وَقَوْلُهُ: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً، أَيْ فَوَاحِدَةً لِكُلِّ مَنْ يَخَافُ عَدَمَ الْعَدْلِ.
O'nun: { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً } “şayet adaletli davranamayacağınızdan korkarsanız bir tane...” buyruğu; yani adaletsizlikten korkan herkes için bir tane [kadınla yetinmek gerekir] demektir.
وَإِنَّمَا لَمْ يَقُلْ فَأُحَادٌ أَوْ فَمَوْحَدٌ لِأَنَّ وَزْنَ مفعل وفعال فِي الْعدَد لَا يَأْتِي إِلَّا بَعْدَ جَمْعٍ وَلَمْ يَجْرِ جَمْعٌ هُنَا. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: فَوَاحِدَةً- بِالنَّصْبِ-، وَانْتَصَبَ وَاحِدَةٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لِمَحْذُوفٍ أَيْ فَانْكِحُوا وَاحِدَةً. وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ- بِالرَّفْعِ- عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ أَيْ كِفَايَةٌ.
"Fe-uhâdün" veya "fe-mevhadün" denilmemesinin sebebi, sayıda mef‘al ve fu‘âl vezinlerinin ancak çoğuldan sonra gelmesidir; burada ise bir çoğul geçmemiştir. Cumhur { فَوَاحِدَةً } kelimesini nasb ile okumuştur; "vâhidete" kelimesi mahzuf bir fiilin mef'ûlü olarak nasb edilmiştir, yani "fe'nkihû vâhideten" (bir taneyle evlenin) takdirindedir. Ebû Ca'fer ise bunu mahzuf bir haberi olan mübteda kabul ederek ref ile okumuştur, yani "kifâyetün" (biri yeterlidir) takdirindedir.
وَخَوْفُ عَدَمِ الْعَدْلِ مَعْنَاهُ عَدَمُ الْعَدْلِ بَيْنَ الزَّوْجَاتِ، أَيْ عَدَمُ التَّسْوِيَةِ، وَذَلِكَ فِي النَّفَقَةِ وَالْكُسْوَةِ وَالْبَشَاشَةِ وَالْمُعَاشَرَةِ وَتَرْكِ الضُّرِّ فِي كُلِّ مَا يَدْخُلُ تَحْتَ قُدْرَةِ الْمُكَلَّفِ وَطَوْقُهُ دُونَ مَيْلِ الْقَلْبِ.
Adaletsizlik korkusu, eşler arasında adaletsizlik yani eşit davranmamak manasındadır; bu da kalbin meyli hariç olmak üzere nafaka, giyim kuşam, güler yüz, muaşeret (birlikte yaşama) ve mükellefin gücü ve takati dairesine giren her hususta zararı terk etmektir.
وَقَدْ شَرَعَ اللَّهُ تَعَدُّدَ النِّسَاءِ لِلْقَادِرِ الْعَادِلِ لِمَصَالِحَ جَمَّةٍ: مِنْهَا أَنَّ فِي ذَلِكَ وَسِيلَةً إِلَى تَكْثِيرِ عَدَدِ الْأُمَّةِ بِازْدِيَادِ الْمَوَالِيدِ فِيهَا، وَمِنْهَا أَنَّ ذَلِكَ يُعِينُ عَلَى كَفَالَةِ النِّسَاءِ اللَّائِي هُنَّ
Allah, gücü yeten ve adil olan kimse için birden fazla kadınla evlenmeyi pek çok maslahat sebebiyle meşru kılmıştır: Bunlardan biri, doğumlardaki artış yoluyla ümmetin sayısını çoğaltmaya bir vesile olmasıdır. Bir diğeri de
أَكْثَرُ مِنَ الرِّجَالِ فِي كُلِّ أُمَّةٍ لِأَنَّ الْأُنُوثَةَ فِي الْمَوَالِيدِ أَكْثَرُ مِنَ الذُّكُورَةِ، وَلِأَنَّ الرِّجَالَ يَعْرِضُ لَهُمْ مِنْ أَسْبَابِ الْهَلَاكِ فِي الْحُرُوبِ وَالشَّدَائِدِ مَا لَا يَعْرِضُ لِلنِّسَاءِ، وَلِأَنَّ النِّسَاءَ أَطْوَلُ أَعْمَارًا مِنَ الرِّجَالِ غَالِبًا، بِمَا فَطَرَهُنَّ اللَّهُ عَلَيْهِ، وَمِنْهَا أَنَّ الشَّرِيعَةَ قَدْ حَرَّمَتِ الزِّنَا وَضَيَّقَتْ فِي تَحْرِيمِهِ لِمَا يَجُرُّ إِلَيْهِ مِنَ الْفَسَادِ فِي الْأَخْلَاقِ وَالْأَنْسَابِ وَنِظَامِ الْعَائِلَاتِ، فَنَاسَبَ أَنْ تَوَسَّعَ عَلَى النَّاسِ فِي تَعَدُّدِ النِّسَاءِ لِمَنْ كَانَ مِنَ الرِّجَالِ مَيَّالًا لِلتَّعَدُّدِ مَجْبُولًا عَلَيْهِ، وَمِنْهَا قَصْدُ الِابْتِعَادِ عَنِ الطَّلَاقِ إِلَّا لِضَرُورَةٍ.
her ümmette erkeklerden daha çok olan kadınların himaye edilmesine yardımcı olmasıdır; çünkü doğumlarda dişi oranı erkek oranından daha fazladır, ayrıca savaşlarda ve zorluklarda erkeklerin başına kadınların başına gelmeyen helak sebepleri gelir ve Allah'ın onları yarattığı fıtrat sebebiyle kadınlar çoğunlukla erkeklerden daha uzun ömürlüdür. Bir diğer [maslahat] da şeriatın zinayı haram kılması ve ahlakta, neseplerde ve aile nizamında yol açacağı bozulmalar sebebiyle bu haramlığı dar/katı tutmasıdır; dolayısıyla fıtraten çok evliliğe meyilli olan erkekler için çok evlilik hususunda insanlara genişlik tanınması uygun düşmüştür. Bir diğeri de zorunluluk olmadıkça boşanmaktan uzak durma maksadıdır.
وَلَمْ يَكُنْ فِي الشَّرَائِعِ السَّالِفَةِ وَلَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ حَدٌّ لِلزَّوْجَاتِ، وَلَمْ يَثْبُتْ أَنْ جَاءَ عِيسَى ﵇ بِتَحْدِيدٍ لِلتَّزَوُّجِ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ تَوَهَّمَهُ بَعْضُ عُلَمَائِنَا مِثْلُ الْقَرَافِيِّ، وَلَا أَحْسَبُهُ صَحِيحًا، وَالْإِسْلَامُ هُوَ الَّذِي جَاءَ بِالتَّحْدِيدِ، فَأَمَّا أَصْلُ التَّحْدِيدِ فَحِكْمَتُهُ ظَاهِرَةٌ: مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْعَدْلَ لَا يَسْتَطِيعُهُ كُلُّ أَحَدٍ، وَإِذَا لَمْ يَقُمْ تَعَدُّدُ الزَّوْجَاتِ عَلَى قَاعِدَةِ الْعَدْلِ بَيْنَهُنَّ اخْتَلَّ نِظَامُ الْعَائِلَةِ، وَحَدَثَتِ الْفِتَنُ فِيهَا، وَنَشَأَ عُقُوقُ الزَّوْجَاتِ أَزْوَاجَهُنَّ، وَعُقُوقُ الْأَبْنَاءِ آبَاءَهُمْ بِأَذَاهُمْ فِي زَوْجَاتِهِمْ وَفِي أَبْنَائِهِمْ، فَلَا جَرَمَ أَنْ كَانَ الْأَذَى فِي التَّعَدُّدِ لِمَصْلَحَةٍ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مَضْبُوطَةً غَيْرَ عَائِدَةٍ عَلَى الْأَصْلِ بِالْإِبْطَالِ.
Geçmiş şeriatlarda da Câhiliye döneminde de kadınlar için bir sınır yoktu. Karâfî gibi bazı ulemamız böyle vehmetmiş olsa da İsa aleyhisselâm'ın evliliğe bir sınır getirdiği sabit olmamıştır ve bunun sahih olduğunu zannetmiyorum. Sınırlandırmayı getiren İslam'dır. Sınırlandırmanın aslına gelince, bunun hikmeti açıktır: Çünkü adalete herkes güç yetiremez; çok eşlilik aralarındaki adalet esasına dayanmadığı takdirde aile düzeni bozulur, aile içinde fitneler baş gösterir, kadınların kocalarına isyanı ve çocukların babalarının eşlerine ve onların çocuklarına eziyet ederek babalarına itaatsizliği ortaya çıkar. Hiç şüphesiz çok evlilikteki eziyetin [önlenmesi], zapturapt altına alınması ve asıl gayeyi iptal etmeyecek şekilde olması gereken bir maslahata bağlıdır.
وَأَمَّا الِانْتِهَاءُ فِي التَّعَدُّدِ إِلَى الْأَرْبَعِ فَقَدْ حَاوَلَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ تَوْجِيهَهُ فَلَمْ يَبْلُغُوا إِلَى غَايَةٍ مُرْضِيَةٍ، وَأَحْسَبُ أَنَّ حِكْمَتَهُ نَاظِرَةٌ إِلَى نِسْبَةِ عَدَدِ النِّسَاءِ مِنَ الرِّجَالِ فِي غَالِبِ الْأَحْوَالِ، وَبِاعْتِبَارِ الْمُعَدَّلِ فِي التَّعَدُّدِ فَلَيْسَ كُلُّ رَجُلٍ يَتَزَوَّجُ أَرْبَعًا، فَلْنَفْرِضِ الْمُعَدَّلَ يَكْشِفُ عَنِ امْرَأَتَيْنِ لِكُلِّ رجل، يدلّنا ذَلِك عَلَى أَنَّ النِّسَاءَ ضَعْفُ الرِّجَالِ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا مَا جَاءَ فِي «الصَّحِيحِ» : أَنَّهُ يَكْثُرُ النِّسَاءُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ حَتَّى يَكُونَ لِخَمْسِينَ امْرَأَةً الْقَيِّمُ الْوَاحِدُ.
Çok evlilikte dörde kadar varılmasına gelince, pek çok âlim bunu gerekçelendirmeye çalışmış fakat tatmin edici bir sonuca ulaşamamıştır. Zannımca bunun hikmeti, çoğu durumda kadınların erkeklere oranını ve çok evlilikteki ortalamayı gözetmektedir; zira her erkek dört kadınla evlenmez. Bu ortalamanın her erkeğe iki kadın düştüğünü ortaya koyduğunu varsayarsak bu bize kadınların erkeklerin iki katı olduğunu gösterir. es-Sahîh'te yer alan: «Âhir zamanda kadınlar çoğalacak, öyle ki elli kadının tek bir bakıcısı/yöneticisi olacaktır» hadisi de buna işaret etmiştir.
وَقَوْلُهُ: أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنْ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: فَواحِدَةً، فَقَدْ خَيَّرَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْوَاحِدَةِ بِاعْتِبَارِ التَّعَدُّدِ، أَيْ فَوَاحِدَةً مِنَ الْأَزْوَاجِ أَوْ عَدَدٍ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمَمْلُوكَاتِ لَا يُشْتَرَطُ فِيهِنَّ مِنَ الْعَدْلِ مَا يُشْتَرَطُ فِي الْأَزْوَاجِ، وَلَكِنْ يُشْتَرَطُ حُسْنُ الْمُعَامَلَةِ وَتَرْكُ الضُّرِّ، وَإِنْ عَطَفْتَهُ عَلَى قَوْلِهِ: فَانْكِحُوا مَا طابَ كَانَ تَخْيِيرًا بَيْنَ التَّزَوُّجِ وَالتَّسَرِّي بِحَسَبِ أَحْوَالِ النَّاسِ، وَكَانَ الْعَدْلُ فِي الْإِمَاءِ الْمُتَّخَذَاتِ لِلتَّسَرِّي مَشْرُوطًا قِيَاسًا عَلَى الزَّوْجَاتِ، وَكَذَلِكَ الْعَدَدُ بِحَسَبِ الْمَقْدِرَةِ غَيْرَ أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ فِي التَّسَرِّي الزِّيَادَةُ عَلَى الْأَرْبَعِ لِأَنَّ الْقُيُودَ الْمَذْكُورَةَ بَيْنَ الْجُمَلِ تَرْجِعُ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْهَا. وَقَدْ مَنَعَ الْإِجْمَاعُ مِنْ قِيَاسِ الْإِمَاء على الْحَرَائِر فِي نِهَايَةِ الْعَدَدِ، وَهَذَا الْوَجْهُ أَدْخُلُ فِي حِكْمَةِ التَّشْرِيعِ وَأَنْظَمُ فِي
O'nun: { أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “yahut sahip olduğunuz cariyeler...” buyruğu şayet: { فَواحِدَةً } “bir tane...” buyruğuna atfedilirse, birden fazla olma bakımından bununla bir tane arasında muhayyerlik tanımış olur; yani "eşlerden bir tane yahut sahip olduğunuz cariyelerden bir sayı" demektir. Zira cariyelerde eşlerde şart koşulan adalet şart koşulmaz; ancak iyi muamele ve zararın terk edilmesi şart koşulur. Şayet bunu: { فَانْكِحُوا مَا طابَ } “beğendiğiniz kadınlardan nikâhlayın...” buyruğuna atfedersen, insanların durumlarına göre evlilik ile teserrî (cariye edinme) arasında bir muhayyerlik olur ve nikâhlı eşlere kıyasla teserrî amacıyla edinilen cariyelerde de adalet şart koşulmuş olur; aynı şekilde sayı da güce göre belirlenir, şu kadar var ki teserrîde dörtten fazlası yasak olmaz; çünkü cümleler arasında zikredilen kayıtlar kendilerinden önce geçenlere döner. İcmâ ise son sayı sınırında cariyelerin hür kadınlara kıyas edilmesini men etmiştir. Bu vecih, teşrî hikmetine daha uygun ve
مَعْنَى قَوْلِهِ: ذلِكَ أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ ذلِكَ أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا إِلَى الْحُكْمِ الْمُتَقَدِّمِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ بِاعْتِبَارِ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ
O'nun: { ذلِكَ أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا } “Bu, haksızlığa sapmamanız için en uygun olanıdır” buyruğunun manasıyla daha uyumludur. { ذلِكَ أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا } buyruğundaki işaret, geçen hükme; yani adalete göre dağıtımı ihtiva etmesi bakımından
مِنَ التَّوْزِيعِ عَلَى حَسَبِ الْعَدْلِ. وَإِفْرَادُ اسْمِ الْإِشَارَةِ بِاعْتِبَارِ الْمَذْكُورِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً.
{ فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ } “beğendiğiniz kadınlardan nikâhlayın...” sözünden { أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “yahut sahip olduğunuz cariyeler...” sözüne kadar olan kısma yöneliktir. İşaret isminin tekil getirilmesi zikredilen husus itibarıyladır; nitekim Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً } [الفرقان: ٦٨] “Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır” [Furkân: 68] buyruğunda da böyledir.
وأَدْنى بِمَعْنَى أَقْرَبَ، وَهُوَ قُرْبٌ مَجَازِيٌّ أَيْ أَحَقُّ وَأَعْوَنُ عَلَى أَنْ لَا تَعُولُوا، وَ «تَعُولُوا» مُضَارِعُ عَالَ عَوْلًا، وَهُوَ فِعْلٌ وَاوِيُّ الْعَيْنِ، بِمَعْنَى جَارَ وَمَالَ، وَهُوَ مَشْهُورٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَبِهِ فَسَّرَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَجُمْهُورُ السَّلَفِ، يُقَالُ: عَالَ الْمِيزَانُ عَوْلًا إِذَا مَالَ، وَعَالَ فُلَانٌ فِي حُكْمِهِ أَيْ جَارَ، وَظَاهِرٌ أَنَّ نُزُولَ الْمُكَلَّفِ إِلَى الْعَدَدِ الَّذِي لَا يُخَافُ مَعَهُ عَدَمُ الْعَدْلِ أَقْرَبُ إِلَى عَدَمِ الْجَوْرِ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ: أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَيُفِيدُ زِيَادَةَ تَأْكِيدِ كَرَاهِيَةِ الْجَوْرِ.
Ednâ (أَدْنى), daha yakın manasındadır ve bu mecazi bir yakınlıktır; yani haksızlığa sapmamanıza daha lâyık ve daha çok yardımcıdır. "Te‘ûlû" (تَعُولُوا) fiili, "âle-ye‘ûlü-avlen" (عَالَ عَوْلًا) sülâsîsinin muzârisidir; vavi'l-ayn bir fiil olup haksızlık etti ve meyledip saptı manasındadır. Arap kelamında meşhurdur; İbn Abbâs ve selefin cumhuru da bunu böyle tefsir etmiştir. Mizan meylettiği zaman "‘âle'l-mîzânu ‘avlen" denir; "‘âle fulânun fî hukmihî" denildiğinde ise hükmünde haksızlık etti/zulmetti manasına gelir. Açıktır ki mükellefin adaletsizlikten korkulmayacak bir sayıya inmesi, haksızlık etmemeye daha yakındır. Dolayısıyla O'nun: { أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا } “haksızlığa sapmamanız için en uygun olanıdır” buyruğu O'nun: { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا } “şayet adaletli davranamayacağınızdan korkarsanız...” buyruğunun manasındadır ve haksızlığın çirkinliğini daha fazla tekit ifade eder.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى الْحُكْمِ الْمُتَضَمِّنِ لَهُ قَوْلَهُ: فَواحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ أَيْ ذَلِكَ أَسْلَمُ مِنَ الْجَوْرِ، لِأَنَّ التَّعَدُّدَ يُعَرِّضُ الْمُكَلَّفَ إِلَى الْجَوْرِ وَإِنْ بَذَلَ جُهْدَهُ فِي الْعَدْلِ، إِذْ لِلنَّفْسِ رَغَبَاتٌ وَغَفَلَاتٌ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَا يَكُونُ قَوْلُهُ: أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا تَأْكِيدًا لِمَضْمُونِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا وَيَكُونُ تَرْغِيبًا فِي الِاقْتِصَارِ عَلَى الْمَرْأَةِ الْوَاحِدَةِ أَوِ التَّعَدُّدِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ، إِذْ هُوَ سَدَّ ذَرِيعَةَ الْجَوْرِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَا يَكُونُ الْعَدْلُ شَرْطًا فِي مِلْكِ الْيَمِينِ، وَهُوَ الَّذِي نَحَّاهُ جُمْهُورُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ فِي مِلْكِ الْيَمِينِ.
İşaretin, O'nun: { فَواحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “bir tane yahut sahip olduğunuz cariyeler...” buyruğunun tazammun ettiği hükme yönelik olması da caizdir; yani bu, haksızlıktan daha uzaktır; çünkü adalet hususunda çaba sarf etse bile çok evlilik mükellefi haksızlığa maruz bırakır, zira nefsin arzuları ve gafletleri vardır. Bu veche göre: { أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا } buyruğu { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا } buyruğunun muhtevasının tekidi olmaz; tek kadınla yetinmeye yahut cariye edinerek çoğaltmaya bir teşvik olur, zira bu durum zulüm kapısını kapatmaktır (sedd-i zerîa). Bu veche göre cariyeler hususunda adalet şart olmaz ki İslâm beldelerinin fakihler cumhurunun cariyeler konusundaki tercihi de budur.
وَقيل: «معنى أَلا تَعُولُوا» أَنْ لَا تَكْثُرَ عِيَالُكُمْ، مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ عَالَ الرَّجُلُ أَهْلَهُ يعولهم بِمَعْنى مَالهم، يَعْنِي فَاسْتَعْمَلَ نَفْيَ كَثْرَةِ الْعِيَالِ عَلَى طَرِيقِ الْكِنَايَةِ لِأَنَّ الْعَوْلَ يَسْتَلْزِمُ وُجُودَ الْعِيَالِ، وَالْإِخْبَارُ عَنِ الرَّجُلِ بِأَنَّهُ يَعُولُ يَسْتَلْزِمُ كَثْرَةَ الْعِيَالِ، لِأَنَّهُ إِخْبَارٌ بِشَيْءٍ لَا يَخْلُو عَنْهُ أَحَدٌ فَمَا يُخْبِرُ الْمُخْبَرَ بِهِ إِلَّا إِذَا رَآهُ تَجَاوَزَ الْحَدَّ الْمُتَعَارَفَ. كَمَا تَقُولُ فُلَانٌ يَأْكُلُ، وَفُلَانٌ يَنَامُ، أَيْ يَأْكُلُ كَثِيرًا وَيَنَامُ كَثِيرًا، وَلَا يَصِحُّ أَنْ يُرَادَ كَوْنُهُ مَعْنًى لِعَالَ صَرِيحًا، لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ عَالَ بِمَعْنَى كَثُرَتْ عِيَالُهُ، وَإِنَّمَا يُقَالُ أَعَالَ. وَهَذَا التَّفْسِيرُ مَأْثُورٌ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، وَقَالَهُ الشَّافِعِيُّ، وَقَالَ بِهِ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ مِنْ عُلَمَاءِ اللُّغَةِ وَهُوَ تَفْسِيرٌ بَعِيدٌ، وَكِنَايَةٌ خَفِيَّةٌ، لَا يُلَائِمُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى مَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: فَواحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَيَكُونُ فِي الْآيَةِ تَرْغِيبٌ فِي الِاقْتِصَارِ عَلَى الْوَاحِدَةِ لِخُصُوصِ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ السِّعَةَ فِي الْإِنْفَاقِ، لِأَنَّ الِاقْتِصَارَ عَلَى الْوَاحِدَةِ
«Ellâ te‘ûlû»nun mânasının, bakmakla yükümlü olduğunuz çoluk çocuğunuzun (iyâlinizin) çoğalmaması olduğu da söylenmiştir; bu da onların "âle'r-raculü ehlehû ye‘ûlühüm" (adam ailesinin nafakasını temin etti) sözünden alınmadır. Yani çoluk çocuğun çokluğunu nefyetmeyi kinaye yoluyla kullanmıştır; zira bakmak (avl), çoluk çocuğun varlığını gerektirir. Bir adamın nafaka temin ettiğinin haber verilmesi ise çoluk çocuğun çokluğunu gerektirir; çünkü bu hiç kimsenin hali kalmadığı bir şeyi haber vermektir ve haber veren bunu ancak örfte bilinen sınırı aştığını gördüğünde haber verir. Nitekim "falan kimse yiyor, falan kimse uyuyor" dersin; yani çok yiyor ve çok uyuyor demektir. Bunun sarih olarak "âle"nin bir anlamı olması kastedilmiş olamaz; çünkü çoluk çocuğu çoğaldı manasında "‘âle" denilmez, ancak "e‘âle" (أَعَالَ) denilir. Bu tefsir Zeyd b. Eslem'den rivayet edilmiş, Şâfiî de bunu söylemiş ve dil âlimlerinden İbnü'l-A'râbî de bu görüşü benimsemiştir. Ne var ki bu, uzak bir tefsir ve kapalı bir kinayedir; ancak O'nun: { ذلِكَ } sözüyle yapılan işaretin, O'nun: { فَواحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “bir tane yahut sahip olduğunuz cariyeler...” sözünün ihtiva ettiği manaya yönelik olması durumunda uygun düşer. Ayette, özellikle nafakayı genişletmeye güç yetiremeyen kimseler için tek kadınla yetinmeye bir teşvik bulunur; çünkü tek kadınla yetinmek
يُقَلِّلُ النَّفَقَةَ وَيُقَلِّلُ النَّسْلَ فَيُبْقِي عَلَيْهِ مَالَهُ، وَيَدْفَعُ عَنْهُ الْحَاجَةَ، إِلَّا أَنَّ هَذَا الْوَجْهَ لَا يُلَائِمُ قَوْلَهُ: أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ
masrafları azaltır ve nesli azaltır, böylece kişinin malını korur ve ihtiyacı ondan defeder. Ancak bu vecih O'nun: { أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “yahut sahip olduğunuz cariyeler...” buyruğuna uygun düşmemektedir;
لِأَنَّ تَعَدُّدَ الْإِمَاءِ يُفْضِي إِلَى كَثْرَةِ الْعِيَالِ فِي النَّفَقَةِ عَلَيْهِنَّ وَعَلَى مَا يُتَنَاسَلُ مِنْهُنَّ، وَلِذَلِكَ رَدَّ جَمَاعَةٌ عَلَى الشَّافِعِيِّ هَذَا الْوَجْهَ بَيْنَ مُفْرِطٍ وَمُقْتَصِدٍ.
çünkü cariyelerin çoğalması, onlara ve onlardan doğacak çocuklara yapılacak harcamalarda çoluk çocuğun çoğalmasına yol açar. Bu sebeple bir grup âlim, aşırıya kaçan ve itidalli davranan tavırlarıyla Şâfiî'ye bu vechi reddetmiştir.
وَقَدْ أَغْلَظَ فِي الرَّدِّ أَبُو بَكْرٍ الْجَصَّاصُ فِي أَحْكَامِهِ حَتَّى زَعَمَ أَنَّ هَذَا غَلَطٌ فِي اللُّغَةِ، اشْتَبَهَ بِهِ عَالَ يَعِيلُ بِعَالَ يَعُولُ. وَاقْتَصَدَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي رَدِّ هَذَا الْقَوْلِ فِي كِتَابِ الْأَحْكَامِ.
Ebû Bekir el-Cessâs el-Ahkâm'ında reddiyeyi o kadar sertleştirmiştir ki bunun dilde bir hata olduğunu ve "âle-ye'îlü" ile "âle-ye'ûlü" fiillerinin birbirine karıştırıldığını iddia etmiştir. İbnü'l-Arabî ise el-Ahkâm kitabında bu görüşü reddederken itidalli davranmıştır.
وَانْتَصَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» لِلشَّافِعِيِّ، وَأَوْرَدَ عَلَيْهِمْ أَنَّ ذَلِكَ لَا يُلَاقِي قَوْلَهُ تَعَالَى: أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَإِنَّ تَعَدُّدَ الْجَوَارِي مِثْلَ تَعَدُّدِ الْحَرَائِرِ فَلَا مَفَرَّ مِنَ الْإِعَالَةِ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ. وَأُجِيبَ عَنْهُ بِجَوَابٍ فِيهِ تَكَلُّفٌ.
el-Keşşâf sahibi ez-Zemahşerî Şâfiî'yi savunmuş ve bunun Yüce Allah'ın: { أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “yahut sahip olduğunuz cariyeler...” buyruğuyla uyuşmadığı itirazını onlara yöneltmiştir; zira cariyelerin çokluğu da hür kadınların çokluğu gibidir, dolayısıyla bu tefsire göre çoluk çocuğun çoğalmasından (iâleden) kaçış yoktur. Buna da tekellüflü (zorlama) bir cevap verilmiştir.
وَحُكْمُ هَذِهِ الْآيَةِ مِمَّا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ: وَبَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً وَنِساءً [النِّسَاء: ١] .
Bu ayetin hükmü, O'nun: { وَبَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً وَنِساءً } [النِّسَاء: ١] “ve ikisinden birçok erkek ve kadın üretip yayan...” [Nisâ: 1] buyruğunun işaret ettiği hususlardandır.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٤]
[NİSÂ SURESİ (4): AYET 4]
وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً (٤)
{ وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً } (٤) “Kadınlara mehirlerini gönül rızasıyla (bir bağış olarak) verin. Şayet ondan bir kısmını kendi rızalarıyla size bağışlarlarsa, onu da afiyetle ve rahatça yiyin.” (4)
جَانِبَانِ مُسْتَضْعَفَانِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ: الْيَتِيمُ، وَالْمَرْأَةُ. وَحَقَّانِ مَغْبُونٌ فِيهِمَا أَصْحَابُهُمَا:
Câhiliye döneminde zayıf görülen iki kesim vardı: Yetim ve kadın. Hakları hususunda sahiplerinin aldandığı/mağdur edildiği iki hak vardı:
مَالُ الْأَيْتَامِ، وَمَالُ النِّسَاءِ، فَلِذَلِكَ حَرَسَهُمَا الْقُرْآنُ أَشَدَّ الْحِرَاسَةِ فَابْتَدَأَ بِالْوِصَايَةِ بِحَقِّ مَالِ الْيَتِيمِ، وَثَنَّى بِالْوِصَايَةِ بِحَقِّ الْمَرْأَةِ فِي مَالٍ يَنْجَرُّ إِلَيْهَا لَا مَحَالَةَ، وَكَانَ تَوَسُّطُ حُكْمِ النِّكَاحِ بَيْنَ الْوِصَايَتَيْنِ أحسن مُنَاسبَة تهيّىء لِعَطْفِ هَذَا الْكَلَامِ.
Yetimlerin malı ve kadınların malı. İşte bu sebeple Kur'an bu iki hakkı en güçlü şekilde muhafaza altına almış; önce yetimin malı hakkındaki tavsiyeyle başlamış, ardından kadına kaçınılmaz olarak intikal edecek olan mal hususundaki hak tavsiyesiyle ikinci sırada yer vermiştir. İki tavsiye arasına nikâh hükmünün girmesi ise bu sözün atfedilmesine zemin hazırlayan en güzel münasebettir.
فَقَوْلُهُ: وَآتُوا النِّساءَ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ [النِّسَاء: ٢] وَالْقَوْلُ فِي مَعْنَى الْإِيتَاءِ فِيهِ سَوَاءٌ. وَزَادَهُ اتِّصَالًا بِالْكَلَامِ السَّابِقِ أَنَّ مَا قَبْلَهُ جَرَى عَلَى وُجُوبِ الْقِسْطِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ، فَكَانَ ذَلِكَ مُنَاسَبَةَ الِانْتِقَالِ. وَالْمُخَاطَبُ بِالْأَمْرِ فِي أَمْثَالِ هَذَا كُلُّ مَنْ لَهُ نَصِيبٌ فِي الْعَمَلِ بِذَلِكَ، فَهُوَ خِطَابٌ لِعُمُومِ الْأُمَّةِ عَلَى مَعْنَى تَنَاوُلِهِ لِكُلِّ مَنْ لَهُ فِيهِ يَدٌ مِنَ الْأَزْوَاجِ وَالْأَوْلِيَاءِ ثُمَّ وُلَاةِ الْأُمُورِ الَّذِينَ إِلَيْهِمُ الْمَرْجِعُ فِي الضَّرْبِ عَلَى أَيْدِي ظَلَمَةِ الْحُقُوقِ أَرْبَابَهَا. وَالْمَقْصُودُ بِالْخِطَابِ ابْتِدَاءً هُمُ الْأَزْوَاجُ،
O'nun: { وَآتُوا النِّساءَ } “Kadınlara verin...” buyruğu, { وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } [النِّسَاء: ٢] “Yetimlere mallarını verin...” [Nisâ: 2] buyruğuna matuftur ve buradaki îtâ (verme) fiilinin manası hakkındaki söz aynıdır. Kendisinden önceki kısmın yetim kadınlar hakkında adaletli davranma zorunluluğu üzerine cereyan etmiş olması da bunun önceki kelamla olan irtibatını artırmıştır; dolayısıyla bu, [yeni konuya] geçiş münasebeti olmuştur. Bunun benzerlerinde emirle muhatap olan kimse, bu amelde payı bulunan herkestir. Dolayısıyla bu, kocalar ve velilerden olup bu konuda tasarruf yetkisi bulunan herkesi, ardından hak sahiplerine haksızlık eden zorbaların elinden tutacak merci olan yöneticileri kapsaması anlamında ümmetin geneline yönelik bir hitaptır. Hitabın ilk muhatabı ise öncelikle kocalardır;
لِكَيْلَا يَتَذَرَّعُوا بِحَيَاءِ النِّسَاءِ وَضَعْفِهِنَّ وَطَلَبِهِنَّ مَرْضَاتَهُمْ إِلَى غَمَصِ حُقُوقِهِنَّ فِي أَكْلِ مُهُورِهِنَّ، أَوْ يَجْعَلُوا حَاجَتَهُنَّ لِلتَّزَوُّجِ لِأَجْلِ إِيجَادِ كَافِلٍ لَهُنَّ ذَرِيعَةً لِإِسْقَاطِ الْمَهْرِ فِي النِّكَاحِ، فَهَذَا مَا يُمْكِنُ فِي أَكْلِ مُهُورِهِنَّ، وَإِلَّا فَلَهُنَّ أَوْلِيَاءُ يُطَالِبُونَ الْأَزْوَاجَ بِتَعْيِينِ الْمُهُورِ، وَلَكِنْ دُونَ الْوُصُولِ إِلَى وُلَاةِ الْأُمُورِ مَتَاعِبُ وَكُلَفٌ قَدْ يملّها صَاحب بالحقّ فَيَتْرُكَ طَلَبَهُ، وَخَاصَّةً النِّسَاءُ ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ.
zira kadınların hayasını, zaafını ve hoşnutluklarını kazanma arzusunu mehirlerini yemek suretiyle haklarını çiğnemeye vesile kılmasınlar yahut kendilerine bir bakıcı bulmak amacıyla evlenme ihtiyaçlarını nikâhta mehri düşürmeye bahane yapmasınlar. Onların mehirlerini yemekte muhtemel olan yol budur; aksi takdirde onların, kocalardan mehirlerin belirlenmesini talep edecek velileri vardır, fakat idarecilere başvurmanın getirdiği zorluklar ve külfetler hak sahibini bezdirebilir de özellikle evli kadınlar hakkını talep etmekten vazgeçebilir.
وَإِلَى كَوْنِ الْخِطَابِ لِلْأَزْوَاجِ ذَهَبَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَقَتَادَةُ، وَابْنُ زَيْدٍ، وَابْنُ جُرَيْجٍ، فَالْآيَةُ عَلَى هَذَا قَرَّرَتْ دَفْعَ الْمُهُورِ وَجَعَلَتْهُ شَرْعًا، فَصَارَ الْمَهْرُ رُكْنًا مِنْ أَرْكَانِ النِّكَاحِ فِي الْإِسْلَامِ،
Hitabın kocalara yönelik olduğu görüşünü İbn Abbâs, Katâde, İbn Zeyd ve İbn Cüreyc benimsemiştir. Buna göre ayet, mehirlerin ödenmesini karara bağlayıp bunu bir şeriat kılmıştır; böylece mehir İslam'da nikâhın rükünlerinden biri haline gelmiştir.
وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي عِدَّةِ آيَاتٍ كَقَوْلِهِ: فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَغير ذَلِك [النِّسَاء: ٢٤] .
Nitekim bu husus: { فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً } [النِّسَاء: ٢٤] “onlara mehirlerini bir hak olarak verin...” [Nisâ: 24] ve benzeri pek çok ayette de sabit olmuştur.
وَالْمَهْرُ عَلَامَةٌ مَعْرُوفَةٌ لِلتَّفْرِقَةِ بَيْنَ النِّكَاحِ وَبَيْنَ الْمُخَادَنَةِ، لَكِنَّهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ الزَّوْجُ يُعْطِي مَالًا لِوَلِيِّ الْمَرْأَةِ وَيُسَمُّونَهُ حُلْوَانًا- بِضَمِّ الْحَاءِ- وَلَا تَأْخُذُ الْمَرْأَةُ شَيْئًا، فَأَبْطَلَ اللَّهُ ذَلِكَ فِي الْإِسْلَامِ بِأَنْ جَعَلَ الْمَالَ لِلْمَرْأَةِ بِقَوْلِهِ: وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ.
Mehir, nikâh ile gizli dostluk (muhâdene) arasındaki ayrımı gösteren bilinen bir alamettir. Ancak Câhiliye döneminde koca kadının velisine bir mal verir ve buna hulvân (حُلْوَان) derlerdi; kadın ise hiçbir şey alamazdı. Allah İslam'da: { وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ } “Kadınlara mehirlerini verin...” buyruğuyla malı kadına ait kılarak bunu iptal etmiştir.
وَقَالَ جَمَاعَةٌ: الْخِطَابُ لِلْأَوْلِيَاءِ، وَنُقِلَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي صَالِحٍ قَالَ: لِأَنَّ عَادَةَ بَعْضِ الْعَرَبِ أَنْ يَأْكُلَ وَلِيُّ الْمَرْأَةِ مَهْرَهَا فَرَفَعَ اللَّهُ ذَلِكَ بِالْإِسْلَامِ. وَعَنِ الْحَضْرَمِيِّ: خَاطَبَتِ الْآيَةُ الْمُتَشَاغِرِينَ الَّذِينَ كَانُوا يَتَزَوَّجُونَ امْرَأَةً بِأُخْرَى، وَلَعَلَّ هَذَا أَخَذَ بِدَلَالَةِ الْإِشَارَةِ وَلَيْسَ صَرِيحَ اللَّفْظِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يَحْتَمِلُهُ عُمُومُ النِّسَاءِ وَعُمُومُ الصَّدُقَاتِ.
Bir grup âlim ise hitabın velilere yönelik olduğunu söylemiştir. Bu, Ebû Sâlih'ten nakledilmiş olup o şöyle demiştir: Çünkü bazı Arapların adeti, kadının velisinin onun mehrini yemesi şeklindeydi; Allah da İslam ile bunu ortadan kaldırdı. el-Hadramî'den de şöyle nakledilmiştir: Ayet, bir kadını diğeriyle [mehir vermeksizin] evlendiren müteşâğirîn kimselere (şigâr nikâhı yapanlara) hitap etmiştir; bu görüş lafzın sarahatiyle değil delâletü'l-işâre ile alınmış olabilir. Bütün bunlar, "en-nisâ" lafzının ve "sadukât" lafzının umumunun muhtemel kıldığı manalardandır.
وَالصَّدُقَاتُ جَمْعُ صَدُقَةٍ- بِضَمِّ الدَّالِ- وَالصَّدُقَةُ: مَهْرُ الْمَرْأَةِ، مُشْتَقَّةٌ مِنَ الصِّدْقِ لِأَنَّهَا عَطِيَّةٌ يَسْبِقُهَا الْوَعْدُ بِهَا فَيَصْدُقُهُ الْمُعْطِي.
Sadukât (صَدُقَات), dâl harfinin zammesiyle "saduka"nın (صَدُقَة) çoğuludur. Saduka kadının mehri demektir; sıdk (doğruluk) kökünden türemiştir, çünkü o, öncesinde vaat bulunan ve verenin [vaadinde] sadık kaldığı bir bağıştır.
وَالنِّحْلَةُ- بِكَسْرِ النُّونِ- الْعَطِيَّةُ بِلَا قَصْدِ عِوَضٍ، وَيُقَالُ: نُحْلٌ- بِضَمٍّ فَسُكُونٍ-.
Nihle (نِحْلَة) -nûn harfinin kesresiyle-, bir ivaz (karşılık) gözetmeksizin yapılan bağıştır; nûn harfinin zammesi ve hâ'nın sükûnu ile "nuhl" (نُحْل) da denir.
وَانْتَصَبَ نِحْلَةً عَلَى الْحَالِ مِنْ «صَدُقَاتِهِنَّ» ، وَإِنَّمَا صَحَّ مَجِيءُ الْحَالِ مُفْرِدَةً وَصَاحِبُهَا جَمْعٌ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْمُفْرَدِ الْجِنْسُ الصَّالِحُ لِلْأَفْرَادِ كُلِّهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نِحْلَةٌ مَنْصُوبًا على المصدرية لآتوا لِبَيَانِ النَّوْعِ مِنَ الْإِيتَاءِ أَيْ إِعْطَاءِ كَرَامَةٍ.
"Nihleten" kelimesi "sadukâtihinne" lafzından hâl olarak nasb edilmiştir. Sâhibü'l-hâlin çoğul olmasına rağmen hâlin tekil gelmesinin sahih olması, bu tekilden bütün fertlere uygun olan cinsin kastedilmiş olmasındandır. "Nihleten" lafzının, verme türünü beyan etmek üzere { آتُوا } fiilinin masdarı olarak yani "bir ikram verme şeklinde" takdiriyle mansub olması da caizdir.
وَسُمِّيَتِ الصَّدُقَاتُ نِحْلَةً إِبْعَادًا لِلصَّدُقَاتِ عَنْ أَنْوَاعِ الْأَعْوَاضِ، وَتَقْرِيبًا بِهَا إِلَى الْهَدِيَّةِ، إِذْ لَيْسَ الصَّدَاقُ عِوَضًا عَنْ مَنَافِعِ الْمَرْأَةِ عِنْدَ التَّحْقِيقِ، فَإِنَّ النِّكَاحَ عَقْدٌ بَيْنَ
Mehirlerin ivaz (karşılık) türlerinden uzak tutulması ve hediyeye yaklaştırılması için mehire "nihle" adı verilmiştir; zira tahkik ehline göre mehir, kadından yararlanmanın bir ivazı (bedeli) değildir. Çünkü nikâh,
الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ قُصِدَ مِنْهُ الْمُعَاشَرَةُ، وَإِيجَادُ آصِرَةٍ عَظِيمَةٍ، وَتَبَادُلُ حُقُوقٍ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ، وَتِلْكَ أَغْلَى مِنْ أَنْ يَكُونَ لَهَا عِوَضٌ مَالِيٌّ، وَلَوْ جُعِلَ لَكَانَ عِوَضُهَا جَزِيلًا وَمُتَجَدِّدًا بِتَجَدُّدِ الْمَنَافِعِ، وَامْتِدَادِ أَزْمَانِهَا، شَأْنُ الْأَعْوَاضِ كُلِّهَا، وَلَكِنَّ اللَّهَ جَعَلَهُ هَدِيَّةً وَاجِبَةً عَلَى الْأَزْوَاجِ إِكْرَامًا لِزَوْجَاتِهِمْ، وَإِنَّمَا أَوْجَبَهُ اللَّهُ لِأَنَّهُ تَقَرَّرَ أَنَّهُ الْفَارِقُ بَيْنَ النِّكَاحِ وَبَيْنَ الْمُخَادَنَةِ وَالسِّفَاحِ، إِذْ كَانَ أَصْلُ النِّكَاحِ فِي الْبَشَرِ اخْتِصَاصَ الرَّجُلِ بِامْرَأَةٍ تَكُونُ لَهُ دُونَ غَيْرِهِ، فَكَانَ هَذَا الِاخْتِصَاصُ يُنَالُ بِالْقُوَّةِ، ثُمَّ اعْتَاضَ النَّاسُ عَنِ الْقُوَّةِ بَذْلَ الْأَثْمَانِ لأولياء النِّسَاء ببيعهم بناتهم ومولياتهم، ثُمَّ ارْتَقَى التَّشْرِيعُ وَكَمُلَ عَقْدُ النِّكَاحِ، وَصَارَتِ الْمَرْأَةُ حَلِيلَةَ الرَّجُلِ شريكته فِي شؤونه وَبَقِيَتِ الصَّدُقَاتُ أَمَارَاتٍ عَلَى ذَلِكَ الِاخْتِصَاصِ الْقَدِيمِ تُمَيِّزُ عَقْدَ النِّكَاحِ عَنْ بَقِيَّةِ أَنْوَاعِ الْمُعَاشَرَةِ الْمَذْمُومَةِ شَرْعًا وَعَادَةً، وَكَانَتِ الْمُعَاشَرَةُ عَلَى غَيْرِ وَجْهِ النِّكَاحِ خَالِيَةً عَنْ بَذْلِ الْمَالِ لِلْأَوْلِيَاءِ إِذْ كَانَتْ تَنْشَأُ عَنِ الْحُبِّ أَوِ الشَّهْوَةِ مِنَ الرَّجُلِ لِلْمَرْأَةِ عَلَى انْفِرَادٍ وَخُفْيَةٍ مِنْ أَهْلِهَا، فَمِنْ ذَلِكَ الزِّنَى الْمُوَقَّتُ، وَمِنْهُ الْمُخَادَنَةُ، فَهِيَ زِنًا مُسْتَمِرٌّ، وَأَشَارَ
erkek ile kadın arasında birlikte yaşama, büyük bir bağ oluşturma ve eşler arasında karşılıklı hakları mübadele etme maksadıyla yapılan bir akittir; bu [manevî kazanımlar] ise mali bir karşılığı olmaktan çok daha değerlidir. Şayet [mali] bir ivaz sayılsaydı, bütün ivazların durumunda olduğu gibi, bu ivazın çok büyük olması ve menfaatlerin yenilenmesi ile sürelerinin uzamasına paralel olarak sürekli yenilenmesi gerekirdi. Fakat Allah, eşlerine bir ikram olmak üzere bunu kocalar üzerine farz kılınmış bir hediye kılmıştır. Allah'ın bunu vacip kılmasının sebebi, insanlıkta nikâhın aslının bir erkeğin başkasına değil yalnız kendisine ait olacak bir kadınla hususi birlikteliği olması ve bu hususiyetin önceleri güç ve kuvvetle elde edilmesi sebebiyle nikâh ile metreslik (muhâdene) ve gayrimeşru ilişki (sifâh) arasındaki ayırıcı fark olarak yerleşmiş bulunmasıdır. Sonraları insanlar gücün yerine kadınların velilerine kızlarını ve velayetleri altındakileri satmaları karşılığında bedel ödeme yoluna gitmişlerdir. Daha sonra teşri tekamül etmiş, nikâh akdi kemale ermiş, kadın erkeğin helali ve işlerindeki ortağı haline gelmiştir. Mehirler ise nikâh akdini şer'an ve örfen mezmum olan diğer muaşeret türlerinden ayıran o eski tahsisin birer nişanesi olarak kalmıştır. Nikâh dışındaki muaşeret biçimleri ise velilere mal verilmesinden uzaktı; çünkü bunlar ailesinden gizli ve baş başa kalmak suretiyle erkeğin kadına duyduğu sevgi veya şehvetten doğmaktaydı. Nitekim bunlardan biri geçici zina, bir diğeri de sürekli bir zina olan dost hayatı yaşamaktır (muhâdene). Nitekim
إِلَيْهَا الْقُرْآنُ فِي قَوْلِهِ: مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ [النِّسَاء: ٢٥] وَدُونَ ذَلِكَ الْبِغَاءُ وَهُوَ الزِّنَا بِالْإِمَاءِ بِأُجُورٍ مُعَيَّنَةٍ، وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ النَّهْيَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا [النُّور: ٣٣] وَهُنَالِكَ مُعَاشَرَاتٌ أُخْرَى، مِثْلُ الضِّمَادِ وَهُوَ أَنْ تَتَّخِذَ ذَاتُ الزَّوْجِ رَجُلًا خَلِيلًا لَهَا فِي سَنَةِ الْقَحْطِ لِيُنْفِقَ عَلَيْهَا مَعَ نَفَقَةِ زَوْجِهَا. فَلِأَجْلِ ذَلِكَ سَمَّى اللَّهُ الصَّدَاقَ نِحْلَةً، فَأَبْعَدَ الَّذِينَ فَسَّرُوهَا بِلَازِمِ مَعْنَاهَا فَجَعَلُوهَا كِنَايَةً عَنْ طِيبِ نَفْسِ الْأَزْوَاجِ أَوِ الْأَوْلِيَاءِ بِإِيتَاءِ الصَّدُقَاتِ، وَالَّذِينَ فَسَّرُوهَا بِأَنَّهَا عَطِيَّةٌ مِنَ اللَّهِ لِلنِّسَاءِ فَرَضَهَا لَهُنَّ، وَالَّذِينَ فَسَّرُوهَا بِمَعْنَى الشَّرْعِ الَّذِي يُنْتَحَلُ أَيْ يُتَّبَعُ.
Kur'an: { مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ } [النِّسَاء: ٢٥] “iffetli yaşamaları, zina etmemeleri ve gizli dost tutmamaları şartıyla...” [Nisâ: 25] buyruğunda buna işaret etmiştir. Bundan daha aşağısı ise belirli bir ücret karşılığında cariyelerle zina etmek olan fuhuştur (biğâ); nitekim Allah: { وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا } [النُّور: ٣٣] “Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için iffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” [Nûr: 33] buyruğuyla bundan nehyetmiştir. Orada başka muaşeret türleri de vardı; kıtlık senesinde evli kadının, kocasının nafakasına ilaveten kendisine harcama yapması için bir erkeği dost edinmesi demek olan "zımâd" (الضِّمَاد) gibi. İşte bu sebeple Allah mehre "nihle" adını vermiştir; dolayısıyla bu kelimeyi lazımı mânasıyla tefsir edip kocaların veya velilerin mehirleri verirken gönül hoşnutluğu içinde olmalarından kinaye kılanlar, onu kadınlara Allah tarafından takdir edilmiş bir ilâhî bağış olarak tefsir edenler ve benimsenip uyulan şeriat anlamıyla tefsir edenler [kelimenin asıl manasından] uzaklaşmışlardır.
وَقَوْلُهُ: فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً الْآيَةَ أَيْ فَإِنْ طَابَتْ أَنْفُسُهُنَّ لَكُمْ بِشَيْءٍ مِنْهُ أَيِ الْمَذْكُورِ. وَأَفْرَدَ ضَمِيرَ «مِنْهُ» لِتَأْوِيلِهِ بِالْمَذْكُورِ حَمْلًا عَلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ كَمَا قَالَ رُؤْبَةُ:
O'nun: { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً } “Şayet ondan bir kısmını kendi rızalarıyla size bağışlarlarsa...” ayeti; yani onların nefisleri mezkûr mehrin bir kısmını size vermeye razı olursa demektir. "Minhu"daki zamir, Rû'be'nin şu sözünde olduğu gibi işaret ismine hamledilerek "el-mezkûr" takdiriyle tekil getirilmiştir:
فِيهَا خُطُوطٌ مِنْ سَوَادٍ وَبَلَقْ ... كَأَنَّهُ فِي الْجِلْدِ تَوْلِيعُ الْبَهَقْ
Onda siyah ve alaca çizgiler vardır... Sanki derideki alaca hastalığının benekleri gibidir.
فَقَالَ لَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِمَّا أَنْ تَقُولَ: كَأَنَّهَا إِنْ أَرَدْتَ الْخُطُوطَ، وَإِمَّا أَنْ تَقُولَ: كَأَنَّهُمَا إِنْ أَرَدْتَ السَّوَادَ وَالْبَلَقَ فَقَالَ: أَرَدْتُ كَأَنَّ ذَلِكَ، وَيْلَكَ!! أَيْ أَجْرَى الضَّمِيرَ كَمَا
Ebû Ubeyde ona: "Çizgileri kastettiysen 'ke-ennehâ', siyah ve alacayı kastettiysen 'ke-ennehumâ' demen gerekirdi" deyince o: "Yazıklar olsun sana, ben 'sanki şu durum böyledir' demek istedim!" demiştir; yani zamiri
يُجْرَى اسْمُ الْإِشَارَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٨] .
işaret isminin kullanıldığı gibi kullanmıştır. Bu husus Bakara Suresi'ndeki { عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } [البقرة: ٦٨] “bu ikisi arası orta yaşta...” [Bakara: 68] buyruğunun tefsirinde daha önce geçmişti.
وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَى ضَمِيرٍ (مِثْلَهُ) عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٣٦] .
[el-Mâide / el-Ukûd] Suresi'ndeki { وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ } [المائدة: ٣٦] “bir o kadarını daha fidye olarak verseler...” [Mâide: 36] buyruğunda (mislehû) zamiri hakkında açıklama gelecektir.
وَجِيءَ بِلَفْظِ نَفْساً مُفْرَدًا مَعَ أَنَّهُ تَمْيِيزُ نِسْبَةِ طِبْنَ إِلَى ضَمِيرِ جَمَاعَةِ النِّسَاءِ لِأَنَّ التَّمْيِيزَ اسْمُ جِنْسٍ نَكِرَةٍ يَسْتَوِي فِيهِ الْمُفْرَدُ وَالْجَمْعُ. وَأُسْنِدَ الطَّيِّبُ إِلَى ذَوَاتِ النِّسَاءِ ابْتِدَاءً ثُمَّ جِيءَ بِالتَّمْيِيزِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى قُوَّةِ هَذَا الطَّيِّبِ عَلَى مَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي: مِنَ الْفَرْقِ بَيْنَ وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَبَيْنَ اشْتَعَلَ شَيْبُ رَأْسِي، لِيُعْلَمَ أَنَّهُ طِيبُ نَفْسٍ لَا يَشُوبُهُ شَيْءٌ مِنَ الضَّغْطِ وَالْإِلْجَاءِ.
"Tıbne" fiilinin kadınlar çoğul zamirine nispetinin temyizi olmasına rağmen "nefsen" (نَفْسًا) lafzı tekil getirilmiştir; çünkü temyiz nekire cins ismidir, onda tekil ile çoğul birdir. Meânî ilminde { وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً } [مريم: ٤] “baş(ım) ihtiyarlık aleviyle tutuştu” [Meryem: 4] ile "işte‘ale şeybü re'sî" arasındaki fark bahsinde yerleşmiş olduğu üzere, bu hoşnutluğun kuvvetine delalet etmek için hoşnutluk önce kadınların zatlarına isnat edilmiş, ardından temyiz getirilmiştir; ta ki bunun hiçbir baskı ve zorlama bulaşmamış katıksız bir gönül hoşnutluğu olduğu bilinsin.
وَحَقِيقَةُ فِعْلِ (طابَ) اتِّصَافُ الشَّيْءِ بِالْمُلَاءَمَةِ لِلنَّفْسِ، وَأَصْلُهُ طَيِّبُ الرَّائِحَةِ لِحُسْنِ مَشْمُومِهَا، وَطَيِّبُ الرِّيحِ مُوَافَقَتُهَا لِلسَّائِرِ فِي الْبَحْرِ: وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ [يُونُس: ٢٢] ، وَمِنْهُ أَيْضًا مَا تَرْضَى بِهِ النَّفْسُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً [الْبَقَرَة: ١٦٨] ثُمَّ اسْتُعِيرَ لِمَا يَزْكُو بَيْنَ جِنْسِهِ كَقَوْلِهِ: وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ
(Tâbe) fiilinin hakiki manası bir şeyin nefse uygunlukla nitelenmesidir. Aslı ise kokusunun güzelliğinden ötürü kokunun hoş olmasıdır (tayyibü'r-râiha). Rüzgârın hoş olması (tayyibü'r-rîh) da denizde yol alan kimseye uygunluğudur: { وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ } [يُونُس: ٢٢] “ve onları tatlı bir rüzgârla alıp götürdükleri zaman...” [Yûnus: 22]. Daha önce Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً } [الْبَقَرَة: ١٦٨] “Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerden helâl ve temiz olanlarını yiyin” [Bakara: 168] buyruğunda geçtiği üzere nefsin hoşnut olduğu şeyler için de kullanılır. Sonra kendi cinsi arasında temiz/üstün olan şeyler için istiare yoluyla kullanılmıştır; nitekim O'nun: { وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ }
[النِّسَاء: ٢] وَمِنْهُ فِعْلُ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً هُنَا أَيْ رَضِينَ
[النِّسَاء: ٢] “Temizi pis olanla değişmeyin” [Nisâ: 2] buyruğunda böyledir. Buradaki: { طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً } fiili de bu kabildendir; yani hiçbir sıkıntı
بِإِعْطَائِهِ دُونَ حَرَجٍ وَلَا عَسْفٍ، فَهُوَ اسْتِعَارَةٌ.
ve zorlama olmaksızın onu vermeye razı oldular demektir; dolayısıyla bu bir istiaredir.
وَقَوْلُهُ: فَكُلُوهُ اسْتَعْمَلَ الْأَكْلَ هُنَا فِي مَعْنَى الِانْتِفَاعِ الَّذِي لَا رُجُوعَ فِيهِ لِصَاحِبِ الشَّيْءِ الْمُنْتَفَعِ بِهِ، أَيْ فِي مَعْنَى تَمَامِ التَّمَلُّكِ. وَأَصْلُ الْأَكْلِ فِي كَلَامِهِمْ يُسْتَعَارُ لِلِاسْتِيلَاءِ عَلَى مَالِ الْغَيْرِ اسْتِيلَاءً لَا رُجُوعَ فِيهِ، لِأَنَّ الْأَكْلَ أَشَدُّ أَنْوَاعِ الِانْتِفَاعِ حَائِلًا بَيْنَ الشَّيْءِ وَبَيْنَ رُجُوعِهِ إِلَى مُسْتَحِقِّهِ. وَلَكِنَّهُ أُطْلِقَ هُنَا عَلَى الِانْتِفَاعِ لِأَجْلِ الْمُشَاكَلَةِ مَعَ قَوْلِهِ السَّابِقِ: وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ [النِّسَاء: ٢] فَتِلْكَ مُحَسِّنُ الِاسْتِعَارَةِ.
O'nun: { فَكُلُوهُ } “onu yiyin” buyruğu, buradaki yeme (ekl) fiilini yararlanılan şeyin sahibine geri dönüşü olmayan faydalanma manasında, yani tam mülkiyet anlamında kullanmıştır. Kelamlarında yemenin aslı, başkasının malını bir daha geri dönüşü olmayacak şekilde ele geçirmek için istiare edilir; çünkü yemek, bir şey ile onun hak sahibine dönmesi arasına engel koymada yararlanma türlerinin en güçlüsüdür. Fakat burada önceki: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ } [النِّسَاء: ٢] “Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin” [Nisâ: 2] buyruğu ile müşâkele (ifade uyumu) sağlamak için yararlanma manasında mutlak olarak kullanılmıştır; dolayısıyla bu, istiarenin güzelleştiricisidir (muhassinidir).
وهَنِيئاً مَرِيئاً حَالَانِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ وَهُمَا صِفَتَانِ مُشَبَّهَتَانِ من هُنَا وهنيء- بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِهَا- بِمَعْنَى سَاغَ وَلَمْ يُعَقِّبْ نَغْصًا. وَالْمَرِيءُ مِنْ مَرُوَ الطَّعَامَ- مُثَلَّثُ الرَّاء- بِمَعْنى هنىء، فَهُوَ تَأْكِيدٌ يُشْبِهُ الِاتِّبَاعَ. وَقِيلَ: الْهَنِيءُ الَّذِي يَلَذُّهُ الْآكِلُ وَالْمَرِيءُ مَا تُحْمَدُ عَاقِبَتُهُ. وَهَذَانِ الْوَصْفَانِ يَجُوزُ كَوْنُهُمَا ترشيحا لاستعارة فَكُلُوهُ بِمَعْنَى خُذُوهُ أَخْذَ مِلْكٍ، وَيَجُوزُ كَوْنُهُمَا مُسْتَعْمَلَيْنِ فِي انْتِفَاءِ التَّبِعَةِ عَنِ الْأَزْوَاجِ فِي أَخْذِ مَا طَابَتْ لَهُمْ بِهِ نُفُوسُ أَزْوَاجِهِمْ، أَيْ حَلَالًا مُبَاحًا، أَوْ حَلَالًا لَا غُرْمَ فِيهِ.
"Henîen merîen" (هَنِيئاً مَرِيئاً), mansub zamirden hâldirler; bu ikisi, nûn harfinin fethası ve kesresiyle "henü'e" ve "henie" fiillerinden sıfat-ı müşebbehedir ve boğazdan kolay geçen, ardında keder ve rahatsızlık bırakmayan manasındadır. Merî (الْمَرِيءُ) ise, râ harfinin üç harekesiyle "meru'e't-taâmu" fiilinden olup henîe manasındadır; dolayısıyla itbâ'a benzeyen bir tekittir. Şöyle de denilmiştir: Henî, yiyene lezzet veren; merî ise sonu övülen/şifa verendir. Bu iki vasfın, mülk edinircesine alın manasında { فَكُلُوهُ } istiaresini pekiştiren bir terşih olması caizdir; eşlerinin kendilerine gönül hoşnutluğuyla verdiklerini almada kocaların üzerinden sorumluluğun kalktığını ifade etmek üzere, yani helal ve mubah yahut tazminatı/vebali olmayan helal anlamında kullanılmış olması da caizdir.
وَإِنَّمَا قَالَ: عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ فَجِيءَ بِحَرْفِ التَّبْعِيضِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الشَّأْنَ أَنْ لَا يَعْرَى الْعَقْدُ عَنِ الصَّدَاقِ، فَلَا تُسْقِطْهُ كُلَّهُ إِلَّا أَنَّ الْفُقَهَاءَ لَمَّا تَأَوَّلُوا ظَاهِرَ الْآيَةِ مِنَ التَّبْعِيضِ، وَجَعَلُوا هِبَةَ جَمِيعِ الصَّدَاقِ كَهِبَتِهِ كُلِّهِ أَخْذًا بِأَصْلِ الْعَطَايَا، لِأَنَّهَا لَمَّا قَبَضَتْهُ فَقَدْ تَقَرَّرَ مِلْكُهَا إِيَّاهُ، وَلَمْ يَأْخُذْ عُلَمَاءُ الْمَالِكِيَّةِ فِي هَذَا بِالتُّهْمَةِ لِأَنَّ مَبْنَى النِّكَاحِ عَلَى الْمُكَارَمَةِ، وَإِلَّا فَإِنَّهُمْ قَالُوا فِي مَسَائِلِ الْبَيْعِ: إِنَّ الْخَارِجَ مِنَ الْيَدِ ثُمَّ الرَّاجِعَ إِلَيْهَا يُعْتَبَرُ كَأَنَّهُ لَمْ يَخْرُجْ، وَهَذَا عِنْدَنَا فِي الْمَالِكَاتِ أَمْرَ أَنْفُسِهِنَّ دُونَ الْمَحْجُورَاتِ تَخْصِيصًا لِلْآيَةِ بِغَيْرِهَا مِنْ أَدِلَّةِ الْحَجْرِ فَإِنَّ الصَّغِيرَاتِ غَيْرَ دَاخِلَاتٍ هُنَا بِالْإِجْمَاعِ. فَدَخَلَ التَّخْصِيصُ لِلْآيَةِ. وَقَالَ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ: ذَلِكَ لِلثَّيِّبِ وَالْبِكْرِ، تَمَسُّكًا بِالْعُمُومِ. وَهُوَ ضَعِيفٌ فِي حَمْلِ الْأَدِلَّةِ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ.
Akdin mehirden büsbütün yoksun kalmamasının asıl olduğuna işaret etmek üzere { عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ } “ondan bir kısmını” buyurarak teb'îz (kısmîlik) bildiren harf getirilmiştir; dolayısıyla [aslen] mehir tamamen düşürülmez. Ancak fakihler ayetin teb'îz bildiren zahirini tevil etmişler ve bağışların asıl hükmünü esas alarak mehrin tamamının bağışlanmasını da caiz görmüşlerdir; zira kadın mehri kabzettiğinde onun mülkiyeti kesinleşmiştir. Mâlikî uleması nikâhın ikrama dayalı olması sebebiyle bu hususta töhmeti dikkate almamışlardır; aksi takdirde satış (bey') meselelerinde: "Elden çıkıp sonra tekrar ele dönen şey sanki hiç çıkmamış gibidir" demişlerdir. Bizim mezhebimize göre bu durum, kısıtlılar (mahcur) hariç kendi tasarrufuna malik olan kadınlar hakkındadır; zira küçüklere hacr uygulanmasına dair diğer delillerle bu ayet tahsis edilmiştir, nitekim küçük kız çocukları icmâen buraya dâhil değildir. Böylece ayete tahsis girmiştir. Fakihler cumhuru ise umuma tutunarak bunun hem dul hem de bâkire için geçerli olduğunu söylemişlerdir; ancak bu, delilleri birbiriyle uzlaştırma açısından zayıf bir yaklaşımdır.
وَاخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي رُجُوعِ الْمَرْأَةِ فِي هِبَتِهَا بَعْضَ صَدَاقِهَا: فَقَالَ الْجُمْهُورُ: لَا رُجُوعَ لَهَا، وَقَالَ شُرَيْحٌ، وَعَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَرْوَانَ: لَهَا الرُّجُوعِ، لِأَنَّهَا لَوْ طَابَتْ نَفْسُهَا لَمَا رَجَعَتْ. وَرَوَوْا أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ كَتَبَ إِلَى قُضَاتِهِ «إِنَّ النِّسَاءَ يُعْطِينَ رَغْبَةً وَرَهْبَةً فَأَيُّمَا امْرَأَةً أَعْطَتْهُ، ثُمَّ أَرَادَتْ أَنْ تَرْجِعَ فَذَلِكَ لَهَا» وَهَذَا يَظْهَرُ إِذا كَانَ مَا بَيْنَ الْعَطِيَّةِ وَبَيْنَ الرُّجُوعِ قَرِيبًا، وَحَدَثَ مِنْ مُعَامَلَةِ الزَّوْجِ بَعْدَ الْعَطِيَّةِ خِلَافُ مَا يُؤْذَنُ حُسْنُ الْمُعَاشَرَةِ السَّابِقِ لِلْعَطِيَّةِ.
Kadının mehrinin bir kısmını hibe ettikten sonra bundan dönmesi (rücû etmesi) konusunda fakihler ihtilaf etmiştir: Cumhur "Dönme hakkı yoktur" derken; Şurayh ve Abdülmelik b. Mervân "Dönme hakkı vardır; çünkü şayet gönlü gerçekten razı olsaydı dönmezdi" demişlerdir. Ayrıca Ömer b. el-Hattâb'ın kadılarına şöyle yazdığını rivayet etmişlerdir: «Kadınlar isteyerek veya korkarak verirler; bu bakımdan hangi kadın [mehrini] verir de sonra dönmek isterse, buna hakkı vardır.» Bu durum, bağış ile dönme arasındaki sürenin yakın olması ve bağıştan sonra kocanın muamelesinde, bağıştan önceki iyi geçimin hissettirdiğinin aksine bir durumun ortaya çıkması hâlinde geçerlidir.
وَحَكْمُ هَذِهِ الْآيَةِ مِمَّا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً وَنِساءً [النِّسَاء:
Bu ayetin hükmü, Yüce Allah'ın şu buyruğunun işaret ettiği hususlardandır: “ve o ikisinden birçok erkek ve kadın üretip yaydı” [en-Nisâ:
١] .
1].
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٥]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 5]
وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٥)
“Allah'ın sizin için bir geçim kaynağı kıldığı mallarınızı aklı ermezlere (sefihlere) vermeyin; onlarla onları rızıklandırın, giydirin ve onlara güzel söz söyleyin.” (5)
عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ [النِّسَاءَ: ٤] لِدَفْعِ تَوَهُّمِ إِيجَابِ أَنْ يُؤْتَى كُلُّ مَالٍ لِمَالِكِهِ مِنْ أَجْلِ تَقَدُّمِ الْأَمْرِ بِإِتْيَانِ الْأَمْوَالِ مَالِكِيهَا مَرَّتَيْنِ فِي قَوْلِهِ: وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ [النِّسَاءَ: ٢، ٤] . أَوْ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: وَآتُوا الْيَتامى وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ.
“Kadınlara mehirlerini verin” [en-Nisâ: 4] buyruğuna, “Yetimlere mallarını verin” ve “Kadınlara mehirlerini verin” [en-Nisâ: 2, 4] buyruklarında malların sahiplerine verilmesi emrinin iki kez geçmiş olmasından ötürü her malın [mutlaka] sahibine verilmesinin vacip olduğu vehmini defetmek üzere matuf kılınmıştır. Yahut “Yetimlere mallarını verin” buyruğuna matuftur ve aradaki kısım itiraziyedir (ara cümledir).
وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ الْحَالِ الَّتِي يُمْنَعُ فِيهَا السَّفِيهُ مِنْ مَالِهِ، وَالْحَالِ الَّتِي يُؤْتَى فِيهَا مَالَهُ، وَقَدْ يُقَالُ كَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَنْ يُقَدَّمَ هُنَالِكَ حُكْمُ مَنْعِ تَسْلِيمِ مَالِ الْيَتَامَى لِأَنَّهُ أَسْبَقُ فِي الْحُصُولِ، فَيَتَّجِهُ لِمُخَالَفَةِ هَذَا الْمُقْتَضَى أَنْ نَقُولَ قَدَّمَ حُكْمَ التَّسْلِيمِ، لِأَنَّ النَّاسَ أَحْرَصُ عَلَى ضِدِّهِ، فَلَوِ ابْتَدَأَ بِالنَّهْيِ عَنْ تَسْلِيمِ الْأَمْوَالِ لِلسُّفَهَاءِ لَاتَّخَذَهُ الظَّالِمُونَ حُجَّةً لَهُمْ، وَتَظَاهَرُوا بِأَنَّهُمْ إِنَّمَا يَمْنَعُونَ الْأَيْتَامَ أَمْوَالَهُمْ خَشْيَةً مِنَ اسْتِمْرَارِ السَّفَهِ فِيهِمْ، كَمَا يَفْعَلُهُ الْآنَ كَثِيرٌ مِنَ الْأَوْصِيَاءِ وَالْمُقَدَّمِينَ غَيْرُ الْأَتْقِيَاءِ، إِذْ يَتَصَدَّوْنَ لِلْمُعَارَضَةِ فِي بَيِّنَاتِ ثُبُوتِ الرُّشْدِ لِمُجَرَّدِ الشَّغَبِ وَإِمْلَالِ الْمَحَاجِيرِ مِنْ طَلَبِ حُقُوقِهِمْ.
Maksat, sefihin malından menedileceği hâl ile malının kendisine verileceği hâli açıklamaktır. Bu veche göre zahirin gereğinin, meydana geliş bakımından daha önce olması hasebiyle yetimlerin malının teslim edilmesinin engellenmesi hükmünün orada öne alınması olduğu söylenebilir. Bu gerekliliğe muhalefetin gerekçesi olarak şöyle diyebiliriz: Teslim hükmü öne alınmıştır; çünkü insanlar bunun zıddına [malı vermemeye] daha düşkündür. Eğer sefihlere malların teslim edilmesinin yasaklanmasıyla başlansaydı, zalimler bunu kendilerine delil edinir ve tıpkı şimdilerde takva sahibi olmayan pek çok vasi ve kayyımın, sırf karışıklık çıkarmak ve kısıtlıları haklarını talep etmekten bıktırmak için rüşdün ispatına dair delillere karşı çıkmaları gibi, yetimlerin mallarını onlardaki sefahatin sürüp gitmesi endişesiyle vermediklerini iddia ederlerdi.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ كَمِثْلِ الْخِطَابِ فِي وَآتُوا الْيَتامى وَآتُوا النِّساءَ هُوَ لِعُمُومِ النَّاسِ الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ [الْحَج: ١] لِيَأْخُذَ كُلُّ مَنْ يَصْلُحُ لِهَذَا الْحُكْمِ حَظَّهُ مِنَ الِامْتِثَالِ.
“Aklı ermezlere (sefihlere) vermeyin” buyruğundaki hitap, tıpkı “Yetimlere verin” ve “Kadınlara verin” buyruklarındaki hitap gibi, “Ey insanlar! Rabbinizden sakının” [el-Hac: 1] buyruğuyla muhatap olan bütün insanlara yöneliktir; ta ki bu hükme elverişli olan herkes itaatten payını alsın.
والسفهاء يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْيَتَامَى، لِأَنَّ الصِّغَرَ هُوَ حَالَةُ السَّفَهِ الْغَالِبَةِ، فَيَكُونُ مُقَابِلًا لِقَوْلِهِ: وَآتُوا الْيَتامى لِبَيَانِ الْفَرْقِ بَيْنَ الْإِيتَاءِ بِمَعْنَى الْحِفْظِ وَالْإِيتَاءِ بِمَعْنَى التَّمْكِينِ، وَيَكُونُ الْعُدُولُ عَنِ التَّعْبِيرِ عَنْهُمْ بِالْيَتَامَى إِلَى التَّعْبِيرِ هُنَا بِالسُّفَهَاءِ لِبَيَانِ عِلَّةِ الْمَنْعِ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ مُطْلَقُ مَنْ ثَبَتَ لَهُ السَّفَهُ، سَوَاءً كَانَ عَنْ صِغَرٍ أَمْ عَنِ اخْتِلَالِ تَصَرُّفٍ، فَتَكُونُ الْآيَةُ قَدْ تَعَرَّضَتْ لِلْحَجْرِ عَلَى السَّفِيهِ الْكَبِيرِ اسْتِطْرَادًا لِلْمُنَاسَبَةِ، وَهَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ لِأَنَّهُ أَوْفَرُ مَعْنًى وَأَوْسَعُ تَشْرِيعًا. وَتَقَدَّمَ بَيَانُ مَعَانِي السَّفَهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٣٠] .
es-Süfehâ (السُّفَهَاء) ifadesiyle yetimlerin kastedilmiş olması caizdir; zira küçüklük, sefahatin galip hâlidir. Bu durumda koruma manasındaki verme ile tasarrufa yetkili kılma manasındaki verme arasındaki farkı açıklamak üzere “Yetimlere verin” buyruğunun mukabili olur; onlardan "yetimler" diye bahsetmekten vazgeçilip burada "sefihler" ifadesine geçilmesi ise engellemenin illetini açıklamak içindir. [Bununla birlikte] küçüklükten yahut tasarruf bozukluğundan ötürü olsun, sefahati sabit olan herkesin kastedilmiş olması da caizdir; bu takdirde ayet, münasebet dolayısıyla istitraden (konu gereği) reşit sefihin hacr altına alınmasına da değinmiş olur. Bu görüş daha açıktır; zira anlam bakımından daha zengin ve teşriî açıdan daha kapsamlıdır. Sefahatin manalarının açıklaması, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın “kendini bilmezden başkası” [el-Bakara: 130] buyruğu açıklanırken geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِالْأَمْوَالِ أَمْوَالُ الْمَحَاجِيرِ الْمَمْلُوكَةُ لَهُمْ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ: وَارْزُقُوهُمْ
Mallardan murat, kısıtlıların (mahcurların) mülkiyetinde olan kendi mallarıdır; nitekim baksana O'nun: “onları rızıklandırın”
فِيها
“onlarla” buyruğuna!
وَأُضِيفَتِ الْأَمْوَالُ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ بِ (يَا أَيُّهَا النَّاسُ) إِشَارَةً بَدِيعَةً إِلَى أَنَّ الْمَالَ الرَّائِجَ بَيْنَ النَّاسِ هُوَ حَقٌّ لِمَالِكِيهِ الْمُخْتَصِّينَ بِهِ فِي ظَاهِرِ الْأَمْرِ، وَلَكِنَّهُ عِنْدَ التَّأَمُّلِ تَلُوحُ فِيهِ حُقُوق الْأمة جَمْعَاءَ لِأَنَّ فِي حُصُولِهِ مَنْفَعَةً لِلْأُمَّةِ كُلِّهَا، لِأَنَّ مَا فِي أَيْدِي بَعْضِ أَفْرَادِهَا مِنَ الثَّرْوَةِ يَعُودُ إِلَى الْجَمِيعِ بِالصَّالِحَةِ، فَمِنْ تِلْكَ الْأَمْوَالِ يُنْفِقُ أَرْبَابُهَا وَيَسْتَأْجِرُونَ وَيَشْتَرُونَ وَيَتَصَدَّقُونَ ثُمَّ تُورَثُ عَنْهُمْ إِذَا مَاتُوا فَيَنْتَقِلُ الْمَالُ بِذَلِكَ مِنْ يَدٍ إِلَى غَيْرِهَا فَيَنْتَفِعُ الْعَاجِزُ وَالْعَامِلُ وَالتَّاجِرُ وَالْفَقِيرُ وَذُو الْكَفَافِ، وَمَتَى قَلَّتِ الْأَمْوَالُ
Malların "Ey insanlar!" hitabının muhataplarının zamirine izafe edilmesi, insanlar arasında dolaşan malın zahirde ona has kılınmış sahiplerinin hakkı olduğuna, fakat derinlemesine düşünüldüğünde onda bütün ümmetin haklarının belirdiğine dair bediî bir işarettir. Zira malın varlığında bütün ümmet için fayda vardır; çünkü fertlerinden bazılarının ellerindeki servet, neticede herkes için hayır ve maslahata dönüşür. Zira mal sahipleri bu mallardan harcarlar, kiralar tutarlar, satın alırlar, sadaka verirler; sonra öldüklerinde bu mallar kendilerinden miras kalır ve böylece mal bir elden diğerine geçer. Böylelikle âciz olan da işçi de tüccar da fakir de kanaatkâr olup kendine yetecek kadar kazanan da faydalanır. Ne zaman ki mallar
مِنْ أَيْدِي النَّاسِ تَقَارَبُوا فِي الْحَاجَةِ وَالْخَصَاصَةِ، فَأَصْبَحُوا فِي ضَنْكٍ وَبُؤْسٍ، وَاحْتَاجُوا إِلَى قَبِيلَةٍ أَوْ أُمَّةٍ أُخْرَى وَذَلِكَ مِنْ أَسْبَابِ ابْتِزَازِ عِزِّهِمْ، وَامْتِلَاكِ بِلَادِهِمْ، وَتَصْيِيرِ مَنَافِعِهِمْ لِخِدْمَةِ غَيْرِهِمْ، فَلِأَجْلِ هَاتِهِ الْحِكْمَةِ أَضَافَ اللَّهُ تَعَالَى الْأَمْوَالَ إِلَى جَمِيعِ الْمُخَاطَبِينَ لِيَكُونَ لَهُمُ الْحَقُّ فِي إِقَامَةِ الْأَحْكَامِ الَّتِي تَحْفَظُ الْأَمْوَالَ وَالثَّرْوَةَ الْعَامَّةَ.
insanların elinden azalırsa, ihtiyaç ve yoksullukta birbirlerine denk hâle gelirler; böylece darlık ve sefalete düşerler, başka bir kabileye veya millete muhtaç olurlar. Bu da onların izzetlerinin ellerinden alınmasının, ülkelerinin istila edilmesinin ve menfaatlerinin başkalarının hizmetine sunulmasının sebeplerindendir. İşte bu hikmetten ötürü Yüce Allah, malları ve genel serveti koruyan hükümleri uygulama hakkına sahip olmaları için malları muhatapların tamamına izafe etmiştir.
وَهَذِهِ إِشَارَةٌ لَا أَحْسَبُ أَنَّ حَكِيمًا مِنْ حُكَمَاءِ الِاقْتِصَادِ سَبَقَ الْقُرْآنَ إِلَى بَيَانِهَا. وَقَدْ أَبْعَدَ جَمَاعَةٌ جَعَلُوا الْإِضَافَةَ لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ، لِأَنَّ الْأَمْوَالَ فِي يَدِ الْأَوْلِيَاءِ، وَجَعَلُوا الْخِطَابَ لِلْأَوْلِيَاءِ خَاصَّةً. وَجَمَاعَةٌ جَعَلُوا الْإِضَافَةَ لِلْمُخَاطَبِينَ لِأَنَّ الْأَمْوَالَ مِنْ نَوْعِ أَمْوَالِهِمْ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ أَمْوَالُهُمْ حَقِيقَةً، وَإِلَيْهِ مَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ. وَجَمَاعَةٌ جَعَلُوا الْإِضَافَةَ لِأَنَّ السُّفَهَاءَ مِنْ نَوْعِ الْمُخَاطَبِينَ فَكَأَنَّ أَمْوَالَهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَإِلَيْهِ مَالَ فَخْرُ الدِّينِ. وقارب ابْن الْعَرَب إِذْ قَالَ: «لِأَنَّ الْأَمْوَالَ مُشْتَرَكَةٌ بَيْنَ الْخَلْقِ تَنْتَقِلُ مِنْ يَدٍ إِلَى يَدٍ وَتَخْرُجُ مِنْ مِلْكٍ إِلَى مِلْكٍ» وَبِمَا ذَكَرْتُهُ مِنَ الْبَيَانِ كَانَ لِكَلِمَتِهِ هَذِهِ شَأْنٌ. وَأَبْعَدَ فَرِيقٌ آخَرُونَ فَجَعَلُوا الْإِضَافَةَ حَقِيقِيَّةٌ أَيْ لَا تُؤْتُوا- يَا أَصْحَابَ الْأَمْوَالِ- أَمْوَالَكُمْ لِمَنْ يُضَيِّعُهَا مِنْ أَوْلَادِكُمْ وَنِسَائِكُمْ، وَهَذَا أَبْعَدُ الْوُجُوهِ، وَلَا إِخَالُ الْحَامِلَ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ إِلَّا الْحَيْرَةَ فِي وَجه الْجمع بَيْنَ كَوْنِ الْمَمْنُوعِينَ مِنَ الْأَمْوَالِ السُّفَهَاءِ، وَبَيْنَ إِضَافَةِ تِلْكَ الْأَمْوَالِ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ، وَإِنَّمَا وَصَفْتُهُ بِالْبُعْدِ لِأَنَّ قَائِلَهُ جَعَلَهُ هُوَ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ وَلَوْ جَعَلَهُ وَجْهًا جَائِزًا يَقُومُ مِنْ لَفْظِ الْآيَةِ لَكَانَ لَهُ وَجْهٌ وَجِيهٌ بِنَاءً عَلَى مَا تَقَرَّرَ فِي الْمُقَدِّمَةِ التَّاسِعَةِ.
Bu, iktisat âlimlerinden hiçbirinin Kur'an'dan önce açıklamaya muvaffak olduğunu sanmadığım bir işarettir. Mallar velilerin elinde olduğu için izafeti en ufak bir ilgiye (mülâbese) bağlayıp hitabı da yalnızca velilere tahsis eden bir grup isabetten uzaklaşmıştır. Bir grup ise mallar gerçekte onların olmasa da kendi türlerinden mallar olduğu için izafeti muhataplara hamletmiştir ki Zemahşerî buna meyletmiştir. Başka bir grup da sefihler muhatapların cinsinden olduğu için sanki onların malları da kendilerinin mallarıymış gibi kabul ederek izafeti açıklamıştır ki Fahreddin [er-Râzî] buna meyletmiştir. İbnü'l-Arabî: «Çünkü mallar insanlar arasında ortaktır; elden ele geçer ve bir mülkten diğer mülke intikal eder» diyerek doğruya yaklaşmıştır; benim yaptığım bu açıklamayla onun bu sözü daha da değer kazanmaktadır. Diğer bir zümre ise çok daha uzak bir yoruma giderek izafeti hakiki kabul etmiş, yani "Ey mal sahipleri! Mallarınızı çocuklarınızdan ve kadınlarınızdan onları zayi edecek olanlara vermeyin" şeklinde anlamıştır; bu ise ihtimallerin en uzağıdır. Bence bu takdire sevk eden sebep, mallardan menedilenlerin sefihler oluşu ile bu malların muhatapların zamirine izafe edilmesi arasındaki cem'in keyfiyetindeki hayret ve şaşkınlıktan başka bir şey değildir. Bu görüşü uzak olarak nitelememin sebebi, bunu söyleyenin ayetin asıl maksadının bu olduğunu iddia etmesidir; şayet bunu Dokuzuncu Mukaddime'de kararlaştırıldığı üzere ayetin lafzından çıkarılabilecek caiz bir vecih saysaydı, makul bir gerekçesi olurdu.
وَأُجْرِيَ عَلَى الْأَمْوَالِ صِفَةٌ تَزِيدُ إِضَافَتُهَا إِلَى الْمُخَاطَبِينَ وُضُوحًا وَهِيَ قَوْلُهُ: الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً فَجَاءَ فِي الصِّفَةِ بِمَوْصُولٍ إِيمَاءً إِلَى تَعْلِيلِ النَّهْيِ، وَإِيضَاحًا لِمَعْنَى الْإِضَافَة، فإنّ (قِياماً) مَصْدَرٌ عَلَى وَزْنِ فِعَلٍ بِمَعْنَى فِعَالٍ: مِثْلُ عِوَذٍ بِمَعْنَى عِيَاذٍ، وَهُوَ مِنَ الْوَاوِيِّ وَقِيَاسُهُ قِوَمٌ، إِلَّا أَنَّهُ أُعِلَّ بِالْيَاءِ شُذُوذًا كَمَا شَذَّ جِيَادٌ فِي جَمْعِ جَوَادٍ وَكَمَا شَذَّ طِيَالٌ فِي لُغَةِ ضَبَّةَ فِي جَمْعِ طَوِيلٍ، قَصَدُوا قَلْبَ الْوَاوِ أَلِفًا بَعْدَ الْكَسْرَةِ كَمَا فَعَلُوهُ فِي قِيَامٍ وَنَحْوِهِ، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ فِي وَزْنِ فِعَالٍ مُطَّرِدٌ، وَفِي غَيْرِهِ شَاذٌّ لِكَثْرَةِ فِعَالٍ فِي الْمَصَادِرِ، وَقِلَّةِ
Mallar için, onların muhataplara izafesini daha da açıklığa kavuşturan bir sıfat getirilmiştir ki o da: “Allah'ın sizin için bir geçim kaynağı kıldığı” buyruğudur. Yasağın gerekçesine işaret etmek ve izafetin anlamını açıklamak üzere sıfatta ism-i mevsul getirilmiştir. Zira kıyamen (قِيَامًا), ıyâz (عِيَاذ) anlamındaki ıvez (عِوَذ) gibi fiâl (فِعَال) manasında fi'al (فِعَل) vezninde bir masdardır; vâvî asıllıdır ve kurala göre "kıvem" (قِوَمٌ) olması gerekirdi. Ancak tıpkı "cevâd"ın çoğulunda "ciyâd"ın ve Dabbelilerin lehçesinde "tavîl"in çoğulunda "tıyâl"in kural dışı (şâz) olması gibi, kıyâm ve benzerlerinde yaptıkları üzere kesreden sonra vâv harfini elife çevirmeyi kastederek şâz olarak yâ harfiyle illetlendirilmiştir; şu kadar var ki bu durum fiâl (فِعَال) vezninde kurallı (muttarid) iken, masdarlarda fiâl vezninin çokluğu ve
فِعَلٍ فِيهَا، وَقِيَمٌ مِنْ غَيْرِ الْغَالِبِ. كَذَا قَرَأَهُ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ: «قِيَمًا» بِوَزْنِ فِعَلٍ، وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ «قِيَامًا» ، وَالْقِيَامُ مَا بِهِ يُتَقَوَّمُ الْمَعَاشُ وَهُوَ وَاوِيٌّ أَيْضًا
fi'al (فِعَل) vezninin azlığı sebebiyle diğer vezinlerde kural dışıdır (şâzdır); "kıyem" ise galip olmayan kullanımlardandır. Nâfi ve İbn Âmir bu kelimeyi fi'al vezninde «kıyemen» (قِيَمًا) şeklinde okumuştur; cumhur ise «kıyâmen» (قِيَامًا) okumuştur. Kıyâm, kendisiyle geçimin sağlandığı (düzene girdiği) şeydir ve o da vâvî asıllıdır.
وَعَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ فَالْإِخْبَارُ عَنِ الْأَمْوَالِ بِهِ إِخْبَارٌ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ مِثْلُ قَوْلِ الْخَنْسَاءِ:
Her iki kıraate göre de malların bu kelimeyle nitelenip haber verilmesi, Hansâ'nın şu sözünde olduğu gibi mübalağa gayesiyle masdardan haber vermektir:
فَإِنَّمَا هِيَ إِقْبَالٌ وَإِدْبَارُ وَالْمَعْنَى أَنَّهَا تَقْوِيمٌ عَظِيمٌ لِأَحْوَالِ النَّاسِ. وَقِيلَ: قِيَمًا جَمْعُ قِيمَةٍ أَيِ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ قِيَمًا أَيْ أَثْمَانًا لِلْأَشْيَاءِ، وَلَيْسَ فِيهِ إِيذَانٌ بِالْمَعْنَى الْجَلِيلِ الْمُتَقَدِّمِ.
"O ancak bir geliş ve gidiştir." Anlamı ise, malların insanların hâlleri için büyük bir ayakta tutucu ve düzene koyucu olduğudur. Şöyle de denilmiştir: Kıyem (قِيَمًا), kıymet (قِيمَة) kelimesinin çoğuludur; yani Allah'ın eşyalar için değerler (kıymetler), yani fiyatlar kıldığı mallardır. Ancak bu açıklamada az önce geçen o yüce manaya bir işaret yoktur.
وَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ وَاقِعٌ مَوْقِعَ الِاحْتِرَاسِ أَيْ لَا تُؤْتُوهُمُ الْأَمْوَالَ إِيتَاءَ تَصَرُّفٍ مُطْلَقٍ، وَلَكِنْ آتَوْهُمْ إِيَّاهَا بِمِقْدَارِ انْتِفَاعِهِمْ مِنْ نَفَقَةٍ وَكُسْوَةٍ، وَلِذَلِكَ قَالَ فُقَهَاؤُنَا: تُسَلَّمُ لِلْمَحْجُورِ نَفَقَتُهُ وَكِسْوَتُهُ إِذَا أَمِنَ عَلَيْهَا بِحَسَبِ حَالِهِ وَمَالِهِ، وَعَدَلَ عَنْ تَعْدِيَةِ ارْزُقُوهُمْ واكْسُوهُمْ بِ (مِنْ) إِلَى تَعْدِيَتِهَا بِ (فِي) الدَّالَّةِ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ، عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعْمَالِ فِي أَمْثَالِهِ، حِينَ لَا يَقْصِدُ التَّبْعِيضَ الْمُوهِمَ لِلْإِنْقَاصِ مِنْ ذَاتِ الشَّيْءِ، بَلْ يُرَادُ أَنَّ فِي جُمْلَةِ الشَّيْءِ مَا يَحْصُلُ بِهِ الْفِعْلُ: تَارَةً مِنْ عَيْنِهِ، وَتَارَةً مِنْ ثَمَنِهِ، وَتَارَةً مِنْ نِتَاجِهِ، وَأَنَّ ذَلِكَ يَحْصُلُ مُكَرَّرًا مُسْتَمِرًّا. وَانْظُرْ ذَلِكَ فِي قَوْلِ سَبْرَةَ بْنِ عَمْرٍو الْفَقْعَسِيِّ:
Yüce Allah'ın “onlarla onları rızıklandırın ve giydirin” buyruğunun manası ihtiras (yanlış anlamayı önleme) makamında yer almaktadır; yani onlara malları mutlak tasarruf sağlayacak şekilde vermeyin, fakat nafaka ve giyecek olarak faydalanacakları miktarda verin. İşte bu yüzden fakihlerimiz şöyle demiştir: Kısıtlıya, hâline ve malına uygun olarak, telef etmeyeceğinden emin olunduğunda nafakası ve giyeceği teslim edilir. "Onları rızıklandırın ve giydirin" fiillerinin min (مِنْ) harf-i ceriyle geçişli kılınmasından vazgeçilip mecazi zarfiyet bildiren fî (فِي) harf-i ceriyle geçişli kılınması, benzer ifadelerdeki kullanım tarzına uygundur; zira burada bir şeyin zatından eksiltmeyi vehmettiren teb'îz (kısmîlik) kastolunmamış, bilakis o şeyin bütünü içinde eylemin gerçekleşmesini sağlayan bir unsurun bulunduğu kastedilmiştir: Bu da bazen malın aynından, bazen gelirinden/semensinden, bazen de nemasından (getirisinden) olur ve bunun tekrar tekrar, sürekli biçimde gerçekleştiği anlatılır. Nitekim Sabra b. Amr el-Fak'asî'nin şu beytinde buna bakınız:
نُحَابِي بِهَا أَكْفَاءَنَا وَنُهِينُهَا ... وَنَشْرَبُ فِي أَثْمَانِهَا وَنُقَامِرُ
"Onunla denklerimize cömertlik ederiz ve onu harcarız... / Bedelleriyle içeriz ve kumar oynarız."
يُرِيدُ الْإِبِلَ الَّتِي سِيقَتْ إِلَيْهِمْ فِي دِيَةِ قَتِيلٍ مِنْهُمْ، أَيْ نَشْرَبُ بِأَثْمَانِهَا وَنُقَامِرُ، فَإِمَّا شَرِبْنَا بِجَمِيعِهَا أَوْ بِبَعْضِهَا أَوْ نَسْتَرْجِعُ مِنْهَا فِي الْقِمَارِ، وَهَذَا مَعْنًى بَدِيعٌ فِي الِاسْتِعْمَالِ لَمْ يَسْبِقْ إِلَيْهِ الْمُفَسِّرُونَ هُنَا، فَأَهْمَلَ مُعْظَمُهُمُ التَّنْبِيهَ عَلَى وَجْهِ الْعُدُولِ إِلَى (فِي) ، وَاهْتَدَى إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» بَعْضَ الِاهْتِدَاءِ فَقَالَ: أَيِ اجْعَلُوهَا مَكَانًا لِرِزْقِهِمْ بِأَنْ تَتَّجِرُوا فِيهَا وَتَتَرَبَّحُوا حَتَّى تَكُونَ نَفَقَتُهُمْ مِنَ الرِّبْحِ لَا مِنْ صُلْبِ الْمَالِ. فَقَوْلُهُ: «لَا مِنْ صُلْبِ الْمَالِ» مُسْتَدْرَكٌ، وَلَوْ كَانَ كَمَا قَالَ لَاقْتَضَى نَهْيًا عَنِ الْإِنْفَاقِ مَنْ صُلْبِ الْمَالِ.
Şair, kendilerinden öldürülen bir kimsenin diyeti olarak kendilerine getirilen develeri kastetmektedir; yani "Onların bedelleriyle içer ve kumar oynarız; ya tamamıyla ya bir kısmıyla içeriz yahut kumarda onlardan geri kazanırız" demektedir. Bu, kullanım açısından bediî bir manadır ve buradaki müfessirler bunu daha önce fark etmemişlerdir; nitekim onların çoğu fî (فِي) harfine geçişin gerekçesine dikkat çekmeyi ihmal etmiştir. el-Keşşâf sahibi ise buna kısmen muvaffak olarak şöyle demiştir: "Yani onlar hakkında ticaret yapıp kâr elde etmek suretiyle o malları onların rızık yeri kılın ki nafakaları anaparadan değil, kârdan karşılansın." Onun «anaparadan değil» şeklindeki sözü tenkide açıktır; zira eğer onun dediği gibi olsaydı, anaparadan harcama yapmanın yasaklanmış olmasını gerektirirdi.
وَإِنَّمَا قَالَ: وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً لِيَسْلَمَ إِعْطَاؤُهُمُ النَّفَقَةَ وَالْكُسْوَةَ مِنَ الْأَذَى، فَإِنَّ شَأْنَ مَنْ يُخْرِجُ الْمَالَ مِنْ يَدِهِ أَنْ يَسْتَثْقِلَ سَائِلَ الْمَالِ، وَذَلِكَ سَوَاءٌ فِي الْعَطَايَا الَّتِي مِنْ مَالِ الْمُعْطِي، وَالَّتِي مِنْ مَالِ الْمُعْطَى، وَلِأَنَّ جَانِبَ السَّفِيهِ مَلْمُوزٌ بِالْهَوْنِ،
“Onlara güzel söz söyleyin” buyurmasının sebebi, onlara nafaka ve giyecek verilmesinin eziyetten uzak kalması içindir; zira elinden mal çıkaran kimsenin âdeti, mal isteyeni ağır bulup yük saymaktır. Bu durum, verenin kendi malından olan bağışlarda da, verilenin kendi malından olan ödemelerde de aynıdır. Ayrıca sefih tarafı,
لِقِلَّةِ تَدْبِيرِهِ، فَلَعَلَّ ذَلِكَ يَحْمِلُ وَلِيَّهُ عَلَى الْقَلَقِ مِنْ مُعَاشَرَةِ الْيَتِيمِ فَيُسْمِعُهُ مَا يَكْرَهُ مَعَ أَنَّ نُقْصَانَ عَقْلِهِ خَلَلٌ فِي الْخِلْقَةِ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُشْتَمَ عَلَيْهِ، وَلِأَنَّ السَّفِيهَ غَالِبًا يَسْتَنْكِرُ مَنْعَ مَا يَطْلُبُهُ مِنْ وَاسِعِ الْمَطَالِبِ، فَقَدْ يَظْهَرُ عَلَيْهِ، أَوْ يَصْدُرُ مِنْهُ كَلِمَاتٌ مَكْرُوهَةٌ لِوَلِيِّهِ، فَأَمَرَ اللَّهُ لِأَجْلِ ذَلِكَ كُلِّهِ الْأَوْلِيَاءَ بِأَنْ لَا يَبْتَدِئُوا مَحَاجِيرَهُمْ بِسَيِّئِ الْكَلَامِ، وَلَا يُجِيبُوهُمْ بِمَا يَسُوءُ، بَلْ يَعِظُونَ
tedbirinin azlığından ötürü küçümsenmeye maruz kalır; bu da belki velisini yetimle birlikte yaşamaktan ötürü bunaltır ve aklının noksanlığı yaratılıştan gelen bir kusur olduğu hâlde ona hoşlanmayacağı sözler işittirmesine yol açabilir; oysa bundan dolayı kınanıp azarlanmaması gerekir. Ayrıca sefih, çoğunlukla geniş taleplerinden kendisinin menedilmesini yadırgar; bu sebeple velisine karşı taşkınlık gösterebilir veya velisinin hoşlanmayacağı sözler sarf edebilir. Bütün bunlardan dolayı Allah Teâlâ, velilere kısıtlılarına kötü sözle başlamamalarını ve onları üzecek şekilde karşılık vermemelerini, bilakis
الْمَحَاجِيرَ، وَيُعَلِّمُونَهُمْ طُرُقَ الرَّشَادِ مَا اسْتَطَاعُوا، وَيُذَكِّرُونَهُمْ بِأَنَّ الْمَالَ مَالُهُمْ، وَحِفْظَهُ حِفْظٌ لِمَصَالِحِهِمْ، فَإِنَّ فِي ذَلِكَ خَيْرًا كَثِيرًا، وَهُوَ بَقَاءُ الْكَرَامَةِ بَيْنَ الْأَوْلِيَاءِ وَمَوَالِيهِمْ، وَرَجَاءُ انْتِفَاعِ الْمَوَالِي بِتِلْكَ الْمَوَاعِظِ فِي إِصْلَاحِ حَالِهِمْ حَتَّى لَا يَكُونُوا كَمَا قَالَ:
kısıtlılara öğüt vermelerini, güçleri yettiğince onlara doğru yolu öğretmelerini ve malın kendilerinin malı olduğunu, onu korumanın da kendi menfaatlerini korumak anlamına geldiğini hatırlatmalarını emretmiştir. Zira bunda büyük bir hayır vardır; o da veliler ile vesayetleri altındakiler arasında saygınlığın korunması ve vesayet altındakilerin durumlarını düzeltmede bu öğütlerden istifade etmesi umududur; ta ki şairin dediği gibi olmasınlar:
إِذَا نُهِيَ السَّفِيهُ جَرَى إِلَيْهِ ... وَخَالَفَ وَالسَّفِيهُ إِلَى خِلَافِ
"Sefih yasaklandığında ona koşar / Muhalefet eder, zira sefih muhalefete meyillidir."
وَقَدْ شَمِلَ الْقَوْلُ الْمَعْرُوفُ كُلَّ قَوْلٍ لَهُ موقع فِي حَالَ مَقَالِهِ. وَخَرَجَ عَنْهُ كُلُّ قَوْلٍ مُنْكَرٍ لَا يَشْهَدُ الْعَقْلُ وَلَا الْخُلُقُ بِمُصَادَفَتِهِ الْمَحَزَّ، فَالْمَعْرُوفُ قَدْ يَكُونُ مِمَّا يَكْرَهُهُ السَّفِيهُ إِذَا كَانَ فِيهِ صَلَاحُ نَفْسِهِ.
Maruf söz (el-kavlü'l-ma'rûf), söylendiği anda yerini bulan her sözü kapsamaktadır. Aklın ve ahlakın tam isabet kaydettiğine şehadet etmediği her münker söz ise bunun dışındadır. Zira maruf olan şey, şayet kendi nefsinin salahı bulunuyorsa sefihin hoşlanmadığı şeylerden de olabilir.
[سُورَة النِّسَاء (٤) : آيَة ٦]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 6]
وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (٦)
“Yetimleri evlenme çağına gelinceye kadar deneyin; eğer kendilerinde bir olgunluk (rüşd) görürseniz, mallarını kendilerine verin. Büyüyecekler diye o malları israfla ve tez elden yemeyin. Zengin olan iffetli davransın (el sürmesin), fakir olan da meşru ölçüde (maruf şekilde) yesin. Mallarını kendilerine teslim ettiğiniz zaman da onlara karşı şahit tutun. Hesap görücü olarak Allah yeter!” (6)
وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا.
“Yetimleri evlenme çağına gelinceye kadar deneyin; eğer kendilerinde bir olgunluk (rüşd) görürseniz, mallarını kendilerine verin. Büyüyecekler diye o malları israfla ve tez elden yemeyin.”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جُمْلَةُ وَابْتَلُوا مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ [النِّسَاء: ٥] لِتَنْزِيلِهَا مِنْهَا مَنْزِلَةَ الْغَايَةِ لِلنَّهْيِ. فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ السُّفَهَاءِ هُنَالِكَ خُصُوصَ الْيَتَامَى فَيَتَّجِهُ أَن يُقَال: لماذَا عُدِلَ عَنِ الضَّمِيرِ إِلَى الِاسْمِ الظَّاهِرِ وَعَنِ الِاسْمِ الظَّاهِرِ الْمُسَاوِي لِلْأَوَّلِ إِلَى التَّعْبِيرِ بِآخَرَ أَخَصَّ وَهُوَ الْيَتَامَى، وَيُجَابُ بِأَنَّ الْعُدُولَ عَنِ الْإِضْمَارِ لِزِيَادَةِ الْإِيضَاحِ وَالِاهْتِمَامِ بِالْحُكْمِ، وَأَنَّ الْعُدُولَ عَنْ إِعَادَةِ لَفْظِ السُّفَهَاءِ إِيذَانٌ بِأَنَّهُمْ فِي حَالَةِ الِابْتِلَاءِ مَرْجُوٌّ كَمَالُ عُقُولِهِمْ، وَمُتَفَاءَلٌ بِزَوَالِ السَّفَاهَةِ عَنْهُمْ، لِئَلَّا يَلُوحَ شِبْهُ تَنَاقُضٍ بَيْنَ وَصْفِهِمْ بِالسَّفَهِ وَإِينَاسِ الرُّشْدِ مِنْهُمْ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ السُّفَهَاءِ هُنَالِكَ أَعَمَّ مِنَ الْيَتَامَى، وَهُوَ الْأَظْهَرُ، فَيُتَّجَهُ أَنْ يُقَالَ: مَا وَجْهُ تَخْصِيصِ حُكْمِ الِابْتِلَاءِ وَالِاسْتِينَاسِ بِالْيَتَامَى دُونَ السُّفَهَاءِ؟ وَيُجَابُ بِأَنَّ الْإِخْبَارَ لَا يَكُونُ إِلَّا عِنْدَ الْوَقْتِ الَّذِي يُرْجَى
“Deneyin” cümlesinin, nehiy için gaye (nihai sınır) konumunda tutulması amacıyla “Aklı ermezlere (sefihlere) mallarınızı vermeyin” [en-Nisâ: 5] cümlesine matuf olması caizdir. Eğer orada sefihlerden murat sadece yetimler ise, "Neden zamirden zahir isme ve ilkine denk bir zahir isimden daha özel bir ifade olan yetimlere geçilmiştir?" şeklinde bir soru yöneltilebilir. Buna cevaben denilir ki: Zamir yerine açık isim kullanılması konuyu daha iyi açıklamak ve hükme önem vermek içindir; "sefihler" lafzının tekrarlanmasından vazgeçilmesi ise onların denenme hâlinde akıllarının kemale ermesinin umulduğuna ve sefahatin onlardan kalkacağına dair hüsnüzan beslendiğine bir işarettir; ta ki onları sefahatle nitelemek ile kendilerinde rüşd hissetmek arasında çelişki benzeri bir durum belirmesin. Şayet orada sefihlerden murat -daha açık olan görüşe göre- yetimlerden daha genel ise, bu durumda: "Deneme ve [rüşdünü] sezme hükmünün genel sefihlere değil de yetimlere tahsis edilmesinin gerekçesi nedir?" denilebilir. Buna da cevaben denilir ki: Deneme ancak hâlin değişmesinin umulduğu
فِيهِ تغيّر الْحَالِ، وَهُوَ مُرَاهَقَةُ الْبُلُوغِ، حِينَ يُرْجَى كَمَالُ الْعَقْلِ وَالتَّنَقُّلُ مِنْ حَالِ الضَّعْفِ إِلَى حَالِ الرُّشْدِ، أَمَّا مَنْ كَانَ سَفَهُهُ فِي حِينِ الْكِبَرِ فَلَا يُعْرَفُ وَقْتٌ هُوَ مَظِنَّةٌ لِانْتِقَالِ حَالِهِ وَابْتِلَائِهِ.
vakitte olur; o da aklın kemale ermesinin, zayıflık hâlinden rüşd hâline geçişin umulduğu buluğa yaklaşma çağıdır. Yaşlılık/büyüklük anındaki sefahate gelince, onun hâlinin değişeceği ve deneneceği muhtemel belirli bir vakit bilinmez.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَابْتَلُوا مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ [النِّسَاء:
“Deneyin” cümlesinin, verme işleminin keyfiyetini ve ön hazırlıklarını açıklamak üzere “Yetimlere mallarını verin” [en-Nisâ:
٢] لِبَيَانِ كَيْفِيَّةِ الْإِيتَاءِ وَمُقَدِّمَاتِهِ، وَعَلَيْهِ فَالْإِظْهَارُ فِي قَوْلِهِ: الْيَتامى لِبُعْدِ مَا بَيْنَ الْمَعَادِ وَالضَّمِيرِ، لَوْ عَبَّرَ بِالضَّمِيرِ.
2] cümlesine matuf olması da caizdir; buna göre “yetimler” ifadesinde zahir ismin getirilmesi, şayet zamir kullanılsaydı merci ile zamir arasının uzak kalacak olmasından ötürüdür.
وَالِابْتِلَاءُ: الِاخْتِبَارُ، وَحَتَّى ابْتِدَائِيَّةٌ، وَهِيَ مُفِيدَةٌ لِلْغَايَةِ، لِأَنَّ إِفَادَتَهَا الْغَايَةَ بِالْوَضْعِ، وَكَوْنَهَا ابْتِدَائِيَّةً أَوْ جَارَّةً اسْتِعْمَالَاتٌ بِحَسَبِ مَدْخُولِهَا، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٥٢] . وَ (إِذا) ظَرْفٌ مُضَمَّنٌ مَعْنَى الشَّرْطِ، وَجُمْهُورُ النُّحَاةِ عَلَى أَنَّ (حَتَّى) الدَّاخِلَةِ عَلَى (إِذا) ابْتِدَائِيَّةٌ لَا جَارَّةٌ.
İbtilâ (الِابْتِلَاءُ), imtihan etmek/denemek demektir. Hatta (حَتَّى) ibtidâiyyedir ve gaye (nihayet) ifade eder; zira gaye ifade etmesi vaz'îdir (kelimenin asıl konuluş gayesidir); ibtidâiyye veya cerr harfi olması ise, Âl-i İmrân Suresi'nde Yüce Allah'ın “Nihayet yılgınlık gösterdiğiniz zaman” [Âl-i İmrân: 152] buyruğu açıklanırken geçtiği üzere, başına geldiği kelimeye göre değişen kullanımlardır. İza (إِذا) şart anlamı taşıyan bir zarftır; nahivcilerin cumhuruna göre iza'nın başına gelen hatta ibtidâiyyedir, cerr harfi değildir.
وَالْمَعْنَى: ابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى وَقَتِ إِنْ بَلَغُوا النِّكَاحَ فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَمَا بَعْدَ ذَلِكَ يَنْتَهِي عِنْدَهُ الِابْتِلَاءُ، وَحَيْثُ عُلِمَ أَنَّ الِابْتِلَاءَ لِأَجْلِ تَسْلِيمِ الْمَالِ فَقَدْ تَقَرَّرَ أَنَّ مَفْهُومَ الْغَايَةِ مُرَادٌ مِنْهُ لَازِمُهُ وَأَثَرُهُ، وَهُوَ تَسْلِيمُ الْأَمْوَالِ. وَسَيُصَرَّحُ بِذَلِكَ فِي جَوَابِ الشَّرْطِ الثَّانِي.
Manası şudur: Yetimleri evlenme çağına ulaştıkları vakte kadar deneyin; [rüşdlerini görürseniz] mallarını kendilerine verin, bundan sonra ise deneme sona erer. Denemenin malı teslim etmek için olduğu bilindiğine göre, gaye mefhumundan bunun lazımı ve eseri olan malın tesliminin kastedildiği sabit olmuştur. Bu husus ikinci şartın cevabında açıkça ifade edilecektir.
وَالِابْتِلَاءُ هُنَا: هُوَ اخْتِبَارُ تَصَرُّفِ الْيَتِيمِ فِي الْمَالِ بِاتِّفَاقِ الْعُلَمَاءِ، قَالَ الْمَالِكِيَّةُ: يُدْفَعُ لِلْيَتِيمِ شَيْءٌ مِنَ الْمَالِ يُمْكِنُهُ التَّصَرُّفَ فِيهِ مِنْ غَيْرِ إِجْحَافٍ، وَيَرُدُّ النَّظَرَ إِلَيْهِ فِي نَفَقَةِ الدَّارِ شَهْرًا كَامِلًا، وَإِنْ كَانَتْ بِنْتًا يُفَوَّضُ إِلَيْهَا مَا يُفَوَّضُ لِرَبَّةِ الْمَنْزِلِ، وَضَبْطِ أُمُورِهِ، وَمَعْرِفَةِ الْجَيِّدِ مِنَ الرَّدِيءِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، بِحَسَبِ أَحْوَالِ الْأَزْمَانِ وَالْبُيُوتِ. وَزَادَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ الِاخْتِبَارَ فِي الدِّينِ، قَالَهُ الْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ، وَالشَّافِعِيُّ. وَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ غَيْرَ شَرْطٍ إِذْ مَقْصِدُ الشَّرِيعَةِ هُنَا حِفْظُ الْمَالِ، وَلَيْسَ هَذَا الْحُكْمُ مِنْ آثَارِ كُلِّيَّةِ حِفْظِ الدِّينِ.
Buradaki deneme (ibtilâ), ulemanın ittifakıyla yetimin maldaki tasarrufunun sınanmasıdır. Mâlikîler şöyle demiştir: Yetime, telef etmeyeceği ölçüde tasarruf edebileceği bir miktar mal verilir ve tam bir ay boyunca evin harcamalarını yönetme işi ona bırakılır. Şayet kız çocuğu ise, evin hanımına devredilen işler, evin idaresi, iyiyi kötüden ayırt etme ve benzeri hususlar zamanın ve evlerin şartlarına göre ona havale edilir. Bazı âlimler dindeki sınanmayı da buna eklemişlerdir; bunu Hasan[-ı Basrî], Katâde ve Şâfiî söylemiştir. Ancak bunun şart olmaması gerekir; zira burada şeriatın maksadı malın korunmasıdır, bu hüküm ise dinin korunması küllî kaidesinin eserlerinden değildir.
وَبُلُوغُ النِّكَاحِ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ بُلُوغُ وَقْتِ النِّكَاحِ أَيِ التَّزَوُّجِ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ الْخُرُوجِ مِنْ حَالَةِ الصِّبَا لِلذَّكَرِ وَالْأُنْثَى، وَلِلْبُلُوغِ عَلَامَاتٌ مَعْرُوفَةٌ، عُبِّرَ عَنْهَا فِي الْآيَةِ بِبُلُوغِ النِّكَاحِ بِنَاءً عَلَى الْمُتَعَارَفِ عِنْدَ الْعَرَبِ مِنَ التَّبْكِيرِ بتزويج الْبِنْت عَن
Evlenme çağına ulaşmak (bulûğu'n-nikâh), bir muzâfın hazfiyle takdir edilmiştir; yani nikâh vaktine, yani evlenme çağına ulaşmaktır. Bu, erkek ve kız için çocukluk hâlinden çıkmaktan kinayedir. Buluğun bilinen alametleri vardır; ayette Arapların kız çocuğunu buluğ çağında erkenden evlendirme
الْبُلُوغِ. وَمِنْ طَلَبِ الرَّجُلِ الزَّوَاجَ عِنْدَ بُلُوغِهِ، وَبُلُوغِ صَلَاحِيَّةِ الزَّوَاجِ تَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْبِلَادِ فِي الْحَرَارَةِ وَالْبُرُودَةِ، وَبِاخْتِلَافِ أَمْزِجَةِ أَهْلِ الْبَلَدِ الْوَاحِدِ فِي الْقُوَّةِ وَالضَّعْفِ، وَالْمِزَاجِ الدَّمَوِيِّ وَالْمِزَاجِ الصَّفْرَاوِيِّ، فَلِذَلِكَ أَحَالَهُ الْقُرْآنُ عَلَى بُلُوغِ أَمَدِ النِّكَاحِ، وَالْغَالِبُ فِي بُلُوغِ الْبِنْتِ أَنَّهُ أَسْبَقُ مِنْ بُلُوغِ الذَّكَرِ، فَإِنْ تَخَلَّفَتْ عَنْ وَقْتِ مَظِنَّتِهَا فَقَالَ الْجُمْهُورُ: يُسْتَدَلُّ بِالسِّنِّ الَّذِي لَا يَتَخَلَّفُ عَنْهُ أَقْصَى الْبُلُوغِ عَادَةً، فَقَالَ مَالِكٌ، فِي رِوَايَةِ ابْنِ الْقَاسِمِ عَنْهُ: هُوَ ثَمَانُ عَشْرَةَ سَنَةً لِلذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ، وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ فِي الذُّكُورِ، وَقَالَ: فِي الْجَارِي سَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَرَوَى غَيْرُ ابْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ سَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً. وَالْمَشْهُورُ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ: أَنَّهُ تِسْعَ عَشْرَةَ سَنَةً لِلذُّكُورِ وَسَبْعَ عَشْرَةَ لِلْبَنَاتِ، وَقَالَ الْجُمْهُورُ: خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً.
ve erkeğin de buluğa erdiğinde evlilik talep etme konusundaki örfüne dayanılarak evlenme çağına ulaşmak şeklinde ifade edilmiştir. Evliliğe elverişlilik yaşı, ülkelerin sıcaklık ve soğukluk durumuna göre; aynı memleket halkının da güç ve zayıflık, demevî (kanlı) mizaç ve safrâvî mizaç bakımından mizaçlarının farklılığına göre değişir. Bundan dolayı Kur'an bunu evlilik vaktine ulaşmaya havale etmiştir. Kızın buluğa ermesi çoğunlukla erkeğin buluğa ermesinden daha öncedir. Şayet tahmin edilen vaktin gerisinde kalırsa cumhur şöyle demiştir: Âdete göre en geç buluğun geride kalmayacağı yaş esas alınır. Mâlik, İbnü'l-Kâsım'ın kendisinden yaptığı rivayette erkekler ve kızlar için bunun on sekiz yaş olduğunu söylemiştir; Ebû Hanîfe'den de erkekler için bunun benzeri rivayet edilmiş, kızlar için ise on yedi yaş demiştir. İbnü'l-Kâsım dışındakiler Mâlik'ten bunun on yedi yaş olduğunu rivayet etmişlerdir. Ebû Hanîfe'den meşhur olan görüş ise erkekler için on dokuz, kızlar için on yedi yaştır. Cumhur ise on beş yaş olduğunu söylemiştir.
قَالَهُ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَسَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بن عُمَرَ، وَإِسْحَاقُ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَابْنُ الْمَاجِشُونَ، وَبِهِ قَالَ أَصْبَغُ، وَابْنُ وَهْبٍ، مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ، وَاخْتَارَهُ الْأَبْهَرِيُّ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ، وَتَمَسَّكُوا بِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ عَرَضَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ وَهُوَ
Bunu el-Kâsım b. Muhammed, Sâlim b. Abdillâh b. Ömer, İshâk, Şâfiî, Ahmed, Evzâî ve İbnü'l-Mâcişûn söylemiştir; Mâlik'in ashabından Asbağ ile İbn Vehb de bu görüşü benimsemiş, Mâlikîlerden el-Ebherî de bunu tercih etmiştir. Onlar, İbn Ömer'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisini Bedir günü
ابْنُ أَرْبَعَ عَشْرَةَ سَنَةٍ فَلَمْ يُجِزْهُ، وَعَرَضَهُ يَوْمَ أُحُدٍ وَهُوَ ابْنُ خَمْسَ عَشْرَةَ فَأَجَازَهُ. وَلَا حُجَّةَ فِيهِ إِذْ لَيْسَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ بُلُوغُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ هُوَ مِعْيَارُ بُلُوغِ عُمُومِ الْمُسْلِمِينَ، فَصَادَفَ أَنْ رَآهُ النَّبِيءُ ﷺ وَعَلَيْهِ مَلَامِحُ الرِّجَالِ، فَأَجَازَهُ، وَلَيْسَ ذِكْرُ السِّنِّ فِي كَلَامٍ ابْنِ عُمَرَ إِيمَاءً إِلَى ضَبْطِ الْإِجَازَةِ. وَقَدْ غَفَلَ عَنْ هَذَا ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ، فَتَعَجَّبْ مِنْ ترك هَؤُلَاءِ الأئمّة تَحْدِيدَ سِنِّ الْبُلُوغِ بِخَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَالْعَجَبُ مِنْهُ أَشَدُّ مِنْ عَجَبِهِ مِنْهُمْ، فَإِنَّ قَضِيَّةَ ابْنِ عُمَرَ قَضِيَّةُ عَيْنٍ، وَخِلَافُ الْعُلَمَاءِ فِي قَضَايَا الْأَعْيَانِ مَعْلُومٌ، وَاسْتَدَلَّ الشَّافِعِيَّةُ بِمَا
on dört yaşındayken teftiş edip savaşa izin vermediği, Uhud günü ise on beş yaşındayken teftiş edip izin verdiği yönündeki hadisine dayanmışlardır. Oysa bunda bir delil yoktur; zira Abdullah b. Ömer'in buluğunun bütün Müslümanların buluğ ölçüsü olması gerekmez; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu gördüğünde üzerinde erkeklik alametlerini tesadüfen görmüş ve izin vermiştir; İbn Ömer'in sözünde yaşın zikredilmesi ise iznin bu yaşa bağlandığına işaret etmez. İbnü'l-Arabî Ahkâmü'l-Kur'ân'da bunu gözden kaçırmış ve bu imamların buluğ yaşını on beş olarak sınırlamayı terk etmelerine şaşmıştır; fakat ona şaşmak, onun onlara şaşmasından daha yerindedir. Çünkü İbn Ömer hadisesi şahsa mahsus münferit bir olaydır (kaziyye-i ayndır) ve şahsa mahsus olaylar hakkındaki ulema ihtilafı malumdur. Şâfiîler ise şu rivayetle delil getirmişlerdir:
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: إِذَا اسْتَكْمَلَ الْوَلَدُ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً كَتَبَ مَا لَهُ وَمَا عَلَيْهِ، وَأُقِيمَتْ عَلَيْهِ الْحُدُودُ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Çocuk on beş yaşını tamamladığında lehine ve aleyhine olanlar yazılır ve kendisine had cezaları uygulanır» buyurduğu rivayet edilmiştir.
. وَهُوَ حَدِيثٌ ضَعِيفٌ لَا يَنْبَغِي الِاسْتِدْلَالُ بِهِ.
Ancak bu, kendisiyle delil getirilmesi uygun olmayan zayıf bir hadistir.
وَوَقْتُ الِابْتِلَاءِ يَكُونُ بَعْدَ التَّمْيِيزِ لَا مَحَالَةَ، وَقَبْلَ الْبُلُوغِ: قَالَهُ ابْنُ الْمَوَّازِ عَنْ مَالِكٍ، وَلَعَلَّ وَجْهَهُ أَنَّ الِابْتِلَاءَ قَبْلَ الْبُلُوغِ فِيهِ تَعْرِيضٌ بِالْمَالِ لِلْإِضَاعَةِ لِأَنَّ عَقْلَ الْيَتِيمِ غَيْرُ كَامِلٍ، وَقَالَ الْبَغْدَادِيُّونَ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ: الِابْتِلَاءُ قَبْلَ الْبُلُوغِ. وَعُبِّرَ عَنِ اسْتِكْمَالِ
Deneme vakti muhakkak temyizden sonra ve buluğdan önce olmalıdır. İbnü'l-Mevvâz bunu Mâlik'ten nakletmiştir; bunun gerekçesi belki de buluğdan önceki denemede, yetimin aklı tam olmadığından malı zayi etme tehlikesine maruz bırakma ihtimalinin bulunmasıdır. Mâlikîlerden Bağdatlı âlimler ise: "Deneme buluğdan öncedir" demişlerdir.
قُوَّةِ النَّمَاءِ الطَّبِيعِيِّ بِ بَلَغُوا النِّكاحَ، فَأُسْنِدَ الْبُلُوغُ إِلَى ذَوَاتِهِمْ لِأَنَّ ذَلِكَ الْوَقْتَ يَدْعُو الرَّجُلَ لِلتَّزَوُّجِ وَيَدْعُو أَوْلِيَاءَ الْبِنْتِ لِتَزْوِيجِهَا، فَهُوَ الْبُلُوغُ الْمُتَعَارَفُ الَّذِي لَا مُتَأَخَّرَ بَعْدَهُ، فَلَا يُشْكَلُ بِأَنَّ النَّاسَ قَدْ يُزَوِّجُونَ بَنَاتِهُمْ قَبْلَ سِنِّ الْبُلُوغِ، وَأَبْنَاءَهُمْ أَيْضًا فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ، لِأَنَّ ذَلِكَ تَعَجُّلٌ مِنَ الْأَوْلِيَاءِ لِأَغْرَاضٍ عَارِضَةٍ، وَلَيْسَ بُلُوغًا مِنَ الْأَبْنَاءِ أَوِ الْبَنَاتِ.
Tabii gelişim gücünün kemale ermesi “evlenme çağına ulaştıklarında” şeklinde ifade edilmiş ve buluğ onların zatlarına isnat edilmiştir; zira o vakit erkeği evlenmeye, kızın velilerini de onu evlendirmeye sevk eder. Dolayısıyla bu, sonrasına sarkması mümkün olmayan bilinen buluğ çağıdır. İnsanların bazen buluğ yaşından önce kızlarını ve kimi durumlarda oğullarını da evlendirmeleri bir itiraz teşkil etmez; zira bu, arızi birtakım maksatlarla velilerin acele etmesidir, yoksa oğulların veya kızların bizzat buluğa ermesi demek değildir.
وَقَوْلُهُ: فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً شَرْطٌ ثَانٍ مُقَيِّدٌ لِلشَّرْطِ الْأَوَّلِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ إِذا بَلَغُوا. وَهُوَ وَجَوَابُهُ جَوَابُ (إِذا) ، وَلِذَلِكَ قُرِنَ بِالْفَاءِ لِيَكُونَ نَصًّا فِي الْجَوَابِ، وَتَكُونَ (إِذا) نَصًّا فِي الشَّرْطِ، فَإِنَّ جَوَابَ (إِذا) مُسْتَغْنٍ عَنِ الرَّبْطِ بِالْفَاءِ لَوْلَا قَصْدُ التَّنْصِيصِ عَلَى الشَّرْطِيَّةِ.
“Eğer kendilerinde bir olgunluk (rüşd) görürseniz” buyruğu, “ulaştıkları zaman” ifadesinden anlaşılan birinci şartı kayıtlayan ikinci bir şarttır. Bu şart ve onun cevabı, izâ (إِذا) zarfının cevabıdır. Bu sebeple cevap oluşunu açıkça belirtmek ve izâ'nın şart olduğunu kesinleştirmek için fâ (فَ) harfiyle bitiştirilmiştir; zira şart oluşunu kesin kılma kastı olmasaydı izâ'nın cevabı fâ ile bağlanmaya ihtiyaç duymazdı.
وَجَاءَتِ الْآيَةُ عَلَى هَذَا التَّرْكِيبِ لِتَدُلَّ عَلَى أَنَّ انْتِهَاءَ الْحَجْرِ إِلَى الْبُلُوغِ بِالْأَصَالَةِ، وَلَكِنْ بِشَرْطِ أَنْ يُعْرَفَ مِنَ الْمَحْجُورِ الرُّشْدُ، وَكُلُّ ذَلِكَ قَطْعٌ لِمَعَاذِيرِ الْأَوْصِيَاءِ مِنْ أَنْ يُمْسِكُوا أَمْوَالَ مَحَاجِيرِهِمْ عِنْدَهُمْ مُدَّةً لِزِيَادَةِ التَّمَتُّعِ بِهَا.
Ayetin bu dizilişle gelmesi, hacrin sona ermesinin aslen buluğa bağlı olduğunu, ancak kısıtlıda rüşdün bilinmesi şartına dayandığını göstermek içindir. Bütün bunlar, vasilerin daha fazla faydalanmak amacıyla kısıtlıların mallarını yanlarında tutmalarına dair mazeretlerini ortadan kaldırmak içindir.
وَيَتَحَصَّلُ مِنْ مَعْنَى اجْتِمَاعِ الشَّرْطَيْنِ فِي الْكَلَامِ هُنَا، إِذْ كَانَ بِدُونِ عَطْفٍ ظَاهِرٍ أَوْ مُقَدَّرٍ بِالْقَرِينَةِ، أَنَّ مَجْمُوعَهُمَا سَبَبٌ لِتَسْلِيمِ الْمَالِ إِلَى الْمَحْجُورِ، فَلَا يَكْفِي حُصُولُ أَحَدِهِمَا وَلَا نَظَرَ إِلَى الَّذِي يَحْصُلُ مِنْهُمَا ابْتِدَاءً، وَهِيَ الْقَاعِدَةُ الْعَامَّةُ فِي كُلِّ جُمْلَةِ شَرْطٍ بُنِيَتْ عَلَى جُمْلَةِ شَرْطٍ آخَرَ، فَلَا دَلَالَةَ لَهُمَا إِلَّا عَلَى لُزُومِ حُصُولِ الْأَمْرَيْنِ فِي مَشْرُوطٍ وَاحِدٍ، وَعَلَى هَذَا جَرَى قَوْلُ الْمَالِكِيَّةِ، وَإِمَامُ الْحَرَمَيْنِ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ تَرْتِيبَ
Buradaki kelamda açık veya karineyle takdir edilen bir atıf olmaksızın iki şartın bir araya gelmesinin anlamından şu netice çıkar: İkisinin bütünü, malın kısıtlıya teslim edilmesinin sebebidir; dolayısıyla sadece birinin gerçekleşmesi yeterli değildir ve hangisinin önce gerçekleştiğine de bakılmaz. Bu, başka bir şart cümlesi üzerine bina edilen her şart cümlesindeki genel kuraldır; dolayısıyla bu ikisinin, tek bir meşrut için her iki durumun da gerçekleşmesinin gerekliliğinden başka bir delaleti yoktur. Mâlikîlerin ve İmâmü'l-Haremeyn'in görüşü de bu doğrultuda cereyan etmiştir. Âlimlerden kimi ise şartların tertibinin
الشَّرْطَيْنِ يُفِيدُ كَوْنَ الثَّانِي مِنْهُمَا فِي الذِّكْرِ هُوَ الْأَوَّلُ فِي الْحُصُولِ. وَنَسَبَهُ الزَّجَّاجِيُّ فِي كِتَابِ «الْأَذْكَارِ» إِلَى ثَعْلَبٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ مَالِكٍ وَقَالَ بِهِ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ: الْبَغَوِيُّ، وَالْغَزَالِيُّ فِي الْوَسِيطِ، وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ تَرْتِيبَ الشَّرْطَيْنِ فِي الْحُصُولِ يَكُونُ عَلَى نَحْوِ تَرْتِيبِهِمَا فِي اللَّفْظِ، وَنَسَبَهُ الشَّافِعِيَّةُ إِلَى الْقَفَّالِ، وَالْقَاضِي الْحُسَيْنِ، وَالْغَزَالِيِّ فِي «الْوَجِيزِ» ، وَالْإِمَامِ الرَّازِّيِّ فِي «النِّهَايَةِ» ، وَبَنَوْا عَلَى ذَلِكَ فُرُوعًا فِي تَعْلِيقِ الشَّرْطِ عَلَى الشَّرْطِ فِي الْإِيمَانِ، وَتَعْلِيقِ الطَّلَاقِ وَالْعَتَاقِ، وَقَالَ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ: لَا مَعْنَى لِاعْتِبَارِ التَّرْتِيبِ، وَهُوَ الْحَقُّ، فَإِنَّ الْمَقْصُودَ حُصُولُهَا بِقَطْعِ النَّظَرِ عَنِ التَّقَدُّمِ وَالتَّأَخُّرِ، وَلَا يَظْهَرُ أَثَرٌ لِلْخِلَافِ
zikirde ikinci olanın meydana gelişte birinci olmasını ifade ettiğini ileri sürmüştür. ez-Zeccâcî bunu el-Ezkâr adlı kitabında Sa'leb'e nisbet etmiş, İbn Mâlik bunu tercih etmiş ve Şâfiîlerden el-Begavî ile el-Vasît'te Gazzâlî de bunu söylemiştir. Âlimlerden kimi de iki şartın meydana gelişteki sırasının lafızdaki sıralarına göre olacağını ileri sürmüştür; Şâfiîler bunu el-Kaffâl'e, Kâdî Hüseyin'e, el-Vecîz'de Gazzâlî'ye ve en-Nihâye'de İmâm er-Râzî'ye nisbet etmişlerdir. Yeminlerde şartın şarta bağlanması, boşanmanın (talak) ve köle azadının (ıtâk) şarta bağlanması konularındaki fıkhî furûu da buna bina etmişlerdir. İmâmü'l-Haremeyn ise: "Sıralamayı dikkate almanın hiçbir anlamı yoktur" demiştir ki doğru olan da budur; zira asıl maksat, öncelik ve sonralığa bakılmaksızın onların gerçekleşmesidir ve ihtilafın bir eseri de ortaya çıkmaz.
فِي الْإِخْبَارِ وَإِنْشَاءِ الْأَحْكَامِ، كَمَا هُنَا، وَإِنَّمَا قَدْ يَظْهَرُ لَهُ أَثَرٌ فِي إِنْشَاءِ التَّعَالِيقِ فِي الْأَيْمَانِ، وَأَيْمَانُ الطَّلَاقِ وَالْعَتَاقِ، وَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّ الْمَالِكِيَّةَ لَا يَرَوْنَ لِذَلِكَ تَأْثِيرًا. وَهُوَ الصَّوَابُ.
Burada olduğu gibi haber vermede ve hüküm inşasında [bir tesiri ortaya çıkmaz]. Bunun tesiri ancak yeminlerde, talak ve ıtâk (azat etme) yeminlerinde taliklerin (şarta bağlamaların) inşasında ortaya çıkabilir; nitekim Mâlikîlerin buna bir tesir atfetmediklerini bilmiş oldun. Doğru olan da budur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا إِذَا قَامَتِ الْقَرِينَةُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ جَعْلُ الشَّرْطَيْنِ شَرْطًا فِي الْجَوَابِ، وَذَلِكَ إِذَا تَجَرَّدَ عَنِ الْعَطْفِ بِالْوَاوِ وَلَوْ تَقْدِيرًا، فَلِذَلِكَ يَتَعَيَّنُ جَعْلُ جُمْلَةِ الشَّرْطِ الثَّانِي وَجَوَابُهُ جَوَابًا لِلشَّرْطِ الْأَوَّلِ، سَوَاءً ارْتَبَطَتْ بِالْفَاءِ- كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ- أَمْ لَمْ تَرْتَبِطْ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ [هود:
Bil ki bu, iki şartın cevabın şartı kılınmasının kastedildiğine dair karine bulunduğunda geçerlidir. Bu da takdiri bile olsa vav ile atıftan soyutlandığı zamandır; bu sebeple ister bu ayette olduğu gibi fâ ile bağlanmış olsun, isterse Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinde olduğu gibi bağlanmamış olsun, ikinci şart cümlesi ve cevabını birinci şartın cevabı kılmak tayin eder: { وَلا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ } [Hûd:
٣٤] . وَأَمَّا إِذَا كَانَ الشَّرْطَانِ عَلَى اعْتِبَارِ التَّرْتِيبِ فَلِكُلٍّ مِنْهُمَا جَوَابٌ مُسْتَقِلٌّ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ إِلَى قَوْلِهِ: وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها [الْأَحْزَاب: ٥٠] . فَقَوْلُهُ: إِنْ وَهَبَتْ شَرْطٌ فِي إِحْلَالِ امْرَأَةٍ مُؤْمِنَةٍ لَهُ، وَقَوْلُهُ: إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ شَرْطٌ فِي انْعِقَادِ النِّكَاحِ، لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ هِبَةَ الْمَرْأَة نَفسهَا للنَّبِي تُعَيِّنُ عَلَيْهِ تَزَوُّجَهَا، فَتَقْدِيرُ جَوَابِهِ: إِنْ أَرَادَ فَلَهُ ذَلِكَ، وَلَيْسَا شَرْطَيْنِ لِلْإِحْلَالِ لِظُهُورِ أَنَّ إِحْلَالَ الْمَرْأَةِ لَا سَبَبَ لَهُ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ إِلَّا أَنَّهَا وَهَبَتْ نَفْسَهَا.
34] “Eğer Allah sizi azdırmak istiyorsa, ben size öğüt vermek istesem de öğüdüm size fayda vermez.” Şayet iki şart sıralama (tertib) dikkate alınarak gelmişse, her birinin müstakil bir cevabı olur; nitekim Allah Teâlâ’nın: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ } kavlinden şu kavline kadar olduğu gibi: { وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها } “...bir de kendisini peygambere hibe eden ve peygamberin de kendisini nikâhlamak istediği mümin bir kadını [helal kıldık]...” [Ahzâb: 50]. Burada { إِنْ وَهَبَتْ } kavli, mümin bir kadının ona helal kılınmasının şartıdır; { إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ } kavli ise kadının kendisini Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hibe etmesinin onunla evlenmeyi Peygamber’e vacip kıldığı zannedilmesin diye nikâhın münakit olmasının (gerçekleşmesinin) şartıdır. Dolayısıyla bunun cevabının takdiri: “Eğer isterse bu onun hakkıdır” şeklindedir. Bunlar helal kılınmanın iki şartı değildir; zira kadının helal kılınmasının bu durumda kendisini hibe etmesinden başka bir sebebi olmadığı açıktır.
وَفِي كِلْتَا حَالَتَيِ الشَّرْطِ الْوَارِدِ عَلَى شَرْطٍ يَجْعَلُ جَوَابَ أَحَدِهِمَا مَحْذُوفًا دَلَّ عَلَيْهِ الْمَذْكُورُ، أَوْ جَوَابَ أَحَدِهِمَا جَوَابًا لِلْآخَرِ: عَلَى الْخِلَافِ بَيْنَ الْجُمْهُورِ وَالْأَخْفَشِ، إِذْ لَيْسَ ذَلِكَ مِنْ تَعَدُّدِ الشُّرُوطِ وَإِنَّمَا يَتَأَتَّى ذَلِكَ فِي نَحْوِ قَوْلِكَ: «إِنْ دَخَلْتَ دَارَ أَبِي سُفْيَانَ، وَإِنْ دَخَلْتَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ، فَأَنْتَ آمِنٌ» وَفِي نَحْوِ قَوْلِكَ: «إِنْ صَلَّيْتَ إِنْ صُمْتَ أُثِبْتَ» مِنْ كُلِّ تَرْكِيبٍ لَا تَظْهَرُ فِيهِ مُلَازَمَةٌ بَيْنَ الشَّرْطَيْنِ، حَتَّى يَصِيرَ أَحَدُهُمَا شَرْطًا فِي الْآخَرِ.
Şart üzerine gelen şartın her iki durumunda da cumhur ile Ahfeş arasındaki ihtilafa göre, ya birinin cevabı zikredilenin delaletiyle hazfedilmiş kılınır ya da birinin cevabı diğerinin de cevabı yapılır. Zira bu durum şartların taaddüdünden (birden çok şartın bir arada bulunmasından) sayılmaz; şartların taaddüdü ancak senin: “Ebû Süfyân'ın evine girersen ve Mescid-i Haram'a girersen güvendesin” veya biri diğerinin şartı haline gelecek şekilde iki şart arasında bir mülazemet (bağ) görülmeyen her dizilişte “Namaz kılarsan oruç tutarsan sevap kazanırsın” demen gibi ifadelerde söz konusu olur.
هَذَا تَحْقِيقُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الَّذِي أَطَالَ فِيهِ كثير وَخَصَّهَا تَقِيُّ الدِّينِ السُّبْكِيُّ بِرِسَالَةٍ وَهِيَ مَسْأَلَةٌ سَأَلَ عَنْهَا الْقَاضِي ابْنُ خِلِّكَانَ الشَّيْخَ ابْنَ الْحَاجِبِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ فِي تَرْجَمَتِهِ مِنْ كِتَابِ «الْوَفَيَاتِ» ، وَلم يفصّلها، وفصّلها، الدَّمَامِينِيُّ فِي «حَاشِيَةِ مُغْنِي اللَّبِيبِ» .
Pek çok kimsenin üzerinde uzun uzadıya durduğu ve Takıyyüddîn es-Sübkî'nin müstakil bir risale tahsis ettiği bu meselenin tahkiki böyledir. Bu mesele, Kâdî İbn Hallikân'ın Vefeyât adlı kitabındaki biyografisinde işaret ettiği üzere Şeyh İbnü'l-Hâcib'e sorduğu bir meseledir; fakat o bunu tafsilatlandırmamış, ed-Demâmînî ise Mugni'l-Lebîb Hâşiyesi'nde tafsilatlandırmıştır.
وَإِينَاسُ الرُّشْدِ هُنَا عِلْمُهُ، وَأَصْلُ الْإِينَاسِ رُؤْيَةُ الْإِنْسِيِّ أَيِ الْإِنْسَانِ، ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى أَوَّلِ مَا يُتَبَادَرُ مِنَ الْعِلْمِ، سَوَاءٌ فِي الْمُبْصَرَاتِ، نَحْوَ: آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ نَارا [الْقَصَص: ٢٩] أَمْ فِي الْمَسْمُوعَاتِ، نَحْوَ قَوْلِ الْحَارِثِ بْنِ حِلِّزَةَ فِي بَقَرَةٍ وَحْشِيَّةٍ:
Buradaki rüşdün inası (fark edilmesi/görülmesi), onun bilinmesidir. İnasın (إِينَاس) aslı, insîyi yani insanı görmektir; daha sonra gerek görülen şeylerde olsun -örneğin: { آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ نَارا } “Tûr tarafında bir ateş gördü” [Kasas: 29]- gerekse işitilen şeylerde olsun bilginin zihne ilk beliren haline ıtlak edilmiştir; nitekim Hâris b. Hillize'nin bir yaban sığırı hakkında söylediği şu sözde olduğu gibi: