وَقَالَ أَبُو الْغُولِ الطَّهَوِيُّ:
Ebu'l-Gûl et-Tahavî şöyle demiştir:
فَدَتْ نَفْسِي وَمَا مَلَكَتْ يَمِينِي ... فَوَارِسَ صَدَّقُوا فِيهِمْ ظُنُونِي
Canım ve sağ elimin sahip olduğu her şey feda olsun o süvarilere ki, hakkındaki zanlarımı boşa çıkarmadılar.
وَالْمَعْنَى: لَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا عَاجِلًا فَقَطَعْنَا وَتِينَهُ، وَفِي هَذَا تَهْوِيلٌ لِصُورَةِ الْأَخْذِ فَلِذَلِكَ لَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى نَحْوِ: لَأَهْلَكْنَاهُ.
Manası şudur: Onu çarçabuk yakalar ve şah damarını koparırdık. Bunda yakalama şeklinin korkunçluğunu vurgulama (tehvil) vardır; bu sebeple 'onu helak ederdik' gibi [yalın] bir ifadeyle yetinilmemiştir.
ومِنْهُ مُتَعَلِّقٌ بِ (أَخَذْنَا) تَعَلُّقَ الْمَفْعُولِ بِعَامِلِهِ. وَ (مِنْ) زَائِدَةٌ فِي الْإِثْبَاتِ عَلَى رَأْيِ الْأَخْفَشِ وَالْكُوفِيِّينَ وَهُوَ الرَّاجِحُ. وَقَدْ بَيَّنْتُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ [الْأَنْعَام: ٩٩] ، فَإِنَّ النَّخْلِ مَعْطُوفٌ عَلَى خَضِراً بِزِيَادَةِ مِنْ وَلَوْلَا اعْتِبَارُ الزِّيَادَةِ لَمَا اسْتَقَامَ الْإِعْرَابُ إِلَّا بِكُلْفَةٍ، وَفَائِدَةُ مِنْ الزَّائِدَةِ فِي الْكَلَامِ أَنَّ أَصْلَهَا التَّبْعِيضُ الْمَجَازِيُّ عَلَى وَجْهِ التَّمْلِيحِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: نَأْخُذُ بَعْضَهُ.
{ مِنْهُ } ifadesi, mef'ûlün âmiline bağlanması gibi { أَخَذْنَا } fiiline mütealliktir. Ahfeş ve Kûfelilerin görüşüne göre olumlu cümlede (مِنْ) zâiddir (fazlalıktır) ve racih olan da budur. Bunu Yüce Allah'ın { فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ } [En'âm: 99] “Ondan bir yeşillik çıkardık; ondan da üst üste binmiş taneler çıkarıyoruz. Hurma ağacından da...” kavlinde açıklamıştım; zira { النَّخْلِ } kelimesi, zâid olan { مِنْ } ile { خَضِراً } üzerine matuftur. Eğer ziyadelik kabul edilmeseydi irab ancak büyük bir zorlamayla otururdu. Kelamda zâid olan { مِنْ } harfinin faydası ise aslen latif bir üslupla (temlîh yoluyla) mecâzî teb'îz (kısmiyet) bildirmesidir; sanki 'onun bir kısmını yakalarız' der gibidir.
والْوَتِينَ: عِرْقٌ مُعَلَّقٌ بِهِ الْقَلْبُ وَيُسَمَّى النِّيَاطُ، وَهُوَ الَّذِي يَسْقِي الْجَسَدَ بِالدَّمِ وَلِذَلِكَ يُقَالُ لَهُ: نَهْرُ الْجَسَدِ، وَهُوَ إِذَا قُطِعَ مَاتَ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُقْطَعُ عِنْدَ نَحْرِ الْجَزُورِ. فَقَطْعُ الْوَتِينِ مِنْ أَحْوَالِ الْجَزُورِ وَنَحْرِهَا، فَشَبَّهَ عِقَابَ مَنْ يُفْرَضُ تَقَوُّلُهُ عَلَى اللَّهِ بِجَزُورٍ تُنْحَرُ فَيُقْطَعُ وَتِينُهَا.
Vetin (الْوَتِينَ): Kalbin bağlı olduğu damardır ve 'niyât' (النِّيَاطُ) olarak da adlandırılır. Bedeni kanla besleyen damar odur; bu yüzden ona 'bedenin nehri' denir. O kesildiğinde sahibi ölür ve deve boğazlanırken de bu damar kesilir. Dolayısıyla vetînin kesilmesi, devenin ve onun boğazlanmasının hallerindendir. Bu sebeple Allah'a söz uydurduğu varsayılan kişinin cezası, boğazlanıp şah damarı kesilen bir deveye benzetilmiştir.
وَلَمْ أَقِفْ عَلَى أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يُكَنُّونَ عَنِ الْإِهْلَاكِ بِقَطْعِ الْوَتِينِ، فَهَذَا مِنْ مُبْتَكَرَاتِ الْقُرْآنِ.
Arapların helak etmeyi 'şah damarını kesmek' (kat'u'l-vetîn) ifadesiyle kinaye yoluyla anlattıklarına rastlamadım; dolayısıyla bu, Kur'an'ın özgün üsluplarındandır.
ومِنْهُ صِفَةٌ لِلْوَتِينِ، أَوْ مُتَعَلِّقٌ بِ (قَطَعْنَا) ، أَيْ أَزَلْنَاهُ مِنْهُ.
{ مِنْهُ } ifadesi { الْوَتِينَ } için sıfattır veya { قَطَعْنَا } fiiline mütealliktir; yani 'onu ondan çekip koparırdık' demektir.
وَبَيْنَ مِنْهُ الْأُولَى ومِنْهُ الثَّانِيَةِ مُحَسِّنُ الْجِنَاسِ.
Birinci { مِنْهُ } ile ikinci { مِنْهُ } arasında cinas sanatı vardır.
وَأَمَّا مَوْقِعُ تَفْرِيعِ قَوْلِهِ: فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ فَهُوَ شَدِيدُ الْاتِّصَالِ بِمَا اسْتَتْبَعَهُ فَرْضُ التَّقَوُّلِ مِنْ تَأْيِيسِهِمْ مِنْ أَنْ يَتَقَوَّلَ عَلَى اللَّهِ كَلَامًا لَا يَسُوءُهُمْ، فَفِي تِلْكَ الْحَالَةِ مِنْ أَحْوَالِ التَّقَوُّلِ لَوْ أَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ فَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ، لَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ مِنْكُمْ أَوْ مِنْ غَيْرِكُمْ أَنْ يَحْجِزَ عَنْهُ ذَلِكَ الْعِقَابَ، وَبِدُونِ هَذَا الْاتِّصَالِ لَا يَظْهَرُ مَعْنَى تَعْجِيزِهِمْ عَنْ نَصْرِهِ إِذْ لَيْسُوا مِنَ الْوَلَاءِ لَهُ بِمَظِنَّةِ نَصْرِهِ، فَمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ يَحُومُ حَوْلَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَإِذاً لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً [الْإِسْرَاء: ٧٣- ٧٥] .
{ فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ } “Artık sizden hiçbiriniz de buna engel olamazdınız” kavlinin tafri' (bir sonuca bağlanma) konumu ise, söz uydurma faraziyesinin beraberinde getirdiği, kendilerini rahatsız etmeyecek bir sözü Allah'a isnat etmesinden ümitlerinin kesilmesi gayesiyle son derece sıkı bir irtibata sahiptir. Zira söz uydurma hallerinin o durumunda 'eğer onu kuvvetle yakalayıp şah damarını koparsaydık', sizden veya başkalarından hiç kimse o cezayı ondan engelleyemezdi. Bu irtibat olmaksızın, ona yardım etmekten aciz bırakılmalarının anlamı ortaya çıkmaz; çünkü onlar ona sevgi ve bağlılık duyup yardım etmesi beklenen kimseler değillerdir. Dolayısıyla bu ayetin manası şu kavlin manası etrafında dönmektedir: { وَإِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَإِذاً لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً } [İsrâ: 73-75] “Onlar neredeyse, sana vahyettiğimizden başkasını bize karşı uydurasın diye seni fitneye düşüreceklerdi; o takdirde seni mutlaka dost edinirlerdi. Eğer biz seni sağlamlaştırmasaydık, andolsun onlara az da olsa meyletmeye yaklaşacaktın. O takdirde sana hayatın da kat kat [azabını], ölümün de kat kat [azabını] tattırırdık; sonra bize karşı kendin için hiçbir yardımcı da bulamazdın.”
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: مِنْكُمْ لِلْمُشْرِكِينَ.
{ مِنْكُمْ } kavlindeki hitap müşrikleredir.
وَإِنَّمَا أَخْبَرَ عَنْ أَحَدٍ وَهُوَ مُفْرَدٌ بِ حاجِزِينَ جَمْعًا لِأَنَّ أَحَدٍ هُنَا وَإِنْ كَانَ لَفْظُهُ مُفْرَدًا فَهُوَ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ لِأَنَّ أَحَدٍ إِذَا كَانَ بِمَعْنَى ذَاتٍ أَوْ شَخْصٍ لَا يَقَعُ إِلَّا فِي سِيَاقِ النَّفْيِ مِثْلُ عَرِيبٍ، وَدَيَّارٍ وَنَحْوِهِمَا مِنَ النَّكِرَاتِ الَّتِي لَا تُسْتَعْمَلُ إِلَّا مَنْفِيَّةً فَيُفِيدُ الْعُمُومَ، أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ لَا يَسْتَطِيعُ الْحَجْزَ عَنْهُ وَيَسْتَوِي فِي لَفْظِهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ وَالْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ قَالَ تَعَالَى: لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ [الْبَقَرَة: ٢٨٥] وَقَالَ: لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ [الْأَحْزَاب: ٣٢] .
Müfred olan { أَحَدٍ } kelimesinden çoğul olan { حاجِزِينَ } ile haber verilmesinin sebebi şudur: Buradaki { أَحَدٍ } kelimesi lafız bakımından müfred olsa da mana bakımından çoğuldur. Çünkü { أَحَدٍ } kelimesi bir zat veya şahıs anlamında olduğunda, yalnızca 'arîb' (عَرِيبٍ) ve 'deyyâr' (دَيَّارٍ) gibi ancak olumsuzluk bağlamında kullanılan ve umum ifade eden belirsiz isimler (nekireler) gibi olumsuzluk bağlamında yer alır; yani 'her bir fert onu koruyup engellemeye güç yetiremez' demektir. Onun lafzında tekil, çoğul, müzekker ve müennes eşittir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ } [Bakara: 285] “O'nun elçilerinden hiçbirini ayırt etmeyiz” ve { لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ } [Ahzâb: 32] “Siz kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz”.
وَالْمَعْنَى: مَا مِنْكُمْ أُنَاسٌ يَسْتَطِيعُونَ الْحَجْزَ عَنْهُ.
Manası: İçinizden onu koruyup engelleyebilecek insanlar yoktur, demektir.
وَالْحَجْزُ: الدَّفْعُ وَالْحَيْلُولَةُ، أَيْ لَا أَحَدَ مِنْكُمْ يَحْجِزُنَا عَنْهُ. وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى رَسُولٍ كَرِيمٍ [الحاقة: ٤٠] .
Hacz (الْحَجْزُ): Savmak ve araya girip engel olmaktır; yani sizden hiç kimse bizi ondan engelleyemez. Zamir ise { رَسُولٍ كَرِيمٍ } [Hâkka: 40] ifadesine dönmektedir.
ومِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ أَحَدٍ مَزِيدَةٌ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ وَلِلتَّنْصِيصِ عَلَى الْعُمُومِ. وَذُكْرُ مِنْكُمْ مَعَ عَنْهُ تَجْنِيسٌ مُحَرَّفٌ.
{ مِنْ أَحَدٍ } kavlindeki { مِنْ } olumsuzluğu pekiştirmek ve umum bildirdiğini açıkça vurgulamak için zâiddir. { عَنْهُ } ile birlikte { مِنْكُمْ } kelimesinin zikredilmesinde cinâs-ı muharref vardır.
وَهَذِهِ الْآيَةُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُبْقِي أَحَدًا يَدَّعِي أَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيْهِ كَلَامًا يُبَلِّغُهُ إِلَى النَّاس، وَأَنه يَجْعَل بِهَلَاكِهِ.
Bu ayet, Yüce Allah'ın, insanlara tebliğ etmek üzere Allah'ın kendisine bir söz vahyettiğini iddia eden hiç kimseyi [yaşatıp] bırakmayacağına ve onun helakini sağlayacağına delildir.
فَأَمَّا من يَدعِي النبوءة دُونَ ادِّعَاءِ قَوْلٍ أُوحِيَ إِلَيْهِ، فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ يُهْلِكُهُ بَعْدَ حِينٍ كَمَا كَانَ فِي أَمْرِ الْأَسْوَدِ الْعَنْسِيِّ الَّذِي ادّعى النبوءة بِالْيَمَنِ، وَمُسَيْلَمَةَ الْحَنَفِيِّ الَّذِي
Kendisine bir söz vahyedildiğini iddia etmeksizin peygamberlik iddia eden kimseye gelince; Yemen'de peygamberlik iddia eden Esved el-Ansî ve Yemâme'de peygamberlik
ادَّعَى النبوءة فِي الْيَمَامَةِ، فَإِنَّهُمَا لَمْ يَأْتِيَا بِكَلَامٍ يَنْسُبَانِهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَكَانَ إِهْلَاكُهُمَا بَعْدَ مُدَّةِ، وَمَثَلِهِمَا
iddia eden Müseylimetü'l-Hanefî'nin durumunda olduğu gibi, Allah onu bir süre sonra helak edebilir. Nitekim bu ikisi, Allah Teâlâ'ya nispet ettikleri [vahyedilmiş] bir söz getirmemişlerdi; bu yüzden helak edilmeleri bir süre sonra oldu. Onların ve benzerlerinin durumu,
مَنِ ادَّعَوُا النُّبُوءَةَ فِي الْإِسْلَامِ مِثْلِ (بَابَكَ وَمَازِّيَارَ) .
(Bâbek ve Mâzyâr) gibi İslam döneminde peygamberlik iddia edenlerin durumudur.
وَقَالَ الْفَخْرُ: «قِيلَ: الْيَمِينُ بِمَعْنَى الْقُوَّةِ وَالْقُدْرَةِ، وَالْمَعْنَى: لَأَخَذْنَا مِنْهُ الْيَمِينَ، أَيْ سَلَبْنَا عَنْهُ الْقُوَّةَ، وَالْبَاءُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ صِلَةٌ زَائِدَةٌ. وَاعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَ هَذَا أَنَّهُ لَوْ نَسَبَ إِلَيْنَا قَوْلًا لَمْ نَقُلْهُ لَمَنَعْنَاهُ عَنْ ذَلِكَ: إِمَّا بِوَاسِطَةِ إِقَامَةِ الْحُجَّةِ فَإِنَّا نُقَيِّضُ لَهُ مَنْ يُعَارِضُهُ فِيهِ وَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ لِلنَّاسِ كَذِبُهُ فِيهِ فَيَكُونُ ذَلِكَ إِبْطَالًا لِدَعْوَاهُ وَهَدْمًا لِكَلَامِهِ، وَإِمَّا بِأَنْ نَسْلُبَ عَنْهُ الْقُدْرَةَ عَلَى التَّكَلُّمِ بِذَلِكَ الْقَوْلِ، وَهَذَا هُوَ الْوَاجِبُ فِي حِكْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى لِئَلَّا يُشْتَبَهَ الصَّادِقُ بِالْكَاذِبِ» اهـ. فَرَكَّبَ مِنْ تَفْسِيرِ الْيَمِينِ بِمَعْنَى الْقُوَّةِ، أَنَّ الْمُرَادَ قُوَّةُ الْمُتَقَوِّلِ لَا قُوَّةُ اللَّهِ وَانْتَزَعَ مِنْ ذَلِكَ تَأْوِيلَ الْبَاءِ عَلَى مَعْنَى الزِّيَادَةِ وَلَمْ يَسْبِقْهُ بِهَذَا التَّأْوِيلِ أَحَدٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ وَلَا تَبِعَهُ فِيهِ مَنْ بَعْدِهِ فِيمَا رَأَيْنَا. وَفِيهِ نَظَرٌ، وَقَدْ تَبَيَّنَ بِمَا فَسَّرْنَا بِهِ الْآيَةَ عَدَمُ الْاحْتِجَاجِ إِلَى تَأْوِيل الْفَخر.
Fahr[uddin er-Râzî] şöyle demiştir: «Şöyle denilmiştir: Yemin, kuvvet ve kudret manasındadır. Manası şudur: 'Ondan yemini alırdık', yani onun kuvvetini çekip alırdık; bu takdire göre bâ (الْبَاءُ) zâid bir sıladır. Bil ki bunun özeti şudur: Şayet o bize söylemediğimiz bir sözü nispet etseydi, biz onu bundan menederdik: Ya delil ikame etmek suretiyle -ki o konuda kendisine karşı çıkacak birini musallat ederiz ve o vakit insanlara onun bu konudaki yalanı aşikar olur, böylece bu durum onun iddiasını iptal edip sözünü yıkar- ya da o sözü söyleme kudretini kendisinden çekip alarak [menederdik]. Doğru söyleyen ile yalancının birbirine karışmaması için Allah Teâlâ'nın hikmetinde vacip olan da budur.» (İktibas sonu). O, yemin kelimesinin kuvvet manasıyla tefsir edilmesinden, kastedilenin Allah'ın kuvveti değil söz uyduranın kuvveti olduğu sonucunu çıkarmış ve bundan da bâ harfinin ziyadelik manasına geldiği yorumunu türetmiştir. Gördüğümüz kadarıyla müfessirlerden hiç kimse bu yorumda ona öncülük etmediği gibi, sonrakilerden de bu konuda ona uyan olmamıştır. Bu görüş tartışmalıdır (nazar vardır); ayeti tefsir ettiğimiz şekil ile Fahr'in teviline ihtiyaç duyulmadığı açıkça anlaşılmıştır.
[سُورَة الحاقة (٦٩) : آيَة ٤٨]
[Hâkka Suresi (69), Ayet 48]
وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (٤٨)
{ وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) } “Ve şüphesiz o, muttakiler için bir öğüttür.”
عَطْفٌ عَلَى إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ [الحاقة: ٤٠] ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ الَّذِي تَقَدَّمَ ضَمِيرُهُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ، فَلَمَّا أَبْطَلَ طَعَنَهُمْ فِي الْقُرْآنِ بِأَنَّهُ قَوْلُ شَاعِرٍ، أَوْ قَوْلُ كَاهِنٍ أَعْقَبَ بِبَيَانِ شَرَفِهِ وَنَفْعِهِ، إِمْعَانًا فِي إِبْطَالِ كَلَامِهِمْ بِإِظْهَارِ الْفَرْقِ الْبَيِّنِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ شِعْرِ الشُّعَرَاءِ وَزَمْزَمَةِ الْكُهَّانِ، إِذْ هُوَ تَذْكِرَةٌ وَلَيْسَ مَا أَلْحَقُوهُ بِهِ مِنْ أَقْوَالِ أُولَئِكَ مِنَ التَّذْكِيرِ فِي شَيْءٍ.
{ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ } [Hâkka: 40] kavline atıftır. Zamir, { إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ } kavlinde daha önce zamiri geçen Kur'an'a dönmektedir. Kur'an hakkında onun bir şair sözü veya bir kâhin sözü olduğu yönündeki ithamlarını iptal edince, sözlerini çürütmede ileri giderek Kur'an ile şairlerin şiirleri ve kâhinlerin fısıltıları arasındaki açık farkı ortaya koymak suretiyle onun şerefini ve faydasını açıklamayı hemen peşine eklemiştir; zira o bir tezkiredir (öğüttür), onların Kur'an'a benzettikleri o kimselerin sözlerinin ise hatırlatmayla uzaktan yakından hiçbir ilgisi yoktur.
وَالتَّذْكِرَةُ: اسْمُ مَصْدَرِ التَّذْكِيرِ وَهُوَ التَّنْبِيهُ إِلَى مَغْفُولٍ عَنْهُ.
Tezkire (التَّذْكِرَةُ): Tezkîr (التَّذْكِيرِ) masdarının ismidir; o da gafil olunan şeye dikkat çekmektir.
وَالْإِخْبَارُ ب وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ إِخْبَارٌ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْوَصْفِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ مُذَكِّرٌ لِلنَّاسِ بِمَا يَغْفُلُونَ عَنْهُ مِنَ الْعِلْمِ بِاللَّهِ وَمَا يَلِيقُ بِجَلَالِهِ لِيَنْتَشِلَهُمْ مِنْ هُوَّةِ التَّمَادِي فِي الْغَفْلَةِ حَتَّى يَفُوتَ الْفَوَاتُ، فَالْقُرْآنُ فِي ذَاتِهِ تَذْكِرَةٌ لِمَنْ يُرِيدُ أَنْ يَتَذَكَّرَ سَوَاءٌ تَذَكَّرَ أَمْ لَمْ يَتَذَكَّرْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَسْمِيَةُ الْقُرْآنِ بِالذِّكْرِ وَالتَّذْكِيرِ فِي آيَاتٍ عَدِيدَةٍ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ طَهَ [٣] إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشى وَقَوْلُهُ: وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ فِي سُورَةِ [الْحِجْرِ:
{ وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ } cümlesiyle haber verilmesi, vasıfta mübalağa yapmak için masdar ile haber vermektir. Manası şudur: O, vakit geçip fırsat kaçmadan önce insanları gaflette ısrar etme çukurundan çekip çıkarmak için Allah hakkındaki bilgiden ve O'nun celaline yaraşır hususlardan gafil oldukları şeyleri kendilerine hatırlatıcıdır. Dolayısıyla Kur'an, öğüt almak isteyen kimse için -ister öğüt alsın ister almasın- bizatihi bir öğüttür. Kur'an'ın zikir ve tezkîr olarak isimlendirilmesi birçok ayette geçmişti; Tâhâ Suresi'ndeki { إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشى } [3] “Ancak [Allah'tan] korkan kimse için bir öğüt olarak [indirdik]” ve Hicr Suresi'ndeki { وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ } [Hicr: 6]
٦] .
“Ve dediler ki: 'Ey kendisine zikir (Kur'an) indirilen kimse!'” kavilleri bunlardandır.
وَالْمُرَادُ بِالْمُتَّقِينَ الْمُؤْمِنُونَ فَإِنَّهُمْ الْمُتَّصِفُونَ بِتَقْوَى اللَّهِ لِأَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِالْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ دُونَ الْمُشْرِكِينَ. فَالْقُرْآنُ كَانَ هَادِيًا إِيَّاهُمْ لِلْإِيمَانِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَة:
Muttakilerle kastedilen müminlerdir; zira müşriklerin aksine, öldükten sonra dirilmeye ve ceza/mükâfata inandıkları için Allah'tan sakınma (takva) vasfına sahip olanlar onlardır. Nitekim Yüce Allah'ın: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } [Bakara: 2]
٢]
“Muttakiler için bir hidayettir” buyurduğu gibi, Kur'an da onlara imana ulaştıran bir rehber olmuştur.
وَكُلَّمَا نَزَلَ مِنْهُ شَيْءٌ أَوْ تَلَوْا مِنْهُ شَيْئًا ذَكَّرَهُمْ بِمَا عَلِمُوا لِئَلَّا تَعْتَرِيَهُمْ غَفْلَةٌ أَوْ نِسْيَانٌ
Ondan her ne indiyse veya onlar ondan her ne okudularsa, kendilerine bir gaflet veya unutkanlık arız olmasın diye bildikleri şeyleri onlara hatırlatmıştır.
فَالْقُرْآنُ تَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ فِي الْمَاضِي وَالْحَالِ وَالْمُسْتَقْبَلِ، فَإِنَّ الْإِخْبَارَ عَنْهُ بِاسْمِ الْمَصْدَرِ يَتَحَمَّلُ الْأَزْمِنَةَ الثَّلَاثَةَ إِذِ الْمَصْدَرُ لَا إِشْعَارَ لَهُ بِوَقْتٍ بِخِلَافِ الْفِعْلِ وَمَا أُشْبِهَهُ.
Dolayısıyla Kur'an, geçmişte, şu anda ve gelecekte muttakiler için bir tezkiredir; zira ondan masdar ismiyle haber verilmesi her üç zamanı da kapsar. Çünkü fiil ve benzerlerinin aksine, masdarın belirli bir zamana delaleti yoktur.
وَإِنَّمَا عُلِّقَ لِلْمُتَّقِينَ بِكَوْنِهِ (تَذْكِرَةً) لِأَنَّ الْمُتَّقِينَ هُمُ الَّذِينَ أدركوا مزيته.
{ لِلْمُتَّقِينَ } ifadesinin onun bir { تَذْكِرَةً } oluşuna bağlanması, muttakilerin onun bu üstün değerini kavrayan kimseler olmalarından ötürüdür.
[٤٩- ٥٠]
[49- 50]
[سُورَة الحاقة (٦٩) : الْآيَات ٤٩ إِلَى ٥٠]
[Hâkka Suresi (69), Ayet 49-50]
وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ (٤٩) وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠)
{ وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ (٤٩) وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) } “Ve şüphesiz biz, içinizden yalanlayanlar olduğunu elbette biliyoruz. Ve muhakkak o, kâfirler için bir hasrettir (iç acısıdır).”
هَاتَانِ جُمْلَتَانِ مُرْتَبِطَتَانِ، وَأُولَاهُمَا تَمْهِيدٌ وَتَوْطِئَةٌ لِلثَّانِيَةِ، وَهِيَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الَّتِي قَبْلَهَا وَالَّتِي بَعْدَهَا، وَالثَّانِيَةُ مِنْهُمَا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ [الحاقة: ٤٨] ، فَكَانَ تَقْدِيمُ الْجُمْلَةِ الْأُولَى عَلَى الثَّانِيَةِ اهْتِمَامًا بِتَنْبِيهِ الْمُكَذِّبِينَ إِلَى حَالِهِمْ وَكَانَتْ أَيْضًا بِمَنْزِلَةِ التَّتْمِيمِ لِجُمْلَةِ وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ [الحاقة: ٤٨] .
Bunlar birbiriyle bağlantılı iki cümledir. İlki ikincisi için bir hazırlık ve mukayyed zemin teşkil eder; kendisinden önceki ile sonraki arasında bir ara cümledir (mu'tarizadır). İkincisi ise { وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ } [Hâkka: 48] cümlesine matuftur. Birinci cümlenin ikinci cümleye takdim edilmesi, yalanlayanların dikkatini kendi durumlarına çekmeye verilen önemden dolayıdır ve aynı zamanda { وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ } [Hâkka: 48] cümlesini tamamlayıcı mahiyettedir.
وَالْمَعْنَى: إِنَّا بَعَثْنَا إِلَيْكُمُ الرَّسُولَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَنَحْنُ نَعْلَمُ أَنَّهُ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مُكَذِّبُونَ لَهُ وَبِهِ، وَعِلْمُنَا بِذَلِكَ لَمْ يَصْرِفْنَا عَنْ تَوْجِيهِ التَّذْكِيرِ إِلَيْكُمْ وَإِعَادَتِهِ عَلَيْكُمْ لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ [الْأَنْفَال: ٤٢] ، فَقُوبِلَتْ صِفَةُ الْقُرْآنِ الَّتِي تَنْفَعُ الْمُتَّقِينَ بِصِفَتِهِ الَّتِي تَضُرُّ بِالْكَافِرِينَ عَلَى طَرِيقَةِ التَّضَادِّ، فَبَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْمُتَعَاطِفَتَيْنِ مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ.
Manası şudur: Biz Elçi'yi size bu Kur'an ile gönderdik ve biliyoruz ki içinizden onu ve ona ait olanları yalanlayanlar olacaktır. Bunu bilmemiz, { لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ } [Enfâl: 42] “Helak olan apaçık bir delille helak olsun, yaşayan da apaçık bir delille yaşasın” diye size bu öğüdü yöneltmekten ve onu tekrar tekrar sunmaktan bizi alıkoymamıştır. Böylece Kur'an'ın muttakilere fayda veren niteliği, zıtlık yoluyla kâfirlere zarar veren niteliğiyle karşı karşıya getirilmiştir; dolayısıyla birbiri üzerine matuf olan bu iki cümle arasında tıbâk sanatı vardır.
وَالْحَسْرَةُ: النَّدَمُ الشَّدِيدُ الْمُتَكَرِّرُ عَلَى شَيْءٍ فَائِتٍ مَرْغُوبٍ فِيهِ، وَيُقَالُ لَهَا: التَّلَهُّفُ، اشْتُقَّتْ مِنَ الْحَسْرِ وَهُوَ الْكَشْفُ لِأَنَّ سَبَبَهَا يَنْكَشِفُ لِصَاحِبِهَا بَعْدَ فَوَاتِ إِدْرَاكِهِ وَلَا يَزَالُ يُعَاوِدُهُ، فَالْقُرْآنُ حَسْرَةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ أَيْ سَبَبُ حَسْرَةٍ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَهُوَ حَسْرَةٌ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا لِأَنَّهُ فَضَحَ تُرَّهَاتِهِمْ وَنَقَضَ عِمَادَ دِينِهِمُ الْبَاطِلِ وَكَشَفَ حَقَارَةَ أَصْنَامِهِمْ، وَهُوَ حَسْرَةٌ عَلَيْهِمْ فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّهُمْ يَجِدُونَ مُخَالَفَتَهُ سَبَبَ عَذَابِهِمْ، وَيَقِفُونَ عَلَى الْيَقِينِ بِأَنَّ مَا كَانَ يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ هُوَ سَبَبُ النَّجَاحِ لَوِ اتَّبَعُوهُ لَا سِيَّمَا وَقَدْ رَأَوْا حُسْنَ عَاقِبَةِ الَّذِينَ صَدَّقُوا بِهِ.
Hasret (الْحَسْرَةُ): Kaçırılan, arzu edilen bir şeye karşı duyulan şiddetli ve tekrarlanan pişmanlıktır; buna 'telehhüf' (ah vah etme) de denir. Açığa çıkarmak anlamına gelen hasr (الْحَسْرِ) kökünden türetilmiştir; zira onun sebebi, telafisi kaçırıldıktan sonra sahibine açılır ve sürekli onu yoklar. Kur'an'ın kâfirler için bir hasret olması, dünyada ve ahirette onlar için bir hasret sebebi olması demektir. Dünyada onlar için bir hasrettir; çünkü onların saçmalıklarını teşhir etmiş, bâtıl dinlerinin dayanağını yıkmış ve putlarının değersizliğini açığa çıkarmıştır. Ahirette de onlar için bir hasrettir; çünkü ona muhalefet etmelerini azaplarının sebebi olarak bulacaklar ve eğer ona uymuş olsalardı, kendilerini davet ettiği şeyin kurtuluş sebebi olduğunu -özellikle onu tasdik edenlerin güzel akıbetini gördüklerinde- kesin bir şekilde (yakînen) anlayacaklardır.
وَالْمُكَذِّبُونَ: هُمُ الْكَافِرُونَ. وَإِنَّمَا عَدَلَ عَنِ الْإِتْيَانِ بِضَمِيرِهِمْ إِلَى الْاسْمِ الظَّاهِرِ لِأَنَّ الْحَسْرَةَ تَعُمُّ الْمُكَذِّبِينَ يَوْمَئِذٍ وَالَّذِينَ سَيَكْفُرُونَ بِهِ من بعد.
Mükézibler (yalanlayanlar), kâfirlerin ta kendileridir. Onların zamirini getirmek yerine zahir isme yönelinmesinin sebebi şudur: Çünkü hasret, o günkü yalanlayanları da ondan sonra onu inkâr edecek olanları da içine alacak kadar geneldir.
[سُورَة الحاقة (٦٩) : آيَة ٥١]
[Hâkka Suresi (69), Ayet 51]
وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ (٥١)
{ وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ (٥١) } “Ve şüphesiz o, kesin gerçeğin ta kendisidir (hakku'l-yakîndir).”
عَطْفٌ عَلَى وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكافِرِينَ [الحاقة: ٥٠] فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا عَلَى الْقُرْآنِ لِأَنَّ هَذِهِ مِنْ صِفَاتِ الْقُرْآنِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا بِهِ الْمَذْكُورَ وَهُوَ كَوْنُ الْقُرْآنِ حَسْرَةً عَلَى الْكَافِرِينَ، أَيْ أَنَّ ذَلِكَ حَقٌّ لَا مَحَالَةَ أَيْ هُوَ جَالِبٌ لِحَسْرَتِهِمْ فِي الدُّنْيَا
{ وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكافِرِينَ } [Hâkka: 50] kavline atıftır; zamirin Kur'an'a dönmesi muhtemeldir, çünkü bu Kur'an'ın sıfatlarındandır. Zamir ile zikredilen hususun, yani Kur'an'ın kâfirler için bir hasret oluşunun kastedilmiş olması da muhtemeldir; yani bu durum şüphesiz bir haktır, diğer bir deyişle o, dünyada ve ahirette
وَالْآخِرَة.
onların hasretini celbedicidir.
وَإِضَافَةُ حق إِلَى يَقِين يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ إِضَافَةِ الْمَوْصُوفِ إِلَى الصِّفَةِ، أَيْ إِنَّهُ لَلْيَقِينُ الْحَقُّ الْمَوْصُوفُ بِأَنَّهُ يَقِينٌ لَا يَشُكُّ فِي كَوْنِهِ حَقًّا إِلَّا مَنْ غُشِيَ عَلَى بَصِيرَتِهِ وَهَذَا أَوْلَى مِنْ جَعْلِ الْإِضَافَةِ مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ، أَيْ لِلْيَقِينِ الْحَقِّ، أَيِ الَّذِي لَا تَعْتَرِيهِ شُبْهَةٌ.
{ حق } kelimesinin { يَقِين } kelimesine izafeti, mevsûfun sıfata izafeti kabilinden olabilir; yani 'O, hak olduğuna basireti perdelenmiş olandan başkasının şüphe etmeyeceği, yakîn vasfına sahip hakiki yakîndir' demektir. Bu, izafeti sıfatın mevsûfa izafeti kılmaktan -yani hiçbir şüphenin arız olmadığı 'hakiki yakîn' [anlamında olmasından]- daha evladır.
وَاعْلَمْ أَنَّ حَقَّ الْيَقِينِ، وَعَيْنَ الْيَقِينِ، وَعِلْمَ الْيَقِينِ، وَقَعَتْ فِي الْقُرْآنِ.
Bil ki hakku'l-yakîn, aynü'l-yakîn ve ilmu'l-yakîn terimleri Kur'an'da yer almıştır.
فَحَقُّ الْيَقِينِ وَقَعَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَفِي آخِرِ سُورَةِ الْوَاقِعَةِ، وَعَلْمُ الْيَقِينِ وَعَيْنُ الْيَقِينِ وَقَعَا فِي سُورَةِ التَّكَاثُرِ، وَهَذِهِ الثَّلَاثَةُ إِضَافَتُهَا مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ أَوْ مِنْ إِضَافَةِ الْمَوْصُوفِ إِلَى الصِّفَةِ كَمَا ذَكَرْنَا. وَمَعْنَى كُلِّ مُرَكَّبٍ مِنْهَا هُوَ مُحَصَّلُ مَا تَدُلُّ عَلَيْهِ كَلِمَتَاهُ وَإِضَافَةُ إِحْدَاهُمَا إِلَى الْأُخْرَى.
Hakku'l-yakîn bu surede ve Vâkıa Suresi'nin sonunda; ilmu'l-yakîn ile aynü'l-yakîn ise Tekâsür Suresi'nde yer almıştır. Bu üçünün izafeti, zikrettiğimiz üzere sıfatın mevsûfa izafeti veya mevsûfun sıfata izafeti kabilindendir. Bunlardan her bir terkibin anlamı, iki kelimesinin ve birinin diğerine izafetinin delalet ettiği şeyin hasılasıdır.
وَقَدِ اصْطَلَحَ الْعُلَمَاءُ عَلَى جَعْلِ كَلِمَةِ (عَلْمُ الْيَقِينِ) اسْمًا اصْطِلَاحِيًّا لِمَا أَعْطَاهُ الدَّلِيلُ بِتَصَوُّرِ الْأُمُورِ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ حَسَبَ كَلَامِ السَّيِّدِ الْجُرْجَانِيِّ فِي كِتَابِ «التَّعْرِيفَاتِ» ، وَوَقَعَ فِي كَلَامِ أَبِي الْبَقَاءِ فِي «الْكُلِّيَّاتِ» مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَعْضَ هَذِهِ الْمُرَكَّبَاتِ نُقِلَتْ فِي بَعْضِ الْاصْطِلَاحَاتِ الْعِلْمِيَّةِ فَصَارَتْ أَلْقَابًا لِمَعَانٍ، وَقَالَ: عِلْمُ الْيَقِينِ لِأَصْحَابِ الْبُرْهَانِ، وَعَيْنُ الْيَقِينِ وَحَقُّ الْيَقِينِ أَيْضًا لِأَصْحَابِ الْكَشْفِ وَالْعِيَانِ كَالْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ عَلَى حَسَبِ تَفَاوُتِهِمْ فِي الْمَرَاتِبِ، قَالَ: وَقَدْ حَقَّقَ الْمُحَقِّقُونَ مِنَ الْحُكَمَاءِ بِأَنَّ بَعْدَ الْمَرَاتِبِ الْأَرْبَعِ لِلنَّفْسِ (يَعْنِي مَرَاتِبَ تَحْصِيلِ الْعِلْمِ لِلنَّفْسِ الْمَذْكُورَةَ فِي الْمَنْطِقِ الْأَوَّلِيَّاتِ، وَالْمُشَاهَدَاتِ الْبَاطِنِيَّةَ، وَالتَّجْرِيبَاتِ، وَالْمُتَوَاتِرَاتِ) مَرْتَبَتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا مَرْتَبَةُ عَيْنِ الْيَقِينِ وَهِيَ أَنْ تَصِيرَ النَّفْسُ بِحَيْثُ تُشَاهِدُ الْمَعْقُولَاتِ فِي الْمَعَارِفِ الَّتِي تَفِيضُهَا النَّفْسُ كَمَا هِيَ، وَالثَّانِيَةُ مَرْتَبَةُ حَقِّ الْيَقِينِ وَهِيَ أَنْ تَصِيرَ النَّفْسُ بِحَيْثُ تَتَّصِلُ بِالْمَعْقُولَاتِ اتِّصَالًا عَقْلِيًّا وَتُلَاقِي ذَاتَهَا تَلَاقِيًا رُوحَانِيًّا.
Âlimler, es-Seyyid el-Cürcânî'nin et-Ta'rîfât kitabındaki sözüne göre, delilin şeyleri olduğu gibi tasavvur etmeye sağladığı bilgi için (ilmu'l-yakîn / عَلْمُ الْيَقِينِ) tabirini ıstılahî bir isim kılma konusunda uzlaşmışlardır. Ebu'l-Bekâ'nın el-Külliyyât'ındaki sözlerinde de bu terkiplerin bazılarının birtakım ilmî ıstılahlara aktarılarak manalar için birer unvan/unvan haline geldiğine delalet eden ifadeler yer almıştır. O şöyle demiştir: 'İlmu'l-yakîn bürhan (delil) ehli içindir; aynü'l-yakîn ve hakku'l-yakîn ise mertebelerindeki farklılıklara göre peygamberler ve evliya gibi keşif ve ayân (bizzat müşahede) ehli içindir.' Şöyle devam etmiştir: Muhakkik hekimler/filozoflar, nefsin dört mertebesinden sonra (yani mantıkta zikredilen nefsin bilgi edinme mertebeleri: evveliyyât [apaçık ilk bilgiler], bâtınî müşahedeler, tecrübeler ve mütevatirler) iki mertebenin bulunduğunu tahkik etmişlerdir: Birincisi, aynü'l-yakîn mertebesidir ki bu, nefsin feyzettiği marifetlerde akledilirleri (makûlâtı) oldukları gibi müşahede eder hale gelmesidir. İkincisi, hakku'l-yakîn mertebesidir ki bu da nefsin akledilirlerle aklî bir irtibat kurup bizzat kendisiyle ruhanî bir buluşma gerçekleştirecek mertebeye ulaşmasıdır.
وَاصْطَلَحَ
Terimleşmiştir...
عُلَمَاءُ التَّصَوُّفِ عَلَى جَعْلِ كُلِّ مُرَكَّبٍ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ لَقَبًا لِمَعْنَى مِنَ الْانْكِشَافِ الْعَقْلِيِّ وَجَرَتْ فِي كِتَابِ «الْفُتُوحَاتِ الْمَكِّيَّةِ» لِلشَّيْخِ مُحْيِي الدِّينِ بن عَرَبِيّ.
Tasavvuf âlimleri [ise] bu üç terkibin her birini aklî inkişafın (açılımın) bir anlamına unvan kılma konusunda uzlaşmışlardır ve bu, Şeyh Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye adlı kitabında yer almıştır.
[سُورَة الحاقة (٦٩) : آيَة ٥٢]
[Hâkka Suresi (69), Ayet 52]
فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٥٢)
{ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٥٢) } “O halde pek yüce Rabbinin adını tesbih et.”
تَفْرِيعٌ عَلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ وَصْفِ الْقُرْآنِ وَتَنْزِيهِهِ عَلَى الْمَطَاعِنِ وَتَنْزِيهِ النَّبِيءِ ﷺ عَمَّا افْتَرَاهُ عَلَيْهِ الْمُشْرِكُونَ، وَعَلَى مَا أَيَّدَهُ اللَّهُ بِهِ مِنْ ضَرْبِ الْمَثَلِ لِلْمُكَذِّبِينَ بِهِ بِالْأُمَمِ الَّتِي كَذَّبَتِ الرُّسُلَ، فَأُمِرَ النَّبِيءُ ﷺ بِأَنْ يُسَبِّحَ اللَّهَ تَسْبِيحَ ثَنَاءٍ وَتَعْظِيمٍ شُكْرًا لَهُ عَلَى مَا أَنْعَمَ بِهِ
[Bu emir], Kur'an'ın nitelendirilmesi, ithamlardan tenzih edilmesi, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in müşriklerin ona iftiralarından tenzih edilmesi ve Allah'ın onu yalanlayanlara peygamberleri yalanlayan ümmetleri misal vererek [kendisini] desteklemesi gibi daha önce geçen bütün hususlara dayanan bir sonuçtur (tafri'). Böylece Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kendisine ihsan ettiği...
عَلَيْهِ مِنْ نِعْمَةِ الرِّسَالَةِ وَإِنْزَالِ هَذَا الْقُرْآنِ عَلَيْهِ.
...risalet ve bu Kur'an'ın kendisine indirilmesi nimetine bir şükür olarak Allah'ı övgü ve tazim tesbihiyle tesbih etmesi emredilmiştir.
وَاسْمُ اللَّهِ هُوَ الْعَلَمُ الدَّالُّ عَلَى الذَّاتِ.
Allah'ın ismi, zata delalet eden özel isimdir (alemdir).
وَالْبَاءُ لِلْمُصَاحَبَةِ، أَيْ سَبِّحِ اللَّهَ تَسْبِيحًا بِالْقَوْلِ لِأَنَّهُ يَجْمَعُ اعْتِقَادَ التَّنْزِيهِ وَالْإِقْرَارَ بِهِ وَإِشَاعَتَهُ.
[Buradaki] ba (ب) harf-i ceri musâhabet (birliktelik) içindir; yani tenzih inancını, bunu ikrar etmeyi ve yaymayı bir araya getirdiği için Allah'ı sözlü bir tesbihle tesbih et demektir.
وَالتَّسْبِيحُ: التَّنْزِيهُ عَنِ النَّقَائِصِ بِالْاعْتِقَادِ وَالْعِبَادَةِ وَالْقَوْلِ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَجْرِيَ فِي التَّسْبِيحِ الْقَوْلِيِ اسْمُ الْمُنَزَّهِ فَلِذَلِكَ قَالَ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ وَلَمْ يَقُلْ فَسَبِّحْ رَبَّكَ الْعَظِيمَ.
Tesbih; inanç, ibadet ve söz ile eksikliklerden tenzih etmektir. Bu durumda sözlü tesbihte, tenzih edilenin isminin zikredilmesi zorunlu hale gelmiştir. Bundan dolayı { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ } “Rabbinin adını tesbih et” buyurmuş, 'fesebbih Rabbeke'l-azîm' (Yüce Rabbini tesbih et) dememiştir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْكَلَامِ عَلَى الْبَسْمَلَةِ وَجْهُ إِقْحَامِ اسْمٍ فِي قَوْلِهِ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ [الْفَاتِحَة: ١] .
{ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla” [Fâtiha 1] kavlindeki 'ism' lafzının zikrediliş (ikham) veçhi besmele hakkındaki bahiste daha önce geçmişti.
وَتَسْبِيحُ الْمُنْعِمِ بِالْاعْتِقَادِ وَالْقَوْلِ وَهُمَا مُسْتَطَاعُ شُكْرِ الشَّاكِرِينَ إِذْ لَا يَبْلُغُ إِلَى شُكْرِهِ بِأَقْصَى مِنْ ذَلِكَ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَفِي ضِمْنِ ذَلِكَ اسْتِمْرَارُ النَّبِيءِ ﷺ عَلَى أَدَاءِ رِسَالَتِهِ وَإِبْلَاغِهَا.
Nimet vereni tenzih etmek, inanç ve söz ile olur ki bu ikisi şükredenlerin güç yetirebildiği şükürdür; zira O'na şükretmede bundan daha ötesine ulaşılamaz. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Bunun zımnında, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in risalet görevini yerine getirmeye ve onu tebliğ etmeye devam etmesi de vardır.'
وَرُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ «اجْعَلُوهَا فِي رُكُوعِكُمْ»
Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Bunu rükûlarınızda yapın (rükûnuza koyun).”
. وَاسْتَحَبَّ الْتِزَامَ ذَلِكَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَكَرِهَ مَالِكٌ الْتِزَامَ ذَلِكَ لِئَلَّا يُعَدَّ وَاجِبًا فَرْضًا اهـ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي آخِرِ سُورَةِ الْوَاقِعَةِ.
Âlimlerden bir grup buna devam etmeyi müstehap görmüş; Mâlik ise farz ve vacip sayılmasın diye buna sürekli devam edilmesini mekruh görmüştür. [İbn Atıyye'nin sözü burada bitti]. Bu ayetin benzeri daha önce Vâkıa Suresi'nin sonunda geçmişti.