وَفُسِّرَ الْعُتُلُّ بِالشَّدِيدِ الْخِلْقَةُ الرَّحِيبُ الْجَوْفِ، وَبِالْأَكُولِ الشَّرُوبِ، وَبِالْغَشُومِ الظَّلُومِ، وَبِالْكَثِيرِ اللَّحْمِ الْمُخْتَالِ، رَوَى الْمَاوْرُدِيُّ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ هَذَا التَّفْسِيرَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعَنْ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ وَعَن عبد الرحمان بْنِ غَنْمٍ، يَزِيدُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ بِسَنَدٍ غَيْرِ قَوِيٍّ، وَهُوَ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ إِتْبَاعٌ لِصِفَةِ مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ [الْقَلَم: ١٢] أَيْ يَمْنَعُ السَّائِلَ وَيَدْفَعُهُ وَيُغْلِظُ لَهُ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَذلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ [الماعون: ٢] .
el-Utull; iri yapılı, obur (midesi geniş), çok yiyip içen, son derece kaba ve zalim, çok etli (iri cüsseli) ve kibirli kimse olarak tefsir edilmiştir. el-Mâverdî, Şehr b. Havşeb kanalıyla bu tefsiri İbn Mes'ûd'dan, Şeddâd b. Evs'ten ve Abdurrahman b. Ganm'den -biri diğerinden ziyade olmak üzere- pek güçlü olmayan bir senetle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Bu tefsire göre bu vasıf, { مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ } [Kalem: 12] sıfatının devamı mahiyetindedir; yani isteyen kimseye engel olur, onu itip kakar ve ona kaba davranır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَذلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ } “İşte o, yetimi itip kakan kimsedir” [Mâûn: 2] buyruğu gibidir.
وَمَعْنَى بَعْدَ ذلِكَ عِلَاوَةً عَلَى مَا عُدِّدَ لَهُ مِنَ الْأَوْصَاف هُوَ سيّىء الْخلقَة سيّىء الْمُعَامَلَةِ، فَالْبَعْدِيَّةُ هُنَا بَعْدِيَّةٌ فِي الْارْتِقَاءِ فِي دَرَجَاتِ التَّوْصِيفِ الْمَذْكُورِ، فَمُفَادُهَا مُفَادُ التَّرَاخِي الرُّتَبِيِّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها [النازعات: ٣٠] عَلَى أَحَدِ الْوَجْهَيْنِ فِيهِ.
{ بَعْدَ ذلِكَ } ifadesinin anlamı; kendisi için sayılan vasıflara ilaveten, onun yaratılışı çirkin, muamelesi kötü bir kimse olmasıdır. Buradaki "sonralık" (ba'diyyet), zikredilen vasıflandırma derecelerinde yukarı çıkmadaki sonralıktır; dolayısıyla manası, Allah Teâlâ'nın: { وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها } “Ondan sonra da yeri yayıp döşedi” [Nâziât: 30] ayetindeki iki vecihten birine göre olduğu gibi rütbece sonralık (terâhi-i rütbî) bildirmesidir.
وَعَلَى تَفْسِيرِ الْعُتُلِّ بِالشَّدِيدِ الْخِلْقَةِ وَالرَّحِيبِ الْجَوْفِ يَكُونُ وَجْهُ ذِكْرِهِ أَنَّ قَبَاحَةَ
el-Utull kelimesinin iri yapılı ve doymak bilmez/obur olarak tefsir edilmesine göre, onun zikrediliş gerekçesi; bizzat kendi
ذَاتِهِ مُكَمِّلَةٌ لِمَعَائِبِهِ لِأَنَّ الْعَيْبَ الْمُشَاهَدَ أَجْلَبُ إِلَى الْاشْمِئْزَازِ وَأَوْغَلُ فِي النُّفْرَةِ مِنْ صَاحِبِهِ.
çirkinliğinin, kusurlarını tamamlayıcı nitelikte olmasıdır; zira gözle görülen kusur, tiksintiyi daha çok celbeder ve sahibinden uzaklaşmada daha etkilidir.
وَمَوْقِعُ بَعْدَ ذلِكَ مَوْقِعُ الْجُمْلَةِ الْمُعْتَرِضَةِ، وَالظَّرْفُ خَبَرٌ لِمَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: هُوَ بَعْدَ ذَلِكَ.
{ بَعْدَ ذلِكَ } ifadesinin konumu ara cümle (cümle-i mu'tariza) konumundadır; zarf ise takdiri "o bundan sonradır" (هُوَ بَعْدَ ذَلِكَ) şeklinde olan mahzûf [bir mübtedanın] haberidir.
وَيَجُوزُ اتِّصَالُ بَعْدَ ذلِكَ بِقَوْلِهِ: زَنِيمٍ عَلَى أَنَّهُ حَالٌ مِنْ زَنِيمٍ.
{ بَعْدَ ذلِكَ } ifadesinin, { زَنِيمٍ } lafzından hâl olmak üzere ona bağlanması da caizdir.
وَالزَّنِيمُ: اللَّصِيقُ وَهُوَ مَنْ يَكُونُ دَعِيًّا فِي قَوْمِهِ لَيْسَ مِنْ صَرِيحِ نَسَبِهِمْ: إِمَّا بِمَغْمَزٍ فِي نَسَبِهِ، وَإِمَّا بِكَوْنِهِ حَلِيفًا فِي قَوْمٍ أَوْ مَوْلَى، مَأْخُوذٌ مِنَ الزَّنَمَةِ بِالتَّحْرِيكِ وَهِيَ قِطْعَةٌ مِنْ أُذُنِ
ez-Zenîm (الزَّنِيمُ); sonradan eklenen (lasîk) kimsedir ki o da kavmi içinde soyu saf olmayan, nesebine bir leke karışmış veya bir kavmin müttefiki ya da mevlâsı (azatlısı) olduğu için onlara nispet edilen sığıntı kimsedir. Bu kelime, harekeyle [okunan] ez-zeneme (الزَّنَمَة) kelimesinden alınmıştır; o da devenin kulağından bir parçadır ki
الْبَعِيرِ لَا تُنْزَعُ بَلْ تَبْقَى مُعَلَّقَةً بِالْأُذُنِ عَلَامَةً عَلَى كَرَمِ الْبَعِيرِ. وَالزَّنَمَتَانِ بِضْعَتَانِ فِي رِقَابِ الْمَعْزِ.
kesilip koparılmaz, aksine devenin soyluluğuna bir işaret olsun diye kulağa asılı bırakılır. İki zeneme (ez-zenemetân) ise keçilerin boyunlarındaki iki et parçasıdır.
قِيلَ أُرِيدَ بِالزَّنِيمِ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ لِأَنَّهُ ادَّعَاهُ أَبُوهُ بَعْدَ ثَمَانِ عَشْرَةَ سَنَةً مِنْ مَوْلِدِهِ.
Denildi ki: ez-Zenîm ile Velîd b. Mugîre kastedilmiştir; çünkü babası onu doğumundan on sekiz yıl sonra [kendi nesebine] nispet etmiştir.
وَقِيلَ أُرِيدَ الْأَخْنَسُ بْنُ شَرِيقٍ لِأَنَّهُ كَانَ مِنْ ثَقِيفٍ فَحَالَفَ قُرَيْشًا وَحَلَّ بَيْنَهُمْ، وَأَيًّا مَا كَانَ الْمُرَادُ بِهِ فَإِنَّ الْمُرَادَ بِهِ خَاصٌّ فَدُخُولُهُ فِي الْمَعْطُوفِ عَلَى مَا أُضِيفَ إِلَيْهِ كُلَّ [الْقَلَم: ١٠] إِنَّمَا هُوَ عَلَى فَرْضِ وُجُودِ أَمْثَالِ هَذَا الْخَاصِّ وَهُوَ ضَرْبٌ مِنَ الرَّمْزِ كَمَا يُقَالُ: مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَعْمَلُونَ كَذَا، وَيُرَادُ وَاحِدٌ مُعَيَّنٌ. قَالَ الْخَطِيمُ التَّمِيمِيُّ جَاهِلِيُّ، أَوْ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ:
Bir rivayette de Ahnes b. Şerîk'in kastedildiği söylenmiştir; zira o Sakîf kabilesindendi, sonra Kureyş ile ittifak kurup aralarına yerleşti. Hangisi kastedilmiş olursa olsun, burada kastedilen şahıs özel bir kimsedir. Dolayısıyla onun { كُلَّ } [Kalem: 10] lafzının tamlananına atfedilenler arasına girmesi, bu özel kimsenin benzerlerinin de var olduğu varsayımına dayanır. Bu da: "Bazı kimselere ne oluyor ki şöyle şöyle yapıyorlar?" denilip de belirli tek bir kişinin kastedilmesi gibi bir tür üstü kapalı ifadedir (remizdir). Câhiliye şairi el-Hatîm et-Temîmî -yahut Hassân b. Sâbit- şöyle demiştir:
زَنِيمٌ تَدَاعَاهُ الرِّجَالُ زِيَادَةً ... كَمَا زِيدَ فِي عَرْضِ الْأَدِيمِ الْأَكَارِعُ
"O, işlenmiş derinin enine paçaların eklenmesi gibi, adamların fazlalık olarak birbirine kattığı bir zenîmdir (soysuz/sığıntıdır)."
وَيُطْلَقُ الزَّنِيمُ عَلَى مَنْ فِي نَسَبِهِ غَضَاضَةٌ مِنْ قِبَلِ الْأُمَّهَاتِ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ حَسَّانِ فِي هِجَاءِ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ حَرْبٍ، قَبْلَ إِسْلَامِ أَبِي سُفْيَانَ، وَكَانَتْ أُمُّهُ مَوْلَاةً خِلَافًا لِسَائِرِ بَنِي هَاشِمٍ إِذْ كَانَتْ أُمَّهَاتُهُمْ مِنْ صَرِيحِ نَسَبِ قَوْمِهِنَّ:
ez-Zenîm, anne tarafından nesebinde bir kusur/düşüklük bulunan kimse için de kullanılır. Ebû Süfyân b. Harb'in İslâm'a girmesinden önce Hassân'ın onu hicvederken söylediği şu söz buna örnektir; zira diğer Hâşimoğullarının anneleri kavimlerinin saf nesebinden iken Ebû Süfyân'ın annesi azatlı bir câriyeydi:
وَأَنْتَ زَنِيمٌ نِيطَ فِي آلِ هَاشِمٍ ... كَمَا نِيطَ خَلْفَ الرَّاكِبِ الْقَدَحُ الْفَرْدُ
"Sen, binicinin arkasına tek kadehin asıldığı gibi Hâşimoğulları ailesine iliştirilmiş bir zenîmsin (sığıntısın)."
وَإِنَّ سَنَامَ الْمَجْدِ مِنْ آلِ هَاشِمٍ ... بَنُو بِنْتِ مَخْزُومٍ وَوَالِدُكَ الْعَبْدُ
"Hâşimoğullarının şeref zirvesi Mahzûm kızının oğullarıdır; senin [anne tarafından] atan ise bir köledir."
يُرِيدُ جَدَّهُ أَبَا أُمِّهِ وَهُوَ مُوهِبٌ غُلَامُ عَبْدِ مُنَافٍ وَكَانَتْ أُمُّ أَبِي سُفْيَانَ سُمَيَّةَ بِنْتَ مُوهِبٍ هَذَا.
[Şair], onun anne tarafından dedesini kastetmektedir ki o da Abdümenâf'ın kölesi Mûheb'dir. Ebû Süfyân'ın annesi bu Mûheb'in kızı Sümeyye idi.
وَالْقَوْلُ فِي هَذَا الْإِطْلَاقِ وَالْمُرَادِ بِهِ مُمَاثِلٌ لِلْقَوْلِ فِي الْإِطْلَاقِ الَّذِي قبله.
Bu kullanım ve bundan kastedilen mana hakkındaki açıklama, bir önceki kullanım hakkındaki açıklama ile aynıdır.
[١٤- ١٥]
[14- 15]
[سُورَة الْقَلَم (٦٨) : الْآيَات ١٤ إِلَى ١٥]
[Kalem Suresi (68), Ayetler 14-15]
أَنْ كانَ ذَا مالٍ وَبَنِينَ (١٤) إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ
{ أَنْ كانَ ذَا مالٍ وَبَنِينَ } “Mal ve oğullar sahibi oldu diye” (14) { إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Kendisine ayetlerimiz okunduğu zaman: 'Öncekilerin masalları!' dedi.”
(١٥)
(15)
يَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ: أَنْ كانَ ذَا مالٍ وَبَنِينَ بِفِعْلِ قالَ بِتَقْدِيرِ لَامِ التَّعْلِيلِ مَحْذُوفَةٍ قَبْلَ أَنْ، وَهُوَ حَذْفٌ مُطَّرِدٌ تَعَلَّقَ بِذَلِكَ الْفِعْلِ ظَرْفٌ هُوَ إِذا تُتْلى وَمَجْرُورٌ هُوَ أَنْ كانَ ذَا مالٍ، وَلَا بِدْعَ فِي ذَلِكَ وَلَيْسَتْ إِذا بِشَرْطِيَّةٍ هُنَا فَلَا يَهُولَنَّكَ قَوْلُهُمْ: إِنَّ (مَا) بَعْدَ الشَّرْطِ لَا يُعْمَلُ فِيمَا قَبِلَهُ، عَلَى أَنَّهَا لَوْ جُعِلَتْ شَرْطِيَّةً لَمَا امْتَنَعَ ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يَتَوَسَّعُونَ فِي الْمَجْرُورَاتِ مَا لَا يَتَوَسَّعُونَ فِي غَيْرِهَا وَهَذَا مَجْرُورٌ بِاللَّامِ الْمَحْذُوفَةِ.
{ أَنْ كانَ ذَا مالٍ وَبَنِينَ } kavli, { أَنْ }'den önce takdir edilen mahzûf bir ta'lîl lâmı (sebep bildiren lâm) ile { قالَ } fiiline müteallıktır (bağlıdır); bu tür bir hazif kurallı ve yaygındır (muttariddir). Bu fiile hem { إِذا تُتْلى } zarfı hem de { أَنْ كانَ ذَا مالٍ } mecrûru bağlanmıştır ve bunda şaşılacak bir şey yoktur. Buradaki { إِذا } şart edatı değildir; dolayısıyla nahivcilerin "Şarttan sonra gelen edat, kendisinden öncekinde amel etmez" şeklindeki sözleri seni endişelendirmesin. Kaldı ki şart kabul edilse bile bu durum imkânsız olmazdı; çünkü onlar mecrûr yapılarda diğerlerinde göstermedikleri bir genişliği (müsamahayı) gösterirler; nitekim bu da mahzûf lâm ile mecrûrdur.
وَالْمُرَادُ: كُلُّ مَنْ كَانَ ذَا مَالٍ وَبَنِينَ مِنْ كُبَرَاءِ الْمُشْرِكِينَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ [المزمل: ١١] . وَقِيلَ: أُرِيدَ بِهِ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ إِذْ هُوَ الَّذِي اخْتَلَقَ
Kastedilen mana: Müşriklerin ileri gelenlerinden mal ve oğul sahibi olan herkestir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ } “Nimet içinde yüzen o yalanlayıcıları bana bırak” [Müzzemmil: 11] buyruğu böyledir. Bununla Velîd b. Mugîre'nin kastedildiği de söylenmiştir; zira o,
أَنْ يَقُولَ فِي الْقُرْآنِ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ وَقَدْ عَلِمْتَ ذَلِكَ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ [الْقَلَم: ١٠] . وَكَانَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةَ ذَا سَعَة فِي الْمَالِ كَثِيرُ الْأَبْنَاءِ وَهُوَ الْمَعْنِيُّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُوداً وَبَنِينَ شُهُوداً إِلَى قَوْلِهِ: إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ [المدثر: ١١- ٢٥] . وَالْوَجْهُ أَنْ لَا يَخْتَصَّ هَذَا الْوَصْفُ بِهِ. وَأَنْ يَكُونَ تَعْرِيضًا بِهِ.
Kur'an hakkında { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Öncekilerin masalları” sözünü uyduran kimsedir; bunu Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ } “Yemin edip duran, aşağılık kimseye uyma” [Kalem: 10] kavlinin tefsirinde öğrenmiştin. Velîd b. Mugîre malca genişliğe ve çokça oğula sahipti; nitekim Allah Teâlâ'nın: { ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُوداً وَبَنِينَ شُهُوداً } ifadesinden başlayıp { إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ } “Bu, insan sözünden başka bir şey değildir” [Müddessir: 11-25] ayetine kadar olan kısımda kastedilen kişi de oydu. Uygun olan, bu vasfın sadece ona hasredilmemesi, ancak ona bir üstü kapalı gönderme (ta'riz) yapılmış olmasıdır.
وَالْأَسَاطِيرُ: جَمَعُ أُسْطُورَةٍ وَهِيَ الْقِصَّةُ، وَالْأُسْطُورَةُ كَلِمَةٌ مُعَرَّبَةٌ عَنِ الرُّومِيَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ فِي الْأَنْعَامِ [٢٥] وَقَوْلُهُ: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٢٤] .
el-Esâtîr (الْأَسَاطِيرُ); kıssa/masal anlamına gelen üstûre (أُسْطُورَة) kelimesinin çoğuludur. Üstûre kelimesi Rumcadan Arapçalaşmış (muarreb) bir kelimedir; nitekim En'âm [25] suresindeki: { يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “İnkâr edenler: 'Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' derler” ve Nahl suresindeki [24]: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Onlara 'Rabbiniz ne indirdi?' denildiğinde 'Öncekilerin masallarını' dediler” ayetlerinin tefsirinde geçtiği gibidir.
وَخُتِمَتِ الْأَوْصَافُ الْمُحَذَّرُ عَنْ إِطَاعَةِ أَصْحَابِهَا بِوَصْفِ التَّكْذِيبِ لِيُرْجَعَ إِلَى صِفَةِ التَّكْذِيبِ الَّتِي انْتُقِلَ الْأُسْلُوبُ مِنْهَا مِنْ قَوْلِهِ: فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ [الْقَلَم: ٨] .
Sahiplerine itaat edilmesinden sakındırılan vasıflar yalanlama vasfıyla sona erdirilmiştir ki, { فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ } “O yalanlayanlara uyma!” [Kalem: 8] kavlinden itibaren üslubun kendisinden intikal ettiği yalanlama niteliğine tekrar dönülmüş olsun.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَنْ كانَ ذَا مالٍ بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرَ بِهَمْزَتَيْنِ مُخَفَّفَتَيْنِ فَهُوَ اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ بِهَمْزَةٍ وَمَدَّةٍ بِجَعْلِ الْهَمْزَةِ الثَّانِيَةِ ألفا للتَّخْفِيف.
Cumhur, { أَنْ كانَ ذَا مالٍ } lafzını haber kipi olarak tek hemze ile okumuştur. Hamza, Âsım'dan Ebû Bekr ve Ebû Ca'fer ise iki hafifletilmiş hemze ile [e-en kâne] okumuşlardır ki bu inkârî bir istifhamdır. İbn Âmir ise tahfif (kolaylaştırma) amacıyla ikinci hemzeyi elife dönüştürerek tek hemze ve med ile [â-en kâne] okumuştur.
[سُورَة الْقَلَم (٦٨) : آيَة ١٦]
[Kalem Suresi (68), Ayet 16]
سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ (١٦)
{ سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ } “Yakında onun burnuna damga basacağız.” (16)
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ جَوَابًا لِسُؤَالٍ يَنْشَأُ عَنِ الصِّفَاتِ الذَّمِيمَةِ الَّتِي وُصِفُوا بِهَا أَنْ يَسْأَلَ السَّامِعُ: مَا جَزَاءُ أَصْحَابِ هَذِهِ الْأَوْصَافِ مِنَ اللَّهِ عَلَى مَا أَتَوْهُ مِنَ الْقَبَائِحِ وَالْاجْتِرَاءِ عَلَى رَبِّهِمْ.
[Bu ayet], kendileriyle vasıflandırıldıkları bu yerici niteliklerden doğan ve dinleyicinin: "İşledikleri çirkinlikler ve Rablerine karşı cüretkârlıkları sebebiyle bu vasıfların sahiplerine Allah katından verilecek ceza nedir?" diye sormasına cevap teşkil eden bir istînâf-ı beyânîdir.
وَضَمِيرُ الْمُفْرَدِ الْغَائِبِ فِي قَوْلِهِ: سَنَسِمُهُ عَائِدٌ إِلَى كُلِّ حَلَّافٍ بِاعْتِبَارِ
{ سَنَسِمُهُ } kavlindeki tekil gaip zamiri, lafız
لَفْظِهِ وَإِنْ كَانَ مَعْنَاهُ الْجَمَاعَاتِ فَإِفْرَادُ ضَمِيرِهِ كَإِفْرَادِ مَا أُضِيفَ إِلَيْهِ كُلَّ [الْقَلَم: ١٠] مِنَ الصِّفَاتِ الَّتِي جَاءَتْ بِحَالَةِ الْإِفْرَادِ.
itibarıyla { كُلِّ حَلَّافٍ } lafzına dönmektedir. Her ne kadar anlamı topluluklar olsa da zamirinin tekil gelmesi, { كُلَّ } [Kalem: 10] lafzına muzaf olan ve tekil halde gelen sıfatların müfret oluşu gibidir.
وَالْمَعْنَى: سَنَسِمُ كُلَّ هَؤُلَاءِ عَلَى الْخَرَاطِيمِ، وَقَدْ عَلِمْتَ آنِفًا أَنَّ ذَلِكَ تَعْرِيضٌ بِمُعَيَّنٍ بِصِفَةِ قَوْلِهِ: أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْقَلَم: ١٥] وَبِأَنَّهُ ذُو مَالٍ وَبَنِينَ.
Anlam şudur: Bütün bunların burunlarına damga basacağız. Az önce bunun, { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } [Kalem: 15] sözü ve mal ile oğul sahibi olması niteliğiyle belirli bir şahsa yapılmış bir ta'riz olduğunu öğrenmiştin.
والْخُرْطُومِ: أُرِيدَ بِهِ الْأَنْفُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ حَقِيقَةَ الْخُرْطُومِ الْأَنْفُ الْمُسْتَطِيلُ كَأَنْفِ الْفِيلِ وَالْخِنْزِيرِ وَنَحْوِهِمَا مِنْ كُلِّ أَنْفٍ مُسْتَطِيلٍ. وَقَدْ خَلَطَ أَصْحَابُ اللُّغَةِ فِي ذِكْرِ مَعَانِيهِ خَلْطًا لَمْ تَتَبَيَّنْ مِنْهُ حَقِيقَتُهُ مِنْ مَجَازِهِ.
el-Hurtûm (الْخُرْطُومِ) ile burun kastedilmiştir. Zahir olan odur ki hurtûmun hakiki anlamı; fil, domuz ve benzerlerinin uzun burnu gibi her türlü uzun burundur. Dilciler onun anlamlarını zikrederken hakikati mecazından ayırt edilemeyecek şekilde bir karışıklığa düşmüşlerdir.
وَذَكَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْأَسَاسِ» مَعَانِيَهُ الْمَجَازِيَّةَ وَلَمْ يَذْكُرْ مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيَّ، وَانْبَهَمَ كَلَامُهُ فِي «الْكَشَّافِ» إِلَّا أَنَّ قَوْلَهُ فِيهِ: وَفِي لَفْظِ الْخُرْطُومِ اسْتِخْفَافٌ وَإِهَانَةٌ، يَقْتَضِي أَنَّ إِطْلَاقَهُ عَلَى أَنْفِ الْإِنْسَانِ مَجَازٌ مُرْسَلٌ، وَجَزَمَ ابْنُ عَطِيَّةَ: أَنَّ حَقِيقَةَ الْخُرْطُومِ مَخْطِمُ السَّبُعِ أَيْ أَنْفٌ مِثْلُ الْأَسَدِ، فَإِطْلَاقُ الْخُرْطُومِ عَلَى أَنْفِ الْإِنْسَانِ هُنَا اسْتِعَارَةٌ كَإِطْلَاقِ الْمِشْفَرِ وَهُوَ شَفَةُ الْبَعِيرِ عَلَى شَفَةِ الْإِنْسَانِ فِي قَوْلِ الْفَرَزْدَقِ:
Zemahşerî, Esâsü’l-Belâga'da onun mecazi anlamlarını zikretmiş fakat hakiki anlamını zikretmemiştir; el-Keşşâf'taki sözü de kapalı kalmıştır. Ancak oradaki "Hurtûm lafzında bir hafife alma ve aşağılama vardır" ifadesi, onun insan burnuna ıtlak edilmesinin mecâz-ı mürsel olmasını gerektirir. İbn Atiyye ise hurtûmun hakiki manasının yırtıcı hayvanın ağız-burun kısmı (mahtım), yani aslanınki gibi bir burun olduğunu kesin bir dille belirtmiştir. Dolayısıyla burada hurtûm kelimesinin insan burnu için kullanılması, Ferazdak'ın şu beytinde devenin dudağı anlamına gelen el-mişfer (الْمِشْفَر) kelimesinin insan dudağı için kullanılması gibi bir istiâredir:
فَلَوْ كُنْتَ ضَبِّيًّا عَرَفْتَ قَرَابَتِي ... وَلَكِنَّ زِنْجِيٌّ غَلِيظُ الْمَشَافِرِ
"Eğer Dabbî (Dabba kabilesinden) olsaydın yakınlığımı bilirdin; fakat sen dudakları (mişferleri) kalın bir zencisin."
وَكَإِطْلَاقِ الْجَحْفَلَةِ عَلَى شَفَةِ الْإِنْسَانِ (وَهِيَ لِلْخَيْلِ وَالْبِغَالِ وَالْحَمِيرِ) فِي قَوْلِ النَّابِغَةِ يَهْجُو لَبِيدَ بْنَ رَبِيعَةَ:
Yine Nâbiga'nın Lebîd b. Rebîa'yı hicvederken söylediği şu sözde, at, katır ve eşekler için kullanılan el-cahfele (الْجَحْفَلَة) kelimesinin insan dudağı için kullanılması gibidir:
أَلَا مَنْ مُبْلِغٌ عَنِّي لَبِيدًا ... أَبَا الْوَرْدَاءِ جَحْفَلَةَ الْأَتَانِ
"Ebû Verdâ'ya, o dişi eşek dudaklı (cahfeleli) Lebîd'e benden kim haber ulaştıracak!"
وَالْوَسْمُ لِلْإِبِلِ وَنَحْوِهَا، جَعْلُ سِمَةٍ لَهَا أَنَّهَا مِنْ مَمْلُوكَاتِ الْقَبِيلَةِ أَوِ الْمَالِكِ الْمُعَيَّنِ.
Vesm (الْوَسْمُ); develer ve benzeri hayvanlar için, kabilenin veya belirli bir sahibin mülkü olduğunu göstermek üzere üzerlerine bir damga/işaret (sime) koymaktır.
فَالْمَعْنَى: سَنُعَامِلُهُ مُعَامَلَةً يُعْرَفُ بِهَا أَنَّهُ عَبَدُنَا وَأَنَّهُ لَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ وَوَلَدُهُ مِنَّا شَيْئًا.
Buna göre anlam şudur: Ona, bizim kulumuz olduğu ve malının da evladının da kendisini bizden hiçbir şekilde kurtaramayacağı anlaşılacak bir muamelede bulunacağız.
فَالْوَسْمُ: تَمْثِيلٌ تَتْبَعُهُ كِنَايَةٌ عَنِ التَّمَكُّنِ مِنْهُ وَإِظْهَارِ عَجْزِهِ.
Dolayısıyla vesm (damgalama); temsilî bir istiare olup ardından onu tam anlamıyla ele geçirme ve acziyetini açığa vurmadan kinayedir.
وَأَصْلُ (نَسِمُهُ) نُوسِمُهُ مِثْلُ: يَعِدُ وَيَصِلُ.
{ نَسِمُهُ } fiilinin aslı, { يَعِدُ } ve { يَصِلُ } gibi "nüvsimühû"dur (نُوْسِمُهُ).
وَذِكْرُ الْخُرْطُومِ فِيهِ جَمْعٌ بَيْنَ التَّشْوِيهِ وَالْإِهَانَةِ فَإِنَّ الْوَسْمَ يَقْتَضِي التَّمَكُّنَ وَكَوْنَهُ فِي الْوَجْهِ إِذْلَالًا وَإِهَانَةً، وَكَوْنَهُ عَلَى الْأَنْفِ أَشَدَّ إِذْلَالًا، وَالتَّعْبِيرُ عَنِ الْأَنْفِ بِالْخُرْطُومِ
Hurtûmun zikredilmesinde hem şeklini bozma (teşvîh) hem de aşağılama bir aradadır. Zira damgalama tam bir hâkimiyeti gerektirir; bunun yüzde olması hor ve hakir kılmadır; burunda olması ise daha da şiddetli bir aşağılamadır. Burun için hurtûm tabirinin kullanılması ise
تَشْوِيهٌ، وَالضَّرْبُ وَالْوَسْمُ وَنَحْوُهُمَا عَلَى الْأَنْفِ كِنَايَةٌ عَنْ قُوَّةِ التَّمَكُّنِ وَتَمَامِ الْغَلَبَةِ وَعَجْزِ صَاحِبِ الْأَنْفِ عَنِ الْمُقَاوَمَةِ لِأَنَّ الْأَنْفَ أَبْرَزُ مَا فِي الْوَجْهِ وَهُوَ مَجْرَى النَفَسِ، وَلِذَلِكَ غَلَبَ ذِكْرُ الْأَنْفِ فِي التَّعْبِيرِ عَنْ إِظْهَارِ الْعِزَّةِ فِي قَوْلِهِمْ: شَمَخَ بِأَنْفِهِ، وَهُوَ أَشَمُّ الْأَنْفِ، وَهُمْ شُمُّ الْعَرَانِينِ، وَعَبَّرَ عَنْ ظُهُورِ الذِّلَّةِ وَالْاسْتِكَانَةِ بِكَسْرِ الْأَنْفِ، وَجَدْعِهِ، وَوُقُوعِهِ فِي التُّرَابِ فِي قَوْلِهِمْ: رَغِمَ أَنْفُهُ، وَعَلَى رَغْمِ أَنْفِهِ، قَالَ جَرِيرُ:
bir çirkinleştirmedir (şeklini bozmadır). Buruna vurmak, damga basmak ve benzeri şeyler ise; burnun yüzdeki en belirgin uzuv ve nefes yolu olması sebebiyle, tam bir üstünlük kurma, mutlak galebe ve burun sahibinin karşı koymaktan âciz kalmasından kinayedir. Bu sebeple izzet ve kibir göstermeyi ifade etmede; "Burnunu dikti" (شَمَخَ بِأَنْفِهِ), "O dik burunludur / kibirlidir" (أَشَمُّ الْأَنْفِ) ve "Onlar kibirli / başı dik kimselerdir" (شُمُّ الْعَرَانِينِ) sözlerinde olduğu gibi burnun zikredilmesi galip gelmiştir. Zillet ve boyun eğişin açığa vurulması ise; burnun kırılması, kesilmesi ve "Burnu sürtüldü" (رَغِمَ أَنْفُهُ) ve "Burnunun sürtülmesine rağmen / zorla" (عَلَى رَغْمِ أَنْفِهِ) sözlerinde olduğu gibi toprağa batmasıyla ifade edilmiştir. Cerîr şöyle demiştir:
لَمَّا وَضَعْتُ عَلَى الْفَرَزْدَقِ مِيسَمِي ... وَعَلَى الْبَعِيثِ جَدَعْتُ أَنْفَ الْأَخْطَلِ
"Ferazdak'a ve Baîs'e damgamı bastığım zaman, Ahtal'ın da burnunu kestim."
وَمُعْظَمُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمَعْنِيَّ بِهَذَا الْوَعِيدِ هُوَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ. وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٌ الْأَصْفَهَانِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ قَوْلُهُ: سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ هُوَ مَا ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِهِ فِي نَفْسِهِ وَمَالِهِ وَأَهْلِهِ مِنْ سُوءٍ وَذُلٍّ وَصَغَارٍ. يُرِيدُ: مَا نَالَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ وَمَا بَعْدَهُ إِلَى فَتْحِ مَكَّةَ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَعْنَى سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ سَنَخْطِمُهُ بِالسَّيْفِ قَالَ: وَقَدْ خُطِمَ الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ بِالسَّيْفِ يَوْمَ بَدْرٍ فَلَمْ يَزَلْ مَخْطُومًا إِلَى أَنْ مَاتَ وَلَمْ يُعَيِّنِ ابْنُ عَبَّاسٍ مَنْ هُوَ.
Müfessirlerin çoğunluğu, bu tehditle kastedilen kişinin Velîd b. el-Muğîre olduğu görüşündedir. Ebû Müslim el-İsfahânî tefsirinde şöyle demiştir: «{ سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ } “Biz onun burnunu damgalayacağız” ayeti, Allah'ın onun canı, malı ve ailesi hususunda kendisini müptela kıldığı kötülük, zillet ve aşağılanmadır.» Bununla, Bedir günü ve sonrasında Mekke'nin fethine kadar onların başına gelenleri kastetmektedir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre { سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ } ifadesinin anlamı, «Onun burnunu kılıçla keseceğiz / vuracağız» demektir. [İbn Abbâs] şöyle demiştir: «Hakkında bu ayetin indiği kişi, Bedir günü kılıçla burnundan yaralanmış ve ölene kadar o yara iziyle (burnu kesik) kalmıştır.» Ancak İbn Abbâs bu kişinin kim olduğunu belirtmemiştir.
وَقَدْ كَانُوا إِذَا ضَرَبُوا بِالسُّيُوفِ قصدُوا الْوُجُوه والرؤوس.
Onlar kılıçla vurduklarında özellikle yüzleri ve başları hedeflerlerdi.
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ لَمَّا بَلَّغَهُ قَوْلُ أَبِي حُذَيْفَةَ لَئِنْ لَقِيَتُ الْعَبَّاسَ لَأُلَجِّمَنَّهُ السَّيْفَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: «يَا أَبَا حَفْصٍ أَيُضْرَبُ وَجْهُ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ بِالسَّيْفِ؟»
Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Bedir günü Ebû Huzeyfe'nin «Eğer Abbâs ile karşılaşırsam mutlaka kılıcımı ona vururum!» dediği kendisine ulaştığında Ömer b. el-Hattâb'a: «Ey Ebû Hafs! Resûlullah'ın amcasının yüzüne kılıçla vurulur mu?» buyurmuştur.
. وَقِيلَ هَذَا وَعِيدٌ بِتَشْوِيهِ أَنْفِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِثْلُ قَوْلِهِ: يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ [آل عمرَان: ١٠٦] وَجُعِلَ تَشْوِيهُهُ يَوْمَئِذٍ فِي أَنْفِهِ لِأَنَّهُ إِنَّمَا بَالَغَ فِي عَدَاوَةِ الرَّسُولِ وَالطَّعْنِ فِي الدِّينِ بِسَبَبِ الْأَنَفَةِ وَالْكِبْرِيَاءِ، وَقَدْ كَانَ الْأَنْفُ مَظْهَرَ الْكِبْرِ وَلِذَلِكَ سُمِّيَ الْكِبْرُ أَنَفَةً اشْتِقَاقًا مِنِ اسْمِ الْأَنْفِ فَجُعِلَتْ شَوْهَتُهُ فِي مَظْهَرِ آثَار كبريائه.
Bunun, { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ } “Nice yüzlerin ağaracağı, nice yüzlerin de kararacağı gün...” [Âl-i İmrân: 106] ayetinde olduğu gibi kıyamet gününde onun burnunun çirkinleştirileceğine dair bir tehdit olduğu da söylenmiştir. O gün çirkinleştirmenin özellikle burnuna yapılması, onun Resûl'e düşmanlıkta ve dine dil uzatmada aşırı gitmesinin gurur (enefet) ve kibirden kaynaklanması sebebiyledir. Burun da kibrin dışa vuran simgesidir; nitekim kibir anlamına gelen enefet kelimesi de burun (enf) kelimesinden türetilmiştir. Bu yüzden çirkinleştirilmesi de kibrinin izlerinin tezahür ettiği yerde kılınmıştır.
[١٧- ٢٥]
[17-25]
[سُورَة الْقَلَم (٦٨) : الْآيَات ١٧ إِلَى ٢٥]
[Kalem Suresi (68), 17 ila 25. Ayetler]
إِنَّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّها مُصْبِحِينَ (١٧) وَلا يَسْتَثْنُونَ (١٨) فَطافَ عَلَيْها طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نائِمُونَ (١٩) فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ (٢٠) فَتَنادَوْا مُصْبِحِينَ (٢١)
{ إِنَّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّها مُصْبِحِينَ (١٧) وَلا يَسْتَثْنُونَ (١٨) فَطافَ عَلَيْها طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نائِمُونَ (١٩) فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ (٢٠) فَتَنادَوْا مُصْبِحِينَ (٢١) } “Şüphesiz biz, vaktiyle o bahçe sahiplerini sınadığımız gibi bunları da sınadık. Hani onlar, sabah erkenden [bahçeyi] mutlaka devşireceklerine yemin etmişlerdi. (17) Hiçbir istisna da yapmıyorlardı [inşallah demiyor / yoksul payı ayırmıyorlardı]. (18) Fakat onlar henüz uykudayken Rabbinden gelen bir kuşatıcı [felaket] orayı sarıverdi. (19) Böylece [bahçe] simsiyah kesildi [kökünden biçilmişe döndü]. (20) Sabahleyin birbirlerine seslendiler: (21)”
أَنِ اغْدُوا عَلى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صارِمِينَ (٢٢) فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخافَتُونَ (٢٣) أَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ (٢٤) وَغَدَوْا عَلى حَرْدٍ قادِرِينَ
{ أَنِ اغْدُوا عَلى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صارِمِينَ (٢٢) فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخافَتُونَ (٢٣) أَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ (٢٤) وَغَدَوْا عَلى حَرْدٍ قادِرِينَ } “«Eğer [ürünü] devşirecekseniz erkenden ekininize gidin!» (22) Bunun üzerine aralarında fısıldaşarak yola koyuldular: (23) «Bugün sakın oraya hiçbir yoksul sokulup yanınıza girmesin!» (24) [Yoksulları] engellemeye güçlerinin yettiğini sanarak erkenden gittiler.”
(٢٥)
(25)
ضَمِيرُ الْغَائِبِينَ فِي قَوْلِهِ: بَلَوْناهُمْ يَعُودُ إِلَى الْمُكَذِّبِينَ فِي قَوْلِهِ: فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ [الْقَلَم: ٨] . وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا دَعَتْ إِلَيْهِ مُنَاسَبَةُ قَوْلِهِ: أَنْ كانَ ذَا مالٍ وَبَنِينَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْقَلَم: ١٤- ١٥] فَإِنَّ الْازْدِهَاءَ وَالْغُرُورَ بِسَعَةِ الرِّزْقِ الْمُفْضِيَيْنِ إِلَى الْاسْتِخْفَافِ بِدَعْوَةِ الْحَقِّ وَإِهْمَالِ النَّظَرِ فِي كُنْهِهَا وَدَلَائِلِهَا قَدْ أَوْقَعَا مِنْ قَدِيمِ الزَّمَانِ أَصْحَابَهُمَا فِي بَطَرِ النِّعْمَةِ وَإِهْمَالِ الشُّكْرِ فَجَرَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ شَرَّ الْعَوَاقِبِ، فَضَرَبَ اللَّهُ لِلْمُشْرِكِينَ مَثَلًا بِحَالِ أَصْحَابِ هَذِهِ الْجَنَّةِ لَعَلَّهُمْ يَسْتَفِيقُونَ مِنْ غَفْلَتِهِمْ وَغُرُورِهِمْ. كَمَا ضَرَبَ الْمَثَلَ بِقَرِيبٍ مِنْهُ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ، وَضَرَبَ مَثَلًا بِقَارُونَ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ.
{ بَلَوْناهُمْ } ifadesindeki gaib (üçüncü şahıs çoğul) zamiri, { فَلا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ } “Yalanlayanlara boyun eğme!” [Kalem: 8] ayetindeki yalanlayanlara döner. Bu cümle, { أَنْ كانَ ذَا مالٍ وَبَنِينَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Mal ve oğullar sahibi oldu diye kendisine ayetlerimiz okunduğunda: «Eskilerin masalları!» dedi” [Kalem: 14-15] ayetinin münasebetiyle getirilmiş iptidâî bir istînâftır (yeni bir başlangıç cümlesidir). Zira rızık genişliğiyle böbürlenmek ve gururlanmak; hak davayı hafife almaya, onun mahiyetini ve delillerini incelemeyi terk etmeye yol açtığından, eski zamanlardan beri sahiplerini nimete nankörlük etmeye ve şükrü terk etmeye düşürmüş, bu da onların başına akıbetlerin en kötüsünü getirmiştir. Bu sebeple Allah, gafletlerinden ve gururlarından uyanırlar ümidiyle müşriklere bu bahçe sahiplerinin durumunu bir mesel olarak vermiştir. Nitekim buna benzer bir meseli Kehf Suresi'nde, Kârûn ile ilgili bir meseli de Kasas Suresi'nde zikretmiştir.
وَالْبَلْوَى حَقِيقَتُهَا: الْاخْتِبَارُ وَهِيَ هُنَا تَمْثِيلٌ بِحَالِ الْمُبْتَلَى فِي إِرْخَاءِ الْحَبَلِ لَهُ بِالنِّعْمَةِ لِيَشْكُرَ أَوْ يَكْفُرَ، فَالْبَلْوَى الْمَذْكُورَةُ هُنَا بَلْوَى بِالْخَيْرِ فَإِنَّ اللَّهَ أَمَدَّ أَهْلَ مَكَّةَ بِنِعْمَةِ الْأَمْنِ، وَنِعْمَةِ الرِّزْقِ، وَجَعَلَ الرِّزْقَ يَأْتِيهِمْ مِنْ كُلِّ جِهَةٍ، وَيَسَّرَ لَهُمْ سُبُلَ التِّجَارَةِ فِي الْآفَاقِ بِنِعْمَةِ الْإِيلَافِ بِرِحْلَةِ الشِّتَاءِ وَرِحْلَةِ الصَّيْفِ، فَلَمَّا أَكْمَلَ لَهُمُ النِّعْمَةَ بِإِرْسَالِ رَسُولٍ مِنْهُمْ لِيُكْمِلَ لَهُمْ صَلَاحَ أَحْوَالِهِمْ وَيَهْدِيَهُمْ إِلَى مَا فِيهِ النَّعِيمُ الدَّائِمُ فَدَعَاهُمْ وَذَكَّرَهُمْ بِنِعَمِ اللَّهِ أَعْرَضُوا وَطَغَوْا وَلَمْ يَتَوَجَّهُوا إِلَى النَّظَرِ فِي النِّعَمِ السَّالِفَةِ وَلَا فِي النِّعْمَةِ الْكَامِلَةِ الَّتِي أَكْمَلَتْ لَهُمُ النِّعَمِ.
Belvâ (الْبَلْوَى) kelimesinin asıl anlamı imtihandır. Buradaki kullanımı ise, şükür mü yoksa nankörlük mü edecek diye nimetle ipi gevşetilen imtihan edilmiş kimsenin durumunu temsilî bir istiare ile anlatmaktır. Dolayısıyla burada zikredilen imtihan, hayırla (nimetle) yapılan bir imtihandır. Zira Allah, Mekke ehline güvenlik ve rızık nimeti vermiş, rızkın kendilerine her yönden akmasını sağlamış, kış ve yaz yolculukları (îlâf nimeti) ile ufuklarda ticaret yollarını kendilerine kolaylaştırmıştır. Kendilerinden bir peygamber göndererek onlar için hallerinin ıslahını tamamlamak ve onları ebedî nimetin bulunduğu yola iletmek suretiyle nimeti üzerlerine ikmal buyurduğunda; peygamber onları davet edip Allah'ın nimetlerini hatırlattığında yüz çevirmiş, azgınlaşmış; ne geçmiş nimetler ne de üzerlerindeki nimetleri tamamlayan bu kâmil nimet üzerinde düşünmeye yönelmemişlerdir.
وَوَجْهُ الْمُشَابَهَةِ بَيْنَ حَالِهِمْ وَحَالِ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ الْمَذْكُورَةِ هُنَا هُوَ الْإِعْرَاضُ عَنْ طَلَبِ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَعَنْ شُكْرِ نِعْمَتِهِ.
Onların durumu ile burada zikredilen bahçe sahiplerinin durumu arasındaki benzerlik yönü; Allah'ın rızasını aramaktan ve O'nun nimetine şükretmekten yüz çevirmektir.
وَهَذَا التَّمْثِيلُ تَعْرِيضٌ بِالتَّهْدِيدِ بِأَنْ يَلْحَقَهُمْ مَا لَحِقَ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ مِنَ الْبُؤْسِ بَعْدَ النَّعِيمِ وَالْقَحْطِ بَعْدَ الْخِصْبِ، وَإِنِ اخْتَلَفَ السَّبَبُ فِي نَوْعِهِ فَقَدِ اتَّحَدَ جِنْسُهُ. وَقَدْ حَصَلَ ذَلِكَ بَعْدَ سِنِينَ إِذْ أَخَذَهُمُ اللَّهُ بِسَبْعِ سِنِينَ بَعْدَ هِجْرَةِ النَّبِيءِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ.
Bu temsilî anlatım; bahçe sahiplerinin başına gelen nimetten sonraki sefalet ve bolluktan sonraki kıtlık halinin onların da başına geleceğine dair üstü kapalı bir tehdittir (ta‘rîzdir). Sebebin türü farklı olsa da cinsi birdir. Nitekim bu durum yıllar sonra gerçekleşmiş, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'ye hicretinden sonra Allah onları yedi yıl süren [bir kıtlık] ile yakalamıştır.
وَهَذِهِ الْقِصَّةُ الْمَضْرُوبِ بِهَا الْمَثَلُ قِصَّةٌ مَعْرُوفَةٌ بَيْنَهُمْ وَهِيَ أَنَّهُ كَانَتْ بِبَلَدٍ يُقَالُ لَهُ:
Mesel olarak anlatılan bu kıssa aralarında bilinen bir kıssadır. Olay şudur:
ضَرَوَانُ (بِضَادٍ مُعْجَمَةٍ وَرَاءٍ وَوَاوٍ مَفْتُوحَاتٍ وَأَلِفٍ وَنُونٍ) مِنْ بِلَادِ الْيَمَنِ بِقُرْبِ
Yemen topraklarında,
صَنْعَاءَ.
San'a yakınlarında bulunan Daravân (noktalı dâd, üstünlü râ, üstünlü vâv, elif ve nûn ile) adında bir beldede geçmiştir.
وَقِيلَ: ضَرَوَانُ اسْمُ هَذِهِ الْجَنَّةِ، وَكَانَتْ جَنَّةً عَظِيمَةً غَرَسَهَا رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاحِ وَالْإِيمَانِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَلَمْ يُبَيِّنْ مِنْ أَيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ هُوَ: أَمِنَ الْيَهُودِ أَمْ مِنَ النَّصَارَى؟ فَقِيلَ: كَانَ يَهُودِيًّا، أَيْ لِأَنَّ أَهْلَ الْيَمَنِ كَانُوا تَدَيَّنُوا باليهودية من عَهْدِ بِلْقِيسَ كَمَا قِيلَ أَوْ بَعْدَهَا بِهِجْرَةِ بَعْضِ جُنُودِ سُلَيْمَانَ، وَكَانَتْ زَكَاةُ الثِّمَارِ مِنْ شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ كَمَا فِي الْإِصْحَاحِ السَّادِسِ وَالْعِشْرِينَ مِنْ سِفْرِ اللَّاوِيِّينَ.
Daravân'ın bu bahçenin adı olduğu da söylenmiştir. Bu, Ehl-i Kitap'tan salih ve mümin bir adamın diktiği muazzam bir bahçeydi; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Ancak onun Ehl-i Kitap'tan hangisine mensup olduğunu; Yahudilerden mi yoksa Hristiyanlardan mı olduğunu belirtmemiştir. Yahudi olduğu söylenmiştir; çünkü denildiğine göre Yemen halkı Belkıs döneminden itibaren yahut ondan sonra Süleyman'ın bazı ordularının hicretiyle Yahudiliği benimsemişti. Meyvelerin zekâtı da Levililer Kitabı'nın yirmi altıncı babında geçtiği üzere Tevrat şeriatının hükümlerindendir.
وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: كَانَ أَصْحَابُ هَذِهِ الْجَنَّةِ بَعْدَ عِيسَى بِقَلِيلٍ، أَيْ قَبْلَ انْتِشَارِ النَّصْرَانِيَّةِ فِي الْيَمَنِ لِأَنَّهَا مَا دَخَلَتِ الْيَمَنَ إِلَّا بَعْدَ دُخُولِ الْأَحْبَاشِ إِلَى الْيَمَنِ فِي قِصَّةِ الْقُلَّيْسِ وَكَانَ ذَلِكَ زَمَانَ عَامِ الْفِيلِ. وَعَنْ عِكْرِمَةَ: كَانُوا مِنَ الْحَبَشَةِ كَانَتْ لِأَبِيهِمْ جَنَّةٌ وَجَعَلَ فِي ثَمَرِهَا حَقًّا لِلْمَسَاكِينِ وَكَانَ يُدْخِلُ مَعَهُ الْمَسَاكِينَ لِيَأْخُذُوا مِنْ ثَمَارِهَا فَكَانَ يَعِيشُ مِنْهَا الْيَتَامَى وَالْأَرَامِلُ وَالْمَسَاكِينُ وَكَانَ لَهُ ثَلَاثَةُ بَنِينَ، فَلَمَّا تُوُفِّيَ صَاحِبُ الْجَنَّةِ وَصَارَتْ لِأَوْلَادِهِ أَصْبَحُوا ذَوِي ثَرْوَةٍ وَكَانُوا أَشِحَّةً أَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ شَحِيحًا وَبَعْضهمْ دونه فتمالؤوا عَلَى حِرْمَانِ الْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْأَرَامِلِ وَقَالُوا: لَنَغْدُوَنَّ إِلَى الْجَنَّةِ فِي سُدْفَةٍ مِنَ اللَّيْلِ قَبْلَ انْبِلَاجِ الصَّبَاحِ مِثْلُ وَقْتِ خُرُوجِ النَّاسِ إِلَى جَنَّاتِهِمْ لِلْجِذَاذِ فَلَنَجُذُّنَّهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَ الْمَسَاكِينُ. فَبَيَّتُوا ذَلِكَ وَأَقْسَمُوا أَيْمَانًا عَلَى ذَلِكَ، وَلَعَلَّهُمْ أَقْسَمُوا لِيُلْزِمُوا أَنْفُسَهُمْ بِتَنْفِيذِ مَا تَدَاعَوْا إِلَيْهِ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ بَعْضَهُمْ كَانَ مُتَرَدِّدًا فِي مُوَافَقَتِهِمْ عَلَى مَا عَزَمُوا عَلَيْهِ وَأَنَّهُمْ أَلْجَمُوهُ بِالْقَسَمِ وَهَذَا الَّذِي يَلْتَئِمُ مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ [الْقَلَم: ٢٨] ، قِيلَ كَانَ يَقُولُ لَهُمُ: اتَّقُوا اللَّهَ وَاعْدِلُوا عَنْ خُبْثِ نِيَّتِكُمْ مِنْ مَنْعِ الْمَسَاكِينِ، وَذَكَّرَهُمُ انْتِقَامَ اللَّهِ مِنَ الْمُجْرِمِينَ، أَيْ فغلبوه ومضوا لما عَزَمُوا عَلَيْهِ، وَلَعَلَّهُمْ أَقْسَمُوا عَلَى أَنْ يَفْعَلُوا وَأَقْسَمُوا عَلَيْهِ أَنْ يَفْعَلَ مَعَهُمْ ذَلِكَ فَأَقْسَمَ مَعَهُمْ أَوْ وَافَقَهُمْ عَلَى مَا أَقْسَمُوا عَلَيْهِ، وَلِهَذَا الْاعْتِبَارِ أُسْنِدَ الْقَسَمُ إِلَى جَمِيعِ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ.
Bazı müfessirler şöyle demiştir: Bu bahçenin sahipleri İsa'dan kısa bir süre sonra yaşamışlardı; yani Hristiyanlığın Yemen'de yayılmasından önceydi. Çünkü Hristiyanlık Yemen'e ancak Habeşlilerin Kulleys hadisesi sırasında Yemen'e girmesinden sonra girmiştir ki bu da Fil Yılı zamanındaydı. İkrime'den nakledildiğine göre onlar Habeşistanlı idiler. Babalarının bir bahçesi vardı ve onun meyvesinden yoksullara bir hak ayırırdı; yoksulları da meyvelerinden alsınlar diye kendisiyle birlikte bahçeye sokardı. Yetimler, dullar ve yoksullar bu bahçeden geçinirdi. Bu adamın üç oğlu vardı. Bahçenin sahibi vefat edip mülk çocuklarına kalınca bunlar servet sahibi oldular ve cimrilik gösterdiler; yahut bir kısmı cimriydi, bir kısmı ise daha az cimriydi; neticede yetimleri, yoksulları ve dulları mahrum bırakmak üzere anlaştılar ve: «İnsanların meyve toplamak (cidâz) için bahçelerine çıkış vakti gibi, sabah aydınlanmadan önce gecenin karanlığında erkenden bahçeye gidelim ve yoksullar gelmeden önce mahsulü toplayalım» dediler. Bu planı gece tasarlayıp üzerine yeminler ettiler. Birbirlerini çağırdıkları bu şeyi uygulamaya kendilerini mecbur kılmak için yemin etmiş olabilirler. Bu durum, içlerinden bazılarının karar verdikleri bu hususta onlara uymakta tereddüt ettiğini ve onu yeminle bağladıklarını gösterir. Yüce Allah'ın: { قالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ } “İçlerinden en dengeli / insaflı olanı: «Ben size Allah'ı tesbih etseniz (O'nun şanını yüceltseniz) ya dememiş miydim?» dedi” [Kalem: 28] buyruğuyla uyumlu olan da budur. Denildiğine göre o, kardeşlerine: «Allah'tan korkun ve yoksulları mahrum bırakma şeklindeki kötü niyetinizden vazgeçin» diyor ve onlara Allah'ın günahkârlardan intikamını hatırlatıyordu. Fakat ona üstün geldiler ve azmettikleri yolda yürüdüler. Belki de bunu yapacaklarına dair yemin ettiler ve onun da kendileriyle birlikte yapması için ona yemin verdirdiler; o da onlarla birlikte yemin etti yahut üzerine yemin ettikleri hususta onlara muvafakat etti. İşte bu mülahazayla yemin, bahçe sahiplerinin tamamına isnat edilmiştir.
فَلَمَّا جَاءُوا جَنَّتَهُمْ وَجَدُوهَا مُسْوَّدَةً قَدْ أَصَابَهَا مَا يُشَبِّهُ الْاحْتِرَاقَ فَلَمَّا رَأَوْهَا بِتِلْكَ الْحَالَةِ عَلِمُوا أَنَّ ذَلِكَ أَصَابَهُمْ دُونَ غَيْرِهِمْ لِعَزْمِهِمْ عَلَى قَطْعِ مَا كَانَ يَنْتَفِعُ بِهِ الضُّعَفَاءُ مِنْ قَوْمِهِمْ وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ رَجَاءَ أَنْ يُعْطِيَهُمْ خَيْرًا مِنْهَا.
Bahçelerine geldiklerinde, onu yanmışa benzer şekilde simsiyah kesilmiş buldular. Onu bu halde görünce, kavimlerinden olan düşkünlerin faydalandığı payı kesmeye azmettikleri için bu felaketin başkalarına değil de kendilerine isabet ettiğini anladılar ve kendilerine ondan daha hayırlısını vermesi ümidiyle Allah'a yöneldiler (tövbe ettiler).
قِيلَ: كَانَتْ هَذِهِ الْجَنَّةُ مِنْ أَعْنَابٍ.
Bu bahçenin üzüm bağlarından oluştuğu söylenmiştir.
وَالصَّرْمُ: قَطْعُ الثَّمَرَةِ وَجِذَاذُهَا.
Sarm (الصَّرْمُ); meyveyi koparmak ve hasat etmektir (cidâz).
وَمَعْنَى مُصْبِحِينَ دَاخِلِينَ فِي الصَّبَاحِ أَيْ فِي أَوَائِلِ الْفَجْرِ.
{ مُصْبِحِينَ } kelimesinin anlamı, sabaha girenler olarak yani fecrin ilk vaktinde demektir.
وَمَعْنَى لَا يَسْتَثْنُونَ: أَنَّهُمْ لَا يَسْتَثْنُونَ مِنَ الثَّمَرَةِ شَيْئًا لِلْمَسَاكِينِ، أَيْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّ جَمِيعَ الثَّمَرِ وَلَا يَتْرُكُونَ مِنْهُ شَيْئًا. وَهَذَا التَّعْمِيمُ مُسْتَفَادٌ مِمَّا فِي الصَّرْمِ مِنْ مَعْنَى الْخَزْنِ وَالْانْتِفَاعِ بِالثَّمَرَةِ وَإِلَّا فَإِنَّ الصَّرْمَ لَا يُنَافِي إِعْطَاءَ شَيْءٍ مِنَ الْمَجْذُوذِ لِمَنْ يُرِيدُونَ.
{ لَا يَسْتَثْنُونَ } ifadesinin anlamı: Meyveden yoksullara hiçbir pay ayırmıyorlardı; yani meyvenin tamamını toplayacaklarına ve ondan hiçbir şey bırakmayacaklarına yemin ettiler. Bu genelleme, sarm (الصَّرْم) kelimesinin depolama ve meyveden bizzat yararlanma anlamı içermesinden anlaşılmaktadır; aksi takdirde meyveyi devşirmek, toplanan mahsulden dilediklerine bir şeyler vermelerine engel değildir.
وَأُجْمِلُ ذَلِكَ اعْتِمَادًا عَلَى مَا هُوَ مَعْلُومٌ لِلسَّامِعِينَ مِنْ تَفْصِيلِ هَذِهِ الْقِصَّةِ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي إِيجَازِ حِكَايَةِ الْقَصَصِ بِالْاقْتِصَارِ عَلَى مَوْضِعِ الْعِبْرَةِ مِنْهَا.
Kur'an'ın kıssaları anlatırken sadece ibret alınacak kısımla yetinerek veciz kılma âdeti uyarınca, bu kıssanın ayrıntılarının muhataplarca bilinmesine dayanılarak mesele icmâlî (özet) bırakılmıştır.
وَقِيلَ مَعْنَاهُ: لَا يَسْتَثْنُونَ لِإِيمَانِهِمْ بِأَنْ يَقُولُوا إِنْ شَاءَ اللَّهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الْكَهْف: ٢٣- ٢٤] . وَوَجْهُ تَسْمِيَتِهِ اسْتِثْنَاءٌ أَنَّ أَصْلَ صِيغَتِهِ فِيهَا حَرْفُ الْاسْتِثْنَاءِ وَهُوَ (إِلَّا) ، فَإِذَا اقْتَصَرَ أَحَدٌ عَلَى «إِنْ شَاءَ اللَّهُ» دُونَ حَرْفِ الْاسْتِثْنَاءِ أُطْلِقَ عَلَى قَوْلِهِ ذَلِكَ اسْتِثْنَاءٌ لِأَنَّهُ عَلَى تَقْدِيرِ: إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ. عَلَى أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الشَّرْطُ يُؤَوَّلُ إِلَى مَعْنَى الْاسْتِثْنَاءِ أُطْلِقَ عَلَيْهِ اسْتِثْنَاءٌ نَظَرًا إِلَى الْمَعْنَى وَإِلَى مَادَةِ اشْتِقَاقِ الْاسْتِثْنَاءِ.
Bir diğer görüşe göre bunun anlamı: Yüce Allah'ın: { وَلا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Hiçbir şey hakkında: «Bunu yarın mutlaka yapacağım» deme; ancak «Allah dilerse [inşallah yapacağım]» de” [Kehf: 23-24] buyurduğu gibi, «inşallah» diyerek imanlarına dayalı bir istisna yapmıyorlardı. Buna istisna denilmesinin sebebi; asıl kalıbında istisna harfi olan «illâ»nın (إِلَّا) bulunmasıdır. Bir kimse istisna harfi kullanmaksızın sadece «inşallah» demekle yetindiğinde de bu sözüne istisna denilir; zira bu «illâ en yeşâallâh» (ancak Allah dilerse) takdirindedir. Kaldı ki şart edatı istisna manasına dönüştüğü için, hem mana hem de istisnanın türeyiş kökü dikkate alınarak buna istisna adı verilmiştir.
وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَكُونُ قَوْلُهُ: وَلا يَسْتَثْنُونَ مِنْ قَبِيلِ الْإِدْمَاجِ، أَيْ لِمَبْلَغِ غُرُورِهِمْ بِقُوَّةِ أَنْفُسِهِمْ صَارُوا إِذَا عَزَمُوا عَلَى فِعْلِ شَيْءٍ لَا يَتَوَقَّعُونَ لَهُ عَائِقًا، وَالْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَالتَّعْبِيرُ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ لْاسْتِحْضَارِ حَالَتِهِمُ الْعَجِيبَةِ مِنْ بُخْلِهِمْ عَلَى الْفُقَرَاءِ وَالْأَيْتَامِ.
Bu tefsire göre { وَلا يَسْتَثْنُونَ } cümlesi idmâc (cümle içi ince nükte) kabîlindendir; yani kendi güçlerine aşırı gurur duyduklarından bir şeyi yapmaya azmettiklerinde onun önünde hiçbir engel beklemiyorlardı. Cümle hâl konumundadır. Muzâri (şimdiki/geniş zaman) fiiliyle ifade edilmesi ise yoksullara ve yetimlere karşı gösterdikleri cimrilikten ibaret olan bu şaşırtıcı durumlarını zihinlerde canlandırmak içindir.
وَعَلَى الرِّوَايَاتِ كُلِّهَا يُعْلَمُ أَنَّ أَهْلَ هَذِهِ الْجَنَّةِ لَمْ يَكُونُوا كُفَّارًا، فَوَجْهُ الشَّبَهِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُشْرِكِينَ الْمَضْرُوبِ لَهُمْ هَذَا الْمَثَلُ هُوَ بَطَرُ النِّعْمَةِ وَالْاغْتِرَارِ بِالْقُوَّةِ.
Bütün rivayetlere göre bu bahçe ehlinin kâfir olmadığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla kendilerine bu mesel verilen müşrikler ile onlar arasındaki benzerlik yönü; nimete nankörlük etmek ve güce aldanmaktır.
وَقَوْلُهُ: فَطافَ عَلَيْها طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ، الطَّوَافُ: الْمَشِيُ حَوْلَ شَيْءٍ مِنْ كُلِّ جَوَانِبِهِ يُقَالُ: طَافَ بِالْكَعْبَةِ، وَأُرِيدُ بِهِ هُنَا تَمْثِيلَ حَالَةِ الْإِصَابَةِ لِشَيْءٍ كُلِّهِ بِحَالِ مَنْ يَطُوفُ بِمَكَانٍ، قَالَ تَعَالَى: إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ الْآيَة [الْأَعْرَاف: ٢٠١] .
Yüce Allah'ın { فَطافَ عَلَيْها طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ } “Fakat Rabbinden gelen bir kuşatıcı [felaket] orayı sarıverdi” buyruğunda geçen tavâf (الطَّوَافُ); bir şeyin etrafını her yönden dolaşmaktır. Nitekim «Kâbe'yi tavaf etti» (طَافَ بِالْكَعْبَةِ) denir. Burada ise bir şeyin tamamını kuşatıp saran felaket hali, bir yerin etrafında dönüp dolaşan kimsenin durumuna benzetilmiştir. Yüce Allah: { إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ } “Şeytandan bir vesvese / hayal kendilerine dokunduğunda...” [A‘râf: 201] buyurmuştur.
وَعُدِّيَ (طَافَ) بِحَرْفِ (عَلَى) لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى: تَسَلَّطَ أَوْ نَزَلَ.
{ طَافَ } fiili, musallat olma (تَسَلَّطَ) yahut inme (نَزَلَ) manasını tazammun ettiği için { عَلَى } harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır.
وَلَمْ يُعَيِّنْ جِنْسَ الطَّائِفِ لِظُهُورِ أَنَّهُ مِنْ جِنْسِ مَا يُصِيبُ الْجَنَّاتِ مِنَ الْهَلَاكِ، وَلَا يَتَعَلَّقُ غَرَضٌ بِتَعْيِينِ نَوْعِهِ لِأَنَّ الْعِبْرَةَ فِي الْحَاصِلِ بِهِ، فَإِسْنَادُ فِعْلِ (طَافَ) إِلَى طائِفٌ بِمَنْزِلَةِ إِسْنَادِ الْفِعْلِ الْمَبْنِيِّ لِلْمَجْهُولِ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَطِيفَ عَلَيْهَا وَهُمْ
Tâif'in (kuşatan şeyin) cinsi belirtilmemiştir; çünkü onun bahçelere isabet eden helak türlerinden biri olduğu açıktır ve türünün belirlenmesinde bir amaç bulunmamaktadır, zira asıl ibret onun meydana getirdiği neticededir. Dolayısıyla { طَافَ } fiilinin { طائِفٌ } kelimesine isnat edilmesi, meçhul fiile isnat edilmesi mesabesindedir; sanki «Onlar uykudayken orası sarılıp kuşatıldı» denilmiş gibidir.
نَائِمُونَ.
[Onlar] uykudaydılar.
وَعَنِ الْفَرَّاءِ: أَنَّ الطَّائِفَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِاللَّيْلِ، يَعْنِي وَمِنْهُ سُمِّيَ الْخَيَالُ الَّذِي يَرَاهُ النَّائِمُ فِي نَوْمِهِ طَيْفًا. قِيلَ هُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الطَّائِفَةِ وَهِيَ الْجُزْءُ مِنَ اللَّيْلِ، وَفِي هَذَا نَظَرٌ.
Ferrâ'dan nakledildiğine göre tâif (طَائِف) ancak geceleyin olur; yani uyuyanın rüyasında gördüğü hayale (طَيْف) tayf denilmesi de bu köktendir. Bunun, gecenin bir parçası anlamına gelen tâife (طَائِفَة) kelimesinden türediği de söylenmiştir; ancak bu görüş tartışmalıdır.
فَقَوْلُهُ: وَهُمْ نائِمُونَ تَقْيِيدٌ لِوَقْتِ الطَّائِفِ عَلَى التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ، وَهُوَ تَأْكِيدٌ لِمَعْنَى طائِفٌ عَلَى تَفْسِيرِ الْفَرَّاءِ، وَفَائِدَتُهُ تَصْوِيرُ الْحَالَةِ.
Buna göre { وَهُمْ نائِمُونَ } “onlar uykudayken” buyruğu; birinci tefsire göre tâifin vaktini kayıtlamakta, Ferrâ'nın tefsirine göre ise { طائِفٌ } kelimesinin anlamını tekit etmektedir. Bunun faydası durumu gözler önüne sermektir.
وَتَنْوِينُ طائِفٌ لِلتَّعْظِيمِ، أَيْ أَمْرٍ عَظِيمٍ وَقَدْ بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ فَهُوَ طَائِفُ سُوءٍ، قِيلَ: أَصَابَهَا عُنُقٌ مِنْ نَارٍ فَاحْتَرَقَتْ.
{ طائِفٌ } kelimesindeki tenvin tazim (büyüklük) içindir; yani korkunç büyük bir felaket demektir. Nitekim bunu { فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ } “böylece [bahçe] simsiyah kesildi” buyruğuyla açıklamıştır; bu sebeple o, kötü bir kuşatıcıdır. Bahçeye ateşten bir alevin isabet ettiği ve böylece yandığı söylenmiştir.
ومِنْ رَبِّكَ أَيْ جَائِيًا مِنْ قِبَلِ رَبِّكَ، فَ مِنْ لِلْابْتِدَاءِ يَعْنِي: أَنَّهُ عَذَابٌ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ عِقَابًا لَهُمْ عَلَى عَدَمِ شُكْرِ النِّعْمَةِ.
{ مِنْ رَبِّكَ } ifadesi, «Rabbinden gelen» demektir; buradaki { مِنْ } ibtidâiyye (başlangıç) bildirir. Yani bu, nimete şükretmemelerine ceza olarak kendilerine gönderilen bir azaptır.
وَعُجِّلَ الْعِقَابُ لَهُمْ قَبْلَ التَّلَبُّسِ بِمَنْعِ الصَّدَقَةِ لِأَنَّ عَزْمَهُمْ عَلَى الْمَنْعِ وَتَقَاسُمَهُمْ عَلَيْهِ حَقَّقَ أَنَّهُمْ مَانِعُونَ صَدَقَاتِهِمْ فَكَانُوا مَانِعِينَ. وَيُؤْخَذُ مِنَ الْآيَةِ مَوْعِظَةٌ لِلَّذِينِ لَا يُوَاسُونَ بِأَمْوَالِهِمْ.
Sadakayı fiilen engellemeye girişmelerinden önce cezaları peşin verilmiştir; çünkü engellemeye kesin olarak azmetmeleri ve bunun üzerine yeminleşmeleri sadakalarını fiilen engelleyeceklerini kesinleştirmiştir, dolayısıyla hükmen engelleyici olmuşlardır. Bu ayetten, mallarıyla yardımlaşmada bulunmayan kimseler için bir ibret ve nasihat çıkarılır.
وَإِذْ كَانَ عِقَابُ أَصْحَابِ هَذِهِ الْجَنَّةِ دُنْيَوِيًّا لَمْ يَكُنْ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ مَنَعُوا صَدَقَةً وَاجِبَةً.
Bu bahçe sahiplerinin cezası dünyevî olduğuna göre, ayette bahçe sahiplerinin farz olan bir zekâtı/sadakayı menettiklerine dair kesin bir delil bulunmamaktadır.
وَالصَّرِيمُ قِيلَ: هُوَ اللَّيْلُ، وَالصَّرِيمُ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّيْلِ وَمِنْ أَسْمَاءِ النَّهَارِ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَنْصَرِمُ عَنِ الْآخَرِ كَمَا سُمِّيَ كُلٌّ مِنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مَلْوًا فَيُقَالُ: الْمَلَوَانِ، وَعَلَى هَذَا فَفِي الْجَمْعِ بَيْنَ (أَصْبَحَتْ) وَ (الصَّرِيمِ) مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ.
Sarîm (الصَّرِيمُ) kelimesinin gece olduğu söylenmiştir. Sarîm, hem gecenin hem de gündüzün isimlerindendir; çünkü her biri diğerinden kopup kesilir (yensarimu). Nitekim gece ve gündüzün her birine melv (مَلْو) denilip ikisine birden «el-melevân» (الْمَلَوَانِ) denilmesi de böyledir. Buna göre { أَصْبَحَتْ } ile { الصَّرِيمِ } kelimelerinin bir arada zikredilmesinde tıbâk sanatı vardır.
وَقِيلَ الصَّرِيمُ: الرَّمَادُ الْأَسْوَدُ بِلُغَةِ جَذِيمَةَ أَوْ خُزَيْمَةَ.
Cezîme veya Huzeyme kabilesinin lügatinde sarîm (الصَّرِيمُ) kelimesinin kara kül anlamına geldiği de söylenmiştir.
وَقِيلَ الصَّرِيمُ: اسْمُ رَمْلَةٍ مَعْرُوفَةٍ بِالْيَمَنِ لَا تُنْبِتُ شَيْئًا.
Sarîm'in, Yemen'de üzerinde hiçbir şey bitmeyen meşhur bir kum tepesinin adı olduğu da söylenmiştir.
وَإِيثَارُ كَلِمَةِ الصَّرِيمِ هُنَا لِكَثْرَةِ مَعَانِيهَا وَصَلَاحِيَّةِ جَمِيعِ تِلْكَ الْمَعَانِي لِأَنْ تُرَادَ فِي الْآيَةِ.
Burada sarîm kelimesinin tercih edilmesi, anlamlarının çokluğu ve bu anlamların tamamının ayette kastedilmeye elverişli olması sebebiyledir.
وَبَيْنَ (يَصْرِمُنَّهَا) وَ (الصَّرِيمِ) الْجِنَاسُ.
{ يَصْرِمُنَّهَا } ile { الصَّرِيمِ } arasında cinas sanatı vardır.
وَفَاءُ فَتَنادَوْا لِلتَّفْرِيعِ عَلَى أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّها مُصْبِحِينَ، أَيْ فَلَمَّا أَصْبَحُوا تَنَادَوْا لِإِنْجَازِ مَا بَيَّتُوا عَلَيْهِ أَمْرَهُمْ.
{ فَتَنادَوْا } ifadesinin başındaki fâ (فَ), { أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّها مُصْبِحِينَ } ifadesine tefrî‘ (sonuç bağlama) bildirir; yani sabah olunca, geceleyin kararlaştırdıkları işi yerine getirmek üzere birbirlerine seslendiler.
وَالتَّنَادِي: أَنْ يُنَادِيَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَهُوَ مُشْعِرٌ بِالتَّحْرِيضِ عَلَى الْغُدُوِّ إِلَى جَنَّتِهِمْ مُبَكِّرِينَ.
Tenâdî (التَّنَادِي); birbirlerine seslenmeleridir ve bu ifade bahçelerine sabah erkenden çıkmaya birbirlerini teşvik ettiklerini hissettirir.
وَالْغُدُوُّ: الْخُرُوجُ وَمُغَادَرَةُ الْمَكَانِ فِي غَدْوَةِ النَّهَارِ، أَيْ أَوله.
Gudüvv (الْغُدُوُّ); günün ilk vaktinde yani sabahleyin çıkmak ve bulunulan yeri terk etmektir.
وَلَيْسَ قَوْله: إِنْ كُنْتُمْ صارِمِينَ بِشَرْطِ تَعْلِيقٍ وَلَكِنَّهُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْاسْتِبْطَاءِ فَكَأَنَّهُمْ لِإِبْطَاءِ بَعْضِهِمْ فِي الْغُدُوِّ قَدْ عَدَلَ عَنِ الْجَذَاذِ ذَلِكَ الْيَوْمَ. وَمِنْهُ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ لِلْحَجَّاجِ عِنْدَ زَوَالِ عَرَفَةَ يُحَرِّضُهُ عَلَى التَّهْجِيرِ بِالرَّوَاحِ إِلَى الْمَوْقِفِ الرَّوَاحَ إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ السُّنَّةَ. وَنَظِيرُ ذَلِكَ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ.
{ إِنْ كُنْتُمْ صارِمِينَ } “Eğer devşirecekseniz” buyruğu şarta bağlama anlamında olmayıp gecikmeyi yadırgama (istibtâ) makamında kullanılmıştır. Sanki bazılarının sabah çıkmakta gecikmesi sebebiyle o gün mahsulü toplamaktan vazgeçmiş gibi algılanmışlardır. Nitekim Arafat'ta zeval vaktinde Abdullah b. Ömer'in, vakfe yerine gitmek için öğle sıcağında erkenden hareket etmeye teşvik sadedinde Haccâc'a: «Eğer sünnete uymak istiyorsan haydi yola koyul!» demesi de bu kabildendir. Kelamda bunun benzerleri pek çoktur.
وعَلى مِنْ قَوْلِهِ: عَلى حَرْثِكُمْ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي تَمَكُّنِ الْوُصُولِ إِلَيْهِ كَأَنَّهُ قِيلَ:
{ عَلى حَرْثِكُمْ } buyruğundaki { عَلى } edatı, oraya tam olarak ulaşıp yerleşmeyi ifade etmek için kullanılmıştır; sanki şöyle denilmiştir:
اُغْدُوا تَكُونُوا عَلَى حَرْثِكُمْ، أَيْ مُسْتَقِرِّينَ عَلَيْهِ.
«Ekininizin başına varıp üzerinde karar kılın.»
وَيَجُوزُ أَنْ يُضَمَّنَ فِعْلُ الْغُدُوِّ مَعْنَى الْإِقْبَالِ كَمَا يُقَالُ: يُغْدَى عَلَيْهِ بِالْجَفْنَةِ وَيُرَاحُ. قَالَ الطِّيبِيُّ: «وَمِثْلُهُ قِيلَ فِي حَقِّ الْمُطَّلِبِ تَغْدُو دِرَّتُهُ (الَّتِي يَضْرِبُ بِهَا) عَلَى السُّفَهَاءِ، وَجَفْنَتُهُ عَلَى الْحُلَمَاءِ» .
Gudüvv (sabah gitme) fiiline yönelme/üzerine varma anlamının tazammun ettirilmesi de caizdir; nitekim «Çanakla sabah akşam onun üzerine varılır» denir. Tîbî şöyle demiştir: «Muttalib hakkında söylenen şu söz de böyledir: ‘Onun sopası (vurduğu kırbacı) beyinsizlerin üzerine, yemek çanağı ise ağırbaşlı cömertlerin üzerine sabahleyin varır.’»
وَالْحَرْثُ: شَقُّ الْأَرْضِ بِحَدِيدَةٍ وَنَحْوِهَا لِيُوضِعَ فِيهَا الزَّرِيعَةَ أَوِ الشَّجَرَ وَلِيُزَالَ مِنْهَا الْعُشْبُ.
Hars (الْحَرْثُ); tohum veya ağaç dikmek ve üzerindeki yabani otları temizlemek maksadıyla toprağı demir veya benzeri bir aletle yarmak/sürmektir.
وَيُطْلَقُ الْحَرْثُ عَلَى الْجَنَّةِ لِأَنَّهُمْ يَتَعَاهَدُونَهَا بِالْحَرْثِ لِإِصْلَاحِ شَجَرهَا، وَهُوَ المارد هُنَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَرْثٌ حِجْرٌ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٣٨] ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَالْأَنْعامِ وَالْحَرْثِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٤] .
Hars (الْحَرْثُ) kelimesi, ağaçlarını ıslah etmek için sürülüp bakımı yapıldığından dolayı bahçe için de kullanılır; nitekim En'âm sûresindeki { وَحَرْثٌ حِجْرٌ } “ve yasaklanmış ekin” [138] ve Âl-i İmrân sûresindeki { وَالْأَنْعامِ وَالْحَرْثِ } “...ve ekinler” [14] ayetinde geçtiği üzere burada da kastedilen budur.
وَالتَّخَافُتُ: تَفَاعُلُ مِنْ خَفَتَ إِذَا أَسَّرَ الْكَلَامَ.
Tehâfüt (التَّخَافُتُ); sözü fısıltıyla gizli söylemek anlamındaki hafete (خَفَتَ) fiilinden türemiş tefâ‘ul (تَفَاعُل) vezninde bir kelimedir.
وأَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ تَفْسِيرٌ لِفِعْلِ يَتَخافَتُونَ وأَنْ تَفْسِيرِيَّةٌ لِأَن التخافت فِيهِ مَعْنَى الْقَوْلِ دُونَ حُرُوفِهِ.
{ أَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ } “Bugün hiçbir yoksul sakın oraya yanınıza girmesin!” ifadesi, { يَتَخافَتُونَ } “fısıldaşıyorlardı” fiilinin tefsiridir. Buradaki { أَنْ }, tefsîriyye edatıdır; çünkü fısıldaşma (tehâfüt) eyleminde sözün lafızları değil manası bulunmaktadır.
وَتَأْكِيدُ فِعْلِ النَّهْيِ بِنُونِ التَّوْكِيدِ لِزِيَادَةِ تَحْقِيقِ مَا تَقَاسَمُوا عَلَيْهِ.
Nehiy (yasaklama) fiilinin tekit nûnu ile pekiştirilmesi, üzerine yemin ettikleri kararı daha da kesinleştirmek içindir.
وَأُسْنِدَ إِلَى مِسْكِينٌ فَعْلُ النَّهْيِ عَنِ الدُّخُولِ وَالْمُرَادُ نَهْيُ بَعْضِهِمْ بَعْضًا عَنْ دُخُولِ الْمِسْكِينِ إِلَى جَنَّتِهِمْ، أَيْ لَا يَتْرُكُ أَحَدٌ مِسْكِينًا يَدْخُلُهَا. وَهَذَا مِنْ قَبِيلِ الْكِنَايَةِ وَهُوَ كَثِيرٌ فِي
Girme yasağını bildiren nehiy fiili { مِسْكِينٌ } “yoksul” kelimesine isnat edilmiştir; fakat asıl maksat, birbirlerine yoksulun bahçelerine girmesine engel olmayı emretmeleridir, yani «Hiçbiriniz bir yoksulun oraya girmesine izin vermesin» demektir. Bu, kinaye kabilindendir ve...
اسْتِعْمَالِ النَّهْيِ كَقَوْلِهِمْ: لَا أَعْرِفَنَّكَ تَفْعَلُ كَذَا.
...nehiy kalıbının kullanımında pek yaygındır; nitekim «Sakın seni şöyle yaparken görmeyeyim!» sözleri de böyledir.