[سُورَة الحاقة (٦٩) : الْآيَات ٣٠ إِلَى ٣٧]
[Hâkka Suresi (69), Âyetler 30-37]
خُذُوهُ فَغُلُّوهُ (٣٠) ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ (٣١) ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ (٣٢) إِنَّهُ كانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ (٣٣) وَلا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ (٣٤)
{ خُذُوهُ فَغُلُّوهُ (٣٠) ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ (٣١) ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ (٣٢) إِنَّهُ كانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ (٣٣) وَلا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ (٣٤) } “[Görevli meleklere şöyle denir:] Tutun onu, hemen bağlayıp bağlayın! Sonra onu cehenneme atın! Sonra boyu yetmiş arşın olan bir zincire vurun onu! Çünkü o, yüce Allah'a iman etmiyordu. Yoksulu doyurmaya teşvik etmiyordu.
فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هاهُنا حَمِيمٌ (٣٥) وَلا طَعامٌ إِلاَّ مِنْ غِسْلِينٍ (٣٦) لَا يَأْكُلُهُ إِلاَّ الْخاطِؤُنَ
{ فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هاهُنا حَمِيمٌ (٣٥) وَلا طَعامٌ إِلاَّ مِنْ غِسْلِينٍ (٣٦) لَا يَأْكُلُهُ إِلاَّ الْخاطِؤُنَ } “Bu sebeple bugün onun için burada candan bir dost yoktur. Yalnızca gıslînden (irinli sudan) başka bir yiyecek de yoktur. Onu ancak hata işleyenler yer.
(٣٧)
{ (٣٧) }
خُذُوهُ مَقُولٌ لِقَوْلٍ مَحْذُوفٍ مَوْقِعِهِ فِي مَوْقِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ فَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ [الحاقة: ٢٥] ، وَالتَّقْدِيرُ: يُقَالُ: خُذُوهُ.
{ خُذُوهُ } sözü, { فَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ } [Hâkka: 25] ayetindeki zamirden hâl konumunda bulunan hazfedilmiş bir sözün makulüdür (söylenmiş sözüdür); takdiri de “Ona [şöyle] denilir: Onu yakalayın!” şeklindedir.
وَمَعْلُومٌ مِنَ الْمَقَامِ أَنَّ الْمَأْمُورِينَ بِأَنْ يَأْخُذُوهُ هُمُ الْمَلَائِكَةُ الْمُوَكَّلُونَ بِسَوْقِ أَهْلِ الْحِسَابِ إِلَى مَا أُعِدَّ لَهُمْ.
Makamdan bilinen bir husustur ki, onu yakalamakla emrolunanlar, hesap ehlini kendileri için hazırlanmış olan yere sevk etmekle görevli meleklerdir.
وَالْأَخْذُ: الْإِمْسَاكُ بِالْيَدِ.
Ahz (الْأَخْذُ): Elle tutmak, yakalamaktır.
وَغُلُّوهُ: أَمْرٌ مِنْ غَلَّهُ إِذَا وَضَعَهُ فِي الْغُلِّ وَهُوَ الْقَيْدُ الَّذِي يُجْعَلُ فِي عُنُقِ الْجَانِي أَوِ الْأَسِيرِ فَهُوَ فِعْلٌ مُشْتَقٌّ مِنِ اسْمٍ جَامِدٍ، وَلَمْ يُسْمَعْ إِلَّا ثُلَاثِيًّا وَلَعَلَّ قِيَاسَهُ أَنْ يُقَالَ: غَلَّلَهُ
{ غُلُّوهُ } lafzı; suçlunun yahut esirin boynuna takılan kelepçe/pranga demek olan gul (الْغُلِّ) kelimesinden türetilen ve onu bu kelepçeye vurduğunda kullanılan (غَلَّهُ) fiilinden bir emirdir. Bu, camid bir isimden türetilmiş bir fiildir ve sadece sülâsî (üç harfli) olarak işitilmiştir. Kıyasa uygun olanı ise belki de
بِلَامَيْنِ لِأَنَّ الْغُلَّ مُضَاعَفُ الْلَّامِ، فَحَقُّهُ أَنْ يَكُونَ مِثْلَ عَمَّمَ، إِذَا جُعِلَ لَهُ عِمَامَةً، وَأَزَّرَ، إِذَا أَلْبَسَهُ إِزَارًا، وَدَرَّعَ الْجَارِيَةَ، إِذَا أَلْبَسَهَا الدِّرْعَ، فَلَعَلَّهُمْ قَالُوا: غَلَّهُ تَخْفِيفًا. وَعَطَفَ بِفَاءٍ التَّعْقِيبِ لِإِفَادَةِ الْإِسْرَاعِ بِوَضْعِهِ فِي الْأَغْلَالِ عَقِبَ أَخْذِهِ.
iki lâm ile (غَلَّلَهُ) denilmesiydi; zira gul kelimesinin lâmı şeddelidir. Dolayısıyla sarık sardığında (عَمَّمَ), izâr giydirdiğinde (أَزَّرَ) ve cariyeye zırh giydirdiğinde (دَرَّعَ الْجَارِيَةَ) denildiği gibi olması gerekirdi. Fakat muhtemelen hafiflik olsun diye (غَلَّهُ) demişlerdir. { فَـ } takip edatıyla atfedilmesi, yakalanmasının hemen akabinde prangaya vurulmasındaki sürati ifade etmek içindir.
وثُمَّ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ لِلتَّرَاخِي الرُّتَبِيِّ لِأَنَّ مَضْمُونَ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ بِهَا أَشَدُّ فِي الْعِقَابِ مِنْ أَخْذِهِ وَوَضْعِهِ فِي الْأَغْلَالِ.
{ ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ } kavlindeki { ثُمَّ } edatı terâhî-i rütbî (derece bakımından sonra gelme) içindir; çünkü onunla atfedilen cümlenin içeriği, onun yakalanıp prangaya vurulmasından ceza bakımından daha şiddetlidir.
وَصَلَّى: مُضَاعَفُ تَضْعِيفَ تَعْدِيَةٍ لِأَنَّ صَلِيَ النَّارِ مَعْنَاهُ أَصَابَهُ حَرْقُهَا أَوْ تَدَفَّأَ بِهَا، فَإِذَا عُدِّيَ قِيلَ: أَصْلَاهُ نَارًا، وَصَلَّاهُ نَارًا.
{ صَلَّى } fiili, geçişlilik (ta'diye) için şeddelenmiştir. Çünkü (صَلِيَ النَّارِ) sözü, ateşin sıcağının ona isabet etmesi yahut onunla ısınması anlamına gelir. Geçişli yapıldığında ise (أَصْلَاهُ نَارًا) ve (صَلَّاهُ نَارًا) [onu ateşe soktu/yasladı] denilir.
وثُمَّ مِنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ لِلتَّرَاخِي الرُّتَبِيِّ بِالنِّسْبَةِ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَتَيْنِ قَبْلَهَا لِأَنَّ مَضْمُونَ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً أَعْظَمُ مِنْ مَضْمُونِ فَغُلُّوهُ.
{ ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ } kavlindeki { ثُمَّ } edatı, kendisinden önceki iki cümlenin içeriğine nispetle terâhî-i rütbî içindir; çünkü { فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً } ifadesinin içeriği { فَغُلُّوهُ } ifadesinin içeriğinden daha büyüktür.
وَمَضْمُونُ فَاسْلُكُوهُ دَلَّ عَلَى إِدْخَالِهِ الْجَحِيمَ فَكَانَ إِسْلَاكُهُ فِي تِلْكَ السِّلْسِلَةِ أَعْظَمَ مِنْ مُطْلَقِ إِسْلَاكِهِ الْجَحِيم.
{ فَاسْلُكُوهُ } ifadesinin içeriği onun cehenneme sokulmasına delalet etmiştir; dolayısıyla o zincire sokulup bağlanması, mutlak olarak cehenneme sokulmasından daha büyüktür.
وَمعنى فَاسْلُكُوهُ: اجْعَلُوهُ سَالِكًا، أَيْ دَاخِلًا فِي السِّلْسِلَةِ وَذَلِكَ بِأَنْ تُلَفَّ عَلَيْهِ السِّلْسِلَةُ فَيَكُونُ فِي وَسَطِهَا، وَيُقَالُ: سَلَكَهُ، إِذَا أَدْخَلَهُ فِي شَيْءٍ، أَيِ اجْعَلُوهُ فِي الْجَحِيمِ مُكَبَّلًا فِي أَغْلَالِهِ.
{ فَاسْلُكُوهُ } ifadesinin anlamı: Onu zincire giren/dahil olan kılın demektir; bu da zincirin onun üzerine dolanıp onun zincirin ortasında kalmasıyla olur. Bir şeyi bir şeye soktuğunda (سَلَكَهُ) denir; yani onu cehennemde prangalarına vurulmuş/bağlanmış kılın demektir.
وَتَقْدِيمُ الْجَحِيمَ عَلَى عَامِلِهِ لِتَعْجِيلِ الْمَسَاءَةِ مَعَ الرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ وَكَذَلِكَ تَقْدِيمُ فِي سِلْسِلَةٍ على عَامله.
{ الْجَحِيمَ } kelimesinin kendi âmilinden öne geçirilmesi, fasılaya riayetle birlikte kötülüğü çabuklaştırmak (dehşeti hemen hissettirmek) içindir. Aynı şekilde { فِي سِلْسِلَةٍ } ifadesinin kendi âmilinden öne geçirilmesi de böyledir.
واقتران فعل فَاسْلُكُوهُ بِالْفَاءِ إِمَّا لِتَأْكِيدِ الْفَاءِ الَّتِي اقْتَرَنَتْ بِفِعْلِ فَغُلُّوهُ، وَإِمَّا لِلْإِيذَانِ بِأَنَّ الْفِعْلَ مُنَزَّلٌ مَنْزِلَةَ جَزَاءِ شَرْطٍ مَحْذُوفٍ، وَهَذَا الْحَذْفُ يُشْعِرُ بِهِ تَقْدِيمُ الْمَعْمُولِ غَالِبًا كَأَنَّهُ قِيلَ: مَهْمَا فَعَلْتُمْ بِهِ شَيْئًا فَاسْلُكُوهُ فِي سِلْسِلَةٍ، أَوْ مَهْمَا يَكُنْ شَيْءٌ فَاسْلُكُوهُ.
{ فَاسْلُكُوهُ } fiilinin fā (فَ) harfiyle bitişmesi, ya { فَغُلُّوهُ } fiiline bitişen fā harfini pekiştirmek içindir ya da fiilin hazfedilmiş bir şartın cezası konumuna indirgendiğini bildirmek içindir; nitekim mefulün öne geçirilmesi çoğunlukla bu hazfi hissettirir. Sanki şöyle denilmiştir: “Ona her ne yapacak olursanız olun, onu zincire sokun” veya “Ne olursa olsun, onu [zincire] sokun”.
وَالْمَقْصُودُ تَأْكِيدُ وُقُوعِ ذَلِكَ وَالْحَثُّ عَلَى عَدَمِ التَّفْرِيطِ فِي الْفِعْلِ وَأَنَّهُ لَا يُرْجَى لَهُ تَخْفِيفٌ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ وَثِيابَكَ فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ [المدثر: ٣- ٥] ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا فِي سُورَةِ [يُونُسَ: ٥٨] .
Maksat, bunun gerçekleşmesini pekiştirmek ve bu fiilde hiçbir eksiklik/ihmal yapılmamasına ve onun için bir hafifletme umulmayacağına teşvik etmektir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ وَثِيابَكَ فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ } [Müddessir: 3-5]. Bu husus Yûnus Suresi'ndeki { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } [58] ayetinde geçmişti.
وَالسِّلْسِلَةُ: اسْمٌ لِمَجْمُوعِ حِلَقٍ مِنْ حَدِيدٍ دَاخِلٍ بَعْضُ تِلْكَ الْحِلَقِ فِي بَعْضٍ تُجْعَلُ لِوِثَاقِ شَخْصٍ كَيْ لَا يَزُولَ مِنْ مَكَانِهِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ
Silsile (السِّلْسِلَةُ): Bir kimsenin yerinden ayrılamaması için bağlanmasında kullanılan, demir halkaların birbirine geçirilmesinden oluşan bütünün adıdır. Bu, Yüce Allah'ın { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ
وَالسَّلاسِلُ
{ وَالسَّلاسِلُ } [ve zincirler]
فِي سُورَةِ غَافِرٍ [٧١] .
kavlinde, Gāfir Suresi'nde [71] geçmişti.
وَجُمْلَةُ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً صِفَةُ سِلْسِلَةٍ وَهَذِهِ الصِّفَةُ وَقَعَتْ مُعْتَرِضَةً بَيْنَ الْمَجْرُورِ وَمُتَعَلَّقِهِ لِلتَّهْوِيلِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ الْمُكَذِّبِينَ بِالْقَارِعَةِ، وَلَيْسَتِ الْجُمْلَةُ مِمَّا خُوطِبَ الْمَلَائِكَةُ الْمُوَكَّلُونَ بِسَوْقِ الْمُجْرِمِينَ إِلَى الْعَذَابِ، وَلِذَلِكَ فَعَدَدُ السَّبْعِينَ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الْكَثْرَةِ عَلَى طَرِيقَةِ الْكِنَايَةِ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ [التَّوْبَة: ٨٠] .
{ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً } cümlesi { سِلْسِلَةٍ } kelimesinin sıfatıdır. Bu sıfat, Kâria'yı (kıyameti) yalanlayan müşrikleri dehşete düşürmek için mecrur ile onun müteallakı arasına itiraziyye (ara cümle) olarak girmiştir; bu cümle, suçluları azaba sevk etmekle görevli meleklere hitap edilen sözlerden değildir. Bu sebeple yetmiş sayısı, kinaye yoluyla çokluk anlamında kullanılmıştır; tıpkı Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: { إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } “Onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” [Tevbe: 80].
وَالذَّرْعُ: كَيْلُ طُولِ الْجِسْمِ بِالذِّرَاعِ وَهُوَ مِقْدَارٌ مِنَ الطُّولِ مُقَدَّرٌ بِذِرَاعِ الْإِنْسَانِ، وَكَانُوا يُقَدِّرُونَ بِمَقَادِيرِ الْأَعْضَاءِ مِثْلُ الذِّرَاعِ، وَالْأُصْبُعِ، وَالْأُنْمُلَةِ، وَالْقَدَمِ، وَبِالْأَبْعَادِ الَّتِي بَيْنَ الْأَعْضَاءِ مِثْلُ الشِّبْرِ، وَالْفِتْرِ، وَالرَّتَبِ (بِفَتْحِ الرَّاءِ وَالتَّاءِ) ، وَالْعَتَبِ، وَالْبُصْمِ، وَالْخُطْوَةِ.
Zer' (الذَّرْعُ): Bir cismin uzunluğunu zira (arşın) ile ölçmektir. Bu, insanın dirsekten parmak ucuna kadar olan kol boyuyla (zira) takdir edilen bir uzunluk ölçüsüdür. Onlar [Araplar] zira, parmak, parmak boğumu (enmüle) ve ayak gibi uzuvların ölçüleriyle ve karış, fitr (başparmak ile işaret parmağı arası), rateb (râ ve tâ'nın fethasıyla: işaret ile orta parmak arası), ateb, busm ve adım gibi uzuvlar arasındaki mesafelerle ölçüm yaparlardı.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ كانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ وَلا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ فِي مَوْضِعِ الْعِلَّةِ لِلْأَمْرِ بِأَخْذِهِ وَإِصْلَائِهِ الْجَحِيمَ.
{ إِنَّهُ كانَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ وَلا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ } cümlesi, onun yakalanıp cehenneme atılması emrinin gerekçesi konumundadır.
وَوَصْفُ اللَّهِ بِالْعَظِيمِ هُنَا إِيمَاءٌ إِلَى مُنَاسَبَةِ عِظَمِ الْعَذَابِ لِلذَّنْبِ إِذْ كَانَ الذَّنْبُ كُفْرَانًا بِعَظِيمٍ فَكَانَ جَزَاءً وَفَاقًا.
Burada Allah'ın { الْعَظِيمِ } (pek yüce/azametli) olarak nitelendirilmesi, azabın büyüklüğünün günahın büyüklüğüne uygunluğuna bir ima içermektedir; zira günah pek yüce olan [Allah'a] karşı nankörlük ve inkârdır, dolayısıyla [verilen azap da] tamı tamına denk bir karşılık olmuştur.
وَالْحَضُّ عَلَى الشَّيْءِ: أَنْ يَطْلُبَ مِنْ أَحَدٍ فِعْلَ شَيْءٍ وَيُلِحَّ فِي ذَلِكَ الطَّلَبِ.
Bir şeye teşvik etmek (الْحَضُّ عَلَى الشَّيْءِ): Birinden bir şeyi yapmasını istemek ve bu talepte ısrarcı olmaktır.
وَنَفْيُ حَضِّهِ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ يَقْتَضِي بِطَرِيقِ الْفَحْوَى أَنَّهُ لَا يُطْعِمُ الْمِسْكِينَ مِنْ مَالِهِ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ لَا يَأْمُرُ غَيْرَهُ بِإِطْعَامِ الْمِسْكِينَ فَهُوَ لَا يُطْعِمُهُ مِنْ مَالِهِ، فَالْمَعْنَى لَا يُطْعِمُ الْمِسْكِينَ وَلَا يَأْمُرُ بِإِطْعَامِهِ، وَقَدْ كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يُطْعِمُونَ فِي الْوَلَائِمِ، وَالْمَيْسِرِ، وَالْأَضْيَافِ، وَالتَّحَابُبِ، رِيَاءً وَسُمْعَةً. وَلَا يُطْعِمُونَ الْفَقِيرَ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ، وَقَدْ جُعِلَ عَدَمُ الْحَضِّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ مُبَالَغَةً فِي شُحِّ هَذَا الشَّخْصِ عَنِ الْمَسَاكِينِ بِمَالِ غَيْرِهِ وَكِنَايَةً عَنِ الشُّحِّ عَنْهُمْ بِمَالِهِ، كَمَا جُعِلَ الْحِرْصُ عَلَى إِطْعَامِ الضَّيْفِ كِنَايَةً عَنِ الْكَرَمِ فِي قَوْلِ زَيْنَبَ بِنْتِ الطَّثَرِيَّةِ تَرْثِي أَخَاهَا يَزِيدَ:
Yoksulun yiyeceğine teşvik etmesinin nefyedilmesi, فحوى (anlamın gereği) yoluyla onun yoksula kendi malından da yedirmediğini iktiza eder; çünkü başkasına yoksulu doyurmayı emretmeyen kimse, kendi malından onu hiç doyurmaz. Dolayısıyla mana: Ne yoksulu doyurur ne de doyurulmasını emreder demektir. Câhiliye ehli; ziyafetlerde, kumarda, misafirlere ve sevdiklerine riya ve gösteriş için yedirirlerdi. Yoksula ise içlerinden pek azı dışında kimse yedirmezdi. Yoksulun yiyeceğine teşvik etmemek, bu şahsın başkasının malı konusunda dahi yoksullara karşı ne denli cimri olduğuna dair bir mübalağa ve kendi malı hususunda onlara cimrilik ettiğine dair bir kinaye kılınmıştır; nitekim misafiri doyurmaya hırs göstermek de Zeyneb bint et-Tasseriyye'nin kardeşi Yezîd'e yaktığı şu ağıtta cömertlikten kinaye kılınmıştır:
إِذَا نَزَلَ الْأَضْيَافُ كَانَ عَذَوَّرًا ... عَلَى الْحَيِّ حَتَّى تَسْتَقِلَّ مَرَاجِلُهُ
Misafirler indiğinde, o kabilenin tencereleri [ocağa] konulup kaynayana dek kabileye karşı sert ve aceleci davranırdı.
تُرِيدُ أَنَّهُ يَحْضُرُ الْحَيَّ وَيَسْتَعْجِلُهُمْ عَلَى نِصْفِ الْقُدُورِ لِلْأَضْيَافِ حَتَّى تُوضَعَ قُدُورُ الْحَيِّ عَلَى الْأَثَافِي وَيَشْرَعُوا فِي الطَّبْخِ، وَالْعَذَوَّرُ بِعَيْنٍ مُهْمِلَةٍ وَذَالٍ مُعْجَمَةٍ كَعَمَلَّسٍ:
Kastettiği şudur: O, kabile halkının yanına gelir ve kabilenin tencereleri ocak taşları üzerine konulup yemeği pişirmeye başlayıncaya kadar misafirler için tencereleri kurmaları hususunda onları acele ettirirdi. Azevver (الْعَذَوَّرُ) kelimesi noktasız ayın ve noktalı zel ile, ameldes (عَمَلَّسٍ) veznindedir:
الشَّكِسُ الْخُلُقِ.
Huyu sert, geçimsiz demektir.
إِلَّا أَنَّ كِنَايَةَ مَا فِي الْآيَةِ عَنِ الْبُخْلِ أَقْوَى مِنْ كِنَايَةِ مَا فِي الْبَيْتِ عَنِ الْكَرَمِ لِأَنَّ الْمُلَازِمَةَ فِي الْآيَةِ حَاصِلَةٌ بِطَرِيقِ الْأَوْلَوِيَّةِ بِخِلَافِ الْبَيْتِ.
Şu var ki, ayette cimrilikten yapılan kinaye, beyitte cömertlikten yapılan kinayeden daha güçlüdür; zira ayetteki zorunlu bağ (mülâzemet) evleviyet yoluyla gerçekleşmektedir, oysa beyitte böyle değildir.
وَإِذْ قَدْ جُعِلَ عَدَمُ حَضِّهِ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ جُزْءُ عِلَّةٍ لِشِدَّةِ عَذَابِهِ، عَلِمْنَا مِنْ ذَلِكَ مَوْعِظَةً لِلْمُؤْمِنِينَ زَاجِرَةً عَنْ مَنْعِ الْمَسَاكِينِ حَقَّهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَهُوَ الْحَقُّ الْمَعْرُوفُ فِي الزَّكَاةِ وَالْكَفَّارَاتِ وَغَيْرِهَا.
Yoksulun yiyeceğine teşvik etmemesi onun azabının şiddetli oluşunun bir gerekçe parçası kılındığına göre, bundan müminler için, yoksulları mallardaki haklarından men etmekten sakındırıcı bir vaaz [ve ibret] olduğunu anlarız; bu da zekât, kefaretler ve benzerlerinde bilinen haktır.
وَقَوْلُهُ: فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هاهُنا حَمِيمٌ مِنْ تَمَامِ الْكَلَامِ الَّذِي ابْتُدِئَ بِقَوْلِهِ خُذُوهُ، وَتَفْرِيعٌ عَلَيْهِ.
{ فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هاهُنا حَمِيمٌ } kavli, { خُذُوهُ } kavliyle başlayan sözün tamamlayıcısı ve ona dayalı bir tafri'dir (sonuçtur).
وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنْ يَسْمَعَهُ مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَيْأَسُ مِنْ أَنْ يَجِدَ مُدَافِعًا يَدْفَعُ عَنْهُ بِشَفَاعَةٍ، وَتَنْدِيمٌ لَهُ عَلَى مَا أَضَاعَهُ فِي حَيَاتِهِ مِنَ التَّزَلُّفِ إِلَى الْأَصْنَامِ وَسَدَنَتِهَا وَتَمْوِيهِهِمْ عَلَيْهِ أَنَّهُ يَجِدُهُمْ عِنْدَ الشَّدَائِدِ وَإِلْمَامِ الْمَصَائِبِ. وَهَذَا وَجْهُ تَقْيِيدِ نَفِيِ الْحَمِيمِ بِ الْيَوْمَ تَعْرِيضًا بِأَنَّ أَحِمَّاءَهُمْ فِي الدُّنْيَا لَا يَنْفَعُونَهُمُ الْيَوْمَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [الْأَنْعَام: ٢٢] وَقَوْلُهُ عَنْهُمْ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا [الْأَعْرَاف: ٥٣] وَغَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا تَفُوقُ فِي آيِ الْقُرْآنِ.
Bundan maksat, kitabı solundan verilen kimsenin bunu işitip şefaatle kendisini savunacak birini bulmaktan ümidini kesmesi ve hayattayken putlara ve onların bakıcılarına yaranmak için harcadığı emeklere ve onların, sıkıntılarda ve musibetler baş gösterdiğinde yanlarında bulunacakları yönündeki aldatmacalarına karşı pişmanlık duymasıdır. Candan dostun nefyedilmesinin { الْيَوْمَ } [bugün] ile kayıtlanmasının sebebi de budur; yani dünyadaki candan dostlarının bugün kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağına ta'rizde bulunulmaktadır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Sonra ortak koşanlara: 'Hani nerede o iddia ettiğiniz ortaklarınız?' deriz” [En'âm: 22] ve onlar hakkında: { فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا } “Artık bize şefaat edecek şefaatçiler var mı?” [A'râf: 53] buyurmuştur; Kur'an ayetlerinde buna benzer pek çok ifade yer almaktadır.
فَقَوْلُهُ لَهُ هُوَ خبر فَلَيْسَ لِأَنَّ الْمَجْرُورَ بِلَامِ الْاخْتِصَاصِ هُوَ مَحَطُّ الْإِخْبَارِ دُونَ ظَرْفِ الْمَكَانِ. وَقَوْلُهُ: هاهُنا ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِالْكَوْنِ الْمَنْوِيِّ فِي الْخَبَرِ بِحَرْفِ الْجَرِّ. وَهَذَا أَوْلَى مِنْ جَعْلِ هاهُنا خَبرا عَن فَلَيْسَ وَجَعْلِ لَهُ صِفَةً لِ حَمِيمٌ إِذْ لَا حَاجَةَ لِهَذَا الْوَصْفِ.
{ لَهُ } kavli, { فَلَيْسَ } fiilinin haberidir; çünkü mekân zarfı değil, ihtisas lâmı ile mecrur olan kısım haberin odak noktasıdır. { هاهُنا } kavli ise harf-i cerli haberde niyet edilen (varsayılan) kevn (var olma) manasına taalluk eden bir zarftır. Bu değerlendirme, { هاهُنا } lafzını { فَلَيْسَ } fiilinin haberi yapıp { لَهُ } ifadesini { حَمِيمٌ } kelimesine sıfat yapmaktan daha uygundur; zira bu sıfatlandırmaya bir ihtiyaç yoktur.
وَالْحَمِيمُ: الْقَرِيبُ، وَهُوَ هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ النَّصِيرِ إِذِ الْمُتَعَارَفُ عِنْدَ الْعَرَبِ أَنَّ أَنْصَارَ الْمَرْءِ هُمْ عَشِيرَتُهُ وَقَبِيلَتُهُ.
Hamîm (الْحَمِيمُ): Yakın akraba demektir; burada ise yardımcıdan kinayedir, zira Arapların nezdinde bilinen şudur ki bir kimsenin yardımcıları onun aşireti ve kabilesidir.
وَلا طَعامٌ عَطْفٌ عَلَى حَمِيمٌ.
{ وَلا طَعامٌ } ibaresi { حَمِيمٌ } kelimesine matuftur.
وَالْغِسْلِينُ: بِكَسْرِ الْغَيْنِ مَا يَدْخُلُ فِي أَفْوَاهِ أَهْلِ النَّارِ مِنَ الْمَوَادِّ السَّائِلَةِ مِنَ الْأَجْسَادِ وَمَاءِ النَّارِ وَنَحْوِ ذَلِكَ مِمَّا يَعْلَمُهُ اللَّهُ فَهُوَ عَلَمٌ عَلَى ذَلِكَ مِثْلُ سِجِّينٍ، وَسِرْقِينٍ، وَعِرْنِينٍ، فَقِيلَ إِنَّهُ فِعْلِينَ مِنَ الْغَسْلِ لِأَنَّهُ سَالَ مِنَ الْأَبْدَانِ فَكَأَنَّهُ غُسِلَ عَنْهَا. وَلَا مُوجِبَ لبَيَان اشتقاقه.
Gıslîn (الْغِسْلِينُ) gayn harfinin kesresiyle; cehennem ehlinin cesetlerinden akan sıvı maddelerden, cehennem suyundan ve Allah'ın bildiği benzeri şeylerden ağızlarına giren şeydir. Tıpkı siccîn, sirqîn ve 'ırnîn gibi buna ait özel bir isimdir. Vücutlardan aktığı ve sanki onlardan yıkanıp çıkarıldığı için gasl (الْغَسْلِ) kökünden fa'lîn (فِعْلِين) vezninde olduğu söylenmiştir. Ancak iştikakını (türeyişini) açıklamaya gerek yoktur.
والْخاطِؤُنَ: أَصْحَابُ الْخَطَايَا يُقَال: خطىء إِذَا أَذْنَبَ.
{ الْخاطِؤُنَ }: Hata ve günah sahipleridir; günah işlediğinde (خطىء) denilir.
وَالْمَعْنَى: لَا يَأْكُلُهُ إِلَّا هُوَ وَأَمْثَالُهُ مِنَ الخاطئين.
Manası: Onu yalnızca o ve günahkârlardan onun benzerleri yer demektir.
وتعريف الْخاطِؤُنَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْكَمَالِ فِي الْوَصْفِ، أَيِ الْمُرْتَكِبُونَ أَشَدَّ الْخَطَأِ وَهُوَ الْإِشْرَاكُ.
{ الْخاطِؤُنَ } kelimesinin marife (belirli) kılınması, sıfattaki kemali (en ileri dereceyi) göstermek içindir; yani en büyük hatayı, ki o da şirktir, işleyenler demektir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُور الْخاطِؤُنَ بِإِظْهَارِ الْهَمْزَةِ، وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ الْخَاطُونَ بِضَمِّ الطَّاءِ بَعْدَهَا وَاوٌ عَلَى حَذْفِ الْهَمْزَةِ تَخْفِيفًا بَعْدَ إِبْدَالِهَا يَاءً تَخْفِيفًا. وَقَالَ الطِّيبِيُّ: قَرَأَ حَمْزَةُ عِنْدَ الْوَقْفِ الْخَاطِيُونَ بِإِبْدَالِ الْهَمْزَةِ يَاءً وَلَمْ يَذْكُرْهُ عَنْهُ غير الطَّيِّبِيّ.
Cumhur { الْخاطِؤُنَ } lafzını hemzenin ızharıyla okumuştur. Ebû Ca'fer ise, hafifletmek için hemzeyi yâ harfine dönüştürdükten sonra yine tahfif amacıyla hemzeyi hazfedip râ'dan sonra gelen tẩ'nın zammesi ve ardından gelen vâv ile { الْخَاطُونَ } şeklinde okumuştur. Tîbî şöyle demiştir: Hamza vakıf halinde hemzeyi yâ harfine çevirerek { الْخَاطِيُونَ } şeklinde okumuştur; ancak bunu Tîbî'den başkası nakletmemiştir.
[٣٨- ٤٣]
[38-43]
[سُورَة الحاقة (٦٩) : الْآيَات ٣٨ إِلَى ٤٣]
[Hâkka Suresi (69), Âyetler 38-43]
فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ (٣٨) وَما لَا تُبْصِرُونَ (٣٩) إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (٤٠) وَما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِيلاً مَا تُؤْمِنُونَ (٤١) وَلا بِقَوْلِ كاهِنٍ قَلِيلاً مَا تَذَكَّرُونَ (٤٢)
{ فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ (٣٨) وَما لَا تُبْصِرُونَ (٣٩) إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (٤٠) وَما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِيلاً مَا تُؤْمِنُونَ (٤١) وَلا بِقَوْلِ كاهِنٍ قَلِيلاً مَا تَذَكَّرُونَ (٤٢) } “Yemin ederim gördüklerinize ve görmediklerinize ki, şüphesiz o [Kur'an], çok şerefli bir elçinin sözüdür. O bir şairin sözü değildir; ne kadar da az inanıyorsunuz! Bir kâhinin sözü de değildir; ne kadar da az düşünüyorsunuz!
تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٣)
{ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٣) } “Âlemlerin Rabbi tarafından indirilmedir.”
الْفَاءُ هُنَا لِتَفْرِيعِ إِثْبَاتِ أَنَّ الْقُرْآنَ مُنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَنَفْيِ مَا نَسَبَهُ الْمُشْرِكُونَ
Buradaki fā (الْفَاءُ), Kur'an'ın Allah katından indirilmiş olduğunun ispatını ve müşriklerin ona nispet ettikleri şeylerin nefyini tafri' etmek (bir sonuca bağlamak) içindir;
إِلَيْهِ، تَفْرِيعًا عَلَى مَا اقْتَضَاهُ تَكْذِيبُهُمْ بِالْبَعْثِ مِنَ التَّعْرِيضِ بِتَكْذِيبِ الْقُرْآنِ الَّذِي أَخْبَرَ بِوُقُوعِهِ، وَتَكْذِيبِهِمُ الرَّسُولَ ﷺ الْقَائِلَ إِنَّهُ مُوحًى بِهِ إِلَيْهِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
bu da onların yeniden dirilişi yalanlamalarının gerektirdiği, onun vuku bulacağını haber veren Kur'an'ı yalanlama ve onun Yüce Allah'tan kendisine vahyedildiğini söyleyen Resûl'ü (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlama ta'rizine dayanan bir tafri'dir.
وَابْتُدِئَ الْكَلَامُ بِالْقَسَمِ تَحْقِيقًا لِمَضْمُونِهِ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِقْسَامِ الْوَارِدَةِ فِي الْقُرْآنِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالصَّافَّاتِ صَفًّا [الصافات: ١] .
Söz, Kur'an'da yer alan yemin üslubu üzere, içeriğini pekiştirmek (tahkik) amacıyla yeminle başlatılmıştır. Buna dair açıklama Yüce Allah'ın { وَالصَّافَّاتِ صَفًّا } [Sâffât: 1] “Saf bağlayıp duranlara andolsun” buyruğunda geçmişti.
وَضَمِيرُ أُقْسِمُ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.
{ أُقْسِمُ } fiilinin zamiri Yüce Allah'a aittir.
جَمَعَ اللَّهُ فِي هَذَا الْقَسَمِ كُلَّ مَا الشَّأْنُ أَنْ يُقْسَمَ بِهِ مِنَ الْأُمُورِ الْعَظِيمَةِ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى وَمِنْ مَخْلُوقَاتِهِ الدَّالَّةِ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَتِهِ إِذْ يَجْمَعُ ذَلِكَ كُلَّهُ الصِّلَتَانِ بِما تُبْصِرُونَ وَما لَا تُبْصِرُونَ، فَمِمَّا يُبْصِرُونَ: الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ وَالْبِحَارُ وَالنُّفُوسُ الْبَشَرِيَّةُ وَالسَّمَاوَاتُ وَالْكَوَاكِبُ، وَمَا لَا يُبْصِرُونَ: الْأَرْوَاحُ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُمُورُ الْآخِرَةِ.
Allah bu yeminde, Yüce Allah'ın sıfatlarından ve O'nun yüce kudretine delalet eden yaratılmışlarından yemin edilmeye layık olan bütün büyük şeyleri toplamıştır; zira { بِما تُبْصِرُونَ } ve { وَما لَا تُبْصِرُونَ } şeklindeki iki sıla (bağlaç cümlesi) bunların tamamını kapsamaktadır. Gördükleri şeyler arasında yer, dağlar, denizler, insan nefisleri, gökler ve yıldızlar vardır; görmedikleri şeyler arasında ise ruhlar, melekler ve ahiret işleri vardır.
وَلَا أُقْسِمُ صِيغَةُ تَحْقِيقِ قِسْمٍ، وَأَصْلُهَا أَنَّهَا امْتِنَاعٌ مِنَ الْقَسَمِ امْتِنَاعَ تَحَرُّجٍ مِنْ أَنْ يَحْلِفَ بِالْمُقْسَمِ بِهِ خَشْيَةَ الْحِنْثِ، فَشَاعَ اسْتِعْمَالُ ذَلِكَ فِي كُلِّ قَسَمٍ يُرَادُ تَحْقِيقُهُ، وَاعْتُبِرَ حَرْفُ (لَا) كَالْمَزِيدِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ فِي سُورَةِ الْوَاقِعَةِ [٧٥] ، وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ جَعَلَ حَرْفُ (لَا) فِي هَذَا الْقَسَمِ إِبْطَالًا لِكَلَامٍ سَابِقٍ وَأَنَّ فِعْلَ أُقْسِمُ بَعْدَهَا مُسْتَأْنَفٌ، وَنقض هَذَا النَّوْع بِوُقُوعِ مِثْلِهِ فِي أَوَائِلِ السُّورِ مِثْلُ: لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ [الْقِيَامَةِ: ١] وَلَا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ [الْبَلَدِ: ١] .
{ لَا أُقْسِمُ } ifadesi, yeminin tahkik (pekiştirme) kalıbıdır. Aslı, yemini bozarım korkusuyla çekinerek yemin edilen şey üzerine yemin etmekten kaçınmak anlamındadır; sonradan bu kullanım pekiştirilmek istenen her yeminde yaygınlaşmıştır. Vâkıa Suresi'nde [75] yer alan { فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların yerlerine yemin ederim ki” buyruğunda geçtiği üzere (لَا) harfi zâid (pekiştirme amaçlı ek) gibi kabul edilmiştir. Müfessirlerden bazıları bu yemindeki (لَا) harfini önceki sözü iptal etmek (reddiye) saymış ve ondan sonra gelen { أُقْسِمُ } fiilinin müste'nef (yeni bir başlangıç) olduğunu söylemişlerdir. Ancak bu görüş, sûre başlarında { لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ } [Kıyâme: 1] “Kıyamet gününe yemin ederim” ve { لَا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ } [Beled: 1] “Yemin ederim bu şehre” gibi örneklerin bulunmasıyla çürütülmüştür.
وَضَمِيرُ إِنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ الْمَفْهُومِ مَنْ ذِكْرِ الْحَشْرِ وَالْبَعْثِ، فَإِنَّ ذَلِكَ مِمَّا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ وَمَجِيئُهُ بِذَلِكَ مِنْ أَكْبَرِ أَسْبَابِ تَكْذِيبِهِمْ بِهِ، عَلَى أَنَّ إِرَادَةَ الْقُرْآنِ مِنْ ضَمَائِرِ الْغَيْبَةِ الَّتِي لَا مَعَادَ لَهَا قَدْ تَكَرَّرَ غَيْرَ مَرَّةٍ فِيهِ.
{ إِنَّهُ } lafzındaki zamir, haşir ve ba'sın (yeniden dirilişin) zikrinden anlaşılan Kur'an'a aittir; çünkü bunlar Kur'an'ın getirdiği şeylerdendir ve Kur'an'ın bunları getirmesi, onların onu yalanlamalarının en büyük sebeplerindendir. Kaldı ki, Kur'an'da lafzen zikredilmemiş gaib zamirleriyle Kur'an'ın kastedilmesi defalarca tekrarlanmıştır.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِحَرْفِ (إِنَّ) وَالْلَّامِ لِلرَّدِّ عَلَى الَّذِينَ كَذَّبُوا أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ وَنَسَبُوهُ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ.
Haberin (إِنَّ) harfi ve lâm (الْلَّامِ) ile pekiştirilmesi, Kur'an'ın Allah'ın kelâmı olduğunu yalanlayanlara ve onu başka şeylere nispet edenlere bir reddiyedir.
وَالْمُرَادُ بِالرَّسُولِ الْكَرِيمِ مُحَمَّدٌ ﷺ كَمَا يَقْتَضِيهِ عَطْفُ قَوْلِهِ: وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ [الحاقة: ٤٤] ، وَهَذَا كَمَا وُصِفَ مُوسَى بِ رَسُولٍ كَرِيمٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ [الدُّخان: ١٧] وَإِضَافَةُ قَوْلُ إِلَى رَسُولٍ لِأَنَّهُ الَّذِي بَلَّغَهُ فَهُوَ قَائِلُهُ، وَالْإِضَافَةُ لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ وَإِلَّا فَالْقُرْآنُ جَعَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَأَجْرَاهُ عَلَى لِسَانِ النَّبِيءِ ﷺ، كَمَا صَدَرَ مِنْ جِبْرِيلَ بِإِيحَائِهِ بِوَاسِطَتِهِ قَالَ تَعَالَى: فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ [مَرْيَم: ٩٧] .
Şerefli elçiden kasıt, { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ } [Hâkka: 44] “Eğer o [Peygamber], bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı” buyruğunun atfedilmesinin de gerektirdiği üzere Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem). Bu durum, Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ } [Duhân: 17] “Andolsun, kendilerinden önce Firavun'un kavmini de sınamıştık ve onlara şerefli bir elçi gelmişti” buyruğunda Musa'nın { رَسُولٍ كَرِيمٍ } şeklinde nitelenmesi gibidir. { قَوْلُ } sözünün elçiye (resûl) izafe edilmesi, onu tebliğ edenin o olması ve dolayısıyla onu söyleyenin kendisi olması sebebiyledir; bu izafe en küçük bir münasebetten dolayıdır, yoksa Kur'an'ı Yüce Allah vahyedip Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) dili üzere akıtmıştır; nitekim Cibrîl'in onun vasıtasıyla vahyedilişinden sadır olması gibi Yüce Allah: { فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ } [Meryem: 97] “Biz onu senin dilinle kolaylaştırdık” buyurmuştur.
رَوَى مُقَاتِلٌ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا: أَنَّ أَبَا جَهْلٍ قَالَ: إِنَّ مُحَمَّدًا شَاعِرٌ، وَأَنَّ عُقْبَةَ بْنَ أَبِي مُعَيْطٍ قَالَ: هُوَ كَاهِنٌ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ الْآيَةَ.
Mukâtil nüzul sebebinin şöyle olduğunu rivayet etmiştir: Ebû Cehil "Muhammed bir şairdir", Ukbe b. Ebî Muayt da "O bir kâhindir" demiş; bunun üzerine Yüce Allah: { إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ } “Şüphesiz o [Kur'an], çok şerefli bir elçinin sözüdür” ayetini indirmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِ رَسُولٍ كَرِيمٍ جِبْرِيلُ ﵇ كَمَا أُرِيدَ بِهِ فِي سُورَةِ التَّكْوِيرِ إِذِ الظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ هُنَالِكَ جِبْرِيلُ كَمَا يَأْتِي.
{ رَسُولٍ كَرِيمٍ } ifadesiyle, Tekvîr Suresi'nde kastedildiği gibi Cibrîl'in (aleyhisselâm) kastedilmiş olması da caizdir; zira ileride geleceği üzere orada bununla Cibrîl'in kastedildiği açıktır.
وَفِي لَفْظِ رَسُولٍ إِيذَانٌ بِأَنَّ الْقَوْلَ قَوْلُ مُرْسِلِهِ، أَيِ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَدْ أُكِّدَ هَذَا الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ عَقِبَهُ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ.
{ رَسُولٍ } lafzında, sözün onu gönderene, yani Yüce Allah'a ait olduğuna bir bildiri vardır. Bu mana, hemen ardından gelen { تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi tarafından indirilmedir” buyruğuyla pekiştirilmiştir.
وَوَصْفُ الرَّسُولِ بِ كَرِيمٍ لِأَنَّهُ الْكَرِيمُ فِي صِنْفِهِ، أَيِ النَّفِيسُ الْأَفْضَلُ مِثْلُ قَوْلِهِ:
Elçinin { كَرِيمٍ } olarak nitelenmesi, kendi cinsinde kerim, yani pek kıymetli ve en üstün olduğu içindir; tıpkı şu buyrukta olduğu gibi:
إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٢٩] .
Neml Suresi'ndeki [29] { إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ } “Bana çok değerli bir mektup bırakıldı” [ayeti gibi].
وَقَدْ أُثْبِتَ لِلرَّسُولِ ﷺ الْفَضْلُ عَلَى غَيْرِهِ مِنَ الرُّسُلِ بِوَصْفِ كَرِيمٍ، وَنَفْيِ أَنْ يَكُونَ شَاعِرًا أَوْ كَاهِنًا بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ عِنْدَ قَصْدِ رَدِّ أَقْوَالِهِمْ.
{ كَرِيمٍ } vasfıyla Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) diğer elçilere olan üstünlüğü ispatlanmış, onların iddialarını reddetme kastıyla kinaye yoluyla da onun bir şair veya kâhin olduğu nefyedilmiştir.
وَعَطْفُ وَلا بِقَوْلِ كاهِنٍ عَلَى جُمْلَةِ الْخَبَرِ فِي قَوْلِهِ: بِقَوْلِ شاعِرٍ، وَلَا النَّافِيَةُ تَأْكِيدٌ لِنَفْيِ مَا.
{ وَلا بِقَوْلِ كاهِنٍ } ifadesinin { بِقَوْلِ شاعِرٍ } sözündeki haber cümlesine atfedilmesi ve nefiy bildiren lâ (لَا) harfi, mâ (مَا) edatının nefyini pekiştirmektedir.
وَكُنِّيَ بِنَفْيِ أَنْ يَكُونَ قَوْلَ شَاعِرٍ، أَوْ قَوْلَ كَاهِنٍ عَنْ تَنْزِيهِ النَّبِيءِ ﷺ عَنْ أَنْ يَكُونَ شَاعِرًا أَو كَاهِنًا، رد لِقَوْلِهِمْ: هُوَ شَاعِرٌ أَوْ هُوَ كَاهِنٌ.
Onun bir şairin sözü veya bir kâhinin sözü olmasının nefyedilmesiyle, onların "O bir şairdir" yahut "O bir kâhindir" şeklindeki sözlerine bir ret olarak Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şair veya kâhin olmaktan münezzeh olduğu kinaye yoluyla ifade edilmiştir.
وَإِنَّمَا خُصَّ هَذَانِ بِالذِّكْرِ دُونَ قَوْلِهِمْ: افْتَرَاهُ، أَوْ هُوَ مَجْنُونٌ، لِأَنَّ الْوَصْفَ بِكَرِيمٍ كَافٍ فِي نَفْيِ أَنْ يَكُونَ مَجْنُونًا أَوْ كَاذِبًا إِذْ لَيْسَ الْمَجْنُونُ وَلَا الْكَاذِبُ بِكَرِيمٍ، فَأَمَّا الشَّاعِرُ وَالْكَاهِنُ فَقَدْ كَانَا مَعْدُودَيْنِ عِنْدَهُمْ مِنْ أَهْلِ الشَّرَفِ.
Onların "Onu uydurdu" veya "O bir mecnundur" şeklindeki sözleri değil de özellikle bu ikisinin zikredilmesi, { كَرِيمٍ } sıfatının onun mecnun veya yalancı olmasını nefyetmeye yetmesindendir; zira ne mecnun ne de yalancı şerefli ve üstün (kerîm) olabilir. Şair ve kâhin ise onların nezdinde şeref ehlinden sayılırdı.
وَالْمَعْنَى: مَا هُوَ قَوْلُ شَاعِرٍ وَلَا قَوْلُ كَاهِنٍ تَلَقَّاهُ مِنْ أَحَدِهِمَا وَنَسَبَهُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.
Manası: O, ikisinden birinden alıp da Yüce Allah'a nispet ettiği bir şair sözü veya bir kâhin sözü değildir.
وقَلِيلًا فِي قَوْلِهِ: قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ مُرَادٌ بِهِ انْتِفَاءُ ذَلِكَ مِنْ أَصْلِهِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّمْلِيحِ الْقَرِيبِ مِنَ التَّهَكُّمِ كَقَوْلِهِ: فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا [النِّسَاء: ٤٦] ، وَهُوَ أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ، قَالَ ذُو الرُّمَّةِ:
{ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ } ve { قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ } buyruklarındaki { قَلِيلًا } kelimesiyle, tıpkı { فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا } [Nisâ: 46] “Pek azı müstesna inanmazlar” buyruğunda olduğu gibi, alaya almaya (tehekküm) yakın nükteli bir üslupla (temlih) bunun kökten yokluğu kastedilmektedir. Bu bir Arap üslubudur; Zü'r-Rumme şöyle demiştir:
أُنِيحَتْ أَلْقَتْ بَلْدَةً فَوْقَ بَلْدَةٍ ... قَلِيلٍ بِهَا الْأَصْوَاتُ إِلَّا بُغَامُهَا
Ihtırıldı, bir diyar üstüne bir diyar bıraktı... Kendi iniltisinden başka seslerin az olduğu [bir yerde].
فَإِنَّ اسْتِثْنَاءَ بغام رَاحِلَته دلّ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ مِنْ (قَلِيلٍ) عَدَمَ الْأَصْوَاتِ.
Binek devesinin iniltisini istisna etmesi, (قَلِيلٍ) kelimesiyle seslerin hiç olmamasını kastettiğini göstermiştir.
وَالْمَعْنَى: لَا تُؤْمِنُونَ وَلَا تذكرُونَ، أَي عِنْد مَا تَقُولُونَ هُوَ شَاعِرٌ وَهُوَ مَجْنُونٌ، وَلَا نَظَرَ إِلَى إِيمَانِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨٨] قَوْلُهُ: فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ.
Manası: "O bir şairdir" ve "O bir mecnundur" dediğiniz zaman inanmıyorsunuz ve düşünmüyorsunuz demektir; onlardan sonradan iman edenlerin imanına itibar edilmez. Bakara Suresi'nde [88] { فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ } “Artık pek az inanırlar” buyruğu geçmişti.
وَانْتَصَبَ قَلِيلًا فِي الْمَوْضِعَيْنِ عَلَى الصِّفَةِ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ تُؤْمِنُونَ وتَذَكَّرُونَ أَيْ تُؤْمِنُونَ إِيمَانًا قَلِيلًا، وَتَذَكَّرُونَ تَذَكُّرًا قَلِيلًا.
İki yerdeki { قَلِيلًا } kelimesi de { تُؤْمِنُونَ } ve { تَذَكَّرُونَ } fiillerinin delalet ettiği mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mansub olmuştur; yani "pek az inanırsınız" ve "pek az düşünürsünüz" demektir.
وَمَا مَزِيدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ كَقَوْلِ حَاتِمٍ الطَّائِيِّ:
{ مَا } ise Hâtim et-Tâî'nin şu sözünde olduğu gibi tekit için zâiddir:
قَلِيلًا بِهِ مَا يَحْمَدُنَّكَ وَارِثٌ ... إِذَا نَالَ مِمَّا كُنْتَ تَجْمَعُ مَغْنَمًا
Biriktirdiğin şeylerden ganimet elde ettiğinde mirasçı sana pek az [hiç] teşekkür eder.
وَجَمُلَتَا قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ مُعْتَرِضَتَانِ، أَيِ انْتَفَى أَنْ يَكُونَ قَوْلَ شَاعِرٍ، وَانْتَفَى أَنْ يَكُونَ قَوْلَ كَاهِنٍ، وَهَذَا الْانْتِفَاءُ لَا يُحَصِّلُ إِيمَانَكُمْ وَلَا تَذَكُّرَكُمْ لِأَنَّكُمْ أَهْلُ عِنَادٍ.
{ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ } ve { قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ } cümleleri iki ara cümledir (mu'tarıza); yani onun bir şair sözü olması ortadan kalkmış, bir kâhin sözü olması da ortadan kalkmıştır. Fakat bu durum sizin inanmanızı da düşünmenizi de sağlamaz; çünkü siz inatçı bir topluluksunuz.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مَا تُؤْمِنُونَ، وَمَا تَذَكَّرُونَ كِلَيْهِمَا بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ، وَقَرَأَهُمَا ابْنُ كَثِيرٍ وَهِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ (وَاخْتَلَفَ الرُّوَاةُ عَنِ ابْنِ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ) وَيَعْقُوبُ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ عَلَى الْالْتِفَاتِ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ، وَحَسَّنَ ذَلِكَ كَوْنُهُمَا مُعْتَرِضَتَيْنِ.
Cumhur { مَا تُؤْمِنُونَ } ve { مَا تَذَكَّرُونَ } lafızlarının her ikisini de üstten iki noktalı tâ (ت) ile okumuştur. İbn Kesîr, Hişâm an İbn Âmir (ve İbn Zekvân'dan İbn Âmir rivayetinde râviler ihtilaf etmiştir) ve Ya'kûb ise hitaptan gaibe iltifat yoluyla alttan iki noktalı yâ (ي) ile okumuşlardır; bu iki cümlenin mu'tarıza (ara cümle) oluşu bu okuyuşu güzelleştirmiştir.
وَأُوثِرَ نَفْيُ الْإِيمَانِ عَنْهُمْ فِي جَانِبِ انْتِفَاءِ أَنْ يَكُونَ قَوْلَ شَاعِرٍ، وَنَفْيُ التَّذَكُّرِ فِي جَانِبِ انْتِفَاءِ أَنْ يَكُونَ قَوْلَ كَاهِنٍ، لِأَنَّ نَفْيَ كَوْنِ الْقُرْآنِ قَوْلَ شَاعِرٍ بَدِيهِيٌّ إِذْ لَيْسَ فِيهِ مَا يُشْبِهُ الشِّعْرَ مِنِ اتِّزَانِ أَجْزَائِهِ فِي الْمُتَحَرِّكِ وَالسَّاكِنِ وَالتَّقْفِيَةِ الْمُتَمَاثِلَةِ فِي جَمِيعِ أَوَاخِرِ
Şair sözü olmasının nefyedilmesi tarafında onlardan imanın nefyedilmesi, kâhin sözü olmasının nefyedilmesi tarafında ise tezekkürün (düşünmenin) nefyedilmesi tercih edilmiştir. Çünkü Kur'an'ın şair sözü olmadığının nefyedilmesi apaçıktır (bedihîdir); zira onda harekeli ve sakin harflerdeki vezin dengesi ve bütün parça sonlarındaki
الْأَجْزَاءِ، فَادِّعَاؤُهُمْ أَنَّهُ قَوْلُ شَاعِرٍ بُهْتَانٌ مُتَعَمَّدٌ يُنَادِي عَلَى أَنَّهُمْ لَا يُرْجَى إِيمَانُهُمْ، وَأَمَّا انْتِفَاءُ كَوْنِ الْقُرْآنِ قَوْلَ كَاهِنٍ فَمُحْتَاجٌ إِلَى أَدْنَى تَأَمُّلٍ إِذْ قد يشبّه فِي بادىء الرَّأْيِ عَلَى السَّامِعِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ كَلَامٌ مَنْثُورٌ مُؤَلَّفٌ عَلَى فَوَاصِلَ وَيُؤَلَّفُ كَلَامُ الْكُهَّانِ عَلَى أَسْجَاعٍ مُثَنَّاةٍ مُتَمَاثِلَةٍ زَوْجَيْنِ زَوْجَيْنِ، فَإِذَا تَأَمَّلَ السَّامِعُ فِيهِ بِأَدْنَى تَفَكُّرٍ فِي نَظْمِهِ وَمَعَانِيهِ عَلِمَ أَنَّهُ لَيْسَ بِقَوْلِ كَاهِنٍ، فَنَظَمُهُ مُخَالِفٌ لِنَظْمِ كَلَامِ الْكُهَّانِ إِذْ لَيْسَتْ فَقَرَاتُهُ قَصِيرَةً وَلَا فَوَاصِلُهُ مُزْدَوِجَةً مُلْتَزَمٌ فِيهَا السَّجْعُ، وَمَعَانِيهِ لَيْسَتْ مِنْ مَعَانِي الْكَهَانَةِ الرَّامِيَةِ إِلَى الْإِخْبَارِ عَمَّا يَحْدُثُ لِبَعْضِ النَّاسِ مِنْ أَحْدَاثٍ، أَوْ مَا يُلِمُّ بِقَوْمٍ مِنْ مَصَائِبَ مُتَوَقَّعَةٍ لِيَحْذَرُوهَا، فَلِذَلِكَ كَانَ الْمُخَاطَبُونَ بِالْآيَةِ مُنْتَفِيًا عَنْهُمُ التَّذَكُّرُ وَالتَّدَبُّرُ، وَإِذَا بَطَلَ هَذَا وَذَاكَ بَطَلَ مُدَعَّاهُمْ فَحَقَّ أَنَّهُ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ كَمَا ادَّعَاهُ الرَّسُولُ الْكَرِيمُ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالتَّسْلِيمُ.
benzer kafiyeler gibi şiire benzeyen hiçbir şey yoktur. Dolayısıyla onların onun şair sözü olduğunu iddia etmeleri, kendilerinden iman umulamayacağını haykıran kasıtlı bir bühtandır. Kur'an'ın bir kâhin sözü olmadığının nefyedilmesi ise en küçük bir düşünmeye muhtaçtır; çünkü ilk bakışta dinleyene, fâsılalarla düzenlenmiş mensur bir söz olması ve kâhinlerin sözlerinin de ikişerli, birbirine denk seci'lerle düzenlenmesi hasebiyle benzer gibi gelebilir. Dinleyici onun nazmı ve manaları üzerinde en küçük bir fikir yürütmeyle düşündüğünde, onun kâhin sözü olmadığını anlar. Zira onun nazmı kâhinlerin sözlerinin nazmına aykırıdır; ne cümleleri kısadır ne de fâsılaları seci' zorunluluğu getirilmiş çifterlidir. Manaları da bazı insanların başına gelecek olayları veya bir kavmin sakınması için başlarına gelmesi beklenen musibetleri haber vermeyi amaçlayan kehânet manalarından değildir. İşte bu sebeple ayetteki muhataplardan düşünme ve tefekkür (tezekkür ve tedebbür) nefyedilmiştir. Bu da o da bâtıl olunca iddiaları çökmüş ve şerefli Elçi'nin (aleyhissalâtü vesselâm) iddia ettiği gibi onun Âlemlerin Rabbi tarafından indirilmiş olduğu hakikati sabit olmuştur.
وَقَوْلُهُ: تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ خَبَرٌ ثَانٍ عَنِ اسْمِ (إِنَّ) وَهُوَ تَصْرِيحٌ بَعْدَ الْكِنَايَةِ.
{ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi tarafından indirilmedir” buyruğu, (إِنَّ) edatının isminin ikinci haberidir ve bu kinayeden sonra açık bir ifadedir.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ جَرَى حَذْفُهُ عَلَى النَّوْعِ الَّذِي سَمَّاهُ السَّكَّاكِيُّ بِمُتَابَعَةِ الْاسْتِعْمَالِ فِي أَمْثَالِهِ وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ الْبَلِيغِ، وَتَجْعَلَ الْجُمْلَةَ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ الْقُرْآنَ لَمَّا وَصَفَ بِأَنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ وَنَفَى عَنْهُ أَنْ يَكُونَ قَوْلَ شَاعِرٍ أَوْ قَوْلَ كَاهِنٍ، تَرَقَّبَ السَّامِعُ مَعْرِفَةَ كُنْهِهِ، فَبَيَّنَ بِأَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ عَلَى الرَّسُولِ الْكَرِيمِ لِيَقُولَهُ لِلنَّاسِ وَيَتْلُوهُ عَلَيْهِمْ.
{ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi tarafından indirilmedir” ifadesini, Sekkâkî'nin benzerlerinde kullanıma uyma (mütâbaatü'l-isti'mâl) olarak adlandırdığı ve beliğ sözde çokça bulunan türe uygun olarak hazfedilmiş bir mübtedanın haberi kılman ve cümleyi istînâf-ı beyânî sayman da mümkündür; çünkü Kur'an şerefli bir elçinin sözü olarak nitelenip şair veya kâhin sözü olması nefyedilince, dinleyici onun mahiyetini bilmeyi beklemiş, bunun üzerine onun, insanlara söylemesi ve onlara okuması için Âlemlerin Rabbi tarafından şerefli Elçi'ye indirilmiş olduğu açıklanmıştır.
وتَنْزِيلٌ وَصْفٌ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ.
{ تَنْزِيلٌ } kelimesi mübalağa için masdar ile yapılmış bir nitelemedir.
وَالْمَعْنَى: إِنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ عَلَى الرَّسُولِ الْكَرِيمِ.
Manası: Şüphesiz o, Âlemlerin Rabbi tarafından şerefli Elçi'ye indirilmiştir.
وَعَبَّرَ عَنِ الْجَلَالَةِ بِوَصْفِ رَبِّ الْعالَمِينَ دُونَ اسْمِهِ الْعَلَمِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُ رَبُّ الْمُخَاطَبِينَ وَرَبُّ الشُّعَرَاءِ وَالْكُهَّانِ الَّذِينَ كَانُوا بِمَحَلِّ التَّعْظِيمِ وَالْإِعْجَابِ عِنْدَهُمْ نَظِيرَ قَوْلِ مُوسَى لِفِرْعَوْنَ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ [الشُّعَرَاء: ٢٦] .
Musa'nın Firavun'a söylediği { رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ } [Şuarâ: 26] “Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbidir” sözünün benzeri olarak, muhatapların da onların nezdinde ta'zim ve hayranlık mevkiinde bulunan şair ve kâhinlerin de Rabbi olduğuna dikkat çekmek için lafza-i celâl yerine { رَبِّ الْعالَمِينَ } vasfı kullanılmıştır.
[٤٤- ٤٧]
[44-47]
[سُورَة الحاقة (٦٩) : الْآيَات ٤٤ إِلَى ٤٧]
[Hâkka Suresi (69), Âyetler 44-47]
وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ (٤٤) لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ (٤٥) ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ (٤٦) فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ (٤٧)
{ وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ (٤٤) لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ (٤٥) ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ (٤٦) فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ (٤٧) } “Eğer o [Peygamber], bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı, elbette onu kuvvetle yakalardık. Sonra da onun can damarını koparırdık. O zaman sizden hiç kimse buna engel de olamazdı.”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَطْفٌ على جملَة فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ وَما لَا تُبْصِرُونَ [الحاقة:
Bu cümle, { فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ وَما لَا تُبْصِرُونَ } [Hâkka: “Yemin ederim gördüklerinize ve görmediklerinize ki”
٣٨- ٣٩] فَهِيَ مَشْمُولَةٌ لِمَا أَفَادَتْهُ الْفَاءُ مِنَ التَّفْرِيعِ عَلَى مَا اقْتَضَاهُ تَكْذِيبُهُمْ بِالْبَعْثِ مِنْ تَكْذِيبِهِمُ الْقُرْآنَ وَمَنْ جَاءَ بِهِ وَقَالَ: إِنَّهُ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
38-39] cümlesine matuftur; dolayısıyla onların yeniden dirilişi yalanlamalarının gerektirdiği Kur'an'ı ve onu getirip "O Allah Teâlâ'dan bir vahiydir" diyeni yalanlamaları üzerine fā (الْفَاءُ) harfinin ifade ettiği tafri' (sonuca bağlama) kapsamına dahildir.
فَمُفَادُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ اسْتِدْلَالٌ ثَانٍ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ مَنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى طَرِيقَةِ الْمَذْهَبِ الْكَلَامِيِّ، بَعْدَ الْاسْتِدْلَالِ الْأَوَّلِ الْمُسْتَنِدِ إِلَى الْقَسَمِ وَالْمُؤَكِّدَاتِ عَلَى طَرِيقَةِ الْاسْتِدْلَالِ الْخِطَابِيِّ.
Bu cümlenin ifade ettiği mana, hitabî istidlal yöntemine dayanan yemin ve pekiştiricilere dayalı ilk istidlalden sonra, kelâmî mezhep üslubu üzere Kur'an'ın Yüce Allah katından indirilmiş olduğuna dair ikinci bir delil getirmektir.
وَهُوَ اسْتِدْلَالٌ بِمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي الْأَذْهَانِ مِنْ أَنَّ اللَّهَ وَاسِعُ الْقُدْرَةِ، وَأَنَّهُ عَلِيمٌ فَلَا يُقَرِّرُ أَحَدًا عَلَى أَنْ يَقُولَ عَنْهُ كَلَامًا لَمْ يَقُلْهُ، أَيْ لَوْ لَمْ يَكُنِ الْقُرْآنُ مُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِنَا وَمُحَمَّدٌ ادَّعَى أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنَّا، لَمَا أَقْرَرْنَاهُ عَلَى ذَلِكَ، وَلَعَجَّلْنَا بِإِهْلَاكِهِ. فَعَدَمُ هَلَاكِهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Bu, Allah'ın kudretinin geniş olduğu ve O'nun her şeyi bildiği, dolayısıyla bir kimsenin söylemediği bir sözü Kendisine isnat etmesine asla onay vermeyeceği zihinlerde yerleşmiş olan kuralıyla yapılan bir istidlaldir; yani Kur'an bizim katımızdan indirilmiş olmasaydı ve Muhammed onun bizden indirildiğini iddia etseydi, onu bu halde bırakmaz, helakini çabuklaştırırdık. Dolayısıyla onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) helak edilmemiş olması,
دَالٌّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَتَقَوَّلْهُ عَلَى اللَّهِ، فَإِنَّ لَوْ تَقْتَضِي انْتِفَاءَ مَضْمُونِ شَرْطِهَا لِانْتِفَاءِ مَضْمُونِ جَوَابِهَا.
onu Allah'a karşı uydurmadığına delalet eder; zira (لَوْ) edatı, cevabının hükmünün yokluğu sebebiyle şartının hükmünün de yokluğunu gerektirir.
فَحَصَلَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ غَرَضَانِ مُهِمَّانِ:
Bu sözden iki önemli gaye hasıl olmuştur:
أَحَدُهُمَا: يَعُودُ إِلَى مَا تَقَدَّمَ أَيْ زِيَادَةِ إِبْطَالٍ لِمَزَاعِمِ الْمُشْرِكِينَ أَنَّ الْقُرْآنَ شِعْرٌ أَوْ كَهَانَةٌ إِبْطَالًا جَامِعًا لِإِبْطَالِ النَّوْعَيْنِ، أَيْ وَيُوَضِّحُ مُخَالَفَةَ الْقُرْآنِ لِهَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ مِنَ الْكَلَامِ أَنَّ الْآتِيَ بِهِ يَنْسُبُهُ إِلَى وَحْيِ اللَّهِ وَمَا عَلِمْتُمْ شَاعِرًا وَلَا كَاهِنًا يَزْعُمُ أَنَّ كَلَامَهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
Birincisi: Daha önce geçen konuya racidir; yani müşriklerin Kur'an'ın şiir veya kehânet olduğu iddialarını her iki türü de kapsayıcı bir şekilde daha da pekiştirerek iptal etmektir. Yani Kur'an'ın bu iki söz türüne aykırılığını açıklayan husus şudur: Onu getiren zat, onu Allah'ın vahyine nispet etmektedir; oysa siz sözünün Allah katından olduğunu iddia eden hiçbir şair veya kâhin bilmiş değilsinizdir.
وَثَانِيهُمَا: إِبْطَالُ زَعْمٍ لَهُمْ لَمْ يَسْبِقِ التَّصْرِيحُ بِإِبْطَالِهِ وَهُوَ قَوْلُ فَرِيقٍ مِنْهُم افْتَراهُ [يُونُس: ٣٨] ، أَيْ نَسَبَهُ إِلَى اللَّهِ افْتِرَاءً وَتَقَوَّلَهُ عَلَى اللَّهِ قَالَ تَعَالَى أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ [الطّور: ٣٣] فَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ لَوِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ لَمَا أَقَرَّهُ عَلَى ذَلِكَ.
İkincisi: Daha önce açıkça iptal edildiği belirtilmeyen bir iddialarını iptal etmektir; o da onlardan bir grubun { افْتَراهُ } [Yûnus: 38] “Onu uydurdu” demeleridir; yani onu iftira ederek Allah'a nispet etti ve Allah'a karşı söz uydurdu [demeleridir]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ } [Tûr: 33] “Yoksa 'Onu kendisi uydurdu' mu diyorlar? Hayır, onlar inanmazlar.” Böylece onlara, eğer Allah'a iftira etmiş olsaydı, O'nun buna asla izin vermeyeceğini açıklamıştır.
ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْغَرَضَ يَسْتَتْبِعُ غَرَضًا آخَرَ وَهُوَ تَأْيِيسُهُمْ مِنْ أَنْ يَأْتِيَ بِقُرْآنٍ لَا يُخَالِفُ دِينَهُمْ وَلَا يُسَفِّهُ أَحْلَامَهُمْ وَأَصْنَامَهُمْ، قَالَ تَعَالَى: قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ [يُونُس: ١٥] . وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَطْفَ اعْتِرَاضٍ فَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْوَاوَ اعْتِرَاضِيَّةً فَإِنَّهُ لَا مَعْنَى لِلْوَاوِ الْاعْتِرَاضِيَّةِ إِلَّا ذَلِكَ.
Ayrıca bu gaye başka bir gayeyi de beraberinde getirir ki o da onların, kendi dinlerine aykırı olmayan, akıllarını ve putlarını küçümsemeyen bir Kur'an getirmesinden ümitlerini kesmeleridir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ } [Yûnus: 15] “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bundan başka bir Kur'an getir veya bunu değiştir' dediler.” Bu cümle itiraz (ara cümle) yoluyla atfedilmiştir; bu sebeple vâv (الْوَاوَ) harfini i'tirâziyye sayabilirsin, zira i'tirâziyye vâvının bundan başka bir anlamı yoktur.
وَالتَّقَوُّلُ: نِسْبَةُ قَوْلٍ لِمَنْ لَمْ يَقُلْهُ، وَهُوَ تَفَعُّلٌ مِنَ الْقَوْلِ صِيغَتْ هَذِهِ الصِّيغَةَ الدَّالَّةَ عَلَى التَّكَلُّفِ لِأَنَّ الَّذِي يُنْسَبُ إِلَى غَيْرِهِ قَوْلًا لَمْ يَقُلْهُ يَتَكَلَّفُ وَيَخْتَلِقُ ذَلِكَ الْكَلَامَ، وَلِكَوْنِهِ فِي مَعْنَى كَذِبٍ عُدِّيَ بِ (عَلَى) .
Tekavvul (التَّقَوُّلُ): Bir sözü söylemeyene nispet etmektir. Bu, kavl (الْقَوْلِ) kökünden tefa''ul (تَفَعُّلٌ) veznindedir; zorlamayı/yapmacıklığı (tekellüf) gösteren bu kalıpta getirilmiştir, çünkü başkasına söylemediği bir sözü isnat eden kişi yapmacıklığa kaçar ve o sözü uydurur. Yalan anlamında olduğu için de (عَلَى) harf-i ceriyle geçişli kılınmıştır.
وَالْمَعْنَى: لَوْ كَذَبَ عَلَيْنَا فَأَخْبَرَ أَنَّا قُلْنَا قَوْلًا لَمْ نَقُلْهُ إِلَخْ.
Manası: Eğer bize karşı yalan söyleyip söylemediğimiz bir sözü söylediğimizi haber verseydi... ilah.
وبَعْضَ اسْمٌ يَدُلُّ عَلَى مِقْدَارٍ مِنْ نَوْعِ مَا يُضَافُ هُوَ إِلَيْهِ، وَهُوَ هُنَا مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِ تَقَوَّلَ.
{ بَعْضَ } kelimesi, kendisine izafe edildiği şeyin türünden bir miktara delalet eden bir isimdir; burada { تَقَوَّلَ } fiilinin mef'ûlün bihi olarak mansubdur.
والْأَقاوِيلِ: جَمْعُ أَقْوَالٍ الَّذِي هُوَ جَمْعُ قَوْلٍ، أَيْ بَعْضًا مِنْ جِنْسِ الْأَقْوَالِ الَّتِي
{ الْأَقاوِيلِ }: Kavl (قَوْلٍ) kelimesinin çoğulu olan akvâl (أَقْوَالٍ) kelimesinin çoğuludur (cemu'l-cem'); yani
هِيَ كَثِيرَةٌ فَلِكَثْرَتِهَا جِيءَ لَهَا بِجَمْعِ الْجَمْعِ الدَّالِّ عَلَى الْكَثْرَةِ، أَيْ وَلَوْ نَسَبَ إِلَيْنَا قَلِيلًا مِنْ أَقْوَالٍ كَثِيرَةٍ صَادِقَةٍ يَعْنِي لَوْ نَسَبَ إِلَيْنَا شَيْئًا قَلِيلًا مِنَ الْقُرْآنِ لَمْ نُنْزِلْهُ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ، إِلَى آخِرِهِ.
pek çok olan sözler cinsinden bir kısmı demektir; çokluğundan ötürü çokluğa delalet eden cemu'l-cem' (çoğulun çoğulu) kalıbıyla getirilmiştir. Yani birçok doğru sözden az bir kısmını bile bize nispet etseydi -ki bu, Kur'an'dan indirmediğimiz pek az bir şeyi bile bize nispet etseydi demektir- elbette onu kuvvetle yakalardık... ayetin sonuna kadar.
وَمَعْنَى لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ لَأَخَذْنَاهُ بِقُوَّةٍ، أَيْ دُونَ إِمْهَالٍ فَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ.
{ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ } ifadesinin manası: Onu kuvvetle yakalardık, yani mühlet vermeksizin [cezalandırırdık] demektir. Buradaki bâ (الْبَاءُ) harfi sebebiyet içindir.
وَالْيَمِينُ: الْيَدُ الْيُمْنَى كُنِّيَ بِهَا عَنِ الْاهْتِمَامِ بِالتَّمَكُّنِ مِنَ الْمَأْخُوذِ، لِأَنَّ الْيَمِينَ أَقْوَى عَمَلًا مِنَ الشِّمَالِ لِكَثْرَةِ اسْتِخْدَامِهَا فَنِسْبَةُ التَّصَرُّفِ إِلَيْهَا شَهِيرَةٌ.
Yemin (الْيَمِينُ), sağ eldir; yakalanan şey üzerinde tam bir güç ve hakimiyet kurmaya özen gösterildiğini kinaye yoluyla ifade eder. Çünkü sağ el, çok kullanılması sebebiyle iş görmede sol elden daha güçlüdür; bu yüzden tasarrufun ona isnat edilmesi meşhurdur.
وَتَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٤] وَقَوْلُهُ: وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٧] وَقَوْلُهُ: وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ [٤٨] .
Bu husus birçok yerde geçmişti; bunlardan biri Yüce Allah'ın Bakara Suresi'ndeki { وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ } [224] “Yeminlerinize Allah'ı engel kılmayın”, A'râf Suresi'ndeki { وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ } [17] “Sağlarından ve sollarından” ve Ankebût Suresi'ndeki { وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ } [48] “Onu sağ elinle de yazmıyordun” kavilleridir.