[سُورَة المعارج (٧٠) : الْآيَات ٤٢ إِلَى ٤٤]
[Meâric Suresi (70), Ayetler 42-44]
فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٤٢) يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ (٤٣) خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ (٤٤)
{ فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٤٢) يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ (٤٣) خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ (٤٤) } “Artık bırak onları; kendilerine vadedilen günlerine kavuşuncaya kadar dalsınlar, oynayadursunlar. O gün kabirlerden hızlıca çıkarlar; sanki dikili taşlara (putlara) doğru koşuyorlar gibidir. Gözleri zilletle öne eğilmiş, kendilerini bir aşağılık kaplamıştır. İşte bu, tehdit edildikleri o gündür!”
تَفْرِيعٌ عَلَى مَا تضمنه قَوْله: فَمالِ الَّذِينَ كَفَرُوا قِبَلَكَ مُهْطِعِينَ [المعارج: ٣٦] مِنْ إِرَادَتِهِمْ بِفِعْلِهِمْ ذَلِكَ وَقَوْلِهِمْ: إِنَّنَا نَدْخُلُ الْجَنَّةَ، الِاسْتِهْزَاءَ بِالْقُرْآنِ وَالنَّبِيءِ ﷺ. وَبَعْدَ إِبْطَالِهِ إِجْمَالًا وَتَفْصِيلًا فُرِّعَ عَنْ ذَلِكَ أَمْرُ اللَّهِ رَسُولَهُ بِتَرْكِهِمْ لِلْعِلْمِ بِأَنَّهُمْ لَمْ يُجْدِ فِيهِمُ الْهَدْيُ وَالِاسْتِدْلَالُ وَأَنَّهُمْ مُصِرُّونَ عَلَى الْعِنَادِ وَالْمُنَاوَاةِ.
[Bu ayet], { فَمالِ الَّذِينَ كَفَرُوا قِبَلَكَ مُهْطِعِينَ } “O inkâr edenlere ne oluyor ki sana doğru koşuyorlar?” [Meâric: 36] buyruğunun içerdiği; onların bu fiilleriyle ve “Biz cennete gireceğiz” sözleriyle Kur'an ve Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile alay etmeyi amaçladıkları hususuna yapılan bir tafri'dir (çıkarımdır). Bu [iddia] hem genel hem de ayrıntılı olarak çürütüldükten sonra, hidayet ve delil getirmenin onlara bir fayda sağlamadığının, onların inat ve düşmanlıkta ısrarcı olduklarının bilinmesi sebebiyle Allah'ın Resûlü'ne onları bırakmasını emretmesi buna bağlanmıştır.
وَمَعْنَى الْأَمْرِ بِالتَّرْكِ فِي قَوْلِهِ: فَذَرْهُمْ أَنَّهُ أَمْرٌ بِتَرْكِ مَا أَهَمَّ النَّبِيءَ ﷺ مِنْ عِنَادِهِمْ وَإِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ مَعَ وُضُوحِ الْحُجَجِ عَلَى إِثْبَاتِ الْبَعْثِ وَلَمَّا كَانَ أَكْبَرُ أَسْبَابِ إِعْرَاضِهِمْ وَإِصْرَارِهِمْ عَلَى كُفْرِهِمْ هُوَ خَوْضَهُمْ وَلَعِبَهُمْ كُنِّيَ بِهِ عَنِ الْإِعْرَاضِ بِقَوْلِهِ:
{ فَذَرْهُمْ } buyruğundaki bırakma emrinin anlamı; öldükten sonra dirilmeyi ispatlayan delillerin apaçık olmasına rağmen onların inadı ve küfürdeki ısrarları sebebiyle Hz. Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) tasalandıran şeyleri bırakması emridir. Onların yüz çevirmelerinin ve küfürlerindeki ısrarlarının en büyük sebebi [batıla] dalmaları ve oynamaları olduğu için, [Allah Teâlâ]:
يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا.
{ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا } “Dalsınlar, oynayadursunlar” buyruğuyla yüz çevirmeyi kinaye etmiştir.
فَجُمْلَةُ يَخُوضُوا وَجُمْلَةُ وَيَلْعَبُوا حَالَانِ مِنَ الضَّمِيرِ الظَّاهِرِ فِي قَوْلِهِ:
{ يَخُوضُوا } ve { وَيَلْعَبُوا } cümleleri, Yüce Allah'ın:
فَذَرْهُمْ. وَتِلْكَ الْحَالُ قَيْدٌ لِلْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: فَذَرْهُمْ. وَالتَّقْدِيرُ: فَذَرْ خَوْضَهُمْ وَلَعِبَهُمْ وَلَا تَحْزَنْ لِعِنَادِهِمْ وَإِصْرَارِهِمْ.
{ فَذَرْهُمْ } buyruğundaki zahir zamirden iki hâldir. Bu hâl, { فَذَرْهُمْ } buyruğundaki emrin bir kaydıdır. Takdiri ise şöyledir: “Onların [batıla] dalmalarını ve oynamalarını bırak, inat ve ısrarlarına üzülme.”
وَتَعْدِيَةُ فِعْلِ (ذَر) إِلَى ضميرهم مِنْ قَبِيلِ تَوَجُّهِ الْفِعْلِ إِلَى الذَّاتِ. وَالْمُرَادُ تُوَجُّهِهِ إِلَى بَعْضِ أَحْوَالِهَا الَّتِي لَهَا اخْتِصَاصٌ بِذَلِكَ الْفِعْلِ، مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ [الْمَائِدَة: ٣] أَيْ حُرِّمَ عَلَيْكُمْ أَكْلُهَا، وَقَوْلِهِ: وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ [النِّسَاء: ٢٣] أَيْ أَنْ تَجْمَعُوهُمَا مَعًا فِي عِصْمَةِ نِكَاحٍ وَالِاعْتِمَادُ فِي هَذَا عَلَى قَرِينَةِ السِّيَاقِ كَمَا فِي الْآيَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَذَرْهُمْ حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ فِي سُورَةِ الطُّورِ [٤٥] ، أَوْ عَلَى ذِكْرِ مَا يَدُلُّ عَلَى حَالَةٍ خَاصَّةٍ مِثْلَ قَوْلِهِ: يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا فِي هَذِهِ الْآيَةَ، فَقَدْ يَكُونُ الْمُقَدَّرُ مُخْتَلِفًا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ ذَرْ } fiilinin onların zamirine geçişli kılınması (müteaddi olması), fiilin bizzat zâta yönelmesi kabilindendir. Ancak kastedilen, fiilin o zâtın söz konusu fiille ilgisi bulunan bazı durumlarına yönelmesidir. Tıpkı Yüce Allah'ın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Ölmüş hayvan eti size haram kılındı” [Mâide: 3] yani onun yenmesi size haram kılındı buyruğu ve: { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ } “İki kız kardeşi bir arada almanız [da size haram kılındı]” [Nisâ: 23] yani ikisini birden nikâh bağı altında bir araya getirmeniz [haram kılındı] buyruğu gibi. Bunda dayanak, zikredilen iki ayette ve Tûr Suresi'ndeki Yüce Allah'ın: { فَذَرْهُمْ حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ } “Artık çarpılacakları günlerine kavuşuncaya kadar onları bırak” [Tûr: 45] buyruğunda olduğu gibi bağlam karinesidir; yahut bu ayetteki { يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا } ifadesi gibi özel bir duruma delalet eden şeyin zikredilmesidir. Nitekim takdir edilen şey, Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi farklı da olabilir:
إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ [الْمَائِدَة: ٩٠] إِذِ التَّقْدِيرُ: فَاجْتَنِبُوا شُرْبَ الْخَمْرِ وَالتَّقَامُرَ بِالْمَيْسِرِ وَعِبَادَةَ الْأَنْصَابِ وَالِاسْتِقْسَامَ بِالْأَزْلَامِ.
{ إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ } “Şarap, kumar, dikili taşlar ve şans okları ancak şeytan işi birer pisliktir; ondan kaçının” [Mâide: 90]. Zira buradaki takdir şöyledir: “İçki içmekten, kumarla kumar oynamaktan, dikili taşlara (putlara) tapmaktan ve şans oklarıyla kısmet aramaktan kaçının.”
وَهَذَا الِاسْتِعْمَالُ هُوَ الْمُعَنْوَنُ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ بِإِضَافَةِ التَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ إِلَى الْأَعْيَانِ، أَوْ إِسْنَادِ التَّحْرِيمِ وَالتَّحْلِيلِ إِلَى الْأَعْيَانِ، وَلِوُضُوحِ دَلَالَةِ ذَلِكَ عَلَى الْمُرَادِ لَمْ يَعُدُّهُ جُمْهُورُ عُلَمَاءِ الْأُصُولِ مِنْ قَبِيلِ الْمُجْمَلِ خِلَافًا لِلْكَرْخِيِّ وَبَعْضِ الشَّافِعِيَّةِ.
Bu kullanım, fıkıh usulünde helallik ve haramlığın bizzat ayanlara (maddelere/şahıslara) izafe edilmesi veya haramlık ve helalliğin ayanlara isnat edilmesi başlığı altında ele alınandır. Bunun kastedilen manaya delaletinin açıklığı sebebiyle, fıkıh usulü âlimlerinin cumhuru (çoğunluğu) -Kerhî ve bazı Şâfiîlerin aksine- bunu mücmel kabilinden saymamışlardır.
وَقَدْ يُتَوَسَّلُ مِنَ الْأَمْرِ بِالتَّرْكِ إِلَى الْكِنَايَةِ عَنِ التَّحْقِيرِ وَقِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ كَقَوْلِ كَبْشَةَ أُخْتِ عَمْرو بن معديكرب تُلْهَبُ أَخَاهَا عَمْرًا لِلْأَخْذِ بِثَأْرِ أَخِيهِ عَبْدِ اللَّهِ وَكَانَ قَدْ قُتِلَ:
Bazen de bırakma emri vasıtasıyla tahkir (küçük görme) ve umursamama kinayesine ulaşılır; nitekim Amr b. Ma'dîkerib'in kız kardeşi Kebşe, öldürülmüş olan kardeşi Abdullah'ın intikamını alması için kardeşi Amr'ı gayrete getirirken şöyle demiştir:
وَدَعْ عَنْكَ عَمْرًا إِنَّ عَمْرًا مُسَالِمُ ... وَهَلْ بَطْنُ عَمْرٍو غَيْرُ شِبْرٍ لِمَطْعَمِ
“Bırak Amr'ı, zira Amr barışçıldır... / Amr'ın karnı, yemek için bir karıştan başka nedir ki?”
وَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ ذَلِكَ الْأُسْلُوبِ أَيْ لَا تَكْتَرِثْ بِهِمْ فَإِنَّهُمْ دُونَ أَنْ تَصْرِفَ هِمَّتَكَ فِي شَأْنِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ [فاطر: ٨] .
Bu ayetteki ifade de işte bu üsluptandır; yani “Onları umursama, çünkü onlar himmetini durumlarına harcamana değmezler”; tıpkı Yüce Allah'ın: { فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ } “Onlar için kendini üzüntülerle helak etme!” [Fâtır: 8] buyruğunda olduğu gibidir.
وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَذَرْهُمْ لَا عَلَاقَةَ لَهُ بِحُكْمِ الْقِتَالِ، وَلَا هُوَ مِنَ الْمُوَادَعَةِ وَلَا هُوَ مَنْسُوخٌ بِآيَاتِ السَّيْفِ كَمَا تَوَهَّمَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ.
Bununla öğrenmiş olursun ki, Yüce Allah'ın { فَذَرْهُمْ } buyruğunun savaş hükmüyle bir ilgisi yoktur; ne bir barış/anlaşma (müvâdaa) kabilindendir ne de bazı müfessirlerin vehmettiği gibi kılıç ayetleriyle neshedilmiştir.
وَالْخَوْضُ: الْكَلَامُ الْكَثِيرُ، وَالْمُرَادُ خَوْضُهُمْ فِي الْقُرْآنِ وَشَأْنِ النَّبِيءِ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ.
Havd (الْخَوْضُ); çokça lafa dalmaktır. Kastedilen ise onların Kur'an, Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Müslümanlar hakkında ileri geri konuşup durmalarıdır.
وَاللَّعِبُ: الْهَزْلُ وَالْهُزْءُ وَهُوَ لَعِبُهُمْ فِي تَلَقِّي الدَّعْوَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ وَخُرُوجِهِمْ عَنْ حُدُودِ التَّعَقُّلِ وَالْجِدِّ فِي الْأَمْرِ لِاسْتِطَارَةِ رُشْدِهِمْ حَسَدًا وَغَيْظًا وَحُنْقًا.
La'ib (اللَّعِبُ); ciddiyetsizlik ve alay etmektir. Bu da onların İslâm davetini karşılarkenki alaycılıkları ve haset, öfke ve kızgınlık sebebiyle akılları başlarından gittiği için aklıselim ve ciddiyet sınırlarının dışına çıkmalarıdır.
وَجَزْمُ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا فِي جَوَابِ الْأَمْرِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي ارْتِبَاطِ خَوْضِهِمْ وَلَعِبِهِمْ بِقِلَّةِ الِاكْتِرَاثِ بِهِمْ إِذْ مُقْتَضَى جَزْمِهِ فِي الْجَوَابِ أَنْ يُقَدَّرَ: أَنْ تَذَرَهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا، أَيْ يَسْتَمِرُّوا فِي خَوْضِهِمْ وَلَعِبِهِمْ وَذَلِكَ لَا يَضِيرُكَ، وَمِثْلُ هَذَا الْجَزْمِ كَثِيرٌ نَحْوَ قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ لِيَجْزِيَ قَوْماً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ [الجاثية: ١٤] وَنَحْوَ وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [الْإِسْرَاء: ٥٣] . وَبَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ وَالنَّحْوِيِّينَ يَجْعَلُ أَمْثَالَهُ مَجْزُومًا بِلَامِ الْأَمْرِ مُقَدَّرَةً عَلَى أَنَّ ذَلِكَ مَقُولُ القَوْل وَهُوَ يفيت نُكْتَةَ الْمُبَالَغَةِ.
{ يَخُوضُوا } ve { وَيَلْعَبُوا } fiillerinin emir cevabında meczum olması, onların dalıp oynamalarının onları umursamama ile irtibatındaki mübalağa içindir. Zira cevaptaki cezm gereği şöyle takdir edilir: “Eğer onları bırakırsan, dalıp oynamaya devam ederler; bu da sana bir zarar vermez.” Bu tür cezm [Kur'an'da] çoktur; tıpkı: { قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ لِيَجْزِيَ قَوْماً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “İman edenlere söyle: Allah'ın günlerini ummayanları bağışlasınlar; çünkü [Allah], bir kavmi kazandıklarıyla cezalandıracaktır” [Câsiye: 14] ve: { وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Kullarıma söyle: En güzel olanı söylesinler” [İsrâ: 53] ayetlerinde olduğu gibi. Bazı müfessirler ve nahivciler ise bunun benzerlerini, makûlü'l-kavl (sözün içeriği) kabul ederek takdirî bir emir lâmı ile meczum sayarlar ki bu da mübalağa nüktesini kaçırır.
وَ (حَتَّى) مُتَعَلِّقَةٌ بِ (ذَرْهُمْ) لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى، أَمْهِلْهُمْ وَانْتَظِرْهُمْ، فَإِنَّ الْيَوْمَ الَّذِي وُعِدُوهُ هُوَ يَوْمُ النُّشُورِ حِينَ يُجَازَوْنَ عَلَى اسْتِهْزَائِهِمْ وَكُفْرِهِمْ، فَلَا يَكُونُ غَايَةً لِ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا وَالْغَايَةُ هُنَا كِنَايَةٌ عَنْ دَوَامِ تَرْكِهِمْ.
{ حَتَّى }, “Onlara mühlet ver ve onları bekle” manasını içerdiği için { ذَرْهُمْ } ifadesine mütealliktir (bağlıdır). Çünkü kendilerine vadedilen gün, alay ve küfürlerinin karşılığını görecekleri yeniden diriliş günüdür; dolayısıyla bu, { يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا } için bir gaye (son nokta) olmaz. Buradaki gaye, onları bırakmanın devamlılığından kinayedir.
وَإِضَافَةُ (يَوْم) إِلَى ضميرهم لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ.
{ يَوْم } kelimesinin onların zamirine izafe edilmesi, en küçük bir ilgi/münasebet sebebiyledir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يُلاقُوا بِأَلِفٍ بَعْدَ اللَّامِ مِنَ الْمُلَاقَاةِ. وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ بِدُونِ أَلِفٍ مِنَ اللِّقَاءِ.
Cumhur (çoğunluk), müfâale babından mülâkāt manasında olmak üzere lâm harfinden sonra bir elif ile { يُلاقُوا } şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer ise elifsiz olarak likâ kökünden okumuştur.
وَاللِّقَاءُ: مُجَازٌ عَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ: فَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ هُوَ مَجَازٌ مِنْ جِهَتَيْنِ لِأَنَّ الْيَوْمَ لَا يَلْقَى وَلَا يُلْقَى. وَعَلَى قِرَاءَةِ أَبِي جَعْفَرٍ هُوَ مَجَازٌ مِنْ جِهَةٍ وَاحِدَةٍ لِأَنَّ اللِّقَاءَ إِنَّمَا يَقَعُ بَيْنَ الذَّوَاتِ.
Likâ (kavuşma/karşılaşma), her iki takdire göre de mecazdır: Cumhurun kıraatine göre iki yönden mecazdır; çünkü gün ne karşılaşır ne de kendisiyle karşılaşılır. Ebû Ca'fer'in kıraatine göre ise bir yönden mecazdır; çünkü karşılaşma ancak bizzat zâtlar (şahıslar) arasında gerçekleşir.
ويَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ بَدَلٌ مِنْ يَوْمَهُمُ لَيْسَ ظَرْفًا.
{ يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ } ifadesi, zarf olmayıp { يَوْمَهُمُ } kelimesinden bedeldir.
وَالْخُرُوجُ: بُرُوزُ أَجْسَادِهِمْ مِنَ الْأَرْضِ.
Hurûc (çıkış); bedenlerinin topraktan dışarı fırlaması/çıkmasıdır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَخْرُجُونَ بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ. وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِضَمِّهَا عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ.
Cumhur (çoğunluk), fâil (etken) sîgasıyla ye harfinin fethasıyla { يَخْرُجُونَ } şeklinde okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise mef'ûl (edilgen) sîgasıyla ye harfinin dammesiyle okumuştur.
والْأَجْداثِ: جَمَعُ جَدَثٍ بِفَتْحَتَيْنِ وَهُوَ الْقَبْرُ، وَالْقَبْرُ: حَفِيرٌ يُجْعَلُ لِمُوَارَاةِ الْمَيِّتِ.
el-Ecdâs (الْأَجْدَاثِ); her iki harfin fethasıyla cedessin (جَدَث) çoğuludur ve kabir demektir. Kabir ise ölüyü örtüp gizlemek için açılan çukurdur.
وَضَمِيرُ يَخْرُجُونَ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْركين الْمخبر عَنهُ بِالْأَخْبَارِ السَّابِقَةِ. وَجَمِيعُهُمْ قَدْ دُفِنُوا فِي قُبُورٍ أَوْ وُضِعُوا فِي قَلِيبِ بَدْرٍ.
{ يَخْرُجُونَ } fiilindeki zamir, önceki haberlerde kendilerinden bahsedilen müşriklere dönmektedir. Onların hepsi ya kabirlere gömülmüş ya da Bedir kuyusuna atılmışlardır.
وَالنَّصْبُ بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ: الصَّنَمُ، وَيُقَالُ: نُصُبٌ بِضَمَّتَيْنِ، وَوَجْهُ تَسْمِيَتِهِ نُصُبًا أَنَّهُ يُنْصَبُ لِلْعِبَادَةِ، قَالَ الْأَعْشَى:
Fetha ve ardından sükûn ile nasb (النَّصْب); put demektir; iki damme ile nusub (نُصُب) da denir. Ona nusub denilmesinin gerekçesi, ibadet için dikilmesidir. el-A'şâ şöyle demiştir:
وَذَا النُّصُبَ الْمَنْصُوبَ لَا تَنْسُكَنَّهُ ... وَلَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ وَاللَّهَ فَاعْبُدَا
“O dikilmiş puta kurban kesme... / Şeytana kulluk etme ve yalnızca Allah'a kulluk et!”
ويُوفِضُونَ مُضَارِعُ أَوْفَضَ، إِذَا أَسْرَعَ وَعَدَا فِي سَيْرِهِ، أَيْ كَأَنَّهُمْ ذَاهِبُونَ إِلَى صَنَمٍ، شُبِّهَ إِسْرَاعُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى الْحَشْرِ بِإِسْرَاعِهِمْ فِي الدُّنْيَا إِلَى الْأَصْنَامِ لِزِيَارَتِهَا لِأَنَّ لِهَذَا الْإِسْرَاعِ اخْتِصَاصًا بِهِمْ، وَفِي هَذَا التَّشْبِيهِ إِدْمَاجٌ لِتَفْظِيعِ حَالِهِمْ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَإِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ إِسْرَاعَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِسْرَاعُ دَعٍّ، وَدَفْعٍ جَزَاءً عَلَى إِسْرَاعِهِمْ لِلْأَصْنَامِ.
{ يُوفِضُونَ }, yürüyüşünde hızlandığı ve koştuğu zaman kullanılan evfada (أَوْفَضَ) fiilinin muzarisidir; yani sanki bir puta gidiyorlar gibidir. Onların kıyamet gününde mahşere doğru koşmaları, dünyada putları ziyaret etmek için koşmalarına benzetilmiştir; zira bu koşturma onlara has bir durumdur. Bu benzetmede, putlara tapınma hususundaki hallerinin çirkinliğini vurgulamak için bir idmâc (ara ima) vardır ve onların kıyamet günündeki koşmalarının, [dünyada] putlara koşmalarına ceza olarak itilip kakılma ve sürüklenme koşması olduğuna bir işaret bulunmaktadır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ نَصْبٍ بِفَتْحِ النُّونِ وَسُكُونِ الصَّادِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِضَمِّ النُّونِ وَالصَّادِ.
Cumhur (çoğunluk), nûn harfinin fethası ve sâd harfinin sükûnuyla { نَصْبٍ } şeklinde okumuştur. İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise nûn ve sâd harflerinin dammesiyle okumuştur.
وَخُشُوعُ الْأَبْصَارِ اسْتِعَارَةٌ لِلنَّظَرِ إِلَى أَسْفَلَ مِنَ الذُّلِّ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ [الشورى: ٤٥] وَقَالَ: خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ [الْقَمَر: ٧] . وَأَصْلُ الْخُشُوعِ: ظُهُورُ الطَّاعَةِ أَوِ الْمَخَافَةِ عَلَى الْإِنْسَانِ.
Gözlerin huşû içinde olması, zilletten ötürü aşağıya bakmaktan istiaredir; nitekim Yüce Allah: { يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ } “Göz ucuyla gizli gizli bakarlar” [Şûrâ: 45] ve: { خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ } “Gözleri zilletle öne eğilmiş olarak, sanki yayılmış çekirgeler gibi kabirlerden çıkarlar” [Kamer: 7] buyurmuştur. Huşûun aslı ise insanda itaatin veya korkunun belirmesidir.
وَالرَّهَقُ: الْغَشَيَانُ، أَيْ التَّغْطِيَةُ بِسَاتِرٍ، وَهُوَ اسْتِعَارَةٌ هُنَا لِأَنَّ الذِّلَّةَ لَا تَغْشَى.
Rehak (الرَّهَقُ); bürümek, yani bir örtüyle kaplamak demektir. Bu burada bir istiaredir; zira zillet [somut olarak] bürümez/kaplamaz.
وَجُمْلَةُ ذلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ فَذْلَكَةٌ لِمَا تَضَمَّنَتْهُ السُّورَةُ فِي أَوَّلِ
{ ذلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ } cümlesi, surenin ilk
أَغْرَاضِهَا مِنْ قَوْلِهِ: بِعَذابٍ واقِعٍ إِلَى قَوْلِهِ: فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ الْآيَات [المعارج: ١- ٤] ، وَهِيَ مُفِيدَةٌ مَعَ ذَلِكَ تَأْكِيدَ جُمْلَةِ حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ. وَفِيهَا مُحَسِّنُ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ.
hedeflerinde [yer alan]; { بِعَذابٍ واقِعٍ } [ifadesinden] { فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ } [ifadesine kadar olan] ayetlerin [Meâric: 1-4] içerdiği hususların bir fezlekesidir. Bununla birlikte bu cümle, { حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ } cümlesini pekiştirmeyi de ifade etmektedir. Onda “redd-i acüz ale's-sadr” (sonu başa bağlama) edebî sanatı vardır.