Binûn

67- Mülk Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَتَنْكِيرُ عَذابٍ لِلتَّهْوِيلِ.

{ عَذابٍ } kelimesinin tenvinli (belirsiz) gelişi, korkutuculuğu ve dehşeti ifade etmek içindir.

وَالْمُرَادُ بِ الْكافِرِينَ جَمِيعُ الْكَافِرِينَ فَيَشْمَلُ الْمُخَاطَبِينَ.

{ الْكافِرِينَ } ile bütün kâfirler kastedilmektedir; dolayısıyla muhatapları da kapsamaktadır.

وَالْكَلَامُ بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ، وَفِيهِ حَذْفٌ، تَقْدِيرُهُ: مَنْ يُجِيرُكُمْ مِنْ عَذَابٍ فَإِنَّكُمْ كَافِرُونَ وَلَا مُجِيرَ لِلْكَافِرِينَ.

Bu söz tezyîl (pekiştirici fezleke) mesabesindedir ve onda bir hazif (gizli ibare) vardır; takdiri şöyledir: “Sizi bir azaptan kim kurtarabilir? Çünkü siz kâfirsiniz ve kâfirler için hiçbir kurtarıcı yoktur.”

وَذُكِرَ وَصْفُ الْكافِرِينَ لِمَا فِيهِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى عِلَّةِ الْحُكْمِ لِأَنَّهُ وَصْفٌ إِذَا عَلِقَ بِهِ حُكْمٌ أَفَادَ تَعْلِيلَ مَا مِنْهُ اشْتِقَاقُ الْوَصْفِ.

{ الْكافِرِينَ } vasfının zikredilmesi, hükmün illetine (gerekçesine) ima içermesindendir; çünkü bir sıfata bir hüküm bağlandığında, o sıfatın türetildiği kökün illet olduğunu ifade eder.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِفَتْحَةٍ عَلَى يَاءِ أَهْلَكَنِيَ، وَقَرَأَهَا حَمْزَةُ بِإِسْكَانِ الْيَاءِ.

Cumhur, { أَهْلَكَنِيَ } kelimesinin yâ harfini fetha ile okumuştur. Hamza ise yâ harfini sükûn ile okumuştur.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَاءَ مَعِيَ بِفَتْحَةٍ. وَقَرَأَهَا أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيُّ بِسُكُون الْيَاء.

Cumhur, { مَعِيَ } kelimesinin yâ harfini fetha ile okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, Hamza ve Kisâî ise yâ harfini sükûn ile okumuştur.

[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ٢٩]

[Mülk Suresi (67), Ayet 29]

قُلْ هُوَ الرَّحْمنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٩)

{ قُلْ هُوَ الرَّحْمنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٩) } “De ki: 'O Rahmân'dır; biz O'na iman ettik ve yalnız O'na tevekkül ettik. Kimin apaçık bir sapıklık içinde olduğunu yakında bileceksiniz!'”

هَذَا تَكْرِيرٌ ثَالِثٌ لِفِعْلِ قُلْ مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ [الْملك: ٢٣] الْآيَةَ.

Bu, Mülk Suresi [23]. ayetteki { قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ } “De ki: 'Sizi yaratan O'dur'” ifadesinden itibaren { قُلْ } fiilinin üçüncü tekrarıdır.

وَجَاءَ هَذَا الْأَمْرُ بِقَوْلٍ يَقُولُهُ لَهُمْ بِمُنَاسَبَةِ قَوْلِهِ: أَوْ رَحِمَنا [الْملك: ٢٨] فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ سَوَّى بَيْنَ فَرْضِ إِهْلَاكِ الْمُسْلِمِينَ وَإِحْيَائِهِمْ فِي أَنَّ أَيَّ الْحَالَيْنِ فُرِضَ لَا يُجِيرُهُمْ مَعَهُ أَحَدٌ مِنَ الْعَذَابِ، أَعْقَبَهُ بِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ آمَنُوا بِالرَّحْمَانِ، فَهُمْ مَظِنَّةُ أَنْ تَتَعَلَّقَ بِهِمْ هَذِهِ الصِّفَةُ فَيَرْحَمَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَيَعْلَمُ الْمُشْرِكُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ أَيَّ الْفَرِيقَيْنِ فِي ضَلَالٍ حِينَ يَرَوْنَ أَثَرَ الرَّحْمَةِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَانْتِفَاءَهُ عَنِ الْمُشْرِكِينَ فِي الدُّنْيَا وَخَاصَّةً فِي الْآخِرَةِ.

Onlara söyleyeceği bir sözü içeren bu emir, Mülk Suresi [28]. ayetteki: { أَوْ رَحِمَنا } “Yahut bize merhamet etse” ifadesi münasebetiyle gelmiştir. Zira Müslümanların helak edilmesi ile hayatta bırakılması varsayımı arasında, her iki durum varsayıldığında da hiçbir kimsenin onları azaptan kurtaramayacağı hususunda eşitlik kurduktan sonra, Müslümanların Rahmân'a iman ettiklerini bunun peşinden getirmiştir. Dolayısıyla onlar bu sıfatın kendilerine taalluk etmesine layıktırlar ve Allah onlara dünyada ve ahirette merhamet edecektir. Böylece müşrikler, dünyada ve bilhassa ahirette rahmetin eserini Müslümanlar üzerinde görüp kendilerinden ise yok olduğunu müşahede ettiklerinde, iki fırkadan hangisinin sapıklık içinde olduğunu kesin bir bilgiyle bileceklerdir.

وَضَمِيرُ هُوَ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى الْوَاقِعُ فِي الْجُمْلَةِ قَبْلَهُ، أَيِ اللَّهُ هُوَ الَّذِي وَصفه الرَّحْمنُ فَهُوَ يَرْحَمُنَا، وَأَنَّكُمْ أَنْكَرْتُمْ هَذَا الْاسْمَ فَأَنْتُمْ أَحْرِيَاءُ بِأَنْ تُحْرَمُوا آثَارَ رَحْمَتِهِ.

{ هُوَ } zamiri, bir önceki cümlede geçen Allah Teâlâ'ya racidir. Yani: “Allah, sıfatı er-Rahmân olandır, dolayısıyla bize merhamet eder; siz ise bu ismi inkâr ettiniz, bu yüzden O'nun rahmetinin eserlerinden mahrum bırakılmaya müstahaksınız” demektir.

وَنَحْنُ تَوَكَّلْنَا عَلَيْهِ دُونَ غَيْرِهِ وَأَنْتُمْ غَرَّكُمْ عِزُّكُمْ وَجَعَلْتُمُ الْأَصْنَامَ مُعْتَمَدَكُمْ وَوُكَلَاءَكُمْ.

“Biz başkasına değil, yalnızca O'na tevekkül ettik; sizleri ise gücünüz/azametiniz aldattı ve putları dayanağınız ve vekilleriniz kıldınız.”

وَبِهَذِهِ التَّوْطِئَةِ يَقَعُ الْإِيمَاءُ إِلَى الْجَانِبِ الْمُهْتَدِي وَالْجَانِبِ الضَّالِّ مِنْ قَوْلِهِ:

Bu mukaddime ile şu buyruktaki hidayete ermiş olan tarafa ve sapmış olan tarafa ima yapılmış olmaktadır:

فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ لِأَنَّهُ يظْهر بداء تَأَمُّلٍ أَنَّ الَّذِينَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ هُمُ الَّذِينَ جَحَدُوا وَصْفَ الرَّحْمنُ وَتَوَكَّلُوا عَلَى الْأَوْثَانِ.

{ فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Kimin apaçık bir sapıklık içinde olduğunu yakında bileceksiniz!” Zira ilk bakışta apaçık bir sapıklık içinde olanların, er-Rahmân sıfatını inkâr eden ve putlara tevekkül eden kimseler olduğu ortaya çıkmaktadır.

ومَنْ مَوْصُولَة، وَمَا صدق مَنْ فَرِيقٌ مُبْهَمٌ مُتَرَدِّدٌ بَين فريقين تضمنهما قَوْلُهُ:

{ مَنْ } ism-i mevsuldür. { مَنْ } kelimesinin karşıladığı anlam (mâ sadakı), şu buyruğun kapsadığı iki fırka arasında gidip gelen müphem bir fırkadır:

إِنْ أَهْلَكَنِيَ اللَّهُ وَمَنْ مَعِيَ [الْملك: ٢٨] وَقَوْلُهُ: فَمَنْ يُجِيرُ الْكافِرِينَ [الْملك: ٢٨] ، فَأَحَدُ الْفَرِيقَيْنِ فَرِيقُ النَّبِيءِ ﷺ وَمَنْ مَعَهُ، وَالْآخَرُ فَرِيقُ الْكَافِرِينَ، أَيْ فَسَتَعْلَمُونَ اتِّضَاحَ الْفَرِيقِ الَّذِي هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ.

Mülk Suresi [28]. ayetteki: { إِنْ أَهْلَكَنِيَ اللَّهُ وَمَنْ مَعِيَ } “Eğer Allah beni ve benimle beraber olanları helak etse” buyruğu ile yine [28]. ayetteki: { فَمَنْ يُجِيرُ الْكافِرِينَ } “İnkârcıları kim kurtarabilir?” buyruğu. Bu iki fırkadan biri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindekilerin fırkası, diğeri ise kâfirlerin fırkasıdır. Yani: “Hangi fırkanın apaçık bir sapıklık içinde olduğunun açığa çıkışını yakında bileceksiniz” demektir.

وَتَقْدِيمُ مَعْمُولِ تَوَكَّلْنا عَلَيْهِ لِإِفَادَةِ الْاخْتِصَاصِ، أَيْ تَوَكَّلْنَا عَلَيْهِ دُونَ غَيْرِهِ تَعْرِيضًا بِمُخَالَفَةِ حَالِ الْمُشْرِكِينَ إِذْ تَوَكَّلُوا على أصنامهم وأشركوها فِي التَّوَكُّلِ مَعَ اللَّهِ، أَوْ نَسُوا التَّوَكُّلَ عَلَى اللَّهِ بِاشْتِغَالِ فَكْرَتِهِمْ بِالتَّوَجُّهِ إِلَى الْأَصْنَامِ.

{ تَوَكَّلْنا } fiilinin mefulü olan { عَلَيْهِ } ifadesinin öne alınması tahsis bildirmek içindir; yani: “Başkasına değil, sadece O'na tevekkül ettik” demektir. Bu, putlarına tevekkül eden ve tevekkülde onları Allah'a ortak koşan yahut zihinlerinin putlara yönelmekle meşgul olması sebebiyle Allah'a tevekkülü unutan müşriklerin durumuna zıt olunduğunu tariz yoluyla ifade etmektedir.

وَإِنَّمَا لَمْ يُقَدَّمْ مَعْمُولُ آمَنَّا عَلَيْهِ فَلَمْ يَقُلْ: بِهِ آمَنَّا لِمُجَرَّدِ الْاهْتِمَامِ إِلَى الْإِخْبَارِ عَنْ إِيمَانِهِمْ بِاللَّهِ لِوُقُوعِهِ عَقِبَ وَصْفِ الْآخَرِينَ بِالْكُفْرِ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ يُجِيرُ الْكافِرِينَ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ [الْملك: ٢٨] فَإِنَّ هَذَا جَوَاب آخر عَن تَمَنِّيهِمْ لَهُ الْهَلَاكَ سلك بِهِ طَرِيقَ التَّبْكِيتِ، أَي هُوَ الرحمان يُجِيرُنَا مِنْ سُوءٍ تَرُومُونَهُ لَنَا لِأَنَّنَا آمَنَّا بِهِ وَلَمْ نَكْفُرْ بِهِ

{ آمَنَّا } fiilinin mefulü öne alınıp da “Bihi âmennâ” denilmemesinin sebebi, Mülk Suresi [28]. ayetteki: { فَمَنْ يُجِيرُ الْكافِرِينَ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “İnkârcıları elem verici bir azaptan kim kurtarabilir?” buyruğunda ötekilerin küfürle nitelenmesinin hemen ardından geldiği için, sadece onların Allah'a iman ettiklerini haber vermeye ehemmiyet verilmesidir. Zira bu, onların Peygamber için helak temennilerine susturma (tebkît) yolu tutularak verilmiş diğer bir cevaptır. Yani: “O Rahmân'dır; bizim için arzuladığınız kötülükten bizi korur, çünkü biz O'na iman ettik,

كَمَا كَفَرْتُمْ، فَلَمْ يَكُنِ الْمَقْصُودُ فِي إِيرَادِهِ نَفْيَ الْإِشْرَاكِ وَإِثْبَاتَ التَّوْحِيدِ، إِذِ الْكَلَامُ فِي الْإِهْلَاكِ وَالْإِنْجَاءِ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ ب رَحِمَنا [الْملك: ٢٨] فَجِيءَ بِجُمْلَةِ آمَنَّا عَلَى أَصْلٍ مُجَرَّدٍ مَعْنَاهَا دُونَ قَصْدِ الْاخْتِصَاصِ، بِخِلَافِ قَوْلِهِ: وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنا لِأَنَّ التَّوَكُّلَ يَقْتَضِي مُنْجِيًا وَنَاصِرًا،

sizin inkâr ettiğiniz gibi inkâr etmedik” demektir. Dolayısıyla bunun zikredilmesindeki maksat şirki nefyedip tevhidi ispat etmek değildir; çünkü söz, Mülk Suresi [28]. ayette { رَحِمَنا } “bize merhamet etse” ifadesiyle dile getirilen helak etme ve kurtarma hakkındadır. Bu sebeple { آمَنَّا } cümlesi, tahsis kastı olmaksızın yalın anlamı üzere getirilmiştir. { وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنا } “Ve yalnız O'na tevekkül ettik” buyruğu ise böyle değildir; çünkü tevekkül bir kurtarıcı ve yardımcıyı gerektirir.

وَالْمُشْرِكُونَ مُتَوَكِّلُونَ عَلَى أَصْنَامِهِمْ وَقُوَّتِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ، فَقِيلَ: نَحْنُ لَا نَتَّكِلُ عَلَى مَا أَنْتُم متكلون عَلَيْهِ، بل على الرحمان وَحْدَهُ تَوَكُّلُنَا.

Müşrikler ise putlarına, güçlerine ve mallarına tevekkül etmekteydiler. Bu yüzden şöyle denilmiştir: “Biz sizin dayandığınız şeylere dayanmayız; aksine tevekkülümüz yalnızca Rahmân'adır.”

وَفِعْلُ فَسَتَعْلَمُونَ مُعَلَّقٌ عَنِ الْعَمَلِ لِمَجِيءِ الْاسْتِفْهَامِ بَعْدَهُ.

{ فَسَتَعْلَمُونَ } fiili, ardından istifham geldiği için amelden ta'lik edilmiştir (askıya alınmıştır).

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فَسَتَعْلَمُونَ بِتَاءِ الْخِطَابِ عَلَى أَنَّهُ مِمَّا أُمِرَ بِقَوْلِهِ الرَّسُولُ ﷺ. وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ بِيَاءِ الْغَائِبِ عَلَى أَنْ يَكُونَ إِخْبَارًا مِنَ اللَّهِ لِرَسُولِهِ بِأَنَّهُ سَيُعَاقِبُهُمْ عِقَاب الضالّين.

Cumhur { فَسَتَعْلَمُونَ } kelimesini, Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem söylemesi emredilen sözlerden biri olarak muhatap tası ile okumuştur. Kisâî ise bunu, Allah'tan Resûlü'ne onları sapıkların cezalandırılması gibi cezalandıracağına dair bir haber olmak üzere gaib yâsı ile [feseya'lemûne şeklinde] okumuştur.

[سُورَة الْملك (٦٧) : آيَة ٣٠]

[Mülk Suresi (67), Ayet 30]

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ (٣٠)

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ (٣٠) } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer suyunuz çekilip batacak olsa, size kim akarsu getirebilir?'”

إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُمْ يَتَرَقَّبُهُمْ عَذَابُ الْجُوعِ بِالْقَحْطِ وَالْجَفَافِ فَإِنَّ مَكَّةَ قَلِيلَةُ الْمِيَاهِ وَلَمْ تَكُنْ بِهَا عُيُونٌ وَلَا آبَارٌ قَبْلَ زَمْزَمَ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ خَبَرُ تَعَجُّبِ الْقَافِلَةِ مِنْ (جُرْهُمَ) الَّتِي مَرَّتْ بِمَوْضِعِ مَكَّةَ حِينَ أَسْكَنَهَا إِبْرَاهِيمُ ﵇ هَاجَرَ بِابْنِهِ إِسْمَاعِيلَ فَفَجَّرَ اللَّهُ لَهَا زَمْزَمَ وَلَمَحَتِ الْقَافِلَةُ الطَّيْرَ تَحُومُ حَوْلَ مَكَانِهَا فَقَالُوا: مَا عَهِدْنَا بِهَذِهِ الْأَرْضِ مَاءً، ثُمَّ حَفَرَ مَيْمُونُ بْنُ خَالِدٍ الْحَضْرَمِيُّ بِأَعْلَاهَا بِئْرًا تُسَمَّى بِئْرُ مَيْمُونٍ فِي عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ قُبَيْلَ الْبَعْثَةِ، وَكَانَتْ بِهَا بِئْرٌ أُخْرَى تُسَمَّى الْجَفْرُ (بِالْجِيمِ) لِبَنِيِ تَيْمِ بْنِ مُرَّةٍ، وَبِئْرٍ تُسَمَّى الْجَمُّ ذَكَرَهَا ابْنُ عَطِيَّةَ وأهملها «الْقَامُوس» و «تاجه» ، وَلَعَلَّ هَاتَيْنِ الْبِئْرَيْنِ الْأَخِيرَتَيْنِ لَمْ تَكُونَا فِي عَهْدِ النَّبِيءِ ﷺ.

Bu, kıtlık ve kuraklıkla açlık azabının onları beklediğine bir imadır; zira Mekke'nin suyu azdır ve Zemzem'den önce orada hiçbir kaynak ve kuyu yoktu. Nitekim İbrâhim aleyhisselâm Hâcer'i oğlu İsmâil ile birlikte oraya yerleştirdiğinde Allah'ın onun için Zemzem'i fışkırtması ve Mekke mevkiinden geçen Cürhüm kervanının kuşların oranın etrafında uçuştuğunu fark edip şaşırarak: “Biz bu arazide su olduğunu bilmezdik” demeleri haberi de buna delalet etmektedir. Daha sonra Meymûn b. Hâlid el-Hadramî, bi'setten az önce Câhiliye devrinde Mekke'nin yukarı kısmında Bi'r-i Meymûn adında bir kuyu kazmıştır. Orada Benî Teym b. Mürre'ye ait el-Cefr (cîm harfiyle) adında başka bir kuyu ve İbn Atıyye'nin zikredip el-Kāmûs ile Tâcü'l-Arûs'un değinmediği el-Cemm adında bir kuyu daha vardı. Muhtemelen bu son iki kuyu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yoktu.

فَمَاءُ هَذِهِ الْآبَارِ هُوَ الْمَاءُ الَّذِي أُنْذِرُوا بِأَنَّهُ يُصْبِحُ غَوْرًا، وَهَذَا الْإِنْذَارُ نَظِيرُ الْوَاقِعِ فِي سُورَةِ الْقَلَمِ [١٧- ٣٣] إِنَّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ إِلَى قَوْلِهِ: لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ.

İşte bu kuyuların suyu, çekilip batacağı [kendilerine] ihtar edilen sudur. Bu ihtar, Kalem Suresi'nde [17-33] yer alan: { إِنَّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ } “Biz bahçe sahiplerini imtihan ettiğimiz gibi onları da imtihan ettik” ayetinden { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi!” buyruğuna kadar olan kısmın bir benzeridir.

وَالْغَوْرُ: مَصْدَرُ غَارَتِ الْبِئْرُ، إِذَا نَزَحَ مَاؤُهَا فَلَمْ تَنَلْهُ الدِّلَاءُ.

Gavr (غَوْر); suyu çekilip kovaların ulaşamayacağı hale geldiğinde kullanılan “gârati'l-bi'r” (kuyunun suyu çekildi) ifadesinin masdarıdır.

وَالْمرَاد: مَاء الْبِئْر كَمَا فِي قَوْلِهِ: أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً فِي ذِكْرِ جَنَّةِ سُورَةِ الْكَهْفِ

Kastedilen ise kuyu suyudur; nitekim Kehf Suresi'ndeki bahçe kıssasında geçen { أَوْ يُصْبِحَ ماؤُها غَوْراً } “Yahut suyu çekilip batar” buyruğunda da böyledir.

وَأَصْلُ الْغَوْرِ: ذَهَابُ الْمَاءِ فِي الْأَرْضِ، مَصْدَرُ غَارَ الْمَاءُ إِذَا ذَهَبَ فِي الْأَرْضِ، وَالْإِخْبَارُ بِهِ عَنِ الْمَاءِ مِنْ بَابِ الْوَصْفِ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ مِثْلَ: عَدْلٍ وَرِضًى. وَالْمَعِينُ:

Gavr kelimesinin aslı, suyun yerin dibine gitmesidir; “gâra'l-mâü” (su yerin dibine çekildi) fiilinin masdarıdır. Suyun bu masdarla nitelenmesi, “adl” ve “rızâ” kelimelerinde olduğu gibi mübalağa için masdarla niteleme kabilindendir. Maîn (مَعِين) ise:

الظَّاهِرُ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ، وَالْبِئْرُ الْمَعِينَةُ: الْقَرِيبَةُ الْمَاءِ على وَجه التَّشَبُّه.

Yeryüzünde açıkça akan [su]dur. “Bi'r-i maîne” ise benzetme yoluyla suyu [yüzeye] yakın olan kuyu demektir.

وَالْاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ لَا يَأْتِيكُمْ أَحَدٌ بِمَاءٍ مَعِينٍ: أَيْ غَيْرَ اللَّهِ وَأَكْتَفِي عَنْ ذِكْرِهِ لِظُهُورِهِ مِنْ سِيَاقِ الْكَلَامِ وَمِنْ قَوْلِهِ قَبْلَهُ

{ فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ } “Size kim su getirebilir?” buyruğundaki istifham inkârî bir istifhamdır; yani Allah'tan başka hiç kimse size akarsu getiremez. Sözün akışından ve önceki ifadeden açıkça anlaşıldığı için Allah'ın zikriyle yetinilmiştir.

أَمَّنْ هذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ يَنْصُرُكُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ [الْملك: ٢٠] الْآيَتَيْنِ.

{ أَمَّنْ هذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ يَنْصُرُكُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ } “Yahut Rahmân'dan başka size yardım edecek şu ordunuz kimdir?” [Mülk: 20] mealindeki iki ayetten [dolayı Allah'ın zikriyle yetinilmiştir].

وَقَدْ أُصِيبُوا بِقَحْطٍ شَدِيدٍ بَعْدَ خُرُوجِ النَّبِيءِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ وَهُوَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ فِي سُورَةِ الدُّخَانِ. وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ انْحِبَاسَ الْمَطَرِ يَتْبَعُهُ غَوْرُ مِيَاهِ الْآبَارِ لِأَنَّ اسْتِمْدَادَهَا مِنَ الْمَاءِ النَّازِلِ عَلَى الْأَرْضِ، قَالَ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ [الزمر: ٢١] وَقَالَ: وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ [الْبَقَرَة: ٧٤] .

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye çıktıktan sonra şiddetli bir kıtlığa uğramışlardır ki Duhân Suresi'nde işaret edilen de budur. Bilinmektedir ki yağmurun kesilmesini kuyulardaki suların çekilmesi takip eder; çünkü onların beslenmesi yeryüzüne inen sudandır. Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de onu yerdeki kaynaklara akıttı” [Zümer: 21]. Ve yine şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ } “Taşlardan öyleleri vardır ki içinden nehirler kaynar. Öyleleri de vardır ki yarılır da içinden su çıkar” [Bakara: 74].

وَمِنَ النَّوَادِرِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَا أَشَارَ إِلَيْهِ فِي «الْكَشَّافِ» مَعَ مَا نُقِلَ عَنْهُ فِي «بَيَانِهِ» :، قَالَ: وَعَنْ بَعْضِ الشُطَّارِ (هُوَ مُحَمَّدُ بْنُ زَكَرِيَّاءَ الطَّبِيبُ كَمَا بَيَّنَهُ الْمُصَنِّفُ فِيمَا نُقِلَ عَنْهُ) أَنَّهَا (أَيْ هَذِهِ الْآيَةِ) تُلِيَتْ عِنْدَهُ فَقَالَ: تَجِيءُ بِهِ (أَي المَاء) الفؤوس وَالْمَعَاوِلُ، فَذَهَبَ مَاءُ عَيْنَيْهِ. نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الْجُرْأَةِ عَلَى اللَّهِ وَعَلَى آيَاتِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bu ayetle ilgili nadir hadiselerden biri de el-Keşşâf'ta işaret edilen ve Beyân'ında kendisinden aktarılan şu rivayettir: [Zemahşerî] şöyle demiştir: Bazı hadsizlerden (müellifin kendisinden nakledilen açıklamada belirttiği gibi bu, tabip Muhammed b. Zekeriyyâ'dır) rivayet edildiğine göre, yanında [bu ayet] okununca o: “Onu (yani suyu) baltalar ve kazmalar getirir” demiş, bunun üzerine iki gözünün suyu çekilmiştir (kör olmuştur). Allah'a ve O'nun ayetlerine karşı cüret göstermekten Allah'a sığınırız. Doğrusunu en iyi Allah bilir.