قُلْ إِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا رَشَداً (٢١) قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ وَلَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً (٢٢) إِلَّا بَلاغاً مِنَ اللَّهِ وَرِسالاتِهِ.
{ قُلْ إِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا رَشَداً (٢١) قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ وَلَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً (٢٢) إِلَّا بَلاغاً مِنَ اللَّهِ وَرِسالاتِهِ } “De ki: 'Şüphesiz ben size ne bir zarar vermeye ne de bir fayda sağlamaya mâlikim.' De ki: 'Beni Allah'a karşı kimse asla koruyamaz ve ben O'ndan başka sığınacak bir yer de asla bulamam.' 'Ancak Allah'tan bir tebliğ ve O'nun gönderdikleri [risaletleri müstesna].'”
هَذَا اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ. وَهُوَ انْتِقَالٌ مِنْ ذِكْرِ مَا أُوحِيَ بِهِ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ إِلَى تَوْجِيهِ خِطَابٍ مُسْتَأْنَفٍ إِلَيْهِ، فَبَعْدَ أَنْ حُكِيَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مَا أَوْحَى اللَّهُ إِلَى رَسُولِهِ ﷺ مِمَّا خَفِيَ عَلَيْهِ من الشؤون الْمُتَعَلِّقَةِ بِهِ مِنِ اتِّبَاعِ مُتَابِعِينَ وَإِعْرَاضِ مُعْرِضِينَ، انْتَقَلَ إِلَى تَلْقِينِهِ مَا يَرُدُّ عَلَى الَّذِينَ أَظْهَرُوا لَهُ الْعِنَادَ وَالتَّوَرُّكَ.
Bu, iptidâî bir isti'nâftır (yeni bir başlangıçtır). Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyedilen hususların zikrinden, kendisine yöneltilen yeni bir hitaba geçiştir. Bu surede, uyanların uyması ve yüz çevirenlerin yüz çevirmesi gibi kendisiyle ilgili olup da kendisinden gizli kalan hususlardan Allah'ın Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyettiği şeyler anlatıldıktan sonra, kendisine inat ve düşmanlık gösterenlere karşı vereceği cevabın telkin edilmesine geçilmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قُلْ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَخْ، تَكْرِيرًا لِجُمْلَةِ قُلْ إِنَّما أَدْعُوا رَبِّي [الْجِنّ: ٢٠] عَلَى قِرَاءَةِ حَمْزَةَ وَعَاصِمٍ وَأَبِي جَعْفَرٍ.
{ قُلْ إِنِّي لَا أَمْلِكُ } [ifadesi ve devamı], Hamza, Âsım ve Ebû Ca'fer'in kıraatine göre { قُلْ إِنَّما أَدْعُوا رَبِّي } [Cin: 20] cümlesinin bir tekrarı da olabilir.
وَالضُّرُّ: إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَتَوَرَّكُونَ بِهِ مِنْ طَلَبِ إِنْجَازِ مَا يَتَوَعَّدُهُمْ بِهِ مِنَ النَّصْرِ عَلَيْهِمْ.
Zarar (الضُّرُّ); Peygamber'in kendilerine karşı yardım edileceğine dair vadettiği şeyin hemen gerçekleşmesini talep ederek üste çıkmalarına/meydan okumalarına bir işarettir.
وَقَوْلُهُ: وَلا رَشَداً تَتْمِيمٌ.
{ وَلا رَشَداً } “ne de bir fayda/doğru yol” sözü ise sözü tamamlayıcı bir unsurdur (tetmimdir).
وَفِي الْكَلَامِ احْتِبَاكٌ لِأَنَّ الضُّرَّ يُقَابِلُهُ النَّفْعُ، وَالرَّشَدُ يُقَابِلُهُ الضَّلَالُ، فَالتَّقْدِيرُ: لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضُرًّا وَلَا نَفْعًا وَلَا ضَلَالًا وَلَا رَشَدًا.
Sözde ihtibâk sanatı vardır; çünkü zararın karşıtı fayda, reşed'in karşıtı ise dalâlettir (sapıklıktır). İfadenin takdiri şöyledir: “Ben size ne bir zarar ne bir fayda, ne bir sapıklık ne de bir hidayet/doğru yol verme gücüne mâlikim.”
وَالرَّشَدُ بِفَتْحَتَيْنِ: مَصْدَرُ رَشَدَ، وَالرُّشْدُ، بِضَمٍّ فَسُكُونٍ: الِاسْمُ، وَهُوَ مَعْرِفَةُ الصَّوَابِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبًا فِي قَوْلِهِ: يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ [الْجِنّ: ٢] .
İki fetha ile reşed (الرَّشَدُ); reşede (رَشَدَ) fiilinin masdarıdır. Zamme ve sükûn ile rüşd (الرُّشْدُ) ise isim olup doğruyu bilmek demektir; nitekim az önce { يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ } [Cin: 2] buyruğunda geçmişti.
وَتَرْكِيبُ لَا أَمْلِكُ لَكُمْ مَعْنَاهُ لَا أَقْدِرُ قُدْرَةً لِأَجْلِكُمْ عَلَى ضُرٍّ وَلَا نَفْعٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي سُورَةِ الْمُمْتَحِنَةِ [٤] وَتَقَدَّمَ أَيْضًا
{ لَا أَمْلِكُ لَكُمْ } “Size mâlik değilim” terkibinin manası: “Sizin lehinize ne bir zarara ne de bir faydaya güç yetirebilirim” demektir. Bu husus daha önce Mümtehine Suresi'nde [4] Allah Teâlâ'nın { وَما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'tan gelecek hiçbir şeye karşı senin lehine bir gücüm yetmez” buyruğunun tefsirinde geçmişti; ayrıca
فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
A'râf Suresi'nde de geçmişti.
وَجُمْلَتَا قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي إِلَى مُلْتَحَداً مُعْتَرِضَتَانِ بَيْنَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ وَالْمُسْتَثْنَى، وَهُوَ اعْتِرَاضُ رُدٍّ لِمَا يُحَاوِلُونَهُ مِنْهُ أَنْ يَتْرُكَ مَا يُؤْذِيهِمْ فَلَا يَذْكُرُ الْقُرْآنُ إِبْطَالَ مُعْتَقَدِهِمْ وَتَحْقِيرَ أَصْنَامِهِمْ، قَالَ تَعَالَى: وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ [يُونُس: ١٥] .
{ قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي } ifadesinden { مُلْتَحَداً } kelimesine kadar olan iki cümle, müstesnâ minh (kendisinden istisna yapılan) ile müstesnâ (istisna edilen) arasında yer alan iki ara cümledir (mu'tarizadır). Bu, onların kendisini rahatsız eden şeyleri terk etmesi, yani Kur'an'ın onların inançlarının bâtıl olduğunu ve putlarının değersizliğini anmaması yönündeki taleplerine bir ret mahiyetindedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } [Yûnus: 15] “Ayetlerimiz onlara açık açık okunduğu zaman, bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bundan başka bir Kur'an getir veya bunu değiştir' dediler. De ki: 'Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir. Ben ancak bana vahyolunana uyarım. Şüphesiz ben, Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım.'”
وَالْمُلْتَحَدُ: اسْمُ مَكَانِ الِالْتِحَادِ، وَالِالْتِحَادُ: الْمُبَالَغَةُ فِي اللَّحْدِ، وَهُوَ الْعُدُولُ إِلَى مَكَانٍ غَيْرِ الَّذِي هُوَ فِيهِ، وَالْأَكْثَرُ أَنْ يُطْلَقَ ذَلِكَ عَلَى اللَّجَأِ، أَيْ الْعِيَاذُ بِمَكَانٍ يَعْصِمُهُ.
Multehad (الْمُلْتَحَدُ); iltihâd eyleminin ism-i mekânıdır. İltihâd ise; lahd kökünden mübalağa olup bulunulan yerden başka bir yere yönelmek/sapmak demektir. Çoğunlukla bu kelime sığınak, yani kişinin kendisini koruyan bir yere sığınması anlamında kullanılır.
وَالْمَعْنَى: لَنْ أَجِدَ مَكَانًا يَعْصِمُنِي.
Mana şöyledir: “Beni koruyacak hiçbir yer bulamam.”
ومِنْ دُونِهِ حَالٌ مِنْ مُلْتَحَداً، أَيْ مُلْتَحَدًا كَائِنًا مَنْ دُونِ اللَّهِ أَيْ بَعِيدًا عَنِ اللَّهِ غَيْرَ دَاخِلٍ مِنْ مَلَكُوتِهِ، فَإِنَّ الْمُلْتَحَدَ مَكَانٌ فَلَمَّا وُصِفَ بِأَنَّهُ مَنْ دُونِ اللَّهِ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّهُ مَكَانٌ مِنْ غَيْرِ الْأَمْكِنَةِ الَّتِي فِي مُلْكِ اللَّهِ، وَذَلِكَ مُتَعَذِّرٌ، وَلِهَذَا جَاءَ لِنَفْيِ وِجْدَانِهِ حَرْفُ لَنْ الدَّال على تأييد النَّفْيِ.
{ مِنْ دُونِهِ } ifadesi { مُلْتَحَداً } kelimesinin hâlidir; yani “Allah'tan başka, yani Allah'tan uzak, O'nun mülk ve hâkimiyetine dâhil olmayan bir sığınak” demektir. Zira sığınak bir mekândır; Allah'tan başka diye nitelendiğinde bunun anlamı, Allah'ın mülkünde bulunan mekânların haricinde bir yer demektir ki bu imkânsızdır. Bundan dolayı onun bulunamayacağını bildirmek üzere olumsuzluğu pekiştiren { لَنْ } edatı getirilmiştir.
ومِنَ فِي قَوْلِهِ: مِنْ دُونِهِ مَزِيدَةٌ جَارَّةٌ لِلظَّرْفِ وَهُوَ (دُونَ) .
{ مِنْ دُونِهِ } buyruğundaki { مِنْ } edatı zâiddir ve zarf olan { دُونَ } kelimesini cer etmiştir.
وَقَوْلُهُ: إِلَّا بَلاغاً مِنَ اللَّهِ وَرِسالاتِهِ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ مِنْ ضَرًّا ورَشَداً، وَلَيْسَ مُتَّصِلًا لِأَنَّ الضَّرَّ وَالرَّشَدَ الْمَنْفِيَّيْنِ فِي قَوْلِهِ: لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا رَشَداً هُمَا الضَّرُّ وَالرَّشَدُ الْوَاقِعَانِ فِي النَّفْسِ بِالْإِلْجَاءِ.
{ إِلَّا بَلاغاً مِنَ اللَّهِ وَرِسالاتِهِ } “Ancak Allah'tan bir tebliğ ve O'nun gönderdikleri [müstesna]” buyruğu, { ضَرًّا } ve { رَشَداً } kelimelerinden münkatı' bir istisnadır; muttasıl değildir. Çünkü { لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا رَشَداً } sözünde nefyedilen zarar ve hidayet, zorlama yoluyla nefiste meydana gelen zarar ve hidayettir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعَ ذَلِكَ اسْتِثْنَاءً مِنْ مُلْتَحَداً، أَيْ بِتَأْوِيلِ مُلْتَحَداً بِمَعْنَى مَخْلَصٍ أَوْ مَأْمَنٍ.
Bununla birlikte { مُلْتَحَداً } kelimesinden de istisna olması caizdir; yani multehad kelimesinin kurtuluş yolu veya güvenli yer manasına tevil edilmesiyle bu caiz olur.
وَهَذَا الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ أُسْلُوبِ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ.
Bu istisna, bir şeyi zıddına benzer bir ifadeyle tekit etme (te'kîdü'ş-şey' bimâ yüşbihu zıddeh) üslubundandır.
وَالْبَلَاغُ: اسْمُ مَصْدَرِ بَلَغَ، أَيْ أَوْصَلَ الْحَدِيثَ أَوِ الْكَلَامَ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْكَلَامِ الْمُبَلَّغِ مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ عَلَى الْمَفْعُولِ مِثْلَ هَذَا خَلْقُ اللَّهِ [لُقْمَان: ١١] .
Belâğ (الْبَلَاغُ); sözü veya kelamı ulaştırmak anlamına gelen belağa (بَلَغَ) fiilinin ism-i masdarıdır. Tıpkı { هَذَا خَلْقُ اللَّهِ } [Lokmân: 11] ayetinde olduğu gibi, masdarın mef'ul anlamında kullanılması kabilinden tebliğ edilen kelam için de kullanılır.
وَ (مِنَ) ابتدائية صفة (بَلَاغ) ، أَيْ بَلَاغًا كَائِنًا مِنْ جَانِبِ اللَّهِ، أَيْ إِلَّا كَلَامًا أُبَلِّغُهُ مِنَ الْقُرْآنِ الْمُوحَى مِنَ اللَّهِ.
{ مِنَ } ibtidaîlik (başlangıç) bildirir ve { بَلاغاً } kelimesinin sıfatıdır; yani “Allah tarafından olan bir tebliğ”, diğer bir deyişle “ancak Allah'tan vahyolunan Kur'an'dan tebliğ ettiğim bir kelam” demektir.
ورِسالاتِهِ: جَمْعُ رِسَالَةٍ، وَهِيَ مَا يُرْسَلُ مِنْ كَلَامٍ أَوْ كِتَابٍ فَالرِّسَالَاتُ بَلَاغٌ
{ ورِسالاتِهِ } kelimesi; söz veya yazı olarak gönderilen şey anlamına gelen risâlet (رِسَالَة) kelimesinin çoğuludur. Dolayısıyla risaletler, özel lafızlara sahip özel bir tebliğdir
خَاصٌّ بِأَلْفَاظٍ مَخْصُوصَةٍ، فَالْمُرَادُ مِنْهَا هُنَا تَبْلِيغُ الْقُرْآنِ.
ve buradaki maksat Kur'an'ın tebliğ edilmesidir.
وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً.
{ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “Kim Allah'a ve Resulü'ne isyan ederse, şüphesiz onun için içinde ebediyen kalacakları cehennem ateşi vardır.”
لَمَّا كَانَ قَوْله: قُلْ إِنَّما أَدْعُوا رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِهِ أَحَداً [الْجِنّ: ٢٠] إِلَى هُنَا كَلَامًا مُتَضَمِّنًا أَنَّهُمْ أَشْرَكُوا وَعَانَدُوا الرَّسُولَ ﷺ حِينَ دَعَاهُمْ إِلَى التَّوْحِيدِ وَاقْتَرَحُوا عَلَيْهِ مَا تَوَهَّمُوهُ تَعْجِيزًا لَهُ مِنْ ضُرُوبِ الِاقْتِرَاحِ، أَعْقَبَ ذَلِكَ بِتَهْدِيدِهِمْ وَوَعِيدِهِمْ بِأَنَّهُمْ إِنْ دَامُوا عَلَى عِصْيَانِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ سَيَلْقَوْنَ نَارَ جَهَنَّمَ لِأَنَّ كُلَّ مَنْ يَعْصِي اللَّهَ وَرَسُولَهُ كَانَتْ لَهُ نَارُ جَهَنَّمَ.
{ قُلْ إِنَّما أَدْعُوا رَبِّي وَلا أُشْرِكُ بِهِ أَحَداً } [Cin: 20] buyruğundan buraya kadar olan kısım; Resul sallallâhu aleyhi ve sellem onları tevhide çağırdığında onların şirk koştuklarını, ona inatla karşı çıktıklarını ve onu âciz bırakacağını zannettikleri çeşitli teklifler ileri sürdüklerini içeren bir kelam olunca, bunun hemen ardından, şayet Allah'a ve Resulü'ne isyana devam ederlerse cehennem ateşiyle karşılaşacaklarına dair bir tehdit ve uyarı getirilmiştir. Çünkü kim Allah'a ve Resulü'ne isyan ederse, onun hakkı cehennem ateşidir.
ومِنَ شَرْطِيَّةٌ وَجَوَابُ الشَّرْطِ قَوْلُهُ: فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ.
{ وَمَنْ } şartiyedir; şartın cevabı ise { فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ } “şüphesiz onun için cehennem ateşi vardır” ifadesidir.
[سُورَة الْجِنّ (٧٢) : آيَة ٢٤]
[CİN SURESİ (72): 24. AYET]
حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَأَقَلُّ عَدَداً (٢٤)
{ حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَأَقَلُّ عَدَداً (٢٤) } “Nihayet kendilerine vadedilen şeyi gördükleri zaman, kimin yardımcısının daha zayıf ve sayısının daha az olduğunu bileceklerdir.”
كَانُوا إِذَا سَمِعُوا آيَاتِ الْوَعْدِ بِنَصْرِ الرَّسُولِ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَآيَاتِ الْوَعِيدِ لِلْمُشْرِكِينَ بِالِانْهِزَامِ وَعَذَابِ الْآخِرَةِ وَعَذَابِ الدُّنْيَا اسْتَسْخَرُوا مِنْ ذَلِكَ وَقَالُوا: وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ [سبأ: ٣٥] ، وَيَقُولُونَ: مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [السَّجْدَة: ٢٨] ، وَيَقُولُونَ: مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [يُونُس: ٤٨] ، وَقَالُوا: رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ [ص: ١٦] ، فَهُمْ مَغْرُورُونَ بِالِاسْتِدْرَاجِ وَالْإِمْهَالِ فَلِذَلِكَ عَقَّبَ وَعِيدَهُمْ بِالْغَايَةِ الْمُفَادَةِ مِنْ حَتَّى، فَالْغَايَةُ هُنَا مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ مِنْ سُخْرِيَةِ الْكُفَّارِ مِنَ الْوَعِيدِ وَاسْتِضْعَافِهِمُ الْمُسْلِمِينَ فِي الْعَدَدِ وَالْعُدَدِ فَإِنَّ ذَلِكَ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُمْ لَا يَزَالُونَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ غَالِبُونَ فَائِزُونَ حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ تَحَقَّقُوا إِخْفَاقَ آمَالِهِمْ.
Onlar dünyada ve ahirette Resul sallallâhu aleyhi ve sellem ile müminlere yardım edileceğine dair vaad ayetlerini ve müşriklere yönelik hezimet, ahiret azabı ve dünya azabına dair tehdit ayetlerini işittiklerinde bununla alay eder ve şöyle derlerdi: { وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } [Sebe': 35] “Biz azap görecek de değiliz”; yine derlerdi ki: { مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } [Secde: 28] “Eğer doğru söyleyenlerseniz bu fetih ne zaman?”; yine derlerdi ki: { مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } [Yûnus: 48] “Eğer doğru söyleyenlerseniz bu vaat ne zaman?”; ve şöyle dediler: { رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ } [Sâd: 16] “Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim payımızı hemen ver.” Onlar, kendilerine mühlet verilmesi ve yavaş yavaş helake yaklaştırılmaları (istidrâc) sebebiyle aldanmışlardı. Bu yüzden onların bu tehdidi, { حَتَّى } edatının ifade ettiği gaye ile sınırlandırılmıştır. Buradaki gaye, kâfirlerin tehditle alay etmesi ve sayı ile teçhizat bakımından Müslümanları zayıf görmeleri şeklinde sözün delalet ettiği mahzuf bir anlama bağlıdır. Zira bundan, onların tehdit edildikleri şeyi görünceye kadar kendilerini daima üstün ve kazançlı saymaya devam edecekleri ve onu gördüklerinde ise umutlarının boşa çıktığını anlayacakları anlaşılmaktadır.
وحَتَّى هُنَا ابْتِدَائِيَّةٌ وَكُلَّمَا دَخَلَتْ حَتَّى فِي جُمْلَةٍ مُفْتَتَحَةٍ بِ إِذا فَ حَتَّى
Buradaki { حَتَّى } ibtidâiyedir. { حَتَّى } edatı { إِذا } ile başlayan bir cümlenin başına her girdiğinde
لِلِابْتِدَاءِ وَمَا بَعْدَهَا جُمْلَةٌ ابْتِدَائِيَّةٌ. وَذَهَبَ الْأَخْفَشُ وَابْنُ مَالِكٍ إِلَى أَنَّ حَتَّى فِي مِثْلِهِ جَارَّةٌ وَأَنَّ إِذا فِي مَحَلِّ جَرٍّ وَلَيْسَ بِبَعِيدٍ.
iptidâ içindir ve ondan sonrası iptidâî bir cümledir. Ahfeş ve İbn Mâlik ise bu gibi yerlerde { حَتَّى } edatının harf-i cer olduğunu ve { إِذا } kelimesinin cer mahallinde bulunduğunu savunmuşlardır ki bu da uzak bir görüş değildir.
وَاعْلَمْ أَنَّ حَتَّى لَا يُفَارِقُهَا مَعْنَى الْغَايَةِ كَيْفَمَا كَانَ عَمَلُ حَتَّى.
Bil ki { حَتَّى } edatı, ameli ne olursa olsun gaye (sona erme) anlamından asla ayrılmaz.
وإِذا اسْمُ زَمَانٍ لِلْمُسْتَقْبَلِ مُضَمَّنٌ مَعْنَى الشَّرْطِ وَهُوَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِالْفِعْلِ الَّذِي فِي جَوَابِهِ وَهُوَ فَسَيَعْلَمُونَ.
{ إِذا } ise şart manası içeren gelecek zaman ismidir ve cevabındaki fiil olan { فَسَيَعْلَمُونَ } fiiliyle nasb mahallindedir.
وَعَلَى رَأْيِ الْأَخْفَشِ وَابْنِ مَالِكٍ إِذا مَحَلِّ جَرٍّ بِ حَتَّى. وَاقْتِرَانُ جُمْلَةِ سَيَعْلَمُونَ بِالْفَاءِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ إِذا ضُمِّنَ مَعْنَى الشَّرْطِ، وَاقْتِرَانُ الْجَوَابِ بِسِينِ
Ahfeş ve İbn Mâlik'in görüşüne göre ise { إِذا } kelimesi { حَتَّى } ile cer mahallindedir. { سَيَعْلَمُونَ } cümlesinin fâ ile birleşmesi, { إِذا } lafzının şart manası içerdiğinin delilidir. Cevabın istikbal bildiren sin harfiyle
الِاسْتِقْبَالِ يَصْرِفُ الْفِعْلَ الْمَاضِيَ بَعْدَ إِذا إِلَى زَمَنِ الِاسْتِقْبَالِ. وَجِيءَ بِالْجُمْلَةِ الْمُضَافِ إِلَيْهَا إِذا فِعْلًا مَاضِيًا لِلتَّنْبِيهِ عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ.
birlikte gelmesi, { إِذا } edatından sonraki mazi fiili gelecek zamana çevirir. { إِذا } lafzının muzâf olduğu cümlenin mazi fiil olarak getirilmesi ise vukuunun kesinliğini bildirmek içindir.
وَفِعْلُ سَيَعْلَمُونَ مُعَلَّقٌ عَنِ الْعَمَلِ بِوُقُوعِ الِاسْتِفْهَامِ بَعْدَهُ وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ فِي التَّعْلِيقِ لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ بِمَا فِيهِ مِنَ الْإِبْهَامِ يَكُونُ كِنَايَةً عَنِ الْغَرَابَةِ بِحَيْثُ يَسْأَلُ النَّاسُ عَنْ تَعْيِينِ الشَّيْءِ بَعْدَ الْبَحْثِ عَنْهُ.
{ سَيَعْلَمُونَ } fiili, kendisinden sonra istifham (soru) gelmesi sebebiyle amelden alıkonulmuştur (ta'lîk edilmiştir). Bu, ta'lîk konusunda çokça başvurulan bir kullanımdır; çünkü istifham, içerdiği müphemlik sebebiyle gariplikten kinaye olur, öyle ki insanlar araştırmadan sonra o şeyin belirlenmesini sorarlar.
وَضَعْفُ النَّاصِرِ وَهَنٌ لَهُمْ مِنْ جِهَةِ وَهَنِ أَنْصَارِهِمْ، وَقِلَّةُ الْعَدَدِ وَهَنٌ لَهُمْ مِنْ جَانِبِ أَنْفُسِهِمْ، وَهَذَا وَعِيدٌ لَهُمْ بِخَيْبَةِ غُرُورِهِمْ بِالْأَمْنِ مِنْ غَلَبِ الْمُسْلِمِينَ فِي الدُّنْيَا فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ [الْقَمَر: ٤٤] . وَقَالُوا: نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً [سبأ: ٣٥] .
Yardımcının zayıflığı, yardımcılarının güçsüzlüğü bakımından onlar için bir zaafiyettir; sayının azlığı ise bizzat kendileri bakımından onlar için bir zaafiyettir. Bu, dünyada Müslümanlara galip gelme hususundaki güvencelerinden kaynaklanan gururlarının boşa çıkacağına dair onlara yönelik bir tehdittir. Zira onlar: { نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ } [Kamer: 44] “Biz yardımlaşan bir topluluğuz” diyorlardı. Yine: { نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً } [Sebe': 35] “Biz mallar ve evlatlarca daha çoğuz” demişlerdi.
[٢٥- ٢٨]
[25- 28]
[سُورَة الْجِنّ (٧٢) : الْآيَات ٢٥ الى ٢٨]
[CİN SURESİ (72): 25-28. AYETLER]
قُلْ إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَداً (٢٥) عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً (٢٦) إِلاَّ مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً (٢٧) لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً (٢٨)
{ قُلْ إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَداً (٢٥) عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً (٢٦) إِلاَّ مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً (٢٧) لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً (٢٨) } “De ki: 'Tehdit olunduğunuz şey yakın mıdır, yoksa Rabbim onun için uzun bir süre mi koyacaktır, bilmem.' Gaybı bilen O'dur; gaybını kimseye açmaz. Ancak razı olduğu bir elçi müstesna. Çünkü O, elçisinin önünden ve ardından gözetleyiciler dizer. Tâ ki Rablerinin risaletlerini hakkıyla tebliğ ettiklerini bilsin. Allah onların yanındakileri kuşatmış ve her şeyi bir bir saymıştır.”
قُلْ إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَداً (٢٥) عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً (٢٦) إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً (٢٧) لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ.
{ قُلْ إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ أَمْ يَجْعَلُ لَهُ رَبِّي أَمَداً (٢٥) عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً (٢٦) إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً (٢٧) لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ } “De ki: 'Tehdit olunduğunuz şey yakın mıdır, yoksa Rabbim onun için uzun bir süre mi koyacaktır, bilmem.' Gaybı bilen O'dur; gaybını kimseye açmaz. Ancak razı olduğu bir elçi müstesna. Çünkü O, elçisinin önünden ve ardından gözetleyiciler dizer. Tâ ki Rablerinin risaletlerini hakkıyla tebliğ ettiklerini bilsin.”
كَانَ الْمُشْرِكُونَ يُكْثِرُونَ أَنْ يَسْأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مَتى هذَا الْوَعْدُ [النَّمْل: ٧١] ، وعَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها [الْأَعْرَاف: ١٨٧] ، وَتَكَرَّرَتْ نِسْبَةُ ذَلِكَ إِلَيْهِمْ فِي الْقُرْآنِ، فَلَمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً [الْجِنّ: ٢٤] الْآيَةَ عَلِمَ أَنَّهُمْ سَيُعِيدُونَ مَا اعْتَادُوا قَوْلَهُ مِنَ السُّؤَالِ عَنْ وَقْتِ حُلُولِ الْوَعِيدِ فَأَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يُعِيدَ عَلَيْهِمْ مَا سَبَقَ مِنْ جَوَابِهِ.
Müşrikler Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { مَتى هذَا الْوَعْدُ } [Neml: 71] “Bu vaat ne zaman?” diye ve kıyamet hakkında: { أَيَّانَ مُرْساها } [A'râf: 187] “Ne zaman gelip çatacak?” diye sık sık sorarlardı; Kur'an'da da bunun onlara nispet edilmesi tekerrür etmiştir. Allah Teâlâ: { حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً } [Cin: 24] “Nihayet kendilerine vadedilen şeyi gördükleri zaman, kimin yardımcısının daha zayıf olduğunu bileceklerdir” ayetini indirince, onların tehdidin gerçekleşeceği vakti sorma şeklindeki alışılagelmiş sözlerini tekrarlayacaklarını bildi ve Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e, daha önce verdiği cevabı onlara tekrarlamasını emretti.
فَجُمْلَةُ قُلْ إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّ الْقَوْلَ الْمَأْمُورَ بِأَنْ يَقُولَهُ جَوَابٌ لِسُؤَالِهِمُ الْمُقَدَّرِ.
{ قُلْ إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ } “De ki: 'Tehdit olunduğunuz şey yakın mıdır, bilmem'” cümlesi istînâf-ı beyânîdir; çünkü söylemesi emredilen söz, onların zımnî sorusuna bir cevaptır.
وَالْأَمَدُ: الْغَايَةُ وَأَصْلُهُ فِي الْأَمْكِنَةِ. وَمِنْهُ
el-Emed (الْأَمَدُ), gaye (son nokta, sınır) demektir ve aslı mekânlar hakkındadır. Nitekim bundan dolayıdır ki:
قَوْلُ ابْنِ عُمَرٍ فِي حَدِيثِ «الصَّحِيحَيْنِ» : «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سَابَقَ بَيْنَ الْخَيْلِ الَّتِي لَمْ تُضَمَّرْ وَجَعَلَ أَمَدَهَا ثَنِيَّةَ الْوَدَاعِ»
İbn Ömer'in Sahîhayn'daki hadisinde: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem antrenman yaptırılmamış atlar arasında yarış düzenledi ve onların varış noktasını (emed) Seniyyetü'l-Vedâ kıldı” sözü [buna örnektir].
(أَيْ غَايَةَ الْمُسَابَقَةِ) . وَيُسْتَعَارُ الْأَمَدُ لِمُدَّةٍ مِنَ الزَّمَانِ مُعَيَّنَةٍ قَالَ تَعَالَى: فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ [الْحَدِيد:
(yani yarışın bitiş noktasını). el-Emed kelimesi zamanın belirli bir süresi için de istiare yoluyla kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: { فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ } [Hadîd:
١٦] وَهُوَ كَذَلِكَ هُنَا. وَمُقَابَلَتُهُ بِ «قَرِيبٍ» يُفِيدُ أَنَّ الْمَعْنَى أَمْ يَجْعَلُ لَهُ أَمَدًا بَعِيدًا.
16] “Onların üzerinden uzun zaman geçti” buyurmuştur. Burada da böyledir. Onun “yakın” (قَرِيب) kelimesiyle mukabele edilmesi, anlamın “yoksa onun için uzak bir süre mi kılacak?” demek olduğunu ifade eder.
وَجُمْلَةُ عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً فِي مَوْضِعِ الْعِلَّةِ لِجُمْلَةِ إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ الْآيَةَ.
{ عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً } “Gaybı bilen O'dur; gaybını kimseye açmaz” cümlesi, { إِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ مَا تُوعَدُونَ } “Tehdit olunduğunuz şey yakın mıdır, bilmem” ayetindeki cümlenin gerekçesi (illeti) konumundadır.
وعالِمُ الْغَيْبِ: خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالضَّمِيرُ الْمَحْذُوفُ عَائِدٌ إِلَى قَوْلِهِ رَبِّي. وَهَذَا الْحَذْفُ مِنْ قَبِيلِ حَذْفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ حَذْفًا اتُّبِعَ فِيهِ الِاسْتِعْمَالُ إِذَا كَانَ الْكَلَامُ قَدِ اشْتَمَلَ عَلَى ذِكْرِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَصِفَاتِهِ كَمَا نَبَّهَ عَلَيْهِ السَّكَّاكِيُّ فِي «الْمِفْتَاحِ» .
{ عالِمُ الْغَيْبِ } lafzı, mahzûf (düşmüş) bir mübtedanın haberidir; yani “O, gaybı bilendir” (هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ) demektir. Mahzûf zamir, O'nun { رَبِّي } “Rabbim” sözüne dönmektedir. Bu hazif, Sekkâkî'nin el-Miftâh'ta dikkat çektiği gibi, söz müsnedün ileyhin ve sıfatlarının zikrini içerdiğinde teamüle uyularak müsnedün ileyhin hazfedilmesi kabilindendir.
والْغَيْبِ: مَصْدَرُ غَابَ إِذَا اسْتَتَرَ وَخَفِيَ عَنِ الْأَنْظَارِ وَتَعْرِيفُهُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ.
el-Gayb (الْغَيْب); gözlerden gizlendiği ve saklandığı vakit kullanılan gâbe (غَابَ) fiilinin masdarıdır ve başındaki belirlilik takısı cins içindir.
وَإِضَافَةُ صِفَةِ عالِمُ إِلَى الْغَيْبِ تُفِيدُ الْعِلْمَ بِكُلِّ الْحَقَائِقِ الْمُغَيَّبَةِ سَوَاءٌ كَانَتْ مَاهِيَّاتٍ أَوْ أَفْرَادًا فَيَشْمَلُ الْمَعْنَى الْمَصْدَرِيَّ لِلْغَيْبِ مِثْلَ عِلْمِ اللَّهِ بِذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ، وَيَشْمَلُ الْأُمُورَ الْغَائِبَةَ بِذَاتِهَا مِثْلَ الْمَلَائِكَةِ وَالْجِنِّ. وَيَشْمَلُ الذَّوَاتِ الْمُغَيَّبَةِ عَنْ عِلْمِ النَّاسِ مِثْلَ الْوَقَائِعِ الْمُسْتَقْبَلَةِ الَّتِي يُخْبَرُ عَنْهَا أَوِ الَّتِي لَا يُخْبَرُ عَنْهَا، فَإِيثَارُ الْمَصْدَرِ هُنَا لِأَنَّهُ أشمل لِإِحَاطَةِ عِلْمِ اللَّهِ بِجَمِيعِ ذَلِكَ.
{ عالِمُ } sıfatının { الْغَيْبِ } lafzına izafeti, ister mahiyetler ister fertler olsun, gayb olan bütün hakikatlerin bilinmesini ifade eder. Böylece Allah'ın zâtını ve sıfatlarını bilmesi gibi gaybın masdari anlamını; melekler ve cinler gibi zâtı itibariyle gayb olan hususları; ve haber verilen yahut haber verilmeyen gelecekteki hadiseler gibi insanların bilgisinden gizlenmiş zâtları kapsar. Burada masdarın tercih edilmesi, Allah'ın ilminin bütün bunları kuşatması bakımından daha kapsamlı olmasındandır.
وَتَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣] .
Bu husus daha önce Bakara Suresi'ndeki { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } [Bakara: 3] “Onlar gayba inanırlar” ayetinde geçmişti.
وَتَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ مَعَ تَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ الْمُقَدَّرِ يُفِيدُ الْقَصْرَ، أَيْ هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ لَا أَنَا.
Müsnedin marife olması, takdir edilen müsnedün ileyhin marife olmasıyla birlikte kasr (tahsis) ifade eder; yani “Gaybı bilen O'dur, ben değilim” demektir.
وَفُرِّعَ عَلَى مَعْنَى تَخْصِيصِ اللَّهِ تَعَالَى بِعِلْمِ الْغَيْبِ جُمْلَةُ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً، فَالْفَاءُ لِتَفْرِيعِ حُكْمٍ عَلَى حُكْمٍ وَالْحُكْمُ الْمُفَرَّعِ إِتْمَامٌ لِلتَّعْلِيلِ وَتَفْصِيلٌ لِأَحْوَالِ عَدَمِ الِاطِّلَاعِ عَلَى غيبه.
Allah Teâlâ'nın gayb ilmine mahsus kılınması manası üzerine { فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً } “gaybını kimseye açmaz” cümlesi tefri' edilmiştir (bağlanmıştır). Buradaki fâ harfi, bir hükmü diğer bir hükme tefri' etmek içindir; tefri' edilen hüküm ise gerekçelendirmeyi tamamlamakta ve gaybına muttali kılınmama hallerini tafsil etmektedir.
وَمعنى فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً: لَا يطلع وَلَا ينبىء بِهِ، وَهُوَ أَقْوَى مِنْ
{ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً } ifadesinin manası: “Onu muttali kılmaz ve haber vermez” demektir. Bu ifade,
يَطَّلِعُ لِأَنَّ يُظْهِرُ جَاءَ مِنَ الظُّهُورِ وَهُوَ الْمُشَاهَدَةُ وَلِتَضْمِينِهِ مَعْنَى: يُطْلِعُ، عُدِّيَ بِحَرْفِ عَلى.
“muttali kılar” (يَطَّلِعُ) ifadesinden daha kuvvetlidir; zira { يُظْهِرُ }, zuhurdan yani müşahededen gelmektedir. “Muttali kılar” (يُطْلِعُ) anlamını tazammun ettiği için de { عَلى } harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır.
وَوُقُوعُ الْفِعْلِ فِي حَيِّزِ النَّفْيِ يُفِيدُ الْعُمُومَ، وَكَذَلِكَ وُقُوعُ مَفْعُولِهِ وَهُوَ نَكِرَةٌ فِي حَيِّزِهِ يُفِيدُ الْعُمُومَ.
Fiilin nefy (olumsuzluk) kapsamında yer alması umum (genellik) ifade eder; aynı şekilde onun mefulünün nekre olarak nefy kapsamında yer alması da umum ifade eder.
وَحَرْفُ عَلى مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّمَكُّنِ مِنَ الِاطِّلَاعِ عَلَى الْغَيْبِ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ [التَّحْرِيم: ٣] فَهُوَ اسْتِعْلَاءٌ مَجَازِيٌّ.
{ عَلى } harfi, gayba muttali olabilme imkânı ve temekkünü hakkında kullanılmıştır; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ } [Tahrîm: 3] “Allah bunu ona bildirince” ayeti gibidir ve mecazi bir isti'lâdır.
وَاسْتُثْنِيَ مِنْ هَذَا النَّفْيِ مَنِ ارْتَضَاهُ لِيُطْلِعَهُ عَلَى بَعْضِ الْغَيْبِ، أَيْ عَلَى غَيْبٍ أَرَادَ الله إِظْهَارَهُ مِنَ الْوَحْيِ فَإِنَّهُ مِنْ غَيْبِ اللَّهِ، وَكَذَلِكَ مَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُؤَيِّدَ بِهِ رَسُولَهُ ﷺ مِنْ إِخْبَارٍ
Bu olumsuzluktan, gaybın bir kısmına muttali kılmak için razı olduğu kimse istisna edilmiştir; yani vahiyle açığa vurmayı dilediği gayb ki bu Allah'ın gaybındandır. Aynı şekilde Allah'ın Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'i teyit etmeyi dilediği, ileride meydana gelecek şeyleri haber verme
بِمَا سَيَحْدُثُ أَوْ إِطْلَاعٍ عَلَى ضَمَائِرِ بَعْضِ النَّاسِ.
yahut bazı insanların içlerindeki sırlara muttali kılma gibi hususlar da [bu istisnaya dâhildir].
فَقَوْلُهُ: ارْتَضى مُسْتَثْنًى مِنْ عُمُومِ أَحَداً. وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا أَحَدًا ارْتَضَاهُ، أَيْ اخْتَارَهُ لِلِاطِّلَاعِ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْغَيْبِ لِحِكْمَةٍ أَرَادَهَا اللَّهُ تَعَالَى.
{ ارْتَضى } sözü, { أَحَداً } kelimesinin umumundan müstesnadır. Takdiri şöyledir: “Ancak razı olduğu, yani Allah Teâlâ'nın dilediği bir hikmetten ötürü gaybdan bir şeye muttali kılmak üzere seçtiği kimse müstesna.”
وَالْإِتْيَانُ بِالْمَوْصُولِ وَالصِّلَةِ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ لِقَصْدِ مَا تُؤْذِنُ بِهِ الصِّلَةُ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى تَعْلِيلِ الْخَبَرِ، أَيْ يُطْلِعُ اللَّهُ بَعْضَ رُسُلِهِ لِأَجْلِ مَا أَرَادَهُ اللَّهُ مِنَ الرِّسَالَةِ إِلَى النَّاسِ، فَيُعْلَمُ مِنْ هَذَا الْإِيمَانِ أَنَّ الْغَيْبَ الَّذِي يُطْلِعُ اللَّهُ عَلَيْهِ الرُّسُلَ هُوَ مِنْ نَوْعِ مَا لَهُ تَعَلُّقٌ بِالرِّسَالَةِ، وَهُوَ غَيْبٌ مَا أَرَادَ اللَّهُ إِبْلَاغَهُ إِلَى الْخَلْقِ أَنْ يعتقدوه أَو أَن يَفْعَلُوهُ، وَمَا لَهُ تَعَلُّقٌ بِذَلِكَ مِنَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ مِنْ أُمُورِ الْآخِرَةِ، أَوْ أُمُورِ الدُّنْيَا، وَمَا يُؤَيِّدُ بِهِ الرُّسُلَ عَنِ الْإِخْبَارِ بِأُمُورٍ مُغَيَّبَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ فِي بِضْعِ سِنِينَ [الرّوم [٢- ٤] .
{ إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ } “Ancak razı olduğu bir elçi müstesna” buyruğunda ism-i mevsûl ve sıla getirilmesi, sılanın haberin gerekçesine işaret etmesini amaçlamaktadır; yani Allah, insanlara yönelik elçilik muradından ötürü bazı elçilerini muttali kılar. Bu işaretten anlaşılır ki, Allah'ın elçileri muttali kıldığı gayb, risaletle ilgisi olan türdendir; o da Allah'ın yaratılanlara inanmalarını veya yapmalarını tebliğ etmeyi dilediği gayb ile ahiret veya dünya işlerinden vaat ve tehditle alakası bulunan hususlar ve Allah Teâlâ'nın: { غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ فِي بِضْعِ سِنِينَ } [Rûm: 2-4] “Rumlar en yakın yerde yenildiler; onlar bu yenilgilerinden sonra birkaç yıl içinde galip geleceklerdir” buyruğunda olduğu gibi elçileri teyit ettiği gaybi meselelere dair haberlerdir.
وَالْمُرَادُ بِهَذَا الْإِطْلَاعُ الْمُحَقَّقُ الْمُفِيدُ عِلْمًا كَعِلْمِ الْمُشَاهَدَةِ. فَلَا تَشْمَلُ الْآيَةُ مَا قَدْ يَحْصُلُ لِبَعْضِ الصَّالِحِينَ مِنْ شَرْحِ صَدْرٍ بِالرُّؤْيَا الصَّادِقَةِ،
Bu muttali kılmaktan kasıt, müşahede ilmi gibi kesin bir ilim ifade eden tahakkuk etmiş muttali olmadır. Dolayısıyla ayet, bazı salih kimselere sadık rüya yoluyla gönüllerine doğan inşirahı kapsamaz;
فَفِي الْحَدِيثِ: «الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ مِنَ الرَّجُلِ الصَّالِحِ جُزْءٌ مِنْ سِتَّةٍ وَأَرْبَعِينَ جُزْءًا مِنَ النُّبُوءَةِ، أَوْ بِالْإِلْهَامِ»
nitekim hadiste: “Salih adamın gördüğü salih rüya, peygamberliğin kırk altı cüzünden bir cüzdür” buyrulmuştur; yahut ilhamı [da kapsamaz].
. قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «قَدْ كَانَ يَكُونُ فِي الْأُمَمِ قَبْلَكُمْ مُحَدَّثُونَ فَإِنْ يَكُنْ فِي أُمَّتِي مِنْهُمْ أَحَدٌ فَإِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ مِنْهُمْ» رَوَاهُ مُسْلِمٌ
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: “Sizden önceki ümmetlerde muhaddesûn (kendilerine ilham olunan kişiler) bulunurdu; şayet ümmetimde onlardan biri varsa, şüphesiz Ömer b. el-Hattâb onlardandır” buyurmuştur. Bunu Müslim rivayet etmiştir.
. قَالَ مُسْلِمٌ: قَالَ ابْنُ وَهْبٍ: تَفْسِيرُ مُحَدَّثُونَ: مُلْهَمُونَ.
Müslim dedi ki: İbn Vehb: “Muhaddesûn kelimesinin tefsiri 'ilham olunanlar'dır” demiştir.
وَقَدْ قَالَ مَالِكٌ فِي الرُّؤْيَا الْحَسَنَةِ: إِنَّهَا تَسُرُّ وَلَا تَغُرُّ، يُرِيدُ لِأَنَّهَا قَدْ يَقَعُ الْخَطَأُ فِي تَأْوِيلِهَا.
Mâlik, güzel rüya hakkında: “O sevindirir ama aldatmaz” demiştir; bununla rüyanın tabirinde hata vuku bulabileceğini kastetmektedir.
وَ (مِنْ) رَسُولٍ بَيَانٌ لِإِبْهَامِ مَنِ الْمَوْصُولَةِ، فَدَلَّ على أَن مَا صدق مَنِ جَمَاعَةٌ مِنَ الرُّسُلِ، أَيْ إِلَّا الرُّسُلَ الَّذِينَ ارْتَضَاهُمْ، أَيْ اصْطَفَاهُمْ.
{ مِنْ رَسُولٍ } ifadesi, { مَنِ } ism-i mevsûlünün kapalılığını açıklamaktadır (beyandır). Bu da { مَنِ } kelimesinin kapsamına giren fertlerin resuller topluluğu olduğuna delalet eder; yani “ancak razı olduğu, yani seçtiği resuller müstesna” demektir.
وَشَمَلَ رَسُولٍ كُلَّ مُرْسَلٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَيَشْمَلُ الْمَلَائِكَةَ الْمُرْسَلِينَ إِلَى الرُّسُلِ بِإِبْلَاغِ وَحْيٍ إِلَيْهِمْ مِثْلَ جِبْرِيلَ ﵇. وَشَمَلَ الرُّسُلَ مِنَ الْبَشَرِ الْمُرْسَلِينَ إِلَى النَّاسِ بِإِبْلَاغِ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَيْهِمْ مِنْ شَرِيعَةٍ أَوْ غَيْرِهَا مِمَّا بِهِ صَلَاحُهُمْ.
{ رَسُولٍ } lafzı, Allah Teâlâ'dan gönderilen her elçiyi kapsar; dolayısıyla Cibrîl aleyhisselâm gibi elçilere vahiy tebliğ etmek üzere gönderilen melekleri kapsar. Aynı şekilde şeriat veya maslahatlarına dair diğer şeylerden Allah Teâlâ'nın emrini insanlara tebliğ etmek üzere gönderilen insan resulleri de kapsar.
وَهُنَا أَرْبَعَةُ ضَمَائِرِ غَيْبَةٍ:
Burada dört adet gâib zamiri vardır:
الْأَوَّلُ ضَمِيرُ فَإِنَّهُ وَهُوَ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.
Birincisi: { فَإِنَّهُ } lafzındaki zamir olup Allah Teâlâ'ya dönmektedir.
وَالثَّانِي الضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي يَسْلُكُ وَهُوَ لَا مَحَالَةَ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى كَمَا عَادَ إِلَيْهِ
İkincisi: { يَسْلُكُ } fiilindeki müstetir (gizli) zamirdir ve
ضَمِيرُ فَإِنَّهُ.
{ فَإِنَّهُ } zamirinin O'na döndüğü gibi şüphesiz Allah Teâlâ'ya dönmektedir.
وَالثَّالِثُ وَالرَّابِعُ ضَمِيرَا مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ، وَهُمَا عَائِدَانِ إِلَى رَسُولٍ أَيْ فَإِنَّ اللَّهَ يَسْلُكُ أَيْ يُرْسِلُ لِلرَّسُولِ رَصَدًا مِنْ بَيْنِ يَدَيِ الرَّسُولِ ﷺ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا، أَيْ مَلَائِكَةٌ يَحْفَظُونَ الرَّسُولَ ﷺ مِنْ إِلْقَاءِ الشَّيَاطِينِ إِلَيْهِ مَا يَخْلِطُ عَلَيْهِ مَا أَطْلَعَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ غَيْبِهِ.
Üçüncüsü ve dördüncüsü ise: { مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ } ve { وَمِنْ خَلْفِهِ } lafızlarındaki zamirlerdir ve bunlar { رَسُولٍ } lafzına dönmektedir. Yani şüphesiz Allah, Resulün sallallâhu aleyhi ve sellem önünden ve ardından gözetleyiciler koyar, yani gönderir. Bunlar, şeytanların Resule sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın gaybından kendisine bildirdiği şeyleri karıştıracak telkinlerde bulunmasından onu koruyan meleklerdir.
وَالسَّلْكُ حَقِيقَتُهُ: الْإِدْخَالُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [١٢] .
es-Selk (السَّلْكُ) kelimesinin hakiki anlamı girdirmektir; nitekim Hicr Suresi'ndeki: { كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ } [Hicr: 12] “Onu suçluların kalplerine böyle sokarız” buyruğunda da böyledir.
وَأُطْلِقَ السَّلْكُ عَلَى الْإِيصَالِ الْمُبَاشِرِ تَشْبِيهًا لَهُ بِالدُّخُولِ فِي الشَّيْءِ بِحَيْثُ لَا مَصْرِفَ لَهُ عَنْهُ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذاباً صَعَداً [الْجِنّ: ١٧] أَيْ يُرْسِلُ إِلَيْهِ مَلَائِكَةً مُتَّجِهِينَ إِلَيْهِ لَا يَبْتَعِدُونَ عَنْهُ حَتَّى يَبْلُغَ إِلَيْهِ مَا أُوحِيَ إِلَيْهِ مِنَ الْغَيْبِ، كَأَنَّهُمْ شُبِّهَ اتِّصَالُهُمْ بِهِ وَحِرَاسَتُهُمْ إِيَّاهُ بِشَيْءٍ دَاخِلٍ فِي أَجْزَاءِ جِسْمٍ. وَهَذَا مِنْ جُمْلَةِ الْحِفْظِ الَّذِي حَفِظَ اللَّهُ بِهِ ذِكْرَهُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الْحجر: ٩] .
es-Selk kelimesi, ondan geri çevrilemeyecek şekilde bir şeyin içine girmeye benzetilerek doğrudan ulaştırma anlamında kullanılmıştır. Nitekim az önce geçen: { وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذاباً صَعَداً } [Cin: 17] “Kim Rabbinin zikrinden yüz çevirirse, onu gittikçe artan çetin bir azaba sokar” ayetinde de böyleydi; yani kendisine vahyedilen gayb ona ulaşıncaya kadar yanından ayrılmayıp ona yönelen melekler gönderir. Sanki onların onunla irtibatı ve onu korumaları, bir cismin parçaları içine giren bir şeye benzetilmiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } [Hicr: 9] “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve onu koruyacak olan da biziz” ayetinde zikrini koruduğu hıfzın cümlesindendir.
وَالْمُرَادُ بِ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ الْكِنَايَةُ عَنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ، وَمِنْ تِلْكَ الْكِنَايَةِ يَنْتَقِلُ إِلَى كِنَايَةٍ أُخْرَى عَنِ السَّلَامَةِ مِنَ التَّغْيِيرِ وَالتَّحْرِيفِ.
{ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ } “önünden ve ardından” ifadesiyle kastedilen, bütün yönlerden kinayedir; bu kinayeden de tahrif ve değişiklikten korunmuş olmaya dair bir başka kinayeye geçilmektedir.
وَالرَّصَدُ: اسْمُ جَمْعٍ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: يَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً [الْجِنّ: ٩] .
er-Rasad (الرَّصَدُ), az önce geçen { يَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً } [Cin: 9] “onu gözetleyen bir alev bulur” ayetinde olduğu gibi ism-i cem'dir (topluluk ismidir).
وَانْتَصَبَ رَصَداً عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ بِهِ لِفِعْلِ يَسْلُكُ.
{ رَصَداً } lafzı, { يَسْلُكُ } fiilinin mef'ûlü bih'i olarak mensup kılınmıştır.
وَيَتَعَلَّقُ لِيَعْلَمَ بِقَوْلِهِ: يَسْلُكُ، أَيْ يَفْعَلُ اللَّهُ ذَلِكَ لِيُبَلِّغَ الْغَيْبَ إِلَى الرَّسُولِ كَمَا أَرْسَلَ إِلَيْهِ لَا يُخَالِطُهُ شَيْءٌ مِمَّا يَلْبِسُ عَلَيْهِ الْوَحْيَ فَيَعْلَمُ اللَّهُ أَنَّ الرُّسُلَ أَبْلَغُوا مَا أُوحِي إِلَيْهِ كَمَا بَعَثَهُ دُونِ تَغْيِيرٍ، فَلَمَّا كَانَ عِلْمُ اللَّهِ بِتَبْلِيغِ الرَّسُولِ الْوَحْيَ مُفَرَّعًا وَمُسَبَّبًا عَنْ تَبْلِيغِ الْوَحْيِ كَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ، جُعِلَ الْمُسَبَّبَ عِلَّةً وَأُقِيمَ مَقَامَ السَّبَبِ إِيجَازًا فِي الْكَلَامِ لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ بِذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَى وَفْقِ مَا وَقَعَ، وَهَذَا كَقَوْلِ إِيَاسِ بْنِ قَبِيصَةَ:
{ لِيَعْلَمَ } lafzı, { يَسْلُكُ } fiiline taalluk etmektedir; yani Allah bunu, gaybı Resul'e kendisine gönderildiği gibi, vahyi karıştıracak hiçbir şey karışmaksızın ulaştırmak için yapar; böylece Allah, resullerin kendilerine vahyedilen şeyi hiçbir değişiklik olmadan gönderdiği gibi tebliğ ettiklerini bilir. Allah'ın, Resul'ün vahyi tebliğ ettiğini bilmesi, vahyin Allah'ın indirdiği gibi tebliğ edilmesinin bir neticesi ve müsebbibi olduğundan, müsebbib illet kılınmış ve kelamda icaz yapmak amacıyla sebebin yerine ikame edilmiştir; çünkü Allah'ın bunu bilmesi ancak vuku bulduğu üzere gerçekleşir. Bu, İyâs b. Kabîsa'nın şu sözü gibidir:
وَأَقْبَلْتُ وَالْخَطِّيُّ يَخْطِرُ بَيْنَنَا ... لِأَعْلَمَ مَنْ جَبَانُهَا مِنْ شُجَاعِهَا
“Hattî mızrakları aramızda dalgalanırken öne atıldım... / Hangisi korkak, hangisi cesur bileyim diye.”
أَيْ لِيَظْهَرَ مَنْ هُوَ شُجَاعٌ وَمَنْ هُوَ جَبَانٌ فَأَعْلَمُ ذَلِكَ. وَهَذِهِ الْعِلَّةُ هِيَ الْمَقْصِدُ الْأَهَمُّ مِنِ اطِّلَاعِ مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ عَلَى الْغَيْبِ، وَذِكْرُ هَذِهِ الْعِلَّةِ لَا يَقْتَضِي انْحِصَارَ عِلَلِ الِاطِّلَاعِ فِيهَا.
Yani kimin cesur kimin korkak olduğu ortaya çıksın da ben de bunu bileyim diye. Bu gerekçe, razı olunan resulün gayba muttali kılınmasının en mühim maksadıdır; bu gerekçenin zikredilmesi ise muttali kılma illetlerinin yalnızca bunda münhasır olmasını gerektirmez.
وَجِيءَ بِضَمِيرِ الْإِفْرَادِ فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ مُرَاعَاةً لِلَفْظِ رَسُولٍ،
{ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ } buyruğunda, { رَسُولٍ } lafzına riayet edilerek tekil zamir getirilmiştir.
ثُمَّ جِيءَ لَهُ بِضَمِيرِ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا مُرَاعَاةً لِمَعْنَى رَسُولٍ وَهُوَ الْجِنْسُ، أَيْ الرُّسُلُ عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى السَّابِقِ آنِفًا فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً [الْجِنّ:
Daha sonra { أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا } buyruğunda, { رَسُولٍ } kelimesinin cins manasına, yani resullere riayet edilerek çoğul zamir getirilmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın az önce geçen { فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً } [Cin:
٢٣] .
23] “onun için içinde ebedî kalacakları cehennem ateşi vardır” ayetinin üslubu üzeredir.
وَالْمُرَادُ: لِيَعْلَمَ اللَّهُ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ اللَّهِ وَأَدَّوُا الْأَمَانَةَ عِلْمًا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ جَزَاؤُهُمُ الْجَزِيلُ.
Kastedilen mana: Allah'ın, onların Allah'ın risaletlerini tebliğ ettiklerini ve emaneti yerine getirdiklerini, neticesinde kendilerine bol mükafat terettüp edecek bir ilimle bilmesidir.
وَفُهِمَ مِنْ قَوْلِهِ: أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ أَنَّ الْغَيْبَ الْمُتَحَدَّثَ عَنْهُ فِي هَذِهِ الْآيَةَ هُوَ الْغَيْبُ الْمُتَعَلِّقُ بِالشَّرِيعَةِ وَأُصُولِهَا مِنَ الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ، لِأَنَّ الْكَلَامَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ هُوَ نَفْيُ عِلْمِ الرَّسُولِ ﷺ بِقُرْبِ مَا يُوعَدُونَ بِهِ أَوْ بَعْدَهُ وَذَلِكَ مِنْ عَلَائِقِ الْجَزَاءِ وَالْبَعْثِ.
{ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin risaletlerini hakkıyla tebliğ ettiklerini” buyruğundan anlaşılmıştır ki, bu ayette bahsedilen gayb, şeriat ve onun ba's ve ceza gibi asıllarıyla alakalı olan gaybdır; çünkü kendisinden istisna yapılan kelam, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine vadedilen şeyin yakınlığını veya uzaklığını bilmediğinin nefyedilmesidir ki bu da ceza ve ba's ile bağlantılı hususlardandır.
وَيَلْحَقُ بِهِ مَا يُوحَى بِهِ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ لَيْسُوا رُسُلًا لِأَنَّ مَا يُوحَى إِلَيْهِمْ لَا يَخْلُو مِنْ أَنْ يَكُونَ تَأْيِيدًا لِشَرْعٍ سَابِقٍ كَأَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَالْحَوَارِيِّينَ أَوْ أَنْ يَكُونَ لِإِصْلَاحِ أَنْفُسِهِمْ وَأَهْلِيهِمْ مِثْلَ آدَمَ وَأَيُّوبَ.
Resul olmayan nebilere vahyedilen şeyler de buna ilhak edilir; zira onlara vahyedilen hususlar, İsrailoğulları nebileri ve Havariler gibi önceki bir şeriatı desteklemek yahut Âdem ve Eyyûb gibi kendilerinin ve ehillerinin ıslahı için olmaktan hâli değildir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مِنَ النَّفْيِ لَيْسَ بِمُقْتَضٍ أَنْ يُثْبَتَ لِلْمُسْتَثْنَى جَمِيعُ نَقَائِضِ
Bilesin ki, nefyden yapılan istisna, müstesna için müstesna minh'e ait hükmün durumlarının bütün zıtlarının sabit olmasını gerektirmez;
أَحْوَالِ الْحُكْمِ الَّذِي لِلْمُسْتَثْنَى مِنْهُ، بَلْ قُصَارَى مَا يَقْتَضِيهِ أَنَّهُ كَالنَّقْضِ فِي الْمُنَاظَرَةِ يَحْصُلُ بِإِثْبَاتٍ جُزْئِيٍّ مِنْ جُزْئِيَّاتِ مَا نَفَاهُ الْكَلَامُ الْمَنْقُوصُ، فَلَيْسَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ بِمُقْتَضٍ أَنَّ الرَّسُولَ يَطَّلِعُ عَلَى جَمِيعِ غَيْبِ اللَّهِ، وَقَدْ بُيِّنَ النَّوْعُ الْمُطَّلَعُ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ:
bilakis gerektirdiği en son şey, münazaradaki nakz (çürütme) gibi, nakzedilen kelamın nefyettiği şeylerin cüzlerinden bir cüzün ispatıyla hasıl olmasıdır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ } “Ancak razı olduğu bir elçi müstesna” buyruğu, resulün Allah'ın bütün gaybına muttali olmasını gerektirmez; nitekim muttali kılınan tür:
لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ.
{ لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ } “Tâ ki Rablerinin risaletlerini hakkıyla tebliğ ettiklerini bilsin” buyruğuyla açıklanmıştır.
وَقَرَأَ رُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ لِيَعْلَمَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ اللَّامِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ عَلَى أَنَّ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا نَائِبٌ عَنِ الْفَاعِلِ، وَالْفَاعِلُ الْمَحْذُوفُ حُذِفَ لِلْعِلْمِ بِهِ، أَيْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا.
Ruveys, Ya'kûb'dan rivayetle { لِيَعْلَمَ } kelimesini, yâ harfinin zammesi ve lâm harfinin fethasıyla meçhul olarak (lî-yu'leme) okumuştur; bu kıraate göre { أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا } ifadesi nâib-i fâildir; mahzûf fâil ise bilinmesinden dolayı hazfedilmiştir, yani “Allah resullerin tebliğ ettiklerini bilsin diye” demektir.
وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً.
{ وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً } “[Allah] onların yanındakileri [bütünüyle] kuşatmış ve her şeyi bir bir saymıştır.”
الْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ أَوِ اعْتِرَاضِيَّةٌ لِأَنَّ مَضْمُونَهَا تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ، أَيْ أَحَاطَ بِجَمِيعِ مَا لَدَى الرُّسُلِ مِنْ تَبْلِيغٍ وَغَيْرِهِ، وَأَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ مِمَّا عَدَا ذَلِكَ، فَقَوْلُهُ: وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ تَعْمِيمٌ بَعْدَ تَخْصِيصِ مَا قَبْلَهُ بِعِلْمِهِ بِتَبْلِيغِهِمْ مَا أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ، وَقَوْلُهُ: وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً تَعْمِيمٌ أَشْمَلُ بَعْدَ تَعْمِيمٍ مَا.
[Buradaki] vâv, hâl vâvıdır yahut itirâziyyedir; zira onun muhtevası { لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin risaletlerini hakkıyla tebliğ ettiklerini bilsin diye” cümlesinin bir tezyîlidir (tamamlayıcısıdır). Yani resullerin yanındaki tebliğ ve diğer şeylerin tamamını kuşatmış ve bunun dışındaki her şeyi de kuşatmıştır. Dolayısıyla O'nun: { وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ } “Onların yanındakileri kuşatmıştır” buyruğu, öncesinde kendilerine gönderilen şeyleri tebliğ ettiklerini bilmesiyle yapılan tahsisten sonra bir ta'mimdir (genellemedir). O'nun: { وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً } “Ve her şeyi bir bir saymıştır” buyruğu ise, bir ta'mimden sonra daha kapsamlı bir ta'mimdir.
وَعَبَّرَ عَنِ الْعِلْمِ بِالْإِحْصَاءِ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ تَشْبِيهًا لِعِلْمِ الْأَشْيَاءِ بِمَعْرِفَةِ الْأَعْدَادِ
Eşyanın bilinmesi sayıların bilinmesine benzetilerek, istiâre yoluyla ilimden ihsâ (sayıp dökmek) olarak ifade edilmiştir;
لِأَنَّ مَعْرِفَةَ الْأَعْدَادِ أَقْوَى، وَقَوْلُهُ: عَدَداً تَرْشِيحٌ لِلِاسْتِعَارَةِ.
çünkü sayıların bilinmesi daha güçlüdür. O'nun: { عَدَداً } “sayı olarak” buyruğu ise istiâre için bir terşîhtir (uygun unsurdur).
وَالْعَدَدُ: بِالْفَكِّ اسْمٌ لِمَعْدُودٍ وَبِالْإِدْغَامِ مَصْدَرُ عَدَّ، فَالْمَعْنَى هُنَا: وَأَحْصَى كُلَّ شَيْءٍ مَعْدُودًا، وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ، بِخِلَافِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَدَّهُمْ عَدًّا [مَرْيَم: ٩٤] . وَفَرَّقَ الْعَرَبُ بَيْنَ الْمَصْدَرِ وَالْمَفْعُولِ لِأَنَّ الْمَفْعُولَ أَوْغَلُ فِي الِاسْمِيَّةِ مِنَ الْمَصْدَرِ فَهُوَ أَبْعَدُ عَنِ الْإِدْغَامِ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْإِدْغَامِ لِلْأَفْعَالِ.
el-Aded (الْعَدَدُ): İdğamsız (fekk ile) sayılan şeyin (ma'dûdun) ismidir, idğam ile ise add (عَدَّ) fiilinin masdarıdır. Buradaki mana: “Her şeyi sayılmış olarak ihsâ etti (tespit etti)” demektir ve bu hâl olarak mansubdur; Allah Teâlâ'nın: { وَعَدَّهُمْ عَدًّا } “Ve onları bir bir saymıştır” [Meryem: 94] buyruğunun aksinedir. Araplar masdar ile mef'ûlün arasını ayırmışlardır; zira mef'ûl isim olmaya masdardan daha yatkındır, dolayısıyla idğamdan daha uzaktır, çünkü idğamda asıl olan fiillerdir.