُزُولِ الْآيَةِ بِمَكَّةَ سَوَاءٌ أُرِيدَ بِالْوَعْدِ الْوَعْدُ بِالْبَعْثِ كَمَا هُوَ مُقْتَضَى السِّيَاقِ أَمْ أُرِيدَ بِهِ وَعْدُ النَّصْرِ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ [الْملك: ٢٥] فَإِنَّهُ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ يَقُولُونَهُ فِي الْحَالِ وَأَنَّ الْوَعْدَ غَيْرُ حَاصِلٍ حِينَ قَوْلِهِمْ لِأَنَّهُمْ يَسْأَلُونَ عَنْهُ بِ مَتى.
bu vaad, ayet Mekke'de indiği sırada henüz gerçekleşmemişti; ister siyakın gerektirdiği üzere vaadden maksat ba's vaadi olsun, isterse Mülk Suresi [25]: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ } karinesiyle zafer vaadi olsun. Zira bu ifade, onların bunu o anda söylediklerini ve söyledikleri sırada vaadin henüz gerçekleşmediğini gerektirir; çünkü onlar bunun vaktini { مَتى } ile sormaktadırlar.
وَنَظِيرُ هَذَا الْاسْتِعْمَالِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٤١] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٨٩] إِذْ جَمَعَ فِي الْآيَتَيْنِ بَيْنَ فِعْلِ نَبْعَثُ مُضَارِعًا وَفِعْلِ جِئْنا مَاضِيًا.
Bu kullanımın benzeri, Nisâ Suresi [41]: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunlara şahit kıldığımız zaman durumları nasıl olacak?” ve Nahl Suresi [89]: { وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ } “O gün her ümmetin içinden kendilerine bir şahit göndereceğiz; seni de bunlara şahit getireceğiz” buyruklarıdır; zira iki ayette de muzâri olan { نَبْعَثُ } fiili ile mazi olan { جِئْنا } fiili bir arada kullanılmıştır.
وَأَصْلُ الْمَعْنَى: فَإِذَا يَرَوْنَهُ تُسَاءُ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَخْ، فَعَدَلَ عَنْ ذَلِكَ إِلَى صَوْغِ الْوَعِيدِ فِي صُورَةِ الْإِخْبَارِ عَنْ أَمْرٍ وَقَعَ فَجِيءَ بِالْأَفْعَالِ الْمَاضِيَةِ.
Asıl mana: 'Onu gördükleri zaman inkâr edenlerin yüzleri kararır/kötüleşir...' şeklindedir. Ancak bundan vazgeçilerek tehdit, gerçekleşmiş bir olayı haber verme kalıbına dökülmüş ve mazi fiiller getirilmiştir.
وَضَمِيرُ رَأَوْهُ عَائِدٌ إِلَى الْوَعْدُ [الْملك: ٢٥] بِمَعْنَى: رَأَوُا الْمَوْعُودَ بِهِ.
{ رَأَوْهُ } kelimesindeki zamir, Mülk Suresi [25]: { الْوَعْدُ } lafzına aittir; yani 'vadedilen şeyi gördüklerinde' demektir.
وَالزُّلْفَةُ بِضَمِّ الزَّايِ: اسْمُ مَصْدَرِ زَلَفَ إِذَا قَرُبَ وَهُوَ مِنْ بَابِ تَعِبَ. وَهَذَا إِخْبَارٌ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ، أَيْ رَأَوْهُ شَدِيدَ الْقُرْبِ مِنْهُمْ، أَيْ أَخَذَ يَنَالُهُمْ.
Zülfe (الزُّلْفَةُ) zâ harfinin ötresiyle: Yaklaştı anlamındaki 'zelefe' fiilinin ism-i masdarıdır ve 'te'ibe' babındandır. Bu, mübalağa amacıyla masdarla haber vermektir; yani onu kendilerine son derece yaklaşmış, kendilerini yakalamaya başlamış olarak gördüklerinde [demektir].
وسِيئَتْ بُنِيَ لِلنَّائِبِ، أَيْ سَاءَ وُجُوهَهُمْ ذَلِكَ الْوَعْدُ بِمَعْنَى الْمَوْعُودِ. وَأُسْنِدَ حُصُولُ السُّوءِ إِلَى الْوُجُوهِ لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى كلحت، أَي لِأَنَّهُ سُوءٍ شَدِيدٍ تَظْهَرُ آثَارُ الْانْفِعَالِ مِنْهُ عَلَى الْوُجُوهِ، كَمَا أُسْنِدَ الْخَوْفُ إِلَى الْأَعْيُنِ فِي قَوْلِ الْأَعْشَى:
{ سِيئَتْ } meçhul (nâib-i fâile mebni) kılınmıştır; yani 'o vaad -vadedilen şey anlamında- onların yüzlerini kötüleştirdi/kararttı.' Kötülüğün oluşumu yüzlere nispet edilmiştir; zira yüzün asılması, kararması (kelehat) anlamını tazammun etmektedir; yani yüzlerde tepkisinin izleri beliren şiddetli bir kötülüktür. Tıpkı el-A'şâ'nın şu beytinde korkunun gözlere isnat edilmesi gibi:
وَأَقْدِمُ إِذَا مَا أَعْيُنُ النَّاسِ تَفْرَقُ وَقِيلَ أَيْ لَهُمْ.
«İnsanların gözleri korkudan titrediğinde ben ileri atılırım.» { وَقِيلَ } ise 'onlara denildi' demektir.
وتَدَّعُونَ بِتَشْدِيدِ الدَّالِ مُضَارِعُ ادَّعَى. وَقَدْ حُذِفَ مَفْعُولُهُ لِظُهُورِهِ مِنْ قَوْلِهِ:
{ تَدَّعُونَ } dâl harfinin şeddesiyle 'idde'â' fiilinin muzârisidir. Mef'ûlü, şu buyruktan açıkça anlaşıldığı için hazfedilmiştir:
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [الْملك: ٢٥] ، أَيْ تَدَّعُونَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ.
Mülk Suresi [25]: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söylüyorsanız bu vaad ne zaman?”; yani 'olmayacağını iddia ettiğiniz şey' demektir.
وبِهِ مُتَعَلِّقٌ بِ تَدَّعُونَ لِأَنَّهُ ضُمِّنَ مَعْنَى «تُكَذِّبُونَ» فَإِنَّهُ إِذَا ضُمِّنَ عَامِلٌ مَعْنَى عَامِلٍ آخَرَ يُحْذَفُ مَعْمُولُ الْعَامِلِ الْمَذْكُورِ وَيُذْكَرُ مَعْمُولُ ضِمْنِهِ لِيَدُلَّ الْمَذْكُورُ عَلَى الْمَحْذُوفِ. وَذَلِكَ ضَرْبٌ مِنَ الْإِيجَازِ.
{ بِهِ } ifadesi { تَدَّعُونَ } fiiline müteallıktır; zira o 'yalanlıyorsunuz' (tükezzibûn) anlamını tazammun etmiştir. Nitekim bir âmil başka bir âmilin anlamını tazammun ettiğinde, zikredilen âmilin ma'mûlü hazfedilir ve zımnındaki anlamın ma'mûlü zikredilir ki zikredilen, hazfedilene delalet etsin. Bu da bir tür veciz anlatımdır (îcâz).
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى الْعَامِلِ لِلْاهْتِمَامِ بِإِخْطَارِهِ وَلِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ. وَالْقَائِلُ لَهُمْ
Mecrûrun âmilden önce getirilmesi, onun hatıra getirilmesine verilen önemden ve fâsıla uyumunu gözetmekten ötürüdür. Onlara
هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ مَلَائِكَةُ الْمَحْشَرِ أَوْ خَزَنَةُ جَهَنَّمَ، فَعَدَلَ عَنْ تَعْيِينِ الْقَائِلِ، إِذِ الْمَقْصُودُ الْمَقُولُ دُونَ الْقَائِلِ فَحَذْفُ الْقَائِلِ مِنَ الْإِيجَازِ.
{ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ } “İşte iddia edip durduğunuz şey budur!” diyenler mahşer melekleri veya cehennem bekçileridir. Söyleyenin kim olduğunu tayin etmekten vazgeçilmiştir; zira asıl maksat söyleyenden ziyade söylenen sözdür; bu sebeple söyleyenin hazfedilmesi vecizliktendir.
وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ تَعْرِيفِ جُزْأَيِ الْإِسْنَادِ تَعْرِيضٌ بِهِمْ بِأَنَّهُمْ مِنْ شِدَّةِ جُحُودِهِمْ بِمَنْزِلَةِ مَنْ إِذَا رَأَوُا الْوَعْدَ حَسِبُوهُ شَيْئًا آخَرَ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قالُوا هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا [الْأَحْقَاف: ٢٤] .
İsnadın iki cüzünün marife olmasından anlaşılan hasr, onların aşırı inkârları sebebiyle, vaadi gördüklerinde onu başka bir şey sanacakları durumunda olduklarına bir tarizdir; tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: Ahkâf Suresi [24]: { فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قالُوا هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا } “Onu vadilerine doğru gelen bir bulut şeklinde gördüklerinde: 'Bu bize yağmur yağdıracak bir buluttur' dediler.”
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ سِيئَتْ بِكَسْرَةِ السِّينِ خَالِصَةً، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ بِإِشْمَامِ الْكَسْرَةِ ضَمَّةً، وَهُمَا لُغَتَانِ فِي فَاءِ كُلِّ ثُلَاثِيٍّ مُعْتَلِ الْعَيْنِ إِذَا بُنِيَ لِلْمَجْهُولِ.
Cumhûr { سِيئَتْ } kelimesini sîn harfinin halis kesresiyle okumuştur. İbn Âmir ve Kisâî ise kesreyi zammeye işmâm ederek okumuşlardır. Bunlar, meçhul yapıldığında aynü'l-fiili illetli olan her sülâsî fiilin fâü'l-fiilinde geçerli iki lehçedir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تَدَّعُونَ بِفَتْحِ الدَّالِ الْمُشَدَّدَةِ وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ بِسُكُونِ الدَّالِ مِنَ الدُّعَاءِ، أَيِ الَّذِي كُنْتُمْ تَدْعُونَ اللَّهَ أَنْ يُصِيبَكُمْ بِهِ تَهَكُّمًا وَعِنَادًا كَمَا قَالُوا فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الْأَنْفَال: ٣٢] .
Cumhûr { تَدَّعُونَ } lafzını şeddeli dâl harfinin fethasıyla okumuştur. Ya'kûb ise duâ kökünden dâl harfinin sükûnuyla [ted'ûne şeklinde] okumuştur; yani 'Alay ve inatla başınıza gelmesi için Allah'a yalvarıp durduğunuz şey' demektir; nitekim Enfâl Suresi [32]'de: { فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Gökten üzerimize taş yağdır yahut bize acı bir azap getir!” demişlerdi.
[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ٢٨]
[Mülk Suresi (67), Ayet 28]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَهْلَكَنِيَ اللَّهُ وَمَنْ مَعِيَ أَوْ رَحِمَنا فَمَنْ يُجِيرُ الْكافِرِينَ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ (٢٨)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَهْلَكَنِيَ اللَّهُ وَمَنْ مَعِيَ أَوْ رَحِمَنا فَمَنْ يُجِيرُ الْكافِرِينَ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } (28) “De ki: 'Söyleyin bakalım, eğer Allah beni ve benimle beraber olanları helak etse yahut bize merhamet etse, inkârcıları elem verici bir azaptan kim kurtarabilir?'”
هَذَا تَكْرِيرٌ ثَان لفعل قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ [الْملك: ٢٣] .
Bu, Mülk Suresi [23]. ayetteki { قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ } “De ki: 'Sizi yaratan O'dur'” fiilinin ikinci bir tekrarıdır.
كَانَ مِنْ بَذَاءَةِ الْمُشْرِكِينَ أَنْ يَجْهَرُوا بِتَمَنِّي هَلَاكِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهَلَاكِ مَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَقَدْ حَكَى الْقُرْآنُ عَنْهُمْ أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ [الطّور: ٣٠] وَحُكِيَ عَنْ بَعْضِهِمْ وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ [التَّوْبَة: ٩٨] ، وَكَانُوا يَتَآمَرُونَ عَلَى قَتْلِهِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ [الْأَنْفَال: ٣٠] ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ بِأَنْ يُعَرِّفَهُمْ حَقِيقَةً تَدْحَضُ أَمَانِيِّهِمْ، وَهِيَ أَنَّ مَوْتَ أَحَدٍ أَوْ حَيَاتَهُ لَا يُغْنِي عَنْ غَيْرِهِ مَا جَرَّهُ إِلَيْهِ عَمَلُهُ، وَقَدْ جَرَّتْ إِلَيْهِمْ أَعْمَالُهُمْ غَضَبَ اللَّهِ وَوَعِيدَهُ فَهُوَ نَائِلُهُمْ حَيِيَ الرَّسُولُ ﷺ أَوْ بَادَرَهُ الْمَنُونُ،
Müşriklerin edepsizliklerinden biri de Allah Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki Müslümanların helak olmasını açıktan temenni etmeleriydi. Kur'an onların bu durumunu şöyle nakletmiştir: Tûr Suresi [30]: { أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ } “Yoksa onlar: 'O bir şairdir; onun zamanın felaketlerine uğramasını bekliyoruz' mu diyorlar?” ve bazılarından şöyle nakledilmiştir: Tevbe Suresi [98]: { وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ } “Ve sizin başınıza belaların gelmesini gözetir.” Ayrıca onu öldürmek için planlar yapıyorlardı. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Enfâl Suresi [30]: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ } “Hani o inkâr edenler seni bağlayıp tutmak veya seni öldürmek için tuzak kuruyorlardı.” Bunun üzerine Allah, Peygamber'e onların temennilerini boşa çıkaracak bir gerçeği kendilerine bildirmesini emretti: Bir kimsenin ölümü veya yaşaması, bir başkasının amelinin getirdiği sonuçları ondan savamaz. Oysa onların amelleri Allah'ın gazabını ve tehdidini üzerlerine çekmiştir; Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem yaşasa da ecel onu yakalasa da o azap onlara mutlaka ulaşacaktır.
قَالَ تَعَالَى: فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ [الزخرف: ٤١، ٤٢] وَقَالَ: وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٣٤] وَقَالَ: إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ [الزمر: ٣٠] أَيِ الْمُشْرِكِينَ، وَقَدْ تَكَرَّرَ هَذَا الْمَعْنَى وَمَا يُقَارِبُهُ فِي الْقُرْآنِ، وَيُنْسَبُ إِلَى الشَّافِعِيِّ:
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Zuhruf Suresi [41-42]: { فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ } “Ya biz seni alıp götürsek bile yine de onlardan intikam alırız. Yahut onlara vaat ettiğimiz şeyi sana gösteririz; çünkü bizim onlara gücümüz yeter.” ve şöyle buyurmuştur: Enbiyâ Suresi [34]: { وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ } “Senden önce de hiçbir insana ebedîlik vermedik. Şimdi sen ölürsen onlar baki mi kalacaklar?” ve şöyle buyurmuştur: Zümer Suresi [30]: { إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ } “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler.” Yani müşrikler de ölecektir. Bu mana ve buna yakın manalar Kur'an'da tekrarlanmıştır. Şâfiî'ye nispet edilen bir şiirde de şöyle denilmiştir:
تَمَنَّى رِجَالٌ أَنْ أَمُوتَ فَإِنْ أَمُتْ ... فَتِلْكَ سَبِيلٌ لَسْتُ فِيهَا بِأَوْحَدِ
“Bir adamlar topluluğu ölmemi temenni etti; eğer ölürsem, ... bu öyle bir yoldur ki onda tek başıma değilim.”
فَقَدْ يَكُونُ نُزُولُ هَذِهِ الْآيَاتِ السَّابِقَةِ صَادَفَ مَقَالَةً مِنْ مَقَالَاتِهِمْ هَذِهِ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي أَثْنَائِهَا وَقَدْ يَكُونُ نُزُولُهَا لِمُنَاسَبَةِ حِكَايَةِ قَوْلِهِمْ: مَتى هذَا الْوَعْدُ [الْملك: ٢٥] بِأَنْ قَارَنَهُ كَلَامٌ بَذِيءٌ مِثْلُ أَنْ يَقُولُوا: أَبْعَدَ هَلَاكِكَ يَأْتِي الْوَعْدُ.
Bu önceki ayetlerin inişi, onların bu tür sözlerinden birine denk gelmiş ve ayet bu esnada inmiş olabilir. Yahut inişi, Mülk Suresi [25]. ayetteki: { مَتى هذَا الْوَعْدُ } “Bu vaat ne zaman?” sözlerinin nakledilmesi münasebetiyle olmuş olabilir; zira bu söze: “Vaat senin helakinden sonra mı gelecek?” demeleri gibi çirkin bir lakırdı eşlik etmiş olabilir.
وَالْإِهْلَاكُ: الْإِمَاتَةُ، وَمُقَابَلَةُ أَهْلَكَنِيَ بِ رَحِمَنا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ: أَوْ رَحِمْنَا بِالْحَيَاةِ، فَيُفِيدُ أَنَّ الْحَيَاةَ رَحْمَةٌ، وَأَنَّ تَأْخِيرَ الْأَجَلَ مِنَ النِّعَمِ، وَإِنَّمَا لَمْ يُؤَخِّرِ اللَّهُ أَجْلَ نَبِيئَهِ ﷺ مَعَ أَنَّهُ أَشْرَفُ الرُّسُلِ لِحِكَمٍ أَرَادَهَا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ
İhlak (إِهْلَاك), öldürmek demektir. { أَهْلَكَنِيَ } fiilinin { رَحِمَنا } ile karşılıklı getirilmesi, kastedilenin “yahut bizi yaşatarak merhamet etse” manası olduğuna delalet eder. Bu da hayatın bir rahmet, ecelin ertelenmesinin de nimetlerden biri olduğunu ifade eder. Allah'ın, elçilerin en şereflisi olmasına rağmen Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem ecelini ertelememesi ise, murad ettiği birtakım hikmetlerden dolayıdır; nitekim şu hadis de buna delalet etmektedir:
قَوْلُهُ: «حَيَاتِي خَيْرٌ لَكُمْ وَمَوْتِي خَيْرٌ لَكُمْ»
O'nun: “Hayatım sizin için hayırdır, ölümüm de sizin için hayırdır” sözü.
، وَلَعَلَّ حِكْمَةَ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ أَكْمَلَ الدِّينَ الَّذِي أَرَادَ إِبْلَاغَهُ فَكَانَ إِكْمَالُهُ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ مِنْ سَنَةِ ثَلَاثٍ وَعِشْرِينَ مِنَ الْبَعْثَةِ، وَكَانَ اسْتِمْرَارُ نُزُولِ الْوَحْيِ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ خِصِّيصِيَّةً خَصَّهُ اللَّهُ بِهَا مِنْ بَيْنِ الْأَنْبِيَاءِ، فَلَمَّا أَتَمَّ اللَّهُ دِينَهُ رَبَا بِرَسُولِهِ ﷺ أَنْ يَبْقَى غَيْرَ مُتَّصِلٍ بِنُزُولِ الْوَحْيِ فَنَقَلَهُ اللَّهُ إِلَى الِاتِّصَالِ بِالرَّفِيقِ الْأَعْلَى مُبَاشَرَةً بِلَا وَاسِطَةٍ، وَقَدْ أَشَارَتْ إِلَى هَذَا سُورَةُ إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ مِنْ قَوْلِهِ: وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ [النَّصْر: ١- ٣] . وَلِلَّهِ دَرُّ عَبَدِ بَنِيِ الْحَسْحَاسِ فِي عَبْرَتِهِ بقوله:
Bunun hikmeti muhtemelen şudur: Allah tebliğ edilmesini murad ettiği dini kemale erdirmiştir; dinin kemale ermesi de bi'setin yirmi üçüncü senesindeki Hacc-ı Ekber gününde gerçekleşmiştir. Vahyin inişinin kesintisiz sürmesi, Allah'ın peygamberler arasından Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem tahsis ettiği hususi bir mazhariyetti. Allah dinini tamamlayınca, Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem vahyin inişiyle irtibatı kesilmiş bir halde kalmasını uygun görmemiş, bu yüzden onu vasıtasız olarak doğrudan Refîk-i Âlâ ile irtibata intikal ettirmiştir. Nasr Suresi'nde [1-3]: { وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ } “Ve insanların akın akın Allah'ın dinine girdiklerini gördüğünde, Rabbini överek tesbih et ve O'ndan bağışlanma dile” buyruğuyla buna işaret edilmiştir. Beni'l-Hashâs'ın kölesi [Suhaym], şu ibretli sözünde ne güzel söylemiştir:
رَأَيْت لمنايا لَمْ يَدَعْنَ مُحَمَّدًا ... وَلَا بَاقِيًا إِلَّا لَهُ الْمَوْتُ مُرْصَدًا
“Gördüm ki eceller Muhammed'i bile bırakmadı; geride kalan herkes için de ölüm pusuya yatmıştır.”
وَقَدْ عَوَّضَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِحَيَاةٍ أَعْلَى وَأَجَلَّ، إِذْ قَالَ وَرَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ [الشَّرْح: ٤] ، وَبِالْحَيَاةِ الْأَبَدِيَّةِ الْعَاجِلَةِ وَهِيَ أَنَّهُ يَرُدُّ عَلَيْهِ رُوحَهُ الزَّكِيَّةَ كُلَّمَا سَلَّمَ عَلَيْهِ أَحَدٌ فَيَرُدُّ ﵇ كَمَا ثَبَتَ بِالْحَدِيثِ الصَّحِيحِ.
Allah Teâlâ, İnşirâh Suresi [4]. ayetteki: { وَرَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ } “Ve senin şanını yücelttik” buyruğuyla onu daha üstün ve daha yüce bir hayatla ve peşin bir ebedî hayatla mükâfatlandırmıştır; nitekim sahih hadisle sabit olduğu üzere, bir kimse kendisine selam verdiğinde Allah onun tertemiz ruhunu bedenine iade eder, o da aleyhisselâm selama karşılık verir.
وَإِنَّمَا سَمَّى الْحَيَاةَ رَحْمَةً لَهُ وَلِمَنْ مَعَهُ، لِأَنَّ فِي حَيَاتِهِ نِعْمَةً لَهُ وَلِلنَّاسِ مَا دَامَ اللَّهُ مُقَدِّرًا حَيَاتَهُ، وَحَيَاةُ الْمُؤْمِنِ رَحْمَةٌ لِأَنَّهُ تَكْثُرُ لَهُ فِيهَا بَرَكَةُ الْإِيمَانِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ.
Hayatı hem kendisi hem de beraberindekiler için rahmet olarak isimlendirmesinin sebebi, Allah onun hayatını takdir ettiği sürece yaşamasında kendisi ve insanlar için bir nimet bulunmasıdır. Müminin hayatı da bir rahmettir; çünkü onun için bu hayatta imanın bereketi ve salih ameller çoğalır.
وَالْاسْتِفْهَامُ فِي أَرَأَيْتُمْ إِنْكَارِيٌّ أَنْكَرَ انْدِفَاعَهُمْ إِلَى أُمْنِيَاتٍ وَرَغَائِبَ لَا يَجْتَنُونَ مِنْهَا نَفْعًا وَلَكِنَّهَا مِمَّا تُمْلِيهِ عَلَيْهِمُ النُّفُوسُ الْخَبِيثَةُ مِنَ الْحِقْدِ وَالْحَسَدِ.
{ أَرَأَيْتُمْ } ifadesindeki istifham (soru) inkârîdir; kendilerine hiçbir fayda sağlamayacak olan, aksine habis nefislerin kin ve hasetten dolayı kendilerine dikte ettiği temenni ve arzulara kapılmalarını kınamıştır.
وَالرُّؤْيَةُ عِلْمِيَّةٌ، وَفِعْلُهُا مُعَلَّقٌ عَنِ الْعَمَلِ فَلِذَلِكَ لَمْ يَرِدْ بَعْدَهُ مَفْعُولَاهُ، وَهُوَ مُعَلَّقٌ
Rü'yet ilim anlamındadır ve fiili amelden ta'lik edilmiştir (askıya alınmıştır); bu sebeple ardından iki mefulü gelmemiştir. O,
بِالْاسْتِفْهَامِ الَّذِي فِي جُمْلَةِ جَوَابِ الشَّرْطِ، فَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: أَرَأَيْتُمْ أَنْفُسَكُمْ نَاجِينَ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ إِنْ هَلَكَتُ وَهَلَكَ مَنْ مَعِي، فَهَلَاكُنَا لَا يَدْفَعُ عَنْكُمُ الْعَذَابَ الْمُعَدَّ لِلْكَافِرِينَ.
şartın cevap cümlesinde yer alan istifham ile ta'lik edilmiştir. Sözün takdiri şöyledir: “Ben ve beraberimdekiler helak olursa, kendinizi elem verici bir azaptan kurtulmuş mu görüyorsunuz? Bizim helak olmamız, inkârcılar için hazırlanmış olan azabı sizden savamaz.”
وَأُقْحِمُ الشَّرْطُ بَين فعل الرُّؤْيَة وَمَا سَدَّ مَسَدَّ مَفْعُولَيْهِ.
Şart [cümlesi], rü'yet fiili ile onun iki mefulünün yerine geçen ifade arasına sokulmuştur (itiraz cümlesi olmuştur).
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ يَأْتِيكُمْ [الْملك: ٣٠] رَابِطَةٌ لِجَوَابِ الشَّرْطِ لِأَنَّهُ لَمَّا وَقَعَ بَعْدَ مَا أَصْلُهُ الْمُبْتَدَأُ وَالْخَبَرُ وَهُوَ الْمَفْعُولَانِ الْمُقَدَّرَانِ رَجَحَ جَانِبُ الشَّرْطِ.
{ فَمَنْ يَأْتِيكُمْ } ayetindeki fâ harfi, şartın cevabını bağlayıcıdır (rabıtadır); zira aslı mübteda ve haber olan takdirî iki mefulden sonra vaki olunca şart yönü ağır basmıştır.
وَالْمَعِيَّةُ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ مَعِيَ مَعِيَّةٌ مَجَازِيَّةٌ، وَهِيَ الْمُوَافَقَةُ وَالْمُشَارَكَةُ فِي الْاعْتِقَادِ وَالدِّينِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ [الْفَتْح:
{ وَمَنْ مَعِيَ } ifadesindeki beraberlik (maiyyet) mecazî bir beraberlik olup inanç ve dinde muvafakat ve ortaklıktır; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ } “Muhammed Allah'ın elçisidir. Ve onunla beraber olanlar inkârcılara karşı çetindirler” [Fetih:
٢٩] الْآيَةَ، أَيِ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ، وَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ [التَّحْرِيم: ٨] كَمَا أطلقت على الْمُوَافقَة فِي الرَّأْيِ وَالْفَهْمِ فِي قَوْلِ أَبِي هُرَيْرَةَ: «أَنَا مَعَ ابْنِ أَخِي» ، يَعْنِي مُوَافِقٌ لِأَبِي سَلَمَةَ بن عبد الرحمان، وَذَلِكَ حِينَ اخْتَلَفَ أَبُو سَلَمَةَ وَابْنُ عَبَّاسٍ فِي الْمُتَوَفَّى عَنْهَا الْحَامِلِ إِذَا وَضَعَتْ حَمْلَهَا قَبْلَ مُضِيِّ عِدَّةِ الْوَفَاةِ.
29] ayeti, yani onunla birlikte iman edenler; ve Tahrîm Suresi [8]. ayetteki: { وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } “Ve onunla beraber iman edenler... Nurları önlerinde koşar” buyruğunda olduğu gibi. Nitekim Ebû Hüreyre'nin: “Ben kardeşimin oğlunun yanındayım” sözünde de görüş ve anlayış birliği anlamında kullanılmıştır; yani Ebû Seleme b. Abdurrahman ile aynı görüşte olduğunu kastetmiştir. Bu da Ebû Seleme ile İbn Abbâs'ın, vefat iddeti dolmadan doğum yapan hamile kadının durumu hakkında ihtilaf ettikleri zamandı.
وَالْاسْتِفْهَامُ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ يُجِيرُ الْكافِرِينَ إِلَخْ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ لَا يُجِيرُهُمْ مِنْهُ مُجِيرٌ، أَيْ أَظَنَنْتُمْ أَنْ تَجِدُوا مُجِيرًا لَكُمْ إِذَا هَلَكْنَا فَذَلِكَ مُتَعَذِّرٌ فَمَاذَا يَنْفَعُكُمْ هَلَاكُنَا.
{ فَمَنْ يُجِيرُ الْكافِرِينَ } “İnkârcıları kim kurtarabilir?” buyruğundaki istifham inkârîdir; yani onları bundan kurtaracak hiçbir kurtarıcı yoktur. Yani: “Biz helak olursak kendinize bir kurtarıcı bulacağınızı mı sandınız? Bu imkânsızdır; öyleyse bizim helak olmamız size ne fayda sağlayacak?” demektir.
وَالْعَذَابُ الْمَذْكُورُ هُنَا مَا عَبَّرَ عَنْهُ بِالْوَعْدِ فِي الْآيَةِ قَبْلَهَا.
Burada zikredilen azap, bir önceki ayette “vaat” diye ifade edilen şeydir.