فِيمَا يَرَوْنَهُ يَوْمَ بَدْرٍ وَيَوْمَ الْفَتْحِ.
Bedir günü ve fetih günü görecekleri şeylerdedir.
وَإِنْ كَانَ بِمَعْنَى الْبَصَرِ الْحِسِّيِّ فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِي كِلَا الْفِعْلَيْنِ لِلْاسْتِقْبَالِ.
Şayet hissi görme manasında ise, her iki fiildeki sîn (سَـ) ve tâ (تَـ) harfleri istikbal (gelecek zaman) içindir.
وَضَمِيرُ يُبْصِرُونَ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ مُقَدَّرٍ عِنْدَ السَّامِعِ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ الْقَائِلُونَ: هُوَ مَجْنُونٌ.
{ يُبْصِرُونَ } [fiilindeki çoğul] zamiri, muhatabın nezdinde bilinen ve takdir edilen bir merciye râcidir; onlar da: "O bir mecnûndur!" diyen müşriklerdir.
وَ (أَيِّ) اسْمٌ مُبْهَمٌ يَتَعَرَّفُ بِمَا يُضَافُ هُوَ إِلَيْهِ، وَيَظْهَرُ أَنَّ مَدْلُولَ (أَيِّ) فَرْدٌ أَوْ طَائِفَةٌ مُتَمَيِّزٌ عَنْ مُشَارِكٍ فِي طَائِفَتِهِ مِنْ جَنْسٍ أَو وصف بمميّز وَاقِعِيٍّ أَوْ جَعْلِيٍّ، فَهَذَا مَدْلُولُ (أَيِّ) فِي جَمِيعِ مَوَاقِعِهِ، وَلَهُ مَوَاقِعُ كَثِيرَةٌ فِي الْكَلَامِ، فَقَدْ يُشْرِبُ (أَيِّ) مَعْنَى الْمَوْصُولِ، وَمَعْنَى الشَّرْطِ، وَمَعْنَى الْاسْتِفْهَامِ، وَمَعْنَى التَّنْوِيهِ بِكَامِلٍ، وَمَعْنَى الْمُعَرَّفِ بِ (أَلْ) إِذَا وَصَلَ بِنِدَائِهِ.
Eyy (أَيِّ), kendisine muzaf olduğu şeyle belirlilik kazanan mübhem bir isimdir. Açıkça anlaşıldığı üzere (أَيِّ) kelimesinin medlûlü (ifade ettiği anlam), hakiki veya itibari bir ayırt edici vasıfla, kendi cinsinden veya niteliğinden olan topluluğun diğer fertlerinden ayırt edilen bir fert ya da zümredir. Bu, geçtiği her yerdeki (أَيِّ) kelimesinin medlûlüdür. Kelamda birçok yerde kullanılır; bazen (أَيِّ) kelimesine ism-i mevsûl, bazen şart, bazen istifham (soru), bazen mükemmel bir şeyi takdir ve tazim, bazen de nida edildiğinde başına gelen harf-i tarif (ال) ile marife olma anlamı yüklenir.
وَهُوَ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ يُفِيدُ شَيْئًا مُتَمَيِّزًا عَمَّا يُشَارِكُهُ فِي طَائِفَتِهِ الْمَدْلُولَةِ بِمَا أُضِيفَ هُوَ إِلَيْهِ، فَقَوله تَعَالَى: بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ مَعْنَاهُ: أَيُّ رَجُلٍ، أَوْ أَيُّ فَرِيقٍ مِنْكُمُ الْمَفْتُونُ، فَ (أَيِّ) فِي مَوْقِعِهِ هُنَا اسْمٌ فِي مَوْقِعِ الْمَفْعُولِ لِ (تُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ) أَوْ مُتَعَلِّقٌ بِهِ تَعَلُّقَ الْمَجْرُورِ.
Tüm bu kullanımlarda [bu kelime], kendisine muzaf kılınan şeyin delalet ettiği topluluk içerisinde ortak olduğu diğer unsurlardan ayırt edilen bir şeyi ifade eder. Yüce Allah'ın: { بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ } kavlinin anlamı: “Hanginiz, yani sizden hangi adam yahut hangi fırka meftundur (fitneye uğramıştır)?” demektir. Buradaki konumunda (أَيِّ), { تُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ } fiilleri için mef'ûl (nesne) konumunda bir isim veya mecrur olarak o fiillere mütealliktir (bağlıdır).
وَقَدْ تَقَدَّمَ اسْتِعْمَالُ (أَيِّ) فِي الْاسْتِفْهَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٨٥] .
(أَيِّ) kelimesinin istifham (soru) anlamında kullanımı, A'râf Sûresi'ndeki { فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ } “Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?” [A'râf: 185] kavlinde daha önce geçmişti.
والْمَفْتُونُ: اسْمُ مَفْعُولٍ وَهُوَ الَّذِي أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ، فَيَجُوزُ أَنْ يُرَاد بهَا هُنَا الْجُنُونُ فَإِنَّ الْجُنُونَ يُعَدُّ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مِنْ قَبِيلِ الْفِتْنَةِ (يَقُولُونَ لِلْمَجْنُونِ: فَتَنَتْهُ الْجِنُّ) وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ مَا يَصْدُقُ عَلَى الْمُضْطَرِبِ فِي أَمْرِهِ الْمَفْتُونِ فِي عَقْلِهِ حَيْرَةً وَتَقَلْقُلًا، بِإِيثَارِ هَذَا اللَّفْظِ، دُونَ لَفْظِ الْمَجْنُونِ مِنَ الْكَلَامِ الْمُوَجَّهِ أَوِ التَّوْرِيَةِ لِيَصِحَّ فَرْضُهُ لِلْجَانِبَيْنِ.
el-Meftûn (الْمَفْتُونُ), ism-i mef'ûldür ve kendisine fitne isabet etmiş kişi demektir. Burada bununla cinnetin kastedilmiş olması caizdir; zira cinnet, Arapların kelamında fitne türünden sayılır (mecnun hakkında “Ona cinler fitne bulaştırdı / aklını çeldi” derler). Her iki taraf için de geçerli sayılabilmesi adına, müveccih söz veya tevriye kabilinden “mecnun” lafzı yerine bu lafzın tercih edilmesiyle; işinde bocalayan, şaşkınlık ve kararsızlık içinde aklı karışmış/fitneye uğramış kimseye uyan durumun kastedilmiş olması da caizdir.
فَإِنْ لَمْ يَكُنْ بَعْضُ الْمُشْرِكِينَ بِمَنْزِلَةِ الْمَجَانِينِ الَّذِينَ يَنْدَفِعُونَ إِلَى مُقَاوَمَةِ النَّبِيءِ ﷺ بِدُونِ تَبَصُّرٍ يَكُنْ فِي فِتْنَةِ اضْطِرَابِ أَقْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ كَأَبِي جَهْلٍ وَالْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَأَضْرَابِهِمَا الَّذِينَ أَغْرَوُا الْعَامَّةَ بِالطَّعْنِ فِي النَّبِيءِ ﷺ بِأَقْوَالٍ مُخْتَلِفَةٍ.
Nitekim müşriklerin bir kısmı, basiretsizce Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem karşı koymaya atılan deliler mesabesinde değilse bile; Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem çeşitli sözlerle dil uzatmaları hususunda avamı kışkırtan Ebû Cehil, Velîd b. Mugîre ve benzerleri gibi söz ve fiillerinde tutarsızlık fitnesi içindedirler.
وَالْبَاءُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مَزِيدَةٌ لِتَأْكِيدِ تَعَلُّقِ الْفِعْلِ بمفعوله، وَالْأَصْل: أيّكم الْمَفْتُونُ فَهِيَ كَالْبَاءِ فِي قَوْله: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] . وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْبَاءُ لِلظَّرْفِيَّةِ وَالْمَعْنَى: فِي أَيِّ الْفَرِيقَيْنِ مِنْكُمْ يُوجَدُ الْمَجْنُونُ، أَيْ مَنْ يَصْدُقُ عَلَيْهِ هَذَا الْوَصْفُ فَيَكُونُ تَعْرِيضًا بِأَبِي جَهْلٍ وَالْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ مُدَبِّرِي السُّوءِ عَلَى دَهْمَاءَ قُرَيْشٍ بِهَذِهِ الْأَقْوَالِ الشَّبِيهَةِ بِأَقْوَالِ الْمَجَانِينِ ذَلِكَ أَنَّهُمْ وَصَفُوا رَجُلًا مَعْرُوفًا بَيْنَ الْعُقَلَاءِ مَذْكُورًا بِرَجَاحَةِ الْعَقْلِ وَالْأَمَانَةِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَوَصَفُوهُ بِأَنَّهُ مَجْنُونٌ فَكَانُوا كَمَنْ زَعَمَ أَنَّ النَّهَارَ لَيْلٌ
Bu veche göre bâ (بِـ) harfi, fiilin mef'ûlüne olan taallukunu (bağlantısını) tekit etmek için ziyadedir; aslı “أَيُّكُمُ الْمَفْتُونُ” (Hanginiz meftundur) şeklindedir. Dolayısıyla { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } “Başlarınızı meshedin” [Mâide: 6] kavlindeki bâ (بِـ) gibidir. Bâ (بِـ) harfinin zarfiyet için olması da caizdir; bu takdirde mana: “Sizden hangi fırkada deli bulunmaktadır, yani bu vasıf kime tam olarak uymaktadır?” şeklinde olur. Bu da Kureyş avamına yönelik delilerin sözlerine benzeyen bu tür laflarla kötülük tezgahlayan Ebû Cehil, Velîd b. Mugîre ve diğerlerine bir tariz (dokundurma) olur. Çünkü onlar, akıllılar arasında tanınan, Câhiliye döneminde aklının kemali ve emanetiyle anılan bir zatı mecnun olmakla nitelediler; böylece gündüzün gece olduğunu iddia eden
وَمَنْ وَصَفَ الْيَوْمَ الشَّدِيدَ الْبَرْدِ بِالْحَرَارَةِ، فَهَذَا شُبِّهَ بِالْمَجْنُونِ وَلِذَلِكَ يُجْعَلُ الْمَفْتُونُ فِي الْآيَةِ وَصْفًا ادِّعَائِيًّا عَلَى طَرِيقَةِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ كَمَا
yahut son derece soğuk bir günü sıcaklıkla niteleyen kimse gibi oldular. İşte böyle bir kimse mecnuna benzetilir; bu sebeple ayetteki meftûn kelimesi, tıpkı
جَعَلَ الْمُتَنَبِّي الْقَوْمَ الَّذِينَ تَرَكُوا نَزِيلَهُمْ يَرْحَلُ عَنْهُمْ مَعَ قُدْرَتِهِمْ عَلَى إِمْسَاكِهِ رَاحِلِينَ عَنْ نَزِيلِهِمْ فِي قَوْلِهِ:
Mütenebbî'nin şu sözünde, misafirlerini tutmaya güçleri yettiği halde onun göçüp gitmesine izin veren bir topluluğu misafirlerinden göçüp giden kimseler kılması gibi, beliğ bir teşbih yoluyla iddiaya dayalı bir vasıf kılınır:
إِذَا تَرَحَّلَتَ عَنْ قَوْمٍ وَقَدْ قَدَرُوا ... أَنْ لَا تُفَارِقَهُمْ فَالرَّاحِلُونَ هُمُو
“Ayrılmamana güçleri yettiği halde bir topluluktan göçüp gidersen ... asıl göçüp gidenler onlardır.”
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَفْتُونُ مَصْدَرًا عَلَى وَزْنِ الْمَفْعُولِ مِثْلُ الْمَعْقُولِ بِمَعْنَى الْعَقْلِ وَالْمَجْلُودِ بِمَعْنَى الْجَلْدِ وَالْمَيْسُورِ لِلْيُسْرِ، وَالْمَعْسُورِ لِضِدِّهِ، وَفِي الْمَثَلِ «خُذْ مِنْ مَيْسُورِهِ وَدَعْ مَعْسُورَهُ» .
el-Meftûn (الْمَفْتُونُ) kelimesinin; akıl manasında el-ma'kûl (الْمَعْقُولُ), dayak manasında el-mecdûd (الْمَجْلُودُ), kolaylık için el-meysûr (الْمَيْسُورُ) ve zıddı için el-ma'sûr (الْمَعْسُورُ) gibi mef'ûl vezninde bir masdar olması da caizdir. Nitekim meselde: “Kolay olanını al, zor olanını bırak” denmiştir.
وَالْبَاءُ عَلَى هَذَا لِلْمُلَابَسَةِ فِي مَحَلِّ خَبَرٍ مُقَدَّمٍ عَلَى الْمَفْتُونُ وَهُوَ مُبْتَدَأٌ.
Buna göre bâ (بِـ) harfi mülâbese (birliktelik) içindir ve mübteda olan { الْمَفْتُونُ } kelimesinin önüne geçmiş haber konumundadır.
يُضَمَّنُ فِعْلُ (تُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ) مَعْنَى: تُوقِنُ وَيُوقِنُونَ، عَلَى طَرِيقِ الْكِنَايَةِ بِفِعْلِ الْإِبْصَارِ عَنِ التَّحَقُّقِ لِأَنَّ أَقْوَى طُرُقِ الْحِسِّ الْبَصَرِ وَيَكُونُ الْإِتْيَانُ بِالْبَاءِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى هَذَا التَّضْمِينِ.
Hislerin en güçlü yolu görmek olduğundan, görme fiilinden kesin olarak anlamaya kinaye yoluyla { تُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ } fiiline “kesin olarak bileceksin ve kesin olarak bilecekler” manası tazmin edilir; bâ (بِـ) harfinin getirilmesi ise bu tazmine işaret etmek içindir.
وَالْمَعْنَى: فَسَتَعْلَمُ يَقِينًا ويعلمون يَقِينا بأيّكم الْمَفْتُونُ، فَالْبَاءُ عَلَى أَصْلِهَا مِنَ التَّعْدِيَةِ مُتَعَلِّقَةٌ بِ (يبصر ويبصرون) .
Mana şudur: “Hanginizin meftun (fitneye uğramış/cinnet içinde) olduğunu sen de kesin olarak bileceksin, onlar da kesin olarak bilecekler.” Dolayısıyla bâ (بِـ) harfi, geçişlilikteki asıl manası üzere kalarak (تُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ) fiillerine taalluk etmektedir.
[سُورَة الْقَلَم (٦٨) : آيَة ٧]
[Kalem Sûresi (68), Âyet 7]
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٧)
{ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.” (7)
تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ: فَسَتُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ [الْقَلَم: ٥- ٦] بِاعْتِبَارِ مَا تَضَمَّنَتْهُ مِنَ التَّعْرِيضِ بِأَنَّ الْجَانِبَ الْمَفْتُونَ هُوَ الْجَانِبُ الْقَائِلُ لَهُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ [الْحجر: ٦] وَأَنَّ ضِدَّهُ بِضِدِّهِ هُوَ الرَّاجِعُ الْعَقْلُ أَيِ الَّذِي أَخْبَرَكَ بِمَا كَنَّى عَنْهُ قَوْلَهُ: فَسَتُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ [الْقَلَم: ٥] مِنْ أَنَّهُمُ الْمَجَانِينُ هُوَ الْأَعْلَمُ بِالْفَرِيقَيْنِ وَهُوَ الَّذِي أَنْبَأَكَ بِأَنْ سَيَتَّضِحُ الْحَقُّ لِأَبْصَارِهِمْ فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْمَفْتُونَ هُوَ الْفَرِيقُ الَّذِينَ وَسَمُوا النَّبِيءَ ﷺ بِأَنَّهُ مَجْنُونٌ الْمَرْدُودُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ [الْقَلَم: ٢] إِذْ هُمُ الضَّالُّونَ عَنْ سَبِيلِ رَبِّ النَّبِيءِ ﷺ لَا مَحَالَةَ، وَيَنْتَظِمُ بِالتَّدَرُّجِ مَنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى هُنَا أَقْيِسَةُ مُسَاوَاةٍ مُنْدَرِجٌ بَعْضُهَا فِي بَعْضٍ تَقْتَضِي مُسَاوَاةَ حَقِيقَةِ مَنْ ضَلَّ عَنْ سُبُلِ رَبِّ النَّبِيءِ ﷺ بِحَقِيقَةِ الْمَفْتُونِ. وَمُسَاوَاةَ حَقِيقَةِ الْمَفْتُونِ بِحَقِيقَةِ الْمَجْنُونِ، فَتُنْتِجُ أَنَّ فَرِيقَ الْمُشْرِكِينَ هُمُ الْمُتَّصِفُونَ بِالْجُنُونِ بِقَاعِدَةِ قِيَاسِ الْمُسَاوَاةِ أَنَّ مُسَاوِيَ الْمُسَاوِي لِشَيْءٍ مُسَاوٍ لِذَلِكَ الشَّيْءِ.
[Bu ayet], fitneye tutulmuş tarafın ona { إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } “Sen mutlaka bir mecnunsun” [Hicr: 6] diyen taraf olduğuna, bunun tam zıddının ise aklı başında olan kimse olduğuna dair içerdiği tariz bakımından; { فَسَتُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ } “Hanginizin fitneye uğramış olduğunu yakında sen de göreceksin, onlar da görecekler” [Kalem: 5-6] cümlesinin bir gerekçesidir. Yani, { فَسَتُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ } [Kalem: 5] kavlinin kinaye yoluyla onların mecnun olduklarına dair sana bildirdiği hususları bildiren [Allah], her iki fırkayı da en iyi bilendir ve hakkın onların gözleri önüne serileceğini sana haber veren de O'dur. Böylece fitneye tutulmuş olanın, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem mecnun olmakla yaftalayan ve Yüce Allah'ın { مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ } “Sen Rabbinin nimeti sayesinde bir mecnun değilsin” [Kalem: 2] kavliyle iddiaları reddedilen fırka olduğu kesinleşmiştir; zira onlar, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbinin yolundan sapanların ta kendileridir. Sûrenin başından buraya kadar, birbiri içine giren ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbinin yollarından sapan kimsenin hakikati ile meftun kimsenin hakikatinin denkliğini, meftun kimsenin hakikati ile de mecnun kimsenin hakikatinin denkliğini gerektiren müsavat kıyasları (eşitlik çıkarımları) dereceli bir şekilde intizam bulmaktadır. Buradan da “Bir şeye denk olanın dengi, o şeyin kendisine de denktir” şeklindeki müsavat kıyası kaidesi gereğince, müşrikler fırkasının cinnetle nitelenen kimseler olduğu sonucu çıkmaktadır.
وَهَذَا الْانْتِقَالُ تَضَمَّنَ وَعْدًا وَوَعِيدًا، بِإِضَافَةِ السَّبِيلِ إِلَى اللَّهِ وَمُقَابَلَةِ مَنْ ضَلَّ عَنْهُ بِالْمُهْتَدِينَ.
Bu geçiş, yolun Allah'a izafe edilmesi ve O'nun yolundan sapanların karşısına hidayete erenlerin konulması suretiyle bir vaad ve vaîd (müjde ve tehdit) içermektedir.
وَعُمُومُ مَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَعُمُومُ الْمُهْتَدِينَ يَجْعَلُ هَذِهِ الْجُمْلَةَ مَعَ كَوْنِهَا كَالدَّلِيلِ هِيَ أَيْضًا مِنَ التَّذْيِيلِ.
{ مَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ } kavlinin umumiliği (kapsayıcılığı) ve { الْمُهْتَدِينَ } lafzının umumiliği, bu cümlenin delil niteliği taşımasının yanında aynı zamanda bir tezyîl (tamamlayıcı pekiştirme) olmasını sağlar.
وَهُوَ بَعْدَ هَذَا كُلِّهِ تَمْهِيدٌ وَتَوْطِئَةٌ لِقَوْلِهِ: فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ [الْقَلَم: ٨] .
Bütün bunlardan sonra bu [ayet], { فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ } “O halde yalanlayanlara boyun eğme!” [Kalem: 8] kavli için bir hazırlık ve mukayyed zemin teşkil eder.
[٨- ٩]
[8-9]
[سُورَة الْقَلَم (٦٨) : الْآيَات ٨ إِلَى ٩]
[Kalem Sûresi (68), Âyetler 8 ilâ 9]
فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ (٨) وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ (٩)
{ فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ (٨) وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ (٩) } “O halde yalanlayanlara boyun eğme! (8) Onlar istediler ki sen yumuşak davranasın (taviz veresin) da kendileri de yumuşak davransınlar (taviz versinler). (9)”
تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ [الْقَلَم: ٧] إِلَى آخِرِهَا، بِاعْتِبَارِ مَا تَضَمَّنَتْهُ مِنْ أَنه على الْهدى، وَأَنَّ الْجَانِبَ الْآخَرَ فِي ضَلَالِ السَّبِيلِ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي الْمُشَادَّةَ مَعَهُمْ وَأَنْ لَا يَلِينَ لَهُمْ فِي شَيْءٍ، فَإِنَّ أَذَاهُمْ إِيَّاهُ آلَ إِلَى مُحَارَبَةِ الْحَقِّ وَالْهُدَى، وَتَصَلُّبٍ فِيمَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الضَّلَالِ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَلَا يَسْتَأْهِلُونَ بِهِ لِينًا وَلَكِنْ يَسْتَأْهِلُونَ إِغْلَاظًا.
[Bu emir], onun hidayet üzere olduğunu, diğer tarafın ise yoldan sapmış olduğunu içermesi bakımından, { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ } “Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir” [Kalem: 7] cümlesi ve sonrasına yapılan bir tefrîdir (bağlantıdır). Zira bu durum, onlara karşı sert ve tavizsiz durmayı, hiçbir hususta onlara boyun eğmemeyi gerektirir; çünkü onların kendisine verdikleri eziyet, hakka ve hidayete karşı savaş açmaya ve Allah'ın yolundan sapma hususundaki tutumlarında katılaşmaya varmıştır. Dolayısıyla onlar yumuşaklığı değil, sertliği hak etmektedirler.
رُوِيَ عَنِ الْكَلْبِيِّ وَزَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ وَالْحَسَنِ بِأَلْفَاظٍ مُتَقَارِبَةٍ تَحُومُ حَوْلَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ وَدُّوا أَنْ يُمْسِكَ النَّبِيءُ ﷺ عَنْ مُجَاهَرَتِهِمْ بِالتَّضْلِيلِ وَالتَّحْقِيرِ فَيُمْسِكُوا عَنْ أَذَاهُ، وَيُصَانِعَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَنَهَاهُ اللَّهُ عَنْ إِجَابَتِهِمْ لِمَا وَدُّوا.
Kelbî, Zeyd b. Eslem ve Hasan'dan birbirine yakın lafızlarla rivayet edildiğine göre; müşrikler Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerinin sapıklığını ve değersizliğini açıkça yüzlerine vurmaktan vazgeçmesini, buna karşılık kendilerinin de ona eziyet etmekten vazgeçip birbirlerine idare-i maslahat yapmalarını (karşılıklı taviz vermelerini) arzu etmişler; bunun üzerine Allah, onların arzuladıkları şeye icabet etmesini ona yasaklamıştır.
وَمَعْنَى وَدُّوا: أَحَبُّوا.
{ وَدُّوا } kelimesinin anlamı: Sevdiler, çok arzu ettiler demektir.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ وَدُّوا ذَلِكَ فِي نُفُوسِهِمْ فَأَطْلَعَ اللَّهُ عَلَيْهِ رَسُولَهُ ﷺ لِعَدَمِ مُنَاسَبَتِهِ لِقَوْلِهِ: فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ.
Maksat, bunu sadece içlerinden geçirip arzu etmeleri ve Allah'ın da bunu Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem bildirmesi değildir; zira bu mana, { فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ } “O halde yalanlayanlara boyun eğme!” kavli ile uyuşmaz.
وَوَرَدَ فِي كُتُبِ السِّيرَةِ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ تَقَدَّمُوا لِلنَّبِيءِ ﷺ بِمِثْلِ هَذَا الْعَرْضِ وَوَسَّطُوا فِي ذَلِكَ عَمَّهُ أَبَا طَالِبٍ وَعُتْبَةَ بْنَ ربيعَة.
Siyer kitaplarında, müşriklerin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem böyle bir teklifle geldikleri ve bu hususta amcası Ebû Tâlib ile Utbe b. Rebîa'yı aracı kıldıkları rivayet edilmiştir.
فينتظم من هَذَا أَنَّ قَوْلَهُ فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ نَهْيٌ عَنْ إِجَابَتِهِمْ إِلَى شَيْءٍ عرضوه عَلَيْهِ عِنْد مَا قَرَّعَهُمْ بِأَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ وَبِخَاصَّةٍ مِنْ وَقْعِ مَعْنَى التَّعْرِيضِ الْبَدِيعِ الْمَمْزُوجِ بِالْوَعِيدِ بِسُوءِ الْمُسْتَقْبَلِ مِنْ قَوْلِهِ: فَسَتُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ إِلَى قَوْله:
Buradan anlaşılmaktadır ki, { فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ } “O halde yalanlayanlara boyun eğme!” kavli; bu sûrenin başıyla onları azarladığı zaman ve bilhassa { فَسَتُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ } kavlinden
بِالْمُهْتَدِينَ [الْقَلَم: ٥- ٧] فَلَعَلَّهُمْ تَحَدَّثُوا أَوْ أَوْعَزُوا إِلَى مَنْ يُخْبِرُ الرَّسُولَ ﷺ أَوْ صَارَحُوهُ بِأَنْفُسِهِمْ بِأَنَّهُ إِنْ سَاءَهُ قَوْلُهُمْ فِيهِ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ [الْقَلَم: ٥١] فَقَدْ
{ بِالْمُهْتَدِينَ } [Kalem: 5-7] kavline kadar olan kısımdaki geleceğin kötü olacağına dair tehditle karışık eşsiz tariz manasının etkisiyle Peygamber'e teklif ettikleri bir şeye icabet etmekten nehiydir (yasaklamadır). Muhtemeldir ki onlar kendi aralarında konuştular yahut Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem haber ulaştıracak birine çıtlattılar veya bizzat kendileri açıkça söyleyerek dediler ki: Eğer onun hakkında “O bir mecnundur” [Kalem: 51] demeleri onu üzdüyse,
سَاءَهُمْ مِنْهُ تَحْقِيرُهُمْ بِصِفَاتِ الذَّمِّ وَتَحْقِيرُ أَصْنَامِهِمْ وَآبَائِهِمْ مِنْ جَانِبِ الْكُفْرِ فَإِنْ أَمْسَكَ عَنْ ذَلِكَ أَمْسَكُوا عَنْ أَذَاهُ وَكَانَ الْحَالُ صُلْحًا بَيْنَهُمْ وَيَتْرُكُ كُلُّ فَرِيقٍ فَرِيقًا وَمَا عَبَدَهُ.
küfür cephesi açısından onun da kendilerini yerici sıfatlarla küçümsemesi, putlarını ve atalarını aşağılaması onları üzmüştür; şayet o bundan vazgeçerse onlar da ona eziyet etmekten vazgeçecekler, aralarındaki durum barışa kavuşacak ve her fırka diğer fırkayı ve taptığı şeyleri kendi haline bırakacaktır.
وَالطَّاعَةُ: قَبُولُ مَا يُبْتَغَى عَمَلُهُ، وَوُقُوعُ فِعْلِ تُطِعْ فِي حَيِّزِ النَّهْيِ يَقْتَضِي النَّهْيَ عَنْ
Taat (طَاعَة): Yapılması istenen şeyi kabul etmektir. { تُطِعْ } fiilinin nehiy (yasaklama) kapsamında yer alması,
جِنْسِ الطَّاعَةِ لَهُمْ فَيَعُمُّ كُلَّ إِجَابَةٍ لِطَلَبٍ مِنْهُمْ، فَالطَّاعَةُ مُرَاد بهَا هُنَا الْمُصَالَحَةُ وَالْمُلَايَنَةُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَجاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبِيراً [الْفرْقَان: ٥٢] ، أَيْ لَا تَلِنْ لَهُمْ.
onlara taat cinsinin tümünü yasaklamayı gerektirir; dolayısıyla onlardan gelecek her türlü talebe icabet etmeyi kapsar. Buradaki taatten kasat, tıpkı Yüce Allah'ın { فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَجاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبِيراً } “Kâfirlere boyun eğme ve bununla onlara karşı büyük bir cihad ver” [Furkân: 52] kavlinde olduğu gibi, uzlaşma ve yumuşama göstermektir; yani onlara karşı yumuşak davranma [demektir].
وَاخْتِيرَ تَعْرِيفُهُمْ بِوَصْفِ الْمُكَذِّبِينَ دُونَ غَيْرِهِ مِنْ طُرُقِ التَّعْرِيفِ لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الْمَوْصُولِ فِي الْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْحُكْمِ وَهُوَ حُكْمُ النَّهْيِ عَنْ طَاعَتِهِمْ فَإِنَّ النَّهْيَ عَنْ طَاعَتِهِمْ لِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا رِسَالَتَهُ.
Onların diğer marife kılma yolları yerine { الْمُكَذِّبِينَ } (yalanlayanlar) vasfıyla tanımlanması tercih edilmiştir; zira bu vasıf, hükmün bina edildiği illete ima etme hususunda ism-i mevsûl mesabesindedir. Söz konusu hüküm ise onlara itaatin yasaklanmasıdır; nitekim onlara itaat edilmesinin yasaklanması, onun peygamberliğini yalanlamış olmalarından dolayıdır.
وَمِنْ هُنَا يَتَّضِحُ أَنَّ جُمْلَةَ وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ بَيَانٌ لِمُتَعَلَّقِ الطَّاعَةِ الْمَنْهِيِّ عَنْهَا وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ وَلَمْ تُعْطَفْ.
Buradan açıkça anlaşılmaktadır ki, { وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ } cümlesi yasaklanan itaatin taalluk ettiği hususun bir açıklamasıdır; bu sebeple [önceki cümleye] atfedilmeyip fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir).
وَفِعْلُ تُدْهِنُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْإِدْهَانِ وَهُوَ الْمُلَايَنَةُ وَالْمُصَانَعَةُ، وَحَقِيقَةُ هَذَا الْفِعْلِ أَنْ يُجْعَلَ لِشَيْءٍ دُهْنًا إِمَّا لِتَلْيِينِهِ وَإِمَّا لتلوينه، وَمن هاذين الْمَعْنَيَيْنِ تَفَرَّعَتْ مَعَانِي الْإِدْهَانِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ الرَّاغِبُ، أَيْ وَدُّوا مِنْكَ أَنْ تُدْهِنَ لَهُمْ فَيُدْهِنُوا لَكَ، أَيْ لَوْ تُوَاجِهُهُمْ بِحُسْنِ الْمُعَامَلَةِ فَيُوَاجِهُونَكَ بِمِثْلِهَا.
{ تُدْهِنُ } fiili, yumuşaklık göstermek ve yapmacık davranmak (yağcılık/taviz) demek olan “idhân” (إِدْهَان) kökünden türemiştir. Bu fiilin hakiki anlamı, bir şeyi ya yumuşatmak ya da renklendirmek için ona yağ (dühn) sürmektir. Râgıb'ın da işaret ettiği gibi, “idhân” kelimesinin mecazi manaları bu iki manadan türemiştir. Yani: Onlar senin kendilerine yumuşak davranmanı (taviz vermeni), böylece kendilerinin de sana yumuşak davranmasını istediler; yani sen onlara iyi muamele ile yaklaşasın ki onlar da sana benzeriyle yaklaşsınlar [istediler].
وَالْفَاءُ فِي فَيُدْهِنُونَ لِلْعَطْفِ، وَالتَّسَبُّبِ عَنْ جُمْلَةِ لَوْ تُدْهِنُ جَوَابًا لِمَعْنَى التَّمَنِّي الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِفِعْلِ وَدُّوا بَلْ قُصِدَ بَيَانُ سَبَبِ وِدَادَتِهِمْ ذَلِكَ، فَلِذَلِكَ لَمْ يُنْصَبِ الْفِعْلُ بَعْدَ الْفَاءِ بِإِضْمَارِ (أَنْ) لِأَنَّ فَاءَ الْمُتَسَبِّبِ كَافِيَةٌ فِي إِفَادَةِ ذَلِكَ، فَالْكَلَامُ بِتَقْدِيرِ مُبْتَدَإٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: فَهُمْ يُدْهِنُونَ. وَسَلَكَ هَذَا الْأُسْلُوبَ لِيَكُونَ الْاسْمُ الْمُقَدَّرُ مُقَدَّمًا عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ فَيُفِيدُ مَعْنَى الْاخْتِصَاصِ، أَيْ فَالْإِدْهَانُ مِنْهُمْ لَا مِنْكَ، أَيْ فَاتْرُكِ الْإِدْهَانَ لَهُمْ وَلَا تَتَخَلَّقْ أَنْتَ بِهِ، وَهَذِهِ طَرِيقَةٌ فِي الْاسْتِعْمَالِ إِذَا أُرِيدَ بِالتَّرَتُّبَاتِ أَنَّهُ لَيْسَ تَعْلِيقُ جَوَابٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا يَخافُ بَخْساً وَلا رَهَقاً [الْجِنّ: ١٣] ، أَيْ فَهُوَ لَا يَخَافُ بَخْسًا وَلَا رَهَقًا.
{ فَيُدْهِنُونَ } kavlindeki fâ (فَـ) harfi; atıf içindir ve { وَدُّوا } fiilinin delalet ettiği temenni manasının cevabı olarak { لَوْ تُدْهِنُ } cümlesinden mütevellit bir sebebiyeti ifade eder. Bilakis onların bunu arzu etmelerinin sebebini açıklamak kastedilmiştir. Bu yüzden fâ harfinden sonraki fiil gizli bir (أَنْ) ile nasb edilmemiştir; çünkü sebebiyet fâ'sı bu manayı ifade etmede yeterlidir. Dolayısıyla kelam, mahzuf bir mübtedanın takdiriyle “فَهُمْ يُدْهِنُونَ” (böylece onlar yumuşak davranırlar) takdirindedir. Takdir edilen bu ismin fiil olan haberden önce gelip ihtisas (özgülük) manası ifade etmesi için bu üslup benimsenmiştir; yani “yumuşama/taviz onlardan gelsin, senden değil; öyleyse taviz vermeyi onlara bırak ve sen bu ahlaka bürünme” demektir. Bu, peş peşe gelen durumlarda cevaba bağlama kastı bulunmadığında kullanılan bir üsluptur; nitekim Yüce Allah'ın: { فَمَنْ يُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا يَخافُ بَخْساً وَلا رَهَقاً } “Kim Rabbine inanırsa, artık o ne bir eksilmeden ne de bir haksızlıktan korkar” [Cin: 13] kavlinde olduğu gibi; yani “o kimse ne bir eksilmeden korkar ne de bir haksızlıktan” demektir.
وَحَرْفُ لَوْ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ شَرْطِيًّا وَيَكُونَ فِعْلُ تُدْهِنُ شَرْطًا، وَأَنْ يَكُونَ جَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفًا وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: لَوْ تُدْهِنُ لَحَصَلَ لَهُمْ مَا يَوَدُّونَ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ
{ لَوْ } harfinin şart edatı olması ve { تُدْهِنُ } fiilinin şart fiili olması, şartın cevabının ise mahzuf olup takdirin “لَوْ تُدْهِنُ لَحَصَلَ لَهُمْ مَا يَوَدُّونَ” (Eğer taviz verirsen, arzu ettikleri şey gerçekleşir) şeklinde olması muhtemeldir. Ayrıca
يَكُونَ لَوْ حَرْفًا مَصْدَرِيًّا عَلَى رَأْيِ طَائِفَةٍ مِنْ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ أَنَّ لَوْ يَأْتِي حَرْفًا مَصْدَرِيًّا مِثْلُ (أَنْ) فَقَدْ قَالَ بِذَلِكَ الْفَرَّاءُ وَالْفَارِسِيُّ وَالتِّبْرِيزِيُّ وَابْنُ مَالِكٍ فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: وَدُّوا إِدْهَانَكَ.
Arap dili âlimlerinden bir zümrenin görüşüne göre { لَوْ } edatının, tıpkı (أَنْ) gibi masdariyet harfi olması da muhtemeldir. Nitekim Ferrâ, Fârisî, Tebrîzî ve İbn Mâlik bu görüşü savunmuşlardır; buna göre takdir “وَدُّوا إِدْهَانَكَ” (Senin taviz vermeni/yumuşamanı arzu ettiler) şeklinde olur.
وَمَفْعُولُ وَدُّوا مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ لَوْ تُدْهِنُ، أَوْ هُوَ الْمَصْدَرُ بِنَاءً عَلَى أَنْ لَوْ تَقَعُ حَرْفًا مَصْدَرِيًّا، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ فِي سُورَةِ
{ وَدُّوا } fiilinin mef'ûlü mahzuftur ve { لَوْ تُدْهِنُ } ifadesi buna delalet etmektedir; yahut { لَوْ } harfinin masdariyet harfi olmasına binaen bizzat masdarın kendisidir. Bu husus, Bakara Sûresi'ndeki
الْبَقَرَةِ [٩٦] . وَقَدْ يُفِيدُ مَوْقِعُ الْفَاءِ تَعْلِيلًا لِمَوَدَّتِهِمْ مِنْهُ أَنْ يُدْهِنَ، أَيْ وَدُّوا ذَلِكَ مِنْكَ لِأَنَّهُمْ مُدْهِنُونَ، وَصَاحِبُ النِّيَّةِ السَّيِّئَةِ يَوَدُّ أَنْ يَكُونَ النَّاس مثله.
{ يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ } “Onlardan her biri bin yıl yaşatılsın ister” [Bakara: 96] kavlinde daha önce geçmişti. Fâ (فَـ) harfinin bulunduğu konum, onların kendisinden taviz vermesini istemelerinin gerekçesini de ifade edebilir; yani: Kendileri tavizkâr/yağcı oldukları için senden de bunu istediler; zira kötü niyet sahibi olan kişi insanların da kendisi gibi olmasını ister.
[سُورَة الْقَلَم (٦٨) : آيَة ١٠]
[Kalem Sûresi (68), Âyet 10]
وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلاَّفٍ مَهِينٍ (١٠)
{ وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلاَّفٍ مَهِينٍ } “Yemin edip duran, alçak/aşağılık hiçbir kimseye boyun eğme!” (10)
وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ إِعَادَةُ فِعْلِ النَّهْيِ عَنِ الطَّاعَةِ لِمَنْ هَذِهِ صِفَاتِهِمْ لِلْاهْتِمَامِ بِهَذَا الْأَدَبِ فَلَمْ يَكْتَفِ بِدُخُولِ أَصْحَابِ هَذِهِ الْأَوْصَافِ فِي عُمُومِ الْمُكَذِّبِينَ، وَلَا بِتَخْصِيصِهِمْ بِالذِّكْرِ بِمُجَرَّدِ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ بِأَنْ يُقَالَ: وَلَا كلّ خلاف، بَلْ جِيءَ فِي جَانِبِهِمْ بِصِيغَةِ نَهْيٍ أُخْرَى مُمَاثِلَةٍ لِلْأُولَى.
{ وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ } kavlinde, bu edebe verilen ehemmiyet sebebiyle, bu sıfatları taşıyan kimselere itaati yasaklayan fiil tekrar edilmiştir. Bu vasıflara sahip kimselerin “yalanlayanlar” (mükezzibîn) umumi lafzının kapsamına girmesiyle yetinilmediği gibi, “وَلَا كُلَّ حَلَّافٍ” (ve hiçbir çok yemin edene de [uyma]) denilerek has olanın عام (genel) olana sırf atfedilmesi suretiyle hususi olarak zikredilmeleriyle de iktifa edilmemiş; bilakis onlar hakkında birincisinin benzeri müstakil bir nehiy (yasaklama) sîgası getirilmiştir.
وَلِيُفِيدَ تَسْلِيطَ الْوَعِيدِ الْخَاصِّ وَهُوَ فِي مَضْمُونِ قَوْلِهِ: سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ [الْقَلَم:
Ayrıca yalanlayanların genel tehdidine ilaveten, bu hususi sıfatların sahiplerine,
١٦] عَلَى أَصْحَابِ هَذِهِ الصِّفَاتِ الْخَاصَّةِ زِيَادَةً عَلَى وَعِيدِ الْمُكَذِّبِينَ.
{ سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ } “Yakında onun burnunu dağlayacağız (damgalayacağız)” [Kalem: 16] kavlinin içeriğinde yer alan özel tehdidin yöneltildiğini ifade etmek içindir.
وَقَرِيبٌ مِنْهُ قَوْلُ الْحَارِثِ بْنِ هَمَّامٍ الشَّيْبَانِيِّ:
Hâris b. Hemmâm eş-Şeybânî’nin şu sözü de buna yakındır:
أَيَا ابْنَ زَيَّابَةَ إِنْ تَلْقَنِي ... لَا تَلْقَنِي فِي النَّعَمِ الْعَازِبِ
Ey Ziyyâbe’nin oğlu! Bana rastlarsan ... otlaktaki develer arasında rastlamazsın;
وَتَلْقَنِي يَشْتَدُّ بِي أَجْرَدٌ ... مُسْتَقْدِمُ الْبِرْكَةِ كَالرَّاكِبِ
Beni ancak, göğsü önde, süvarisi gibi koşan kısa tüylü [yağız bir atın] üzerinde bana rastlarsın.
فَلَمْ يَكْتَفِ بِعَطْفٍ: بِ (بَلْ) أَوْ (لَكِنْ) بِأَنْ يَقُولَ: بَلْ تَلْقَنِي يَشْتَدُّ بِي أَجْرَدٌ، أَوْ لَكِنْ تَلْقَنِي يَشْتَدُّ بِي أَجْرَدُ، وَعَدَلَ عَنْ ذَلِكَ فَأَعَادَ فِعْلَ (تَلْقَنِي) .
Şair, “بَلْ تَلْقَنِي يَشْتَدُّ بِي أَجْرَدٌ” (bilakis beni yağız bir atın koşturduğu halde bulursun) yahut “لَكِنْ تَلْقَنِي يَشْتَدُّ بِي أَجْرَدُ” diyerek (بَلْ) veya (لَكِنْ) ile atfetmekle yetinmemiş; bundan dönerek (تَلْقَنِي) fiilini bizzat tekrar etmiştir.
وَكَلِمَةُ كُلَّ مَوْضُوعَةٌ لِإِفَادَةِ الشُّمُولِ وَالْإِحَاطَةِ لِأَفْرَادِ الْاسْمِ الَّذِي تُضَافُ هِيَ إِلَيْهِ، فَهِيَ هُنَا تُفِيدُ النَّهْيَ الْعَامَّ عَنْ طَاعَةِ كُلِّ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ أَصْحَابِ هَذِهِ الصِّفَاتِ الَّتِي أُضِيفَ إِلَيْهَا كُلَّ بِالْمُبَاشِرَةِ وَبِالنُّعُوتِ.
{ كُلَّ } kelimesi, muzâf olduğu ismin fertlerini kuşatma ve bütünüyle içine alma (şümûl ve ihâta) anlamı vermek üzere vazedilmiştir. Dolayısıyla burada, gerek doğrudan gerekse sıfatlar yoluyla { كُلَّ } kelimesinin kendisine muzâf kılındığı bu vasıfların sahiplerinden her bir ferde itaati genel olarak yasaklama anlamı ifade etmektedir.
وَقَدْ وَقَعَتْ كَلِمَةُ كُلَّ مَعْمُولَةٌ لِلْفِعْلِ الدَّاخِلَةِ عَلَيْهِ أَدَاةُ النَّهْيِ وَلَا يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ النَّهْيَ مُنْصَبٌّ إِلَى طَاعَةِ مَنِ اجْتَمَعَتْ فِيهِ هَذِهِ الصِّفَاتُ بِحَيْثُ لَوْ أَطَاعَ بَعْضَ أَصْحَابِ هَذِهِ الصِّفَاتِ لَمْ يَكُنْ مُخَالِفًا لِلنَّهْيِ إِذْ لَا يَخْطُرُ ذَلِكَ بِالْبَالِ وَلَا يَجْرِي عَلَىِِ
{ كُلَّ } kelimesi, başına nehiy (yasaklama) edatı dâhil olmuş fiilin mef'ûlü olarak gelmiştir. Bundan, nehyin sadece bu sıfatların tamamını kendisinde toplamış olan kimseye itaate yönelik olduğu ve dolayısıyla bu vasıflardan bir kısmını taşıyan kimseye itaat edilirse nehyin çiğnenmiş olmayacağı gibi bir anlam çıkarılamaz. Zira böyle bir şey ne akla gelir ne de [Arap dilinin] kullanım üsluplarına uyar;
أَسَالِيبِ الْاسْتِعْمَالِ، بَلِ الْمُرَادُ النَّهْيُ عَنْ طَاعَةِ كُلِّ مَوْصُوفٍ بِخَصْلَةٍ مِنْ هَذِهِ الْخِصَالِ بَلْهَ مَنِ اجْتَمَعَ لَهُ عِدَّةٌ مِنْهَا.
bilakis kastedilen, bu hasletlerden herhangi biriyle nitelenmiş olan herkese, hele hele bunlardan birkaçını kendisinde toplamış olan kimseye itaatin yasaklanmasıdır.
وَفِي هَذَا مَا يُبْطِلُ مَا أَصَّلَهُ الشَّيْخ عبد القاهر فِي «دَلَائِلَ الْإِعْجَازِ» مِنَ الْفَرْقِ بَيْنَ أَنْ
Burada, Şeyh Abdülkâhir’in Delâilü’l-İ‘câz adlı eserinde ortaya koyduğu şu kuralı geçersiz kılan bir delil vardır: O,
تَقَعَ كُلَّ فِي حَيِّزِ النَّفْيِ، أَيْ أَوِ النَّهْيِ فَتُفِيدُ ثُبُوتَ الْفِعْلِ أَوِ الْوَصْفِ لبَعض مِمَّا أضيفت إِلَيْهِ كُلَّ إِنْ كَانَتْ كُلَّ مُسْنَدًا إِلَيْهَا، أَوْ تُفِيدُ تَعَلُّقَ الْفِعْلِ أَوِ الْوَصْفِ بِبَعْض مَا أضيفت إِلَيْهِ كُلَّ إِنْ كَانَتْ مَعْمُولَةً لِلْمَنْفِيِّ أَوِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ، وَبَيْنَ أَنْ تَقَعَ كُلَّ فِي غَيْرِ حَيِّزِ النَّفْيِ، وَجَعَلَ رَفْعَ لَفْظِ (كُلُّهُ) فِي قَوْلِ أَبِي النَّجْمِ:
“küll” (كُلّ) lafzının nefiy (yani veya nehiy) alanında yer alması ile nefiy alanı dışında yer alması arasında bir fark gözetmiş; [nefiy alanında olduğunda] şayet “küll” müsnedün ileyh ise, fiilin veya vasfın “küll”ün muzâf kılındığı şeyin bir kısmı için sabit olacağını, şayet menfî veya menhiy fiilin mef'ûlü ise, fiilin veya vasfın “küll”ün muzâf kılındığı şeyin bir kısmına taalluk edeceğini söylemiştir. Ebü’n-Necm’in şu beytindeki (كُلُّهُ) lafzının merfû okunmasını da:
قَدْ أَصْبَحَتْ أُمُّ الْخِيَارِ تَدَّعِي ... عَلَيَّ ذَنْبًا كُلُّهُ لَمْ أَصْنَعِ
Ümmü’l-Hıyâr, benim hiçbirini işlemediğim bir günahı bana isnat ederek sabahladı,
مُتَعَيِّنًا، لِأَنَّهُ لَوْ نَصَبَهُ لَأَفَادَ تَنَصُّلَهُ مِنْ أَنْ يَكُونَ صَنَعَ مَجْمُوعَ مَا ادَّعَتْهُ عَلَيْهِ مِنَ الذُّنُوبِ، فَيُصَدَّقُ بِأَنَّهُ صَنَعَ بَعْضَ تِلْكَ الذُّنُوبِ وَهُوَ لَمْ يَقْصِدْ ذَلِكَ كَمَا صَرَّحَ بِإِبْطَالِهِ الْعَلَّامَةُ التَّفْتَازَانِيُّ فِي «الْمُطَوَّلِ» ، وَاسْتَشْهَدَ لِلْإِبْطَالِ بُقُولِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ [الْبَقَرَة: ٢٧٦] وَقَوْلِهِ: وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ.
zorunlu kılmıştır. Zira onu mansub okusaydı, kadının isnat ettiği günahların tamamını (mecmûunu) işlemekten beri olduğunu, dolayısıyla o günahların bir kısmını işlemiş olduğu manasını ifade edeceğini [ileri sürmüştür]; oysa şair bunu kastetmemiştir. Nitekim Allâme Teftâzânî el-Mutavvel’de bu görüşün geçersizliğini açıkça belirtmiş ve bunu çürütmek için Yüce Allah’ın: { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ } “Allah, hiçbir günahkâr kâfiri sevmez” [Bakara: 276] ve { وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ } “Yemin edip duran, alçak/aşağılık hiçbir kimseye boyun eğme!” kavillerini delil getirmiştir.
وَأُجْرِيَتْ عَلَى الْمَنْهِيِّ عَنِ الْإِطَاعَةِ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الذَّمِيمَةِ، لِأَنَّ أَصْحَابَهَا لَيْسُوا أَهْلًا لِأَنْ يُطَاعُوا إِذْ لَا ثِقَةَ بِهِمْ وَلَا يَأْمُرُونَ إِلَّا بِسُوءٍ.
Kendisine itaat edilmesi yasaklanan kimse bu yerici sıfatlarla nitelenmiştir; zira bu vasıfların sahipleri kendilerine itaat edilmeye lâyık değillerdir, çünkü onlara güven duyulmaz ve onlar sadece kötülüğü emrederler.
قَالَ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ الْمُرَادُ بِالْحَلَّافِ الْمَهِينِ: الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ:
Müfessirlerden bir grup, çok yemin eden alçak kimseden (el-hallâf el-mehîn) maksadın Velîd b. Mugīre olduğunu söylemiştir. Bazıları ise:
الْأَخْنَسُ بْنُ شَرِيقٍ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْأَسْوَدُ بْنُ عَبْدِ يَغُوثٍ، وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ قَالَ الْمُرَادُ:
Ahnes b. Şerîk olduğunu; diğerleri ise Esved b. Abdiyegūs olduğunu söylemiştir. Müfessirlerden bazısı da kastedilenin:
أَبُو جَهْلٍ، وَإِنَّمَا عَنَوْا أَنَّ الْمُرَادَ التَّعْرِيضُ بِوَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ، وَإِلَّا فَإِنَّ لَفْظَ كُلَّ الْمُفِيدَ لِلْعُمُومِ لَا يَسْمَحُ بِأَنْ يُرَادَ النَّهْيُ عَنْ وَاحِدٍ مُعَيَّنٍ، أما هَؤُلَاءِ فَلَعَلَّ أَرْبَعَتَهُمُ اشْتَرَكُوا فِي مُعْظَمِ هَذِهِ الْأَوْصَافِ فَهُمْ مِمَّنْ أُرِيدُ بِالنَّهْيِ عَنْ إِطَاعَتِهِ وَمَنْ كَانَ عَلَى شَاكِلَتِهِمْ مِنْ أَمْثَالِهِمْ.
Ebû Cehil olduğunu söylemiştir. Onlar bununla sadece bunlardan birine tarizde bulunulduğunu kastetmişlerdir; aksi takdirde umum ifade eden { كُلَّ } lafzı, sadece belirli bir tek kişinin yasaklanmasını kastetmeye elverişli değildir. Bu sayılan kişilere gelince; belki de onların dördü de bu sıfatların çoğunda ortaktırlar; dolayısıyla kendisine itaat edilmesi yasaklanan kimselerdendirler ve onların yolunda olan benzerleri de bu kapsama dâhildir.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ مَنْ جَمَعَ هَذِهِ الْخِلَالَ بَلْ مَنْ كَانَتْ لَهُ وَاحِدَةٌ مِنْهَا، وَالصِّفَةُ الْكَبِيرَةُ مِنْهَا هِيَ التَّكْذِيب بِالْقُرْآنِ الَّتِي خُتِمَ بِهَا قَوْلُهُ: إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْقَلَم:
Kastedilen, bu vasıfların tamamını kendisinde toplayan kimse değil, bunlardan tek birine sahip olan kimsedir. Bunların en büyüğü ise:
١٥] ، لَكِنَّ الَّذِي قَالَ فِي الْقُرْآنِ إِنَّهُ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْقَلَم: ١٥] هُوَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، فَهُوَ الَّذِي اخْتَلَقَ هَذَا الْبُهْتَانَ فِي قِصَّةٍ مَعْلُومَةٍ، فَلَمَّا تَلَقَّفَ الْآخَرُونَ مِنْهُ هَذَا الْبُهْتَانَ وَأُعْجِبُوا بِهِ أَخَذُوا يَقُولُونَهُ فَكَانَ جَمِيعُهُمْ مِمَّنْ يَقُولُهُ وَلِذَلِكَ أَسْنَدَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ هَذَا الْقَوْلَ فِي آيَةِ وَقالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْفرْقَان: ٥] .
{ إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Ona ayetlerimiz okunduğu zaman: 'Öncekilerin masalları!' dedi” [Kalem: 15] kavliyle nihayete eren, Kur'an'ı yalanlama sıfatıdır. Fakat Kur'an hakkında { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Öncekilerin masalları” [Kalem: 15] diyen kişi Velîd b. Mugīre'dir; nitekim bilinen kıssada bu iftirayı ilk uyduran odur. Diğerleri bu iftirayı ondan kapıp beğenince onlar da söylemeye başlamışlar ve hepsi bunu söyleyen kimseler haline gelmişlerdir. Bu sebeple Allah Teâlâ, { وَقالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Ve dediler ki: 'Öncekilerin masallarıdır'” [Furkan: 5] ayetinde bu sözü onlara isnat etmiştir.
وَذُكِرَتْ عَشْرُ خِلَالٍ مِنْ مَذَامِّهِمُ الَّتِي تَخَلَّقُوا بِهَا:
Onların ahlak edindikleri yerici vasıflardan on tanesi zikredilmiştir:
الْأُولَى: حَلَّافٍ، وَالْحَلَّافُ: الْمُكْثِرُ مِنَ الْأَيْمَانِ عَلَى وُعُودِهِ وَأَخْبَارِهِ، وَأَحْسَبُ أَنَّهُ أُرِيدَ بِهِ الْكِنَايَةُ عَنْ عَدَمِ الْمُبَالَاةِ بِالْكَذِبِ وَبِالْأَيْمَانِ الْفَاجِرَةِ فَجُعِلَتْ صِيغَةُ الْمُبَالَغَةِ كِنَايَةً
Birincisi: { حَلَّافٍ } lafzıdır. Hallâf (حَلَّاف); vaatleri ve verdiği haberler üzerine çokça yemin eden kimsedir. Zannımca bununla, yalana ve günahkârca yeminlere (el-eymânü'l-fâcire) aldırış etmemekten kinaye yapılması kastedilmiştir. Böylece mübalağa sîgası,
عَنْ تَعَمُّدِ الْحِنْثِ، وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ ذَمُّهُ بِهَذِهِ الْمَثَابَةِ، وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ جَعَلَ مَهِينٍ قَيْدًا لِ حَلَّافٍ عَلَى جَعْلِ النَّهْيِ عَنْ طَاعَة صَاحب الوصفين مُجْتَمَعَيْنِ.
kasten yeminini bozmaktan (hins) kinaye kılınmıştır; aksi takdirde bu derece yerilmezdi. Müfessirlerden bir kısmı, iki vasfı birden kendisinde toplayan kimseye itaatin yasaklanması esasına dayanarak { مَهِينٍ } kelimesini { حَلَّافٍ } kelimesinin kaydı saymışlardır.
مَهِينٍ.
{ مَهِينٍ } “Alçak/aşağılık”.
هَذِهِ خَصْلَةٌ ثَانِيَةٌ وَلَيْسَتْ قَيْدًا لِصِفَةِ حَلَّافٍ.
Bu ikinci bir vasıftır ve { حَلَّافٍ } sıfatının kaydı değildir.
وَالْمَهِينُ: بِفَتْحِ الْمِيمِ فَعِيلٌ مِنْ مَهُنَ بِمَعْنَى حَقُرَ وَذَلَّ، فَهُوَ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ، وَفِعْلُهُ مَهُنَ بِضَمِّ الْهَاءِ، وَمِيمُهُ أَصْلِيَّةٌ وَيَاؤُهُ زَائِدَةٌ، وَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ، أَيْ لَا تُطِعِ الْفَاجِرَ الْحَقِيرَ.
Mehîn (الْمَهِينُ); mîm harfinin fethasıyla, hor ve zelil oldu manasındaki “mehune” (مَهُنَ) fiilinden faîl (فَعِيل) vezninde bir sıfat-ı müşebbehedir. Fiili, he harfinin zammesiyle “mehune”dir (مَهُنَ); mîm harfi aslidir ve yâ harfi zâiddir. O, fâil manasında bir faîl (فَعِيل) veznidir; yani hor ve hakir günahkâra boyun eğme!
وَقَدْ يَكُونُ مَهِينٍ هُنَا بِمَعْنَى ضَعِيفِ الرَّأْيِ وَالتَّمْيِيزِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِنَ الْمَهَانَةِ.
Buradaki { مَهِينٍ } kelimesi, reyi ve temyiz gücü zayıf kimse manasında da olabilir; bunların tümü mehânetten (aşağılıktan/değersizlikten) ileri gelir.
ومَهِينٍ: نَعَتٌ لِ حَلَّافٍ، وَكَذَلِكَ بَقِيَّةُ الصِّفَاتِ إِلَى زَنِيمٍ [الْقَلَم: ١٣] فَهُوَ نَعْتٌ مُسْتَقِلٌّ، وَبَعْضُهُمْ جَعَلَهُ قَيْدًا لِ حَلَّافٍ وَفَسَّرَ الْمَهِينَ بِالْكَذَّابِ أَيْ فِي حلفه.
{ مَهِينٍ } kelimesi { حَلَّافٍ } için bir sıfattır; { زَنِيمٍ } [Kalem: 13] lafzına kadarki diğer sıfatlar da böyledir; dolayısıyla o müstakil bir sıfattır. Bazıları ise onu { حَلَّافٍ } kelimesine kayıt yapmış ve “mehîn”i yalancı, yani yemininde yalancı olarak tefsir etmişlerdir.
[سُورَة الْقَلَم (٦٨) : آيَة ١١]
[Kalem Sûresi (68), Âyet 11]
هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ (١١)
{ هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ } “Daima ayıplayan/kınayan, laf taşıyıp duran” (11)
هَمَّازٍ.
{ هَمَّازٍ } “Daima ayıplayan/kınayan”.
الهمّاز كثير الْهمزَة. وَأَصْلُ الْهَمْزِ: الطَّعْنُ بِعُودٍ أَوْ يَدٍ، وَأُطْلِقَ عَلَى الْأَذَى بِالْقَوْلِ فِي الْغَيْبَةِ عَلَى وَجْهِ الْاسْتِعَارَةِ وَشَاعَ ذَلِكَ حَتَّى صَارَ كَالْحَقِيقَةِ وَفِي التَّنْزِيلِ وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ [الْهمزَة: ١] .
Hemmâz (الْهَمَّازُ); çokça hemz eden kimsedir. Hemzin (الْهَمْز) asıl anlamı: Sopayla veya elle dürtmek/vurmaktır. İstiâre yoluyla gıyabında sözle eziyet etmeye de ıtlak olunmuş ve bu kullanım hakikat gibi olacak kadar yaygınlaşmıştır. Nitekim Kur'an'da: { وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ } “Vay haline arkadan çekiştiren her bir kişinin!” [Hümeze: 1] buyrulmuştur.
وَصِيغَةُ الْمُبَالَغَةِ رَاجِعَةٌ إِلَى قُوَّةِ الصِّفَةِ، فَإِذَا كَانَ أَذًى شَدِيدًا فَصَاحِبُهُ هَمَّازٍ وَإِذَا تَكَرَّرَ الْأَذَى فَصَاحَبُهُ هَمَّازٍ.
Mübalağa sîgası, sıfatın şiddetine racidir. Eğer şiddetli bir eziyet söz konusu ise sahibi hemmâzdır (هَمَّازٍ); eğer eziyet tekrarlanıyorsa yine sahibi hemmâzdır (هَمَّازٍ).
مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ.
{ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ } “Laf taşıyıp duran”.
الْمَشَّاءُ بِالنَّمِيمِ: الَّذِي يَنِمُّ بَيْنَ النَّاسِ، وَوَصْفُهُ بِالْمَشَّاءِ لِلْمُبَالَغَةِ. وَالْقَوْلُ فِي هَذِهِ الْمُبَالَغَةِ مِثْلُ الْقَوْلِ فِي هَمَّازٍ وَهَذِهِ رَابِعَةُ الْمَذَامِّ.
Nemîm ile meşşâ (الْمَشَّاءُ بِالنَّمِيمِ); insanlar arasında laf taşıyan kimsedir. Onun “meşşâ” (مَشَّاء) olarak nitelenmesi mübalağa içindir. Bu mübalağa hakkındaki söz, { هَمَّازٍ } hakkındaki söz gibidir; bu da yerici vasıfların dördüncüsüdür.
وَالْمَشْيُ: اسْتِعَارَةٌ لِتَشْوِيهِ حَالِهِ بِأَنَّهُ يَتَجَشَّمُ الْمَشَقَّةَ لِأَجْلِ النَّمِيمَةِ مِثْلُ ذِكْرِ السَّعْيِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً [الْمَائِدَة: ٦٤] ، ذَلِكَ أَنَّ أَسْمَاءَ الْأَشْيَاءِ الْمَحْسُوسَةِ أَشَدُّ وَقْعًا فِي تَصَوُّرِ السَّامِعِ مِنْ أَسْمَاءِ الْمَعْقُولَاتِ، فَذِكْرُ الْمَشْيِ بِالنَّمِيمَةِ فِيهِ تَصْوِيرٌ لِحَالِ النَّمَّامِ، أَلَا تَرَى أَنَّ قَوْلَكَ: قُطِعَ رَأْسُهُ أَوْقَعُ فِي النَّفْسِ مِنْ قَوْلِكَ: قُتِلَ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ أَنَّهُ
Yürüme (el-meşy / الْمَشْيُ); Yüce Allah’ın { وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } “Yeryüzünde fesat çıkarmaya koşarlar” [Mâide: 64] kavlindeki koşma (sa‘y) zikri gibi, laf taşımak uğruna zahmetlere katlandığını belirterek onun hâlini çirkinleştirmek için yapılmış bir istiâredir. Zira somut (hissî) nesnelerin isimleri, dinleyicinin zihninde soyut (makul) şeylerin isimlerine göre daha derin bir tesir bırakır. Dolayısıyla koğuculuk ile yürümenin zikredilmesinde laf taşıyan kimsenin hâlini canlandırma (tasvir) vardır. Görmez misin ki: “Başı kesildi” sözün, “Öldürüldü” demenden nefiste daha etkilidir! Buna delalet eden husus şudur ki,
وَقَعَ مِثْلُهُ
bunun bir benzeri,
فِي قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «وَأَمَّا الْآخَرُ فَكَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ»
Peygamber ﷺ'in: «وَأَمَّا الْآخَرُ فَكَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ» “Diğeri ise insanlar arasında laf taşıyarak gezerdi” kavlinde vâki olmuştur.
. وَالنَّمِيمُ: اسْمٌ مُرَادِفٌ لِلنَّمِيمَةِ، وَقِيلَ: النَّمِيمُ جَمْعُ نَمِيمَةٍ، أَيِ اسْمُ جَمْعٍ لِنَمِيمَةٍ إِذَا أُرِيدَ بِهَا الْوَاحِدَةُ وصيرورتها اسْما.
Nemîm (النَّمِيمُ); nemîme (النَّمِيمَة) ile eş anlamlı bir isimdir. Nemîmin, nemîmenin çoğulu olduğu da söylenmiştir; yani bir teki kastedilip isimleştiğinde nemîme için bir ism-i cemdir.
[سُورَة الْقَلَم (٦٨) : آيَة ١٢]
[Kalem Sûresi (68), Âyet 12]
مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ (١٢)
{ مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ } “Hayra var gücüyle engel olan, haddi aşan, günaha batmış” (12)
مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ.
{ مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ } “Hayra var gücüyle engel olan”.
هَذِهِ مَذَمَّةٌ خَامِسَةٌ.
Bu beşinci yerici vasıftır.
مَنَّاعٍ: شَدِيدُ الْمَنْعِ. وَالْخَيْرُ: الْمَالُ، أَيْ شَحِيحٌ، وَالْخَيْرُ مِنْ أَسْمَاءِ الْمَالِ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ [العاديات: ٨] وَقَالَ: إِنْ تَرَكَ خَيْراً [الْبَقَرَة: ١٨٠] ، وَقَدْ رُوعِيَ تَمَاثُلُ الصِّيغَةِ فِي هَذِهِ الصِّفَاتِ الْأَرْبَعِ وَهِيَ حَلَّافٍ، هَمَّازٍ، مَشَّاءٍ، مَنَّاعٍ وَهُوَ ضَرْبٌ مِنْ مُحَسِّنِ الْمُوَازَنَةِ.
Mennâ‘ (مَنَّاعٍ); engellemesi son derece şiddetli olan demektir. Hayır (الْخَيْرُ); maldır, yani pek cimridir. Zira hayır, malın isimlerindendir; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ } “O, mal sevgisine pek düşkündür” [Âdiyât: 8] buyurmuş, yine: { إِنْ تَرَكَ خَيْراً } “Eğer bir mal bırakacaksa” [Bakara: 180] buyurmuştur. Bu dört sıfatta yani { حَلَّافٍ }, { هَمَّازٍ }, { مَشَّاءٍ }, { مَنَّاعٍ } kelimelerinde sîga benzerliği gözetilmiştir ki bu da müvâzene sanatının bir türüdür.
وَالْمُرَادُ بِمَنْعِ الْخَيْرِ: مَنْعُهُ عَمَّنْ أَسْلَمَ مِنْ ذَوِيِهِمْ وَأَقَارِبِهِمْ، يَقُولُ الْوَاحِدُ مِنْهُمْ لِمَنْ أَسْلَمَ مِنْ أَهْلِهِ أَوْ مَوَالِيهِ: مَنْ دَخَلَ مِنْكُمْ فِي دِينِ مُحَمَّدٍ لَا أَنْفَعُهُ بِشَيْءٍ أَبَدًا، وَهَذِهِ شَنْشَنَةٌ عُرِفُوا بِهَا مِنْ بَعْدُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي شَأْنِ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا [المُنَافِقُونَ: ٧] . وَأَيْضًا فَمِنْ مَنْعِ الْخَيْرِ مَا كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يُعْطُونَ الْعَطَاءَ لِلْفَخْرِ وَالسُّمْعَةِ فَلَا يُعْطُونَ الضُّعَفَاءَ وَإِنَّمَا يُعْطُونَ فِي الْمَجَامِعِ وَالْقَبَائِلِ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ [الْفجْر: ١٨] . قِيلَ: كَانَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ يُنْفِقُ فِي الْحَجِّ فِي كُلِّ حَجَّةٍ عِشْرِينَ أَلْفًا يُطْعِمُ أَهْلَ مِنَى، وَلَا يُعْطِي الْمِسْكِينَ دِرْهَمًا وَاحِدًا.
Hayrı engellemekten kasıt: Ailelerinden ve akrabalarından Müslüman olan kimselerden onu esirgemektir. Onlardan biri, ailesinden veya kölelerinden Müslüman olan birine: “Sizden kim Muhammed’in dinine girerse ona ebediyen hiçbir faydam dokunmayacaktır” derdi; bu, onların sonraları da tanındıkları bir huylarıydı. Nitekim Allah Teâlâ münafıklar hakkında: { هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا } “Onlar: 'Allah’ın Resûlü’nün yanında bulunanlara infak etmeyin ki dağılıp gitsinler' diyenlerdir” [Münâfikûn: 7] buyurmuştur. Ayrıca hayrı engellemenin bir türü de Câhiliye ehlinin övünme ve şöhret için bağışta bulunması, zayıflara vermeyip sadece topluluklar ve kabileler huzurunda vermesiydi. Allah Teâlâ: { وَلا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ } “Yoksulu doyurmaya birbirinizi teşvik etmiyorsunuz” [Fecr: 18] buyurmuştur. Denildi ki: Velîd b. Mugīre her hac mevsiminde yirmi bin [dirhem] harcar ve Mina ehlini doyururdu; fakat bir yoksula tek bir dirhem bile vermezdi.
مُعْتَدٍ أَثِيمٍ.
{ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ } “Haddi aşan, günaha batmış”.
هُمَا مَذَمَّتَانِ سَادِسَةٌ وَسَابِعَةٌ قَرَنَ بَيْنَهُمَا لِمُنَاسَبَةِ الْخُصُوصِ وَالْعُمُومِ.
Bu ikisi altıncı ve yedinci yerici vasıflardır; husus-umum münasebeti sebebiyle birbirine bağlanmıştır.
وَالْاعْتِدَاءُ: مُبَالَغَةٌ فِي الْعُدْوَانِ فَالْافْتِعَالُ فِيهِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الشِّدَّةِ.
İ'tidâ (الْاعْتِدَاءُ); düşmanlıkta (udvân) mübalağadır, buradaki ifti'âl (افتِعال) babı şiddete delalet etmek içindir.
وَالْأَثِيمُ: كَثِيرُ الْإِثْمِ، وَهُوَ فَعِيلٌ مِنْ أَمْثِلَةِ الْمُبَالَغَةِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ [الدُّخان: ٤٣- ٤٤] . وَالْمُرَادُ بِالْإِثْمِ هُنَا مَا يُعَدُّ خَطِيئَةً وَفَسَادًا عِنْدَ أَهْلِ الْعُقُولِ وَالْمُرُوءَةِ وَفِي الْأَدْيَانِ الْمَعْرُوفَةِ.
Esîm (الْأَثِيمُ); günahı çok olan kimsedir ve mübalağa vezinlerinden faîl (فَعِيل) sîgasındadır. Allah Teâlâ: { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ } “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârın yiyeceğidir” [Duhân: 43-44] buyurmuştur. Buradaki günahtan (ism) maksat; akıl ve mürüvvet sahiplerinin nezdinde ve bilinen dinlerde günah ve fesat sayılan şeylerdir.
قَالَ أَبُو حَيَّانِ: وَجَاءَتْ هَذِهِ الصِّفَاتُ صِفَاتِ مُبَالَغَةً وَنُوسِبَ فِيهَا فجَاء حَلَّافٍ
Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bu sıfatlar mübalağa sıfatları olarak gelmiş ve aralarında bir tenasüp gözetilmiştir; önce { حَلَّافٍ }
[الْقَلَم: ١٠] وَبعده مَهِينٍ [الْقَلَم: ١٠] لِأَنَّ النُّونَ فِيهَا تَوَاخٍ مَعَ الْمِيمِ، أَيْ مِيمُ أَثِيمٍ، ثُمَّ جَاءَ هَمَّازٍ مَشَّاءٍ [الْقَلَم: ١١] بِصِفَتَيِ الْمُبَالَغَةِ، ثُمَّ جَاءَ مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ صِفَاتِ مُبَالَغَةً اهـ. يُرِيدُ أَنَّ الْافْتِعَالَ فِي مُعْتَدٍ للْمُبَالَغَة.
[Kalem: 10] ve ardından { مَهِينٍ } [Kalem: 10] gelmiştir; çünkü nûn harfinde mîm ile -yani esîmin (أَثِيمٍ) mîmiyle- bir kardeşlik vardır. Sonra iki mübalağa sıfatıyla { هَمَّازٍ مَشَّاءٍ } [Kalem: 11] gelmiş; ardından mübalağa sıfatları olarak { مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ } gelmiştir. (el-Bahru’l-Muhît’ten nakil sona erdi). Müellif, { مُعْتَدٍ } lafzındaki ifti'âl babının mübalağa için olduğunu kastetmektedir.
[سُورَة الْقَلَم (٦٨) : آيَة ١٣]
[Kalem Suresi (68), Ayet 13]
عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ (١٣)
{ عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنِيمٍ } “Kaba/zorba, bütün bunlardan sonra bir de soysuz/kötülükle damgalı.” (13)
ثَامِنَةٌ وَتَاسِعَةٌ.
[Bu iki vasıf da] sekizinci ve dokuzuncudur.
وَالْعُتُلُّ: بِضَمَّتَيْنِ وَتَشْدِيدِ الْلَّامِ اسْمٌ وَلَيْسَ بِوَصْفٍ لَكِنَّهُ يَتَضَمَّنُ مَعْنَى صِفَةٍ لِأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْعَتْلِ بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ، وَهُوَ الدَّفْعُ بِقُوَّةٍ قَالَ تَعَالَى: خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلى سَواءِ الْجَحِيمِ [الدُّخان: ٤٧] وَلَمْ يُسْمَعْ (عَاتِلٌ) . وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مِنْ قَبِيلِ الْأَسْمَاءِ دُونَ الْأَوْصَافِ مُرَكَّبٌ مِنْ وَصْفَيْنِ فِي أَحْوَالٍ مُخْتَلِفَةٍ أَوْ مِنْ مُرَكَّبِ أَوْصَافٍ فِي حَالَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ.
el-Utull (الْعُتُلُّ); iki zamme ve lâmın şeddesiyle [okunan bir] isimdir, sıfat değildir; fakat sıfat anlamı içerir. Çünkü fetha ve sükûn ile okunan el-atl (الْعَتْل) kelimesinden türetilmiştir ki o da şiddetle itip kakmaktır. Nitekim Allah Teâlâ: { خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلى سَواءِ الْجَحِيمِ } “Onu tutun da cehennemin ortasına sürükleyin” [Duhân: 47] buyurmuştur; ("âtil" / عَاتِل biçimi ise) işitilmemiştir. Onun sıfatlardan değil de isimler kabilinden olduğuna delalet eden hususlardan biri de, farklı durumlardaki iki vasıftan veya iki farklı durumdaki vasıflar terkibinden meydana gelmiş olmasıdır.