وَالْمُثْقَلُ: الَّذِي حُمِلَ عَلَيْهِ شَيْءٌ ثَقِيلٌ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الْإِشْفَاقِ.
Müskal (مُثْقَل), üzerine ağır bir yük yüklenmiş kimsedir; bu kelime burada çekinme ve endişe duyma anlamında mecazdır.
وَالْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ وَالتَّسَبُّبِ، أَيْ فَيَتَسَبَّبُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّكَ شَقَقْتَ عَلَيْهِمْ فَيَكُونُ ذَلِكَ اعْتِذَارًا مِنْهُمْ عَنْ عَدَمِ قَبُولِ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ.
Fâ harfi tefrî' ve sebebiyet içindir; yani 'bunun sonucunda onlara ağır bir yük yüklemiş olursun da bu da kendilerini davet ettiğin şeyi kabul etmemelerine bir mazeret teşkil eder' demektir.
ومِنْ مَغْرَمٍ مُتَعَلِّقٌ بِ مُثْقَلُونَ، ومِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ، وَهُوَ ابْتِدَاءٌ مَجَازِيٌّ بِمَعْنَى التَّعْلِيلِ، وَتَقْدِيمُ الْمَعْمُولِ عَلَى عَامِلِهِ لِلْاهْتِمَامِ بِمُوجِبِ الْمَشَقَّةِ قَبْلَ ذِكْرِهَا مَعَ الرِّعَايَةِ على الفاصلة.
{ مِنْ مَغْرَمٍ } ifadesi { مُثْقَلُونَ } kelimesine müteallıktır. { مِنْ } edatı ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir); bu ise ta'lîl (gerekçe) anlamında mecazi bir başlangıçtır. Me'mûlün âmilinden önce getirilmesi ise, fâsılaya riayetle birlikte, meşakkatin kendisinden önce meşakkate sebep olan şeye dikkat çekmek içindir.
[سُورَة الْقَلَم (٦٨) : آيَة ٤٧]
[Kalem Suresi (68), Ayet 47]
أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ (٤٧)
{ أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ } “Yoksa gayb onların yanında da onlar mı yazıyorlar?” (47)
إِضْرَابٌ آخَرُ انْتَقَلَ بِهِ مِنْ مَدَارِجِ إِبْطَالِ مَعَاذِيرَ مَفْرُوضَةٍ لَهُمْ أَن يَتَمَسَّكُوا بِبَعْضِهَا تَعِلَّةً لِإِعْرَاضِهِمْ عَنْ قَبُولِ دَعْوَةِ الْقُرْآنِ، قَطْعًا لِمَا عَسَى أَنْ يَنْتَحِلُوهُ مِنَ الْمَعَاذِيرِ عَلَى طَرِيقَةِ الْاسْتِقْرَاءِ وَمَنْعِ الْخُلُوِّ.
Tümevarım ve imkânsız ihtimalleri dışlama (men'-i hulüvv) yöntemiyle, Kur'an davetini kabulden yüz çevirmelerine gerekçe olarak sarılabilecekleri varsayılan mazeretlerin bertaraf edilmesi aşamalarından, uydurabilecekleri muhtemel mazeretlerin önünü kesmek amacıyla yapılmış başka bir geçiş idrâbıdır.
وَقَدْ جَاءَتِ الْإِبْطَالَاتُ السَّالِفَةُ مُتَعَلِّقَةً بِمَا يُفْرَضُ لَهُمْ مِنَ الْمَعَاذِيرِ الَّتِي هِيَ مِنْ قَبِيلِ مُسْتَنَدَاتٍ مِنَ الْمُشَاهَدَاتِ، وَانْتُقِلَ الْآنَ إِلَى إِبْطَالٍ مِنْ نَوْعٍ آخَرَ، وَهُوَ إِبْطَالُ حُجَّةٍ مَفْرُوضَةٍ يَسْتَنِدُونَ فِيهَا إِلَى عِلْمِ شَيْءٍ مِنَ الْمَعْلُومَاتِ الْمُغَيَّبَاتِ عَنِ النَّاسِ. وَهِيَ مِمَّا اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِعِلْمِهِ وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْغَيْبِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣] . وَقَدِ اسْتَقَرَّ عِنْدَ النَّاسِ كُلِّهِمْ أَنَّ أُمُورَ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ أَوْ مَنْ
Önceki çürütmeler, gözle görülen dayanaklar kabilinden kendileri için varsayılan mazeretlerle ilgili olarak gelmişti; şimdi ise başka türden bir çürütmeye geçilmiştir ki o da insanların bilgisinden gizli kalan bilinmeyenlere dair bir bilgiye dayandırdıkları varsayılan bir delilin çürütülmesidir. Bu da Bakara Suresi'ndeki { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } “Onlar gayba iman ederler...” [el-Bakara: 3] ayetinde geçtiği üzere Allah'ın bilgisini sadece kendisine tahsis ettiği ve gayb olarak ifade edilen şeydir. Nitekim gayb işlerini ancak Allah'ın veya
أَطْلَعَ مِنْ عِبَادِهِ عَلَى بَعْضِهَا.
kullarından bir kısmına bildirdiği kimselerin bilebileceği bütün insanların zihninde yerleşmiş bir hakikattir.
وَالْكَلَامُ هُنَا عَلَى حَذْفٍ مُضَافٍ، أَيْ أَعِنْدَهُمْ عِلْمُ الْغَيْبِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى فِي سُورَةِ النَّجْمِ [٣٥] .
Buradaki söz muzafın hazfi üzeredir; yani tıpkı Necm Suresi'ndeki { أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى } “Gaybın bilgisi onun yanında da o mu görüyor?” [en-Necm: 35] buyruğunda olduğu gibi 'Yoksa gaybın bilgisi onların yanında mıdır?' demektir.
فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ أَنَّهُ حَصَلَ فِي عِلْمِهِمْ وَمُكْنَتِهِمْ، أَيْ بِاطِّلَاعِ جَمِيعِهِمْ عَلَيْهِ أَوْ بِإِبْلَاغِ كُبَرَائِهِمْ إِلَيْهِمْ وَتَلَقِّيهِمْ ذَلِكَ مِنْهُمْ.
{ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ } buyruğundan maksat; hepsinin ona vakıf olması veya ileri gelenlerinin kendilerine bildirmesi ve bunu onlardan almaları yoluyla gaybın onların bilgisinde ve kudretinde bulunmuş olmasıdır.
وَتَقْدِيمُ عِنْدَهُمُ عَلَى الْمُبْتَدَإِ وَهُوَ مَعْرِفَةٌ لِإِفَادَةِ الْاخْتِصَاصِ، أَيْ صَارَ عِلْمُ الْغَيْبِ عِنْدَهُمْ لَا عِنْدَ اللَّهِ.
{ عِنْدَهُمُ } ifadesinin marife olan mübtedanın önüne geçirilmesi tahsis ifade etmek içindir; yani 'Gaybın ilmi Allah katında değil de onların yanında mı oldu?' demektir.
وَمَعْنَى يَكْتُبُونَ: يَفْرِضُونَ وَيُعَيِّنُونَ كَقَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى [الْبَقَرَة: ١٧٨]
{ يَكْتُبُونَ } kelimesinin anlamı; { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” [el-Bakara: 178]
وَقَوْلُهُ: كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ [النِّسَاء: ٢٤] ، أَيْ فَهُمْ يَفْرِضُونَ لِأَنْفُسِهِمْ أَنَّ السَّعَادَةَ فِي النُّفُورِ مِنْ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ وَيَفْرِضُونَ ذَلِكَ عَلَى الدَّهْمَاءِ مِنْ أَتْبَاعِهِمْ.
ve { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “[Bunlar] Allah'ın üzerinize yazdığı bir hükümdür” [en-Nisâ: 24] ayetlerinde olduğu gibi farz kılarlar ve tayin ederler demektir; yani onlar mutluluğun İslam davetinden kaçmakta olduğunu kendilerine farz kılmakta ve bunu peşlerindeki avam tabakasına da dayatmaktadırlar.
وَمَجِيءُ جُمْلَةِ فَهُمْ يَكْتُبُونَ مُتَفَرِّعَةٌ عَنْ جُمْلَةِ أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ مَا فِي الْغَيْبِ مَفْرُوضٌ كَوْنِهِ شَاهِدًا عَلَى حُكْمِهِمْ لِأَنْفُسِهِمُ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ [الْقَلَم: ٣٦] كَمَا عَلمته آنِفا.
{ فَهُمْ يَكْتُبُونَ } cümlesinin { أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ } cümlesine terettüp ederek gelmesi, az önce öğrendiğin üzere, gaybdaki şeylerin { مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?” [el-Kalem: 36] buyruğunda işaret edilen kendileri lehine verdikleri hükme şahit olduğunun varsayılması esasına dayanır.
[٤٨- ٥٠]
[48-50]
[سُورَة الْقَلَم (٦٨) : الْآيَات ٤٨ إِلَى ٥٠]
[Kalem Suresi (68), Ayet 48-50]
فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ (٤٨) لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ (٤٩) فَاجْتَباهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٥٠)
{ فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ (٤٨) لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ (٤٩) فَاجْتَباهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٥٠) } “Sen Rabbinin hükmünü sabırla bekle; balık sahibi (Yûnus) gibi olma! Hani o, kederden boğulurcasına yalvarmıştı. Eğer Rabbinden ona bir nimet yetişmeseydi, kınanmış bir halde ıssız bir yere atılacaktı. Fakat Rabbi onu seçti ve salihlerden kıldı.” (48-50)
تَفْرِيعٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ إِبْطَالِ مَزَاعِمِ الْمُشْرِكِينَ وَمَطَاعِنِهِمْ فِي الْقُرْآنِ وَالرَّسُولِ ﷺ، وَمَا تَبِعَهُ مِنْ تَكَفُّلِ اللَّهِ لِرَسُولِهِ ﷺ بِعَاقِبَةِ النَّصْرِ، وَذَلِكَ أَنَّ شِدَّتَهُ عَلَى نَفْسِ النَّبِيءِ ﷺ، مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تُدْخِلَ عَلَيْهِ يَأْسًا مِنْ حُصُولِ رَغْبَتِهِ وَنَجَاحِ سَعْيِهِ، فَفَرَّعَ عَلَيْهِ تَثْبِيتَهُ وَحَثَّهُ عَلَى الْمُصَابَرَةِ وَاسْتِمْرَارَهُ عَلَى الْهَدْيِ، وَتَعْرِيفَهُ بِأَنَّ ذَلِكَ التَّثْبِيتَ يَرْفَعُ دَرَجَتَهُ فِي مَقَامِ الرِّسَالَةِ لِيَكُونَ مِنْ أُولِي الْعَزْمِ، فَذَكَّرَهُ بِمَثَلِ يُونُسَ ﵇ إِذِ اسْتَعْجَلَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ، فَأَدَّبَهُ اللَّهُ ثُمَّ اجْتَبَاهُ وَتَابَ عَلَيْهِ وَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ تَذْكِيرًا مُرَادًا بِهِ التَّحْذِيرُ.
Müşriklerin iddialarının, Kur'an ve Resulullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkındaki ithamlarının çürütülmesine ve ardından Allah'ın, Resulü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) zafer akıbetini üstlenmesine dayanan bir sonuçtur. Zira müşriklerin bu tutumunun Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) nefsine ağır gelmesi, onda arzusunun gerçekleşmesi ve gayretinin başarıya ulaşması hususunda bir ümitsizlik doğurabilirdi. Bu sebeple söz; onun kalbini pekiştirmeye, sabretmeye teşvik etmeye, doğru yolda devam etmesini sağlamaya ve bu sebatın kendisini ulu'l-azm peygamberlerden kılması için peygamberlik makamındaki derecesini yükselteceğini bildirmeye bağlanmıştır. Böylece sakındırma kastıyla yapılan bir hatırlatma olarak, Rabbinin emri konusunda acele ettiğinde Allah'ın kendisini terbiye ettiği, sonra da onu seçip tövbesini kabul ettiği ve salihlerden kıldığı Yûnus'un (aleyhisselâm) misalini ona hatırlatmıştır.
وَالْمُرَادُ بِحُكْمِ الرَّبِّ هُنَا أَمَرُهُ وَهُوَ مَا حَمَّلَهُ إِيَّاهُ مِنَ الْإِرْسَالِ وَالْاضْطِلَاعِ بِأَعْبَاءِ الدَّعْوَةِ. وَهَذَا الْحُكْمُ هُوَ الْمُسْتَقْرَأُ مِنْ آيَاتِ الْأَمْرِ بِالدَّعْوَةِ الَّتِي أَوَّلِهَا يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِرْ إِلَى قَوْلِهِ: وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ [المدثر: ١- ٧] فَهَذَا هُوَ الصَّبْرُ الْمَأْمُورُ بِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَيْضًا. وَلَا جَرَمَ أَنَّ الصَّبْرَ لِذَلِكَ يَسْتَدْعِي انْتِظَارَ الْوَعْدِ بِالنَّصْرِ وَعَدَمَ الضَّجَرِ مِنْ تَأَخُّرِهِ إِلَى
Burada Rabbin hükmünden maksat, O'nun emri olup peygamberlik ve davet yükünü üstlenmesi hususunda ona yüklediği sorumluluktur. Bu hüküm, ilki { يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِرْ } “Ey örtüsüne bürünen! Kalk ve uyar...” ayetinden { وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ } “Rabbin için sabret” [el-Müddessir: 1-7] ayetine kadar olan davet emri ayetlerinden çıkarılan hükümdür. Dolayısıyla bu ayette emredilen sabır da işte budur. Şüphe yok ki buna sabretmek, zafer vaadini beklemeyi ve zaferin Allah'ın ilmindeki
أَمَدِهِ الْمُقَدَّرِ فِي عِلْمِ اللَّهِ.
takdir edilmiş vaktine kadar gecikmesinden ötürü sabırsızlık göstermemeyi gerektirir.
وَصَاحِبُ الْحُوتِ: هُوَ يُونُسُ بْنُ مَتَّى، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ إِلَى قَوْلِهِ: وَيُونُسَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٨٤- ٨٦] .
Sâhibu'l-Hût (balık sahibi), Yûnus b. Mettâ'dır; En'âm Suresi'ndeki { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ } “Biz ona İshak'ı bağışladık...” ayetinden { وَيُونُسَ } “ve Yûnus'u da...” [el-En'âm: 84-86] ifadesine kadar olan kısımda zikri geçmişti.
وَالصَّاحِبُ: الَّذِي يَصْحَبُ غَيْرَهُ، أَيْ يَكُونُ مَعَهُ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ أَوْ فِي
Sâhip; başkasıyla beraber olan, yani bazı durumlarda veya durumların çoğunda
مُعْظَمِهَا، وَإِطْلَاقُهُ عَلَى يُونُسَ لِأَنَّ الْحُوتَ الْتَقَمَهُ ثُمَّ قَذَفَهُ فَصَارَ (صَاحِبُ الْحُوتِ) لَقَبًا لَهُ لِأَنَّ تِلْكَ الْحَالَةَ مَعِيَّةٌ قَوِيَّةٌ.
onunla birlikte bulunan kimsedir. Bu ifadenin Yûnus için kullanılması, balığın onu yutması ve sonra dışarı fırlatması sebebiyledir; bu sebeple 'Sâhibu'l-Hût' onun lakabı olmuştur, zira o hal son derece kuvvetli bir beraberliktir.
وَقَدْ كَانَتْ مُؤَاخَذَةُ يُونُسَ ﵇ عَلَى ضَجَرِهِ مِنْ تَكْذِيبِ قَوْمِهِ وَهُمْ أَهْلُ نِينَوَى كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الصافات.
Yûnus'un (aleyhisselâm) muaheze edilmesi (kınanması), Sâffât Suresi'nde geçtiği üzere, kavmi olan Ninova halkının kendisini yalanlamasından ötürü sabırsızlık göstermesi sebebiyle olmuştur.
وإِذْ طرف زَمَانٍ وَهُوَ وَجُمْلَتُهُ مُتَعَلِّقٌ بِاسْتِقْرَارٍ مَنْصُوبٍ عَلَى الْحَالِ أَيْ فِي حَالَةِ وَقْتِ نِدَائِهِ رَبَّهُ، فَإِنَّهُ مَا نَادَى رَبَّهُ إِلَّا لِإِنْقَاذِهِ مِنْ كَرْبِهِ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ بِسَبَبِ مُغَاضَبَتِهِ وَضَجَرِهِ مِنْ قَوْمِهِ، أَيْ لَا يَكُنْ مِنْكَ مَا يُلْجِئُكَ إِلَى مِثْلِ نِدَائِهِ.
{ إِذْ } zaman zarfıdır; o ve cümlesi, hal olarak nasbedilmiş müstekar bir anlama müteallıktır; yani 'Rabbine nida ettiği andaki halinde' demektir. Zira o, Rabbine ancak kavmine öfkelenmesi ve sabırsızlık göstermesi yüzünden içine düştüğü sıkıntıdan kendisini kurtarması için nida etmiştir; yani 'senin durumun, seni onun nidâsına benzer bir duruma mecbur bırakacak şekilde olmasın' demektir.
وَالْمَكْظُومُ: الْمَحْبُوسُ الْمَسْدُودُ عَلَيْهِ يُقَالُ: كَظَمَ الْبَابَ أَغْلَقَهُ وَكَظَمَ النَّهْرَ إِذَا سَدَّهُ، وَالْمَعْنَى: نَادَى فِي حَالِ حَبْسِهِ فِي بَطْنِ الْحُوتِ.
Mekzûm (مَكْظُوم), hapsedilmiş ve üzeri kapatılmış kimsedir. Nitekim kapıyı kapattığında كَظَمَ الْبَابَ, nehri tıkadığında da كَظَمَ النَّهْرَ denilir. Anlamı ise: Balığın karnında hapis bulunduğu halde nida etti demektir.
وَجِيءَ بِهَذِهِ الْحَالِ جُمْلَةً اسْمِيَّةً لِدَلَالَتِهَا عَلَى الثَّبَاتِ، أَيْ هُوَ فِي حَبْسٍ لَا يُرْجَى لِمِثْلِهِ سَرَاحٌ، وَهَذَا تَمْهِيدٌ لِلْامْتِنَانِ عَلَيْهِ بِالنَّجَاةِ مِنْ مِثْلِ ذَلِكَ الْحَبْسِ.
Bu hal cümlesinin isim cümlesi olarak getirilmesi sebat ve süreklilik bildirmesi içindir; yani o, benzerinden kurtuluş umulmayan bir hapis içindeydi; bu da böylesi bir hapisten kurtulmuş olması sebebiyle ona yapılan nimeti beyan etmeye bir hazırlıktır.
وَقَوْلُهُ: لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ إِلَخِ اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ مَضْمُونِ النَّهْيِ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى إِلَخْ لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُ التَّحْذِيرَ مِنَ الْوُقُوعِ فِي كَرْبٍ مِنْ قَبِيلِ كَرْبِ يُونُسَ ثُمَّ لَا يَدْرِي كَيْفَ يَكُونُ انْفِرَاجُهُ.
{ لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ } “Eğer Rabbinden ona bir nimet yetişmeseydi, ıssız bir yere atılacaktı...” buyruğu, { وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى } “balık sahibi gibi olma! Hani o nida etmişti...” nehyinin içeriğinden kaynaklanan bir istînâf-ı beyânîdir (açıklayıcı başlangıçtır); zira bu nehiy, Yûnus'un sıkıntısı türünden bir sıkıntıya düşmekten ve ardından bu sıkıntının nasıl çözüleceğini bilememekten sakındırmayı içermektedir.
وأَنْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُخَفَّفَةً مِنْ (أَنَّ) ، وَاسْمُهَا ضَمِيرُ شَأْنٍ مَحْذُوفٌ، وَجُمْلَةُ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ خَبَرُهَا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً، أَيْ لَوْلَا تَدَارَكَ رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ.
{ أَنْ } edatının şeddeli 'enne'den (أَنَّ) hafifletilmiş olması mümkündür; ismi mahzuf şe'n zamiridir, { تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ } cümlesi ise onun haberidir. Masdariyye olması da caizdir; bu durumda takdiri 'Rabbinden bir rahmetin yetişmesi olmasaydı' şeklindedir.
وَالتَّدَارُكُ: تَفَاعُلُ مِنَ الدَّرَكِ بِالتَّحْرِيكِ وَهُوَ الْلَّحَاقُ، أَيْ أَنْ يَلْحَقَ بَعْضُ السَّائِرِينَ بَعْضًا وَهُوَ يَقْتَضِي تَسَابُقَهُمْ وَهُوَ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي مُبَالَغَةِ إِدْرَاكِ نِعْمَةِ اللَّهِ إِيَّاهُ.
Tedârük (تَدَارُك), yetişmek ve kavuşmak anlamına gelen harekeli derek (دَرَك) kelimesinden türemiş tefâ'ul veznindedir; yani yürüyenlerin bazısının bazısına yetişmesidir ki bu da aralarındaki yarışmayı gerektirir. Burada ise Allah'ın nimetinin ona yetişmesindeki mübalağayı ifade etmek için kullanılmıştır.
وَالنَّبْذُ: الطَّرْحُ وَالتَّرْكُ. وَالْعَرَاءُ مَمْدُودًا: الْفَضَاءُ مِنَ الْأَرْضِ الَّذِي لَا نَبَاتَ فِيهِ وَلَا بِنَاءَ.
Nebz (نَبْذ), fırlatıp atmak ve bırakmaktır. Med ile el-'Arâ (الْعَرَاءُ) ise üzerinde bitki ve yapı bulunmayan açık arazidir.
وَالْمَعْنَى: لَنَبَذَهُ الْحُوتُ أَوِ الْبَحْرُ بِالْفَضَاءِ الْخَالِي لِأَنَّ الْحُوتَ الَّذِي ابْتَلَعَهُ مِنَ النَّوْعِ
Anlamı şudur: Balık veya deniz onu bomboş bir araziye atacaktı; zira onu yutan balık türü,
الَّذِي يُرْضِعُ فِرَاخَهُ فَهُوَ يَقْتَرِبُ مِنَ السَّوَاحِلِ الْخَالِيَةِ الْمُتَرَامِيَةِ الْأَطْرَافِ خَوْفًا عَلَى نَفْسِهِ وَفِرَاخِهِ.
yavrularını emziren türdendir; bu sebeple kendisi ve yavruları adına duyduğu korkudan ötürü ıssız ve uçsuz bucaksız sahillere yaklaşır.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ أَنْعَمَ عَلَيْهِ بِأَنْ أَنْبَتَ عَلَيْهِ شَجَرَةَ الْيَقْطِينِ كَمَا فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ.
Anlamı şudur: Sâffât Suresi'nde bildirildiği üzere Allah, üzerine kabak cinsinden bir ağaç bitirerek ona lütufta bulunmuştur.
وَأُدْمِجَ فِي ذَلِكَ فَضْلُ التَّوْبَةِ وَالضَّرَاعَةِ إِلَى اللَّهِ، وَأَنَّهُ لَوْلَا تَوْبَتُهُ وَضَرَاعَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَإِنْعَامُ اللَّهِ عَلَيْهِ نِعْمَةً بَعْدَ نِعْمَةٍ لَقَذَفَهُ الْحُوتُ مِنْ بَطْنِهِ مَيِّتًا فَأَخْرَجَهُ الْمَوْجُ إِلَى الشَّاطِئِ فَلَكَانَ مُثْلَةً لِلنَّاظِرِينَ أَوْ حَيًّا مَنْبُوذًا بِالْعَرَاءِ لَا يَجِدُ إِسْعَافًا، أَوْ لَنَجَا بَعْدَ لَأْيٍّ وَاللَّهُ غَاضِبٌ عَلَيْهِ فَهُوَ مَذْمُومٌ عِنْدَ اللَّهِ مَسْخُوطٌ عَلَيْهِ. وَهِيَ نِعَمٌ كَثِيرَةٌ عَلَيْهِ إِذْ أَنْقَذَهُ مِنْ هَذِهِ الْوَرَطَاتِ كُلِّهَا إِنْقَاذًا خَارِقًا لِلْعَادَةِ.
Bunun içerisine tövbenin ve Allah'a yalvarıp yakarmanın fazileti dâhil edilmiştir; nitekim onun tövbesi, Allah'a yakarışı ve Allah'ın ona nimet üstüne nimet lütfetmesi olmasaydı, balık onu karnından ölü olarak atacak ve dalgalar sahile fırlatacaktı da bakanlara ibretlik bir ceset olacaktı; yahut çıplak arazide hiçbir yardım bulamayan diri bir şekilde terk edilmiş kalacaktı; yahut da büyük bir meşakkatten sonra kurtulmuş olsa bile Allah ona gazap etmiş, dolayısıyla Allah katında kınanmış ve gazaba uğramış biri olacaktı. Onu bütün bu tehlikelerden olağanüstü bir kurtarışla kurtarmış olması, onun üzerinde sayısız nimetlerdir.
وَهَذَا الْمَعْنَى طُوِيَ طَيًّا بَدِيعًا وَأُشِيرَ إِلَيْهِ إِشَارَةً بَلِيغَةً بِجُمْلَةِ لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ.
Bu anlam harika bir şekilde veciz kılınmış (dürülmüş) ve { لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ } “Eğer Rabbinden ona bir nimet yetişmeseydi, kınanmış bir halde ıssız bir yere atılacaktı” cümlesiyle buna beliğ bir işaret yapılmıştır.
وَطَرِيقَةُ الْمُفَسِّرِينَ فِي نَشْرِ هَذَا الْمَطْوِيِّ أَنَّ جُمْلَةَ وَهُوَ مَذْمُومٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَأَنَّ تِلْكَ الْحَالَ قَيْدٌ فِي جَوَابِ لَوْلا، فَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: لَوْلَا أَنْ تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ نَبْذًا ذَمِيمًا، أَيْ وَلَكِنَّ يُونُسَ نُبِذَ بِالْعَرَاءِ غَيْرَ مَذْمُومٍ.
Müfessirlerin bu veciz ifadeyi açıklama yöntemi şöyledir: { وَهُوَ مَذْمُومٌ } cümlesi hal konumundadır ve bu hal, 'levlâ'nın (لَوْلا) cevabında bir kayıttır. Dolayısıyla ifadenin takdiri şöyledir: 'Eğer Rabbinden ona bir nimet yetişmeseydi, kınanmış bir fırlatılışla ıssız yere atılacaktı; yani ancak Yûnus ıssız yere kınanmamış olarak atılmıştır.'
وَالَّذِي حَمَلَهُمْ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ أَنَّ نَبْذَهُ بِالْعَرَاءِ وَاقِعٌ فَلَا يَسْتَقِيمُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا لِلشَّرْطِ لِأَنَّ لَوْلا تَقْتَضِي امْتِنَاعًا لِوُجُودٍ، فَلَا يَكُونُ جَوَابُهَا وَاقِعًا فَتَعَيَّنَ اعْتِبَارُ تَقْيِيدِ الْجَوَابِ بِجُمْلَةِ الْحَالِ، أَيِ انْتَفَى ذَمُّهُ عِنْدَ نَبْذِهِ بِالْعَرَاءِ.
Onları bu yoruma sevk eden husus; onun ıssız yere atılmasının vuku bulmuş olmasıdır. Dolayısıyla bunun şartın cevabı olması doğru olmaz; çünkü 'levlâ' (لَوْلا), bir şeyin varlığı sebebiyle başka bir şeyin yokluğunu (imtinâan livucûd) gerektirir. Bu durumda onun cevabı gerçekleşmiş olamaz. Böylece cevabın hal cümlesiyle sınırlandırıldığını kabul etmek zorunlu hale gelmiştir; yani ıssız yere atıldığında onun kınanmışlığı ortadan kalkmıştır.
وَيَلُوحُ لِي فِي تَفْصِيلِ النَّظَمِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ جَوَابُ لَوْلا مَحْذُوفًا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ وَهُوَ مَكْظُومٌ مَعَ مَا تُفِيدُهُ صِيغَةُ الْجُمْلَةِ الْاسْمِيَّةِ مِنْ تَمَكُّنِ الْكَظْمِ كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا، فَتِلْكَ الْحَالَةُ إِذَا اسْتَمَرَّتْ لَمْ يَحْصُلْ نَبْذُهُ بِالْعَرَاءِ، وَيَكُونُ الشَّرْطُ ب لَوْلا لَا حَقًا لِجُمْلَةِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ، أَيْ لَبَقِيَ مَكْظُومًا، أَيْ مَحْبُوسًا فِي بَطْنِ الْحُوتِ أَبَدًا، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ [١٤٣- ١٤٤] فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ، وَتَجْعَلُ جُمْلَةَ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا نَاشِئًا عَنِ الْإِجْمَالِ الْحَاصِلِ مِنْ مَوْقِعِ لَوْلا.
Sözün dizilişinin ayrıntısında bana başka bir vecih daha belirmektedir: O da 'levlâ'nın (لَوْلا) cevabının hazfedilmiş (düşürülmüş) olmasıdır. Az önce öğrendiğin üzere isim cümlesi kalıbının kederin yerleşikliğine delalet etmesiyle birlikte { وَهُوَ مَكْظُومٌ } sözü buna delalet etmektedir. İşte bu durum devam etseydi, onun ıssız yere atılması gerçekleşmezdi. 'Levlâ' (لَوْلا) ile yapılan şart da { إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ } cümlesine bağlı olur; yani 'ebediyen kederli, yani balığın karnında hapsedilmiş olarak kalırdı' [demektir]. Bu da Sâffât Suresi'ndeki şu sözünün anlamıdır: { فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı, elbette insanların yeniden diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı.” [Sâffât 143-144]. { لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ } cümlesini ise 'levlâ'nın konumundan hâsıl olan kapalılıktan doğan bir istînâf-ı beyânî (açıklayıcı başlangıç cümlesi) kılarsın.
وَالْلَّامُ فِيهَا لَامُ الْقَسَمِ لِلتَّحْقِيقِ لِأَنَّهُ خَارِقٌ لِلْعَادَةِ فَتَأْكِيدُهُ لِرَفْعِ احْتِمَالِ الْمَجَازِ.
Oradaki lâm, kesinlik ifade eden kasem lâmıdır; zira bu olağanüstü bir durumdur, dolayısıyla mecaz ihtimalini ortadan kaldırmak için pekiştirilmiştir.
وَالْمَعْنَى: لَقَدْ نُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ. وَالْمَذْمُومُ: إِمَّا بِمَعْنَى الْمُذْنِبِ لِأَنَّ الذَّنْبَ يَقْتَضِي الذَّمَّ فِي الْعَاجِلِ وَالْعِقَابَ فِي الْآجِلِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ فِي آيَةِ الصَّافَّاتِ
Anlamı şudur: 'Andolsun ki o, kınanmış olarak ıssız yere atılacaktı.' el-Mezmûm (الْمَذْمُومُ); ya günahkâr anlamındadır; çünkü günah peşinen kınanmayı, ahirette de cezalandırılmayı gerektirir. Bu da Sâffât Suresi'ndeki şu ayetin anlamıdır:
فَالْتَقَمَهُ
[Bunun üzerine] onu yutmuştu
الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ
الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ } “O kınanacak bir iş yaparken kendisini balık yutmuştu.”
وَإِمَّا بِمَعْنَى الْعَيْبِ وَهُوَ كَوْنُهُ عَارِيًا جَائِعًا فَيَكُونُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ:
Yahut kusur anlamındadır; o da çıplak ve aç olmasıdır. Bu durumda şu ayetin anlamında olur:
فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ [الصافات: ١٤٥] فَإِنَّ السُّقْمَ عَيْبٌ أَيْضًا.
{ فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ } “Biz onu hasta bir halde ıssız bir kıyıya attık.” [Sâffât 145]. Zira hastalık da bir kusurdur.
وَتَنْكِيرُ نِعْمَةٌ لِلتَّعْظِيمِ لِأَنَّهَا نِعْمَةٌ مُضَاعَفَةٌ مُكَرَّرَةٌ.
Ni'met (نِعْمَةٌ) kelimesinin belirsiz (nekre) gelişi tazim (büyüklük bildirmek) içindir; çünkü o, katlanmış ve tekrarlanmış bir nimettir.
وَفُرِّعَ عَلَى هَذَا النَّفْيِ الْإِخْبَارُ بِأَنَّ اللَّهَ اجْتَبَاهُ وَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ.
Bu nefiy üzerine, Allah'ın onu seçtiği ve salihlerden kıldığı haberi getirilmiştir.
وَالْمُرَادُ بِ الصَّالِحِينَ الْمُفَضَّلُونَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَقَدْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ [الشُّعَرَاء: ٨٣] وَذَلِكَ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الصَّلَاحَ هُوَ أَصْلُ الْخَيْرِ وَرَفْعُ الدَّرَجَاتِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فِي سُورَةِ التَّحْرِيمِ [١٠] .
Salihler (الصَّالِحِينَ) ile kastedilen, peygamberlerin üstün olanlarıdır. Nitekim İbrahim aleyhisselam: { رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana hikmet ver ve beni salihler arasına kat” [Şuarâ 83] demiştir. Bu da salahın (salih olmanın), hayrın ve derecelerin yükselmesinin aslı olduğuna bir işarettir. Bu husus Tahrîm Suresi'ndeki: { كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ } “O ikisi, salih kullarımızdan iki kulun nikâhı altındaydı” [Tahrîm 10] sözünde daha önce geçmişti.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: رَدَّ اللَّهُ إِلَى يُونُسَ الْوَحْيَ وَشَفَّعَهُ فِي نَفْسِهِ وَفِي قومه.
İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Allah Yûnus'a vahyi geri verdi ve onu hem kendisi hem de kavmi hakkında şefaatçi kıldı.'
[٥١- ٥٢]
[51-52]
[سُورَة الْقَلَم (٦٨) : الْآيَات ٥١ إِلَى ٥٢]
[Kalem Suresi (68), Âyet 51-52]
وَإِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ (٥١) وَما هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (٥٢)
{ وَإِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ (٥١) وَما هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (٥٢) } “O inkâr edenler Zikr'i (Kur'an'ı) işittikleri zaman, neredeyse seni gözleriyle devireceklerdi. Bir de durmuşlar: 'O kesinlikle bir delidir' diyorlar. Hâlbuki o (Kur'an), âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَدِيثِ [الْقَلَم: ٤٤] ، عَرَّفَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ بَعْضَ مَا تَنْطَوِي عَلَيْهِ نُفُوسُ الْمُشْرِكِينَ نَحْوَ النَّبِيءِ ﷺ مِنَ الْحِقْدِ وَالْغَيْظِ وإضمار الشَّرّ عِنْد مَا يَسْمَعُونَ الْقُرْآنَ.
{ فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَدِيثِ } “Bu sözü (Kur'an'ı) yalanlayanı sen bana bırak” [Kalem 44] cümlesine atıftır. Allah, Kur'an'ı işittiklerinde müşriklerin nefislerinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı beslediği kin, öfke ve kötülük niyetlerinden bir kısmını Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirmiştir.
وَالزَّلَقُ: بِفَتْحَتَيْنِ زَلَلُ الرِّجْلِ مِنْ مُلَاسَةِ الْأَرْضِ مِنْ طِينِ عَليْهَا أَوْ دُهْنٍ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [٤٠] .
ez-Zalek (الزَّلَقُ); iki fetha ile, üzerindeki çamur veya yağdan ötürü yerin kayganlığı sebebiyle ayağın kaymasıdır. Bu, Kehf Suresi'ndeki Yüce Allah'ın: { فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً } “Kupkuru, kaygan bir toprak haline geliverir” [Kehf 40] sözünde daha önce geçmişti.
وَلَمَّا كَانَ الزَّلَقُ يُفْضِي إِلَى السُّقُوطِ غَالِبًا أُطْلِقَ الزَّلَقُ وَمَا يُشْتَقُّ مِنْهُ عَلَى السُّقُوطِ وَالْانْدِحَاضِ عَلَى وَجْهِ الْكِنَايَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ هُنَا لَيُزْلِقُونَكَ، أَيْ يُسْقِطُونَكَ وَيَصْرَعُونَكَ.
Kayma çoğunlukla düşmeye yol açtığı için; kinaye yoluyla zalek ve ondan türeyen kelimeler düşmek ve tökezleyip yıkılmak anlamında kullanılmıştır. Buradaki { لَيُزْلِقُونَكَ } sözü de bundandır; yani 'seni düşürürler ve yere sererler' [demektir].
وَعَن مُجَاهِد: أَي يَنْفِذُونَكَ بِنَظَرِهِمْ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: يُقَالُ زَلَقَ السَّهْمُ وَزَهَقَ، إِذَا نَفِذَ، وَلَمْ أَرَاهُ لِغَيْرِهِ، قَالَ الرَّاغِبُ قَالَ يُونُسُ: لَمْ يُسْمَعِ الزَّلَقُ وَالْإِزْلَاقُ إِلَّا فِي الْقُرْآنِ اهـ.
Mücâhid'den nakledildiğine göre: 'Yani bakışlarıyla seni delip geçerler' [demektir]. Kurtubî şöyle demiştir: 'Ok delip geçtiğinde «zelaka's-sehmu ve zeheka» (زَلَقَ السَّهْمُ وَزَهَقَ) denir.' Bunu ondan başkasında görmedim. Râgıb dedi ki; Yûnus şöyle demiştir: 'Zalek ve izlâk kelimeleri sadece Kur'an'da işitilmiştir.' [sözün sonu].
قُلْتُ: وَعَلَى جَمِيعِ الْوُجُوهِ فَقَدْ جَعَلَ الْإِزْلَاقَ بِأَبْصَارِهِمْ عَلَى وَجْهِ الْاسْتِعَارَةِ الْمَكْنِيَّةِ، شُبِّهَتِ الْأَبْصَارُ بِالسِّهَامِ وَرُمِزَ إِلَى الْمُشَبَّهِ بِهِ بِمَا هُوَ مِنْ رَوَادِفِهِ وَهُوَ فِعْلُ (يَزْلِقُونَكَ) وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا [آل عمرَان:
Derim ki: Bütün bu vecihlere göre gözlerle kaydırmak (izlâk) istiare-i mekniyye yoluyla yapılmıştır. Bakışlar oklara benzetilmiş ve benzetilene, onun gereklerinden biri olan { يَزْلِقُونَكَ } fiili ile işaret edilmiştir. Bu, Yüce Allah'ın şu sözü gibidir: { إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا } “Şeytan onları ancak kazandıkları bazı şeyler yüzünden kaydırmak istemişti” [Âl-i İmrân:
١٥٥] .
155].
وَقَرَأَ نَافِعُ وَأَبُو جَعْفَرٍ (يَزْلِقُونَكَ) بِفَتْحِ الْمُثَنَّاةِ مُضَارِعُ زَلَقَ بِفَتْحِ الْلَّامِ يَزْلَقُ مُتَعَدِّيًا، إِذَا نَحَّاهُ عَنْ مَكَانِهِ.
Nâfi ve Ebû Ca'fer, lâmın fethasıyla 'birini yerinden uzaklaştırdı' anlamında geçişli olan zaleka (زَلَقَ) fiilinin muzarisi olarak { يَزْلِقُونَكَ } kelimesini ye harfinin fethasıyla (yezlizkûneke) okumuşlardır.
وَجَاءَ يَكادُ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى اسْتِمْرَارِ ذَلِكَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَجَاءَ فِعْلُ سَمِعُوا مَاضِيًا لِوُقُوعِهِ مَعَ لَمَّا وَلِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ قَدْ حَصَلَ مِنْهُمْ ذَلِكَ وَلَيْسَ مُجَرَّدَ فَرْضٍ.
{ يَكادُ } fiili, bunun gelecekte de devam edeceğine delalet etmesi için muzari (geniş/şimdiki zaman) kalıbında gelmiştir. { سَمِعُوا } fiili ise 'lemmâ' (لَمَّا) ile birlikte yer alması sebebiyle ve bunun salt bir varsayım değil, onlardan fiilen gerçekleşmiş olduğuna işaret etmek üzere mazi (geçmiş zaman) olarak gelmiştir.
وَالْلَّامُ فِي لَيُزْلِقُونَكَ لَامُ الْابْتِدَاءِ الَّتِي تَدْخُلُ كَثِيرًا فِي خَبَرِ إِنْ الْمَكْسُورَةِ وَهِيَ أَيْضًا تُفَرِّقُ بَيْنَ إِنْ الْمُخَفَّفَةِ وَبَيْنَ (إِنْ) النَّافِيَةِ.
{ لَيُزْلِقُونَكَ } kelimesindeki lâm, kesreli 'inne'nin haberine sıklıkla dahil olan ibtida lâmıdır; aynı zamanda bu lâm, hafifletilmiş 'in' (muhaffefe) ile olumsuzluk bildiren 'in' (nâfiye) arasını ayırır.
وَضَمِيرُ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ عَائِدٌ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ حِكَايَةً لِكَلَامِهِمْ بَيْنَهُمْ، فَمَعَادُ الضَّمِيرِ كَائِنٌ فِي كَلَامِ بَعْضِهِمْ، أَوْ لَيْسَ لِلضَّمِيرِ مَعَادٌ فِي كَلَامِهِمْ لِأَنَّهُ مُنْصَرِفٌ إِلَى مَنْ يَتَحَدَّثُونَ عَنْهُ فِي غَالِبِ مَجَالِسِهِمْ.
{ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ } ifadesindeki zamir, kendi aralarındaki konuşmalarının bir aktarımı olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönmektedir. Dolayısıyla zamirin mercii bazılarının sözünde bulunmaktadır; yahut meclislerinin çoğunda kendisinden bahsettikleri zata yönelik olduğu için zamirin onların sözünde [açık] bir mercii yoktur.
وَالْمَعْنَى: يَقُولُونَ ذَلِكَ اعْتِلَالًا لِأَنْفُسِهِمْ إِذْ لَمْ يَجِدُوا فِي الذِّكْرِ الَّذِي يَسْمَعُونَهُ مَدْخَلًا لِلطَّعْنِ فِيهِ فَانْصَرَفُوا إِلَى الطَّعْنِ فِي صَاحِبِهِ ﷺ، بِأَنَّهُ مَجْنُونٌ لِيَنْتَقِلُوا مِنْ ذَلِكَ إِلَى أَنَّ الْكَلَامَ الْجَارِيَ عَلَى لِسَانِهِ لَا يُوثَقُ بِهِ لِيَصْرِفُوا دَهْمَاءَهُمْ عَنْ سَمَاعِهِ، فَلِذَلِكَ أَبْطَلَ اللَّهُ قَوْلَهُمْ: إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ بِقَوْلِهِ: وَما هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ، أَيْ مَا الْقُرْآنُ إِلَّا ذِكْرٌ لِلنَّاسِ كُلِّهِمْ وَلَيْسَ بِكَلَامِ الْمَجَانِينِ، وَيَنْتَقِلُ مِنْ ذَلِكَ إِلَى أَنَّ النَّاطِقَ بِهِ لَيْسَ مِنَ الْمَجَانِينِ فِي شَيْءٍ.
Anlamı şudur: İşittikleri Zikr'de (Kur'an'da) dil uzatacak bir açık bulamayınca kendi nefislerine bir mazeret uydurmak üzere böyle söylerler ve onun sahibine sallallâhu aleyhi ve sellem deli diyerek saldırmaya yönelirler; ta ki buradan hareketle onun dilinden dökülen söze güvenilemeyeceği sonucuna varsınlar da halk tabakasını onu dinlemekten alıkoysunlar. İşte bu sebeple Allah, onların { إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ } “O kesinlikle bir delidir” sözünü { وَما هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ } “Hâlbuki o, âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir” buyurarak boşa çıkarmıştır; yani Kur'an bütün insanlar için bir öğütten başkası değildir ve delilerin sözü kabilinden değildir. Buradan da onu seslendirenin hiçbir şekilde delilerden olmadığı sonucuna varılır.
وَالذِّكْرُ: التَّذْكِيرُ بِاللَّهِ وَالْجَزَاءُ هُوَ أَشْرَفُ أَنْوَاعِ الْكَلَامِ لِأَنَّ فِيهِ صَلَاحَ النَّاسِ.
ez-Zikr (الذِّكْرُ); Allah'ı ve karşılığı (ahireti) hatırlatmaktır. İnsanların salahı onda olduğu için o, söz türlerinin en şereflisidir.
فَضَمِيرُ هُوَ عَائِدٌ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ بَلْ إِلَى مَعْلُومٍ مِنَ الْمَقَامِ، وَقَرِينَةُ السِّيَاقِ تُرْجِعُ كُلَّ ضَمِيرٍ مِنْ ضَمِيرِيِ الْغَيْبَةِ إِلَى مَعَادِهِ، كَقَوْلِ عَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ:
{ هُوَ } zamiri [metinde] zikredilmemiş bir şeye değil, bilakis makamdan bilinen bir şeye dönmektedir. Bağlam karinesi, gaib zamirlerinin her birini kendi merciine döndürür; tıpkı Abbâs b. Mirdâs'ın şu beytinde olduğu gibi:
عُدْنَا وَلَوْلَا نَحْنُ أَحْدَقَ جَمْعُهُمْ ... بِالْمُسْلِمِينَ وَأَحْرَزُوا مَا جَمَّعُوا
«Geri döndük; şayet biz olmasaydık onların topluluğu Müslümanları kuşatır ve topladıklarını ele geçirirlerdi.»
أَيْ لَأَحْرَزَ الْكُفَّارُ مَا جَمَّعَهُ الْمُسْلِمُونَ.
Yani 'kâfirler, Müslümanların topladığı ganimetleri ele geçirirlerdi' [demektir].
وَفِي قَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ مَعَ قَوْلِهِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ [الْقَلَم: ٢] مُحْسِّنٌ رَدَّ الْعَجُزَ عَلَى الصَّدْرِ.
{ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ } “Bir de durmuşlar: 'O kesinlikle bir delidir' diyorlar” sözünde, surenin başındaki: { مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ } “Sen Rabbinin nimeti sayesinde bir deli değilsin” [Kalem 2] sözüyle birlikte reddü'l-acüz ale's-sadr (sonu başa bağlama) sanatı vardır.
وَقَوْلُهُ: وَما هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ إبِْطَال لِقَوْلِهِمْ: إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ لِأَنَّهُمْ قَالُوهُ فِي سِيَاقِ تَكْذِيبِهِمْ بِالْقُرْآنِ فَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْقُرْآنَ ذِكْرٌ بَطَلَ أَنْ يَكُونَ مُبَلِّغُهُ مَجْنُونًا. وَهَذَا مِنْ قَبِيلِ الْاحْتِبَاكِ إِذِ التَّقْدِيرُ: وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ وَإِنَّ الْقُرْآنَ كَلَامُ مَجْنُونٍ، وَمَا الْقُرْآنُ إِلَّا ذِكْرٌ وَمَا أَنْتَ إِلَّا مُذَكِّرٌ.
{ وَما هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ } “Hâlbuki o, âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir” sözü, onların: { إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ } “O kesinlikle bir delidir” sözünü boşa çıkarmaktadır; çünkü onlar bunu Kur'an'ı yalanlama bağlamında söylemişlerdir. Kur'an'ın bir Zikir (öğüt) olduğu sabit olunca, onu tebliğ edenin deli olması da bâtıl olur. Bu durum ihtibâk (karşılıklı hazif) türündendir; zira ifadenin takdiri şöyledir: 'Onlar: O kesinlikle bir delidir ve Kur'an da bir delinin sözüdür, derler. Hâlbuki Kur'an bir öğütten başkası değildir ve sen de bir öğüt vericiden başkası değilsin.'