وَأُكِّدَ هَذَا الْأَمْرُ بِالْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِإِفَادَةِ تَحْقِيقِ صِفَةِ التَّرْتِيلِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَوِ انْقُصْ بِضَمِّ الْوَاوِ لِلتَّخَلُّصِ مِنَ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ عِنْدَ سُقُوطِ هَمْزَةِ الْوَصْلِ، حَرَّكُوا الْوَاوَ بِضَمَّةٍ لِمُنَاسَبَةِ ضَمَّةِ قَافِ انْقُصْ بَعْدَهَا. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ بِكَسْرِ الْوَاوِ عَلَى الْأَصْلِ فِي التَّخَلُّصِ مِنِ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ.
Tertil vasfının tahakkukunu bildirmek için bu emir mef‘ûl-i mutlak ile pekiştirilmiştir. Cumhûr, vasıl hemzesinin düşmesi anında iki sakinin yan yana gelmesinden kurtulmak için { أَوِ انْقُصْ } ibaresini vâv harfinin ötresiyle okumuştur; ardından gelen { انْقُصْ } lafzındaki kāf harfinin ötresine uyum sağlaması için vâv'ı ötre ile harekelemişlerdir. Hamza ve Âsım ise iki sakinin yan yana gelmesinden kurtulmadaki asıl kurala binaen vâv harfini kesre ile okumuştur.
وَوَقَعَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ إِذَا (شَبَّعَتْ) فَتْحَةَ نُونِ الْقُرْآنِ مُحَسِّنَ الِاتِّزَانِ بِأَنْ يَكُونَ مِصْرَاعًا مِنْ بَحْرِ الْكَامِلِ أَحَذَّ دَخَلَهُ الْإِضْمَار مرَّتَيْنِ.
Yüce Allah'ın { أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ } kavlinde, Kur'an kelimesinin nûn harfinin fethası doyrularak okunduğunda (işbâ‘ yapıldığında), kâmil bahrinin ahazz kalıbından olup içine iki kez izmâr girmiş bir mısra oluşturacak şekilde vezin güzelliği (ittizân) meydana gelmiştir.
[سُورَة المزمل (٧٣) : آيَة ٥]
[Müzzemmil Suresi (73), Ayet 5]
إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقِيلاً (٥)
{ إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقِيلاً } “Şüphesiz biz sana ağır bir söz vahyedeceğiz.” (5)
تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِقِيَامِ اللَّيْلِ وَقَعَ اعْتِرَاضًا بَيْنَ جُمْلَةِ قُمِ اللَّيْلَ [المزمل: ٢] وَجُمْلَةِ إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً [المزمل: ٦] ، وَهُوَ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِحِكْمَةِ الْأَمْرِ بِقِيَامِ اللَّيْلِ بِأَنَّهَا تَهْيِئَةُ نَفْسِ النَّبِيءِ ﷺ لِيَحْمِلَ شِدَّةَ الْوَحْيِ، وَفِي هَذَا إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ يَسَّرَ عَلَيْهِ ذَلِكَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ
{ قُمِ اللَّيْلَ } [Müzzemmil 2] cümlesi ile { إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً } [Müzzemmil 6] cümlesi arasında ara cümle (itiraz) olarak yer alan, gece ibadeti emrinin gerekçesidir. Bu, gece ibadeti emrinin hikmetine dair beyânî bir istînâf cümlesidir; yani bu emir, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem nefsini vahyin ağırlığını taşımaya hazırlamaktır. Bunda, Yüce Allah'ın { إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ } kavlinde buyurduğu gibi,
[الْقِيَامَة: ١٧] ، فَتِلْكَ مُنَاسَبَةُ وُقُوعِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَقِبَ جُمْلَةِ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا [المزمل: ٢] فَهَذَا إِشْعَارٌ بِأَنَّ نُزُولَ هَذِهِ الْآيَةِ كَانَ فِي أَوَّلِ عَهْدِ النَّبِيءِ ﷺ بِنُزُولِ الْقُرْآنِ فَلَمَّا قَالَ لَهُ: وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا [المزمل: ٤] أَعْقَبَ بِبَيَانِ عِلَّةِ الْأَمْرِ بِتَرْتِيلِ الْقُرْآنِ.
{ إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ } “Şüphesiz onu toplamak ve onu okutmak bize aittir” [Kıyâmet 17] Allah'ın bunu ona kolaylaştıracağına da bir işaret vardır. İşte bu cümlenin, { قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا } “Birazı hariç geceleyin kalk” [Müzzemmil 2] cümlesinin hemen ardından gelmesinin münasebeti budur. Bu durum, bu ayetin nüzulünün Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an nüzulü ile ilk karşılaştığı dönemde olduğunu hissettirir; nitekim ona { وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا } “Kur'an'ı da tane tane oku” [Müzzemmil 4] deyince, akabinde Kur'an'ı tertil ile okuma emrinin illetini açıklamıştır.
وَالْقَوْلُ الثَّقِيلُ هُوَ الْقُرْآنُ وَإِلْقَاؤُهُ عَلَيْهِ: إِبْلَاغُهُ لَهُ بِطَرِيقِ الْوَحْيِ بِوَاسِطَةِ الْمَلَكِ.
Ağır söz Kur'an'dır; onun kendisine ilka edilmesi ise melek vasıtasıyla vahiy yoluyla ona tebliğ edilmesidir.
وَحَقِيقَةُ الْإِلْقَاءِ: رَمْيُ الشَّيْءِ مِنَ الْيَدِ إِلَى الْأَرْضِ وَطَرْحِهِ، وَيُقَالُ: شَيْءٌ لَقَى، أَيْ مَطْرُوحٌ، اسْتُعِيرَ الْإِلْقَاءُ لِلْإِبْلَاغِ دُفْعَةً عَلَى غَيْرِ تَرَقُّبٍ.
İlka (الْإِلْقَاءُ) kelimesinin hakiki anlamı: Bir şeyi elden yere atmak ve bırakmaktır. Yere atılmış şey için “şey'ün lekā” (شَيْءٌ لَقَى) denir. İlka kelimesi, beklenmedik bir anda birdenbire tebliğ etmek anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır.
وَالثِّقَلُ الْمَوْصُوفُ بِهِ الْقَوْلُ ثِقَلٌ مَجَازِيٌّ لَا مَحَالَةَ، مُسْتَعَارٌ لِصُعُوبَةِ حِفْظِهِ لِاشْتِمَالِهِ عَلَى مَعَانٍ لَيْسَتْ مِنْ مُعْتَادِ مَا يَجُولُ فِي مَدَارِكِ قَوْمِهِ فَيَكُونُ حِفْظُ ذَلِكَ الْقَوْلِ عَسِيرًا عَلَى الرَّسُولِ الْأُمِّيِّ تَنُوءُ الطَّاقَةُ عَنْ تَلَقِّيهِ.
Sözün nitelendirildiği ağırlık şüphesiz mecazi bir ağırlıktır; kavminin zihin dünyasında alışılmış olmayan manaları içermesi sebebiyle onun ezberlenmesindeki zorluk için istiare edilmiştir. Dolayısıyla bu sözün ezberlenmesi, gücün onu almaya takat getiremeyeceği şekilde ümmî Resul için meşakkatli olmaktadır.
وَأَشْعَرَ قَوْلُهُ: إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا أَنَّ ثِقَلَهُ مُتَعَلِّقٌ ابْتِدَاءً بِالرَّسُولِ ﷺ لِقَوْلِهِ قَبْلَهُ: إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ وَهُوَ ثِقَلٌ مَجَازِيٌّ فِي جَمِيعِ اعْتِبَارَاتِهِ وَهُوَ ثَقِيلٌ صَعْبٌ تَلَقِّيهِ مِمَّنْ أَنْزَلَ عَلَيْهِ.
{ إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا } kavli, öncesindeki { إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ } ifadesinden dolayı ağırlığının öncelikle Resul sallallâhu aleyhi ve sellem ile ilgili olduğunu hissettirmiştir. Bu, her yönüyle mecazi bir ağırlıktır ve kendisine indirilen kimse açısından telakkisi çetin ve ağır bir durumdur.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ ثَقُلَ عَلَيْهِ وَتَرَبَّدَ لَهُ جِلْدُهُ»
İbn Abbâs şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kendisine vahiy indiğinde bu ona ağır gelir ve cildi kül rengine dönerdi”
(أَيْ تَغَيَّرَ بِمِثْلِ الْقُشَعْرِيرَةِ)
(yani ürpertiye benzer şekilde rengi değişirdi).
وَقَالَت عَائِشَة: «رَأَتْهُ يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْوَحْيُ فِي الْيَوْمِ الشَّدِيدِ الْبَرْدِ فَيَفْصِمُ عَنْهُ وَإِنَّ جَبِينَهُ لِيَرْفَضُّ عَرَقًا»
Âişe de şöyle demiştir: “Onu çok soğuk bir günde vahiy inerken gördüm; vahiy hali ondan sıyrıldığında şakaklarından şakır şakır ter boşalıyordu.”
. وَيُسْتَعَارُ ثِقَلُ الْقَوْلِ لِاشْتِمَالِهِ عَلَى مَعَانٍ وَافِرَةٍ يَحْتَاجُ الْعِلْمُ بِهَا لِدِقَّةِ النَّظَرِ وَذَلِكَ بِكَمَالِ هَدْيِهِ وَوَفْرَةِ مَعَانِيهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: «ثَقِيلًا لَيْسَ بِالْكَلَامِ السَّفْسَافِ» . وَحَسْبُكَ أَنَّهُ حَوَى مِنَ الْمَعَارِفِ وَالْعُلُومِ مَا لَا يَفِي الْعَقْلُ بِالْإِحَاطَةِ بِهِ فَكَمْ غَاصَتْ فِيهِ أَفْهَامُ
Sözün ağırlığı, bilinmesi derin bir tefekkürü gerektiren pek çok manayı içermesi sebebiyle de istiare edilir; bu da onun hidayetinin mükemmelliği ve manalarının zenginliği iledir. Ferrâ şöyle demiştir: “Ağır söz, değersiz ve boş lakırdı olmayan sözdür.” Onun, aklın kuşatmaya yetmeyeceği kadar marifet ve ilimleri barındırması sana delil olarak yeter. Nitekim onun derinliklerine,
الْعُلَمَاءِ مِنْ فُقَهَاءَ وَمُتَكَلِّمِينَ وَبُلَغَاءَ وَلُغَوِيِّينَ وَحُكَمَاءَ فَشَابَهَ الشَّيْءَ الثَّقِيلَ فِي أَنَّهُ لَا يَقْوَى الْوَاحِدُ عَلَى الِاسْتِقْلَالِ بِمَعَانِيهِ.
fakihlerden, kelamcılardan, belağatçılardan, dilcilerden ve hikmet ehlinden nice âlimin kavrayışı dalmıştır. Böylece tek bir kişinin manalarını tek başına kuşatmaya güç yetirememesi hususunda ağır bir nesneye benzemiştir.
وَتَأْكِيدُ هَذَا الْخَبَرِ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ وَإِشْعَارِ الرَّسُولِ ﷺ بِتَأْكِيدِ قُرْبِهِ وَاسْتِمْرَارِهِ، لِيَكُونَ وُرُودُهُ أَسْهَلَ عَلَيْهِ مِنْ وُرُودِ الْأَمر المفاجئ.
Bu haberin pekiştirme harfiyle tekit edilmesi, konunun önemine dikkat çekmek ve Resul'e sallallâhu aleyhi ve sellem bu durumun kesinlikle yakın olduğunu ve süreklilik arz edeceğini hissettirmek içindir; ta ki onun gelişi, kendisine ansızın gelen bir şeyin gelişinden daha kolay olsun.
[سُورَة المزمل (٧٣) : آيَة ٦]
[Müzzemmil Suresi (73), Ayet 6]
إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَقْوَمُ قِيلاً (٦)
{ إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَقْوَمُ قِيلاً } “Şüphesiz gece kalkışı, etki bakımından daha kuvvetli ve okuyuş bakımından daha sağlamdır.” (6)
تَعْلِيلٌ لِتَخْصِيصِ زَمَنِ اللَّيْلِ بِالْقِيَامِ فِيهِ فَهِيَ مُرْتَبِطَةٌ بِجُمْلَةِ قُمِ اللَّيْلَ [المزمل: ٢] ، أَيْ قُمِ اللَّيْلَ لِأَنَّ ناشئته أَشد وطأ وَأَقْوَمُ قِيلًا.
İbadet için gece vaktinin tahsis edilmesinin gerekçesidir; bu bakımdan { قُمِ اللَّيْلَ } [Müzzemmil 2] cümlesine bağlıdır; yani ‘Geceleyin kalk; çünkü gecenin uyanışı etki bakımından daha kuvvetli ve okuyuş bakımından daha sağlamdır.’
وَالْمَعْنَى: أَنَّ فِي قِيَامِ اللَّيْلِ تَزْكِيَةً وَتَصْفِيَةً لِسِرِّكَ وَارْتِقَاءً بِكَ إِلَى الْمَرَاقِي الْمَلَكِيَّةِ.
Manası şudur: Gece kalkışında senin bâtının için bir arınma ve durulma, senin için melekî mertebelere doğru bir yükseliş vardır.
وناشِئَةَ وَصْفٌ مِنَ النَّشْءِ وَهُوَ الْحُدُوثُ. وَقَدْ جَرَى هَذَا الْوَصْفُ هُنَا عَلَى غَيْرِ مَوْصُوفٍ، وَأُضِيفَ إِلَى اللَّيْلِ إِضَافَةً عَلَى مَعْنَى (فِي) مِثْلِ «مَكْرُ اللَّيْلِ» ، وَجُعِلَ مِنْ أَقْوَمِ الْقِيلِ، فَعُلِمَ أَنَّ فِيهِ قَوْلًا وَقَدْ سَبَقَهُ الْأَمْرُ بِقِيَامِ اللَّيْلِ وَتَرْتِيلِ الْقُرْآنِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ مَوْصُوفَهُ الْمَحْذُوفَ هُوَ صَلَاةٌ، أَيِ الصَّلَاةُ النَّاشِئَةُ فِي اللَّيْلِ، فَإِنَّ الصَّلَاةَ تَشْتَمِلُ عَلَى أَفْعَالٍ وَأَقْوَالٍ وَهِيَ قِيَامٌ.
Nâşie (ناشِئَةَ); neş'e (النَّشْءِ) yani meydana gelmek, ortaya çıkmak kökünden bir sıfattır. Bu sıfat burada mevsufsuz (nitelenensiz) olarak kullanılmış ve “mekru'l-leyl” (gecenin hilesi) ifadesinde olduğu gibi “-de / -da” (fî) manasında geceye izafe edilmiştir; ayrıca en sağlam okuyuş kılınmıştır. Bundan anlaşıldı ki onda bir söz vardır; öncesinde de gece kalkışı ve Kur'an'ın tertili emredilmişti. Dolayısıyla onun hazfedilmiş mevsufunun namaz olduğu kesinleşmiştir; yani ‘geceleyin ortaya çıkan/yapılan namaz’dır. Zira namaz hem fiilleri hem sözleri içerir ve o bir kıyamdır.
وَوَصْفُ الصَّلَاةِ بِالنَّاشِئَةِ لِأَنَّهَا أَنْشَأَهَا الْمُصَلِّي فَنَشَأَتْ بَعْدَ هَدْأَةِ اللَّيْلِ فَأَشْبَهَتِ
Namazın nâşie olarak nitelendirilmesi; namaz kılan kimsenin onu başlatıp ortaya çıkarması ve gecenin sükûnetinden sonra meydana gelmesi sebebiyledir; dolayısıyla o,
السَّحَابَةَ الَّتِي تَتَنَشَّأُ مِنَ الْأُفُقِ بَعْدَ صَحْوٍ، وَإِذَا كَانَتِ الصَّلَاةُ بَعْدَ نَوْمٍ فَمَعْنَى النَّشْءِ فِيهَا أَقْوَى، وَلِذَلِكَ فَسَّرَتْهَا عَائِشَةُ بِالْقِيَامِ بَعْدَ النَّوْمِ، وَفَسَّرَ ابْنُ عَبَّاسٍ ناشِئَةَ اللَّيْلِ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ كُلِّهَا. وَاخْتَارَهُ مَالِكٌ.
açık bir havanın ardından ufukta peyda olan buluta benzer. Eğer namaz uykudan sonra ise, bundaki neş'e (yeniden uyanıp başlama) manası daha kuvvetlidir. Bu sebeple Âişe bunu uykudan sonraki kalkış olarak tefsir etmiştir. İbn Abbâs ise nâşiete'l-leyli gecenin bütün namazları olarak açıklamıştır. Mâlik de bu görüşü tercih etmiştir.
وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ: أَنَّهَا مَا بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ
Ali b. Hüseyin'den nakledildiğine göre o, akşam ile yatsı arasındaki vakittir.
. وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: أَنَّ أَصْلَ هَذَا مُعَرَّبٌ عَنِ الْحَبَشَةِ، وَقَدْ عَدَّهَا السُّبْكِيُّ فِي «مَنْظُومَتِهِ» فِي مُعَرَّبَاتِ الْقُرْآنِ.
İbn Mes‘ûd, İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr'den gelen rivayete göre ise bunun aslı Habeşçeden Arapçalaşmıştır; nitekim Sübkî de bunu Kur'an'daki muarreb kelimelere dair “Manzûme”sinde saymıştır.
وَإِيثَارُ لَفْظِ ناشِئَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ دُونَ غَيْرِهِ مِنْ نَحْوِ: قِيَامٍ أَوْ تَهَجُّدٍ، لِأَجْلِ مَا يَحْتَمِلُهُ مِنْ هَذِهِ الْمَعَانِي لِيَأْخُذَ النَّاسُ فِيهِ بِالِاجْتِهَادِ.
Bu ayette kıyâm veya teheccüd gibi başka kelimeler yerine { ناشِئَةَ } lafzının tercih edilmesi, taşıdığı bu manalar sebebiyledir ki insanlar bu konuda gayret göstersinler.
وَقَرَأَ جُمْهُورُ الْعَشَرَةِ وَطْئاً بِفَتْحِ الْوَاوِ وَسُكُونِ الطَّاءِ بَعْدَهَا هَمْزَةٌ، وَالْوَطْءُ: أَصْلُهُ وَضْعُ الرِّجْلِ عَلَى الْأَرْضِ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِمَعْنًى يُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ شَأْنًا لِلظَّلَامِ بِاللَّيْلِ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْوَطْءُ اسْتُعِيرَ لِفِعْلٍ مِنْ أَفْعَالِ الْمُصَلِّي عَلَى نَحْوِ إِسْنَادِ الْمَصْدَرِ إِلَى فَاعِلِهِ، أَيْ وَاطِئًا أَنْتَ، فَهُوَ مُسْتَعَارٌ لِتَمَكُّنِ الْمُصَلِّي مِنَ الصَّلَاةِ
On kıraat imamının cumhuru { وَطْئاً } kelimesini vâv'ın fethası, tâ'nın sükûnu ve sonrasında hemze ile okumuştur. Vat' (الْوَطْءُ); aslı itibarıyla ayağı yere basmaktır. Burada ise gecenin karanlığına dair bir duruma uygun düşecek bir mana için istiare edilmiştir. Dolayısıyla vat' kelimesinin, masdarın failine isnat edilmesi kabilinden, namaz kılanın fiillerinden bir fiil için istiare edilmiş olması caizdir; yani ‘sen yere sağlam basan biri olarak’. Bu, namaz kılanın yere sağlam basan kimsenin sağlamlığı gibi,
فِي اللَّيْلِ بِتَفَرُّغِهِ لَهَا وَهُدُوءِ بَالِهِ مِنَ الْأَشْغَالِ النَّهَارِيَّةِ تَمُكَّنَ الْوَاطِئِ عَلَى الْأَرْضِ فَهُوَ أَمْكَنُ لِلْفِعْلِ. وَالْمَعْنَى: أَشَدُّ وَقْعًا، وَبِهَذَا فَسَّرَهُ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَالضَّحَّاكُ وَقَالَهُ الْفَرَّاءُ.
gündüz meşgalelerinden zihninin arınması ve kendini ibadete vermesi sayesinde gece namazını tam bir sükûnet ve sebatla yerine getirmesinden istiaredir; zira bu, fiilin icrası için en elverişli durumdur. Manası: ‘tesiri daha kuvvetli’ demektir; Câbir b. Zeyd ve Dahhâk bunu böyle tefsir etmiş, Ferrâ da bu görüşü belirtmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْوَطْءُ مُسْتَعَارًا لِحَالَةِ صَلَاةِ اللَّيْلِ وَأَثَرِهَا فِي الْمُصَلِّي، أَيْ أَشَدُّ أَثَرِ خَيْرٍ فِي نَفْسِهِ وَأَرْسَخُ خَيْرًا وَثَوَابًا، وَبِهَذَا فَسَّرَهُ قَتَادَةُ.
Vat' kelimesinin, gece namazının durumu ve onun namaz kılan üzerindeki tesiri için istiare edilmiş olması da caizdir; yani ‘kişinin nefsinde hayır tesiri en güçlü olan, hayır ve sevabı en köklü olan’ demektir; Katâde bunu böyle tefsir etmiştir.
وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ وِطَاءً بِكَسْرِ الْوَاوِ وَفَتْحِ الطَّاءِ وَمَدِّهَا مَصْدَرُ وَاطَأَ مِنْ مَادَّةِ الْفِعَالِ. وَالْوِطَاءُ: الْوِفَاقُ وَالْمُلَاءَمَةُ، قَالَ تَعَالَى: لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ [التَّوْبَة: ٣٧] . وَالْمَعْنَى: أَنَّ صَلَاةَ اللَّيْلِ أَوْفَقُ بِالْمُصَلِّي بَيْنَ اللِّسَانِ وَالْقَلْبِ، أَيْ بَيْنَ النُّطْقِ بِالْأَلْفَاظِ وَتَفَهُّمِ مَعَانِيهَا لِلْهُدُوءِ الَّذِي يَحْصُلُ فِي اللَّيْلِ وَانْقِطَاعِ الشَّوَاغِلِ وَبِحَاصِلِ هَذَا فَسَّرَ مُجَاهِدٌ.
İbn Âmir ve tek başına Ebû Amr ise bu kelimeyi vâv'ın kesresi, tâ'nın fethası ve med ile { وِطَاءً } şeklinde okumuştur ki bu, fi‘âl vezninde vâtaa (وَاطَأَ) fiilinin masdarıdır. Vitâ’ (الْوِطَاءُ); uyum, mutabakat ve uygunluk demektir. Nitekim Yüce Allah { لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ } “Allah'ın haram kıldığı ayların sayısına denk getirsinler (uyursunlar) diye” [Tevbe 37] buyurmuştur. Manası: Gece namazı, gecenin getirdiği sükûnet ve meşgalelerin kesilmesi sebebiyle kılan kimse için dille kalp arasında, yani lafızları telaffuz etmekle manalarını kavramak arasında en büyük uyumu sağlar. Mücâhid de özetle bu şekilde tefsir etmiştir.
وَضَمِيرُ هِيَ ضَمِيرُ فَصْلٍ، وَانْظُرْ مَا سَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْراً [المزمل: ٢٠] فِي وُقُوعِ ضَمِيرِ الْفَصْلِ بَيْنَ مَعْرِفَةٍ وَاسْمِ تَفْضِيلٍ. وَضَمِيرُ الْفَصْلِ هُنَا لِتَقْوِيَةِ الْحُكْمِ لَا لِلْحَصْرِ.
{ هِيَ } zamiri fasıl zamiridir. Yüce Allah'ın { وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْراً } [Müzzemmil 20] kavlinde marife bir kelime ile ism-i tafdîl arasına fasıl zamirinin gelmesi konusunda ileride zikredilecek açıklamaya bakınız. Buradaki fasıl zamiri hasr (kısıtlama) için değil, hükmü pekiştirmek içindir.
وَالْأَقْوَمُ: الْأَفْضَلُ فِي التَّقَوِّي الَّذِي هُوَ عَدَمُ الِاعْوِجَاجِ وَالِالْتِوَاءِ وَاسْتُعِيرَ أَقْوَمُ لِلْأَفْضَلِ الْأَنْفَعِ.
Akvem (الْأَقْوَمُ); eğrilik ve büküklüğün bulunmaması demek olan doğruluk ve sağlamlıkta en üstün olandır. Akvem kelimesi, en faziletli ve en faydalı olan için istiare edilmiştir.
وقِيلًا: الْقَوْلُ، وَأُرِيدَ بِهِ قِرَاءَةُ الْقُرْآنِ لِتَقَدُّمِ قَوْلِهِ: إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا
Kīlen (قِيلًا); söz demektir; öncesinde { إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا } kavli geçtiği için bununla Kur'an tilaveti kastedilmiştir.
[المزمل: ٥] . فَالْمَعْنَى: أَنَّ صَلَاةَ اللَّيْلِ أَعْوَنُ عَلَى تَذَكُّرِ الْقُرْآنِ وَالسَّلَامَةِ مِنْ نِسْيَانِ بَعْضِ الْآيَاتِ، وَأَعْوَنُ عَلَى الْمَزِيدِ مِنَ التَّدَبُّرِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَأَقْوَمُ قِيلًا: أَدْنَى مِنْ أَنْ يَفْقَهُوا الْقُرْآنَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: أَحْفَظُ لِلْقِرَاءَةِ، وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: أَقْوَمُ قِرَاءَةً لِفَرَاغِهِ مِنَ الدُّنْيَا.
{ إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا } [Müzzemmil 5]. Manası: Gece namazı, Kur'an'ı hatırlamaya, bazı ayetleri unutmaktan kurtulmaya ve daha fazla tefekküre en çok yardımcı olandır. İbn Abbâs: “{ وَأَقْوَمُ قِيلًا }, Kur'an'ı anlamaya en elverişli olandır” demiştir. Katâde: “Kıraati en iyi muhafaza edendir” demiştir. İbn Zeyd ise: “Dünya işlerinden boşalmış olduğu için okuyuş bakımından en doğrusudur” demiştir.
وَانْتَصَبَ وَطْئاً وقِيلًا نِسْبَةَ تَمْيِيزَيْ لِ أَشَدُّ ول أَقْوَمُ.
{ وَطْئاً } ve { قِيلاً } lafızları, { أَشَدُّ } ve { أَقْوَمُ } kelimelerinin nispet temyizi olarak mansuptur.
[سُورَة المزمل (٧٣) : آيَة ٧]
[Müzzemmil Suresi (73), Ayet 7]
إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلاً (٧)
{ إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلاً } “Şüphesiz gündüz senin için uzun bir meşguliyet (veya yüzüp dolaşma imkânı) vardır.” (7)
فَصْلُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ دُونَ عَطْفٍ عَلَى مَا قَبْلِهَا يَقْتَضِي أَنَّ مَضْمُونَهَا لَيْسَ مِنْ جِنْسِ حُكْمِ مَا قَبْلَهَا، فَلَيْسَ الْمَقْصُودُ تَعْيِينَ صَلَاةِ النَّهَارِ إِذْ لَمْ تَكُنِ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ قَدْ فُرِضَتْ يَوْمَئِذٍ عَلَى الْمَشْهُورِ، وَلَمْ يُفْرَضْ حِينَئِذٍ إِلَّا قِيَامُ اللَّيْلِ.
Bu cümlenin öncesine atfedilmeksizin fasıl ile getirilmesi, muhtevasının kendisinden öncekinin hükmü cinsinden olmadığını gerektirir. Zira meşhur olan görüşe göre o gün beş vakit namaz henüz farz kılınmamıştı ve o sırada yalnızca gece ibadeti farz kılınmıştı; dolayısıyla maksat gündüz namazını belirlemek değildir.
فَالَّذِي يَبْدُو أَنَّ مَوْقِعَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَوْقِعُ الْعِلَّةِ لِشَيْءٍ مِمَّا فِي جُمْلَةِ إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَقْوَمُ قِيلًا [المزمل: ٦] وَذَلِكَ دَائِرٌ: بَيْنَ أَنْ يَكُونَ تَعْلِيلًا لِاخْتِيَارِ اللَّيْلِ لِفَرْضِ الْقِيَامِ عَلَيْهِ فِيهِ، فَيُفِيدُ تَأْكِيدًا لِلْمُحَافَظَةِ عَلَى قِيَامِ اللَّيْلِ لِأَنَّ النَّهَارَ لَا يُغْنِي غَنَاءَهُ فَيَتَحَصَّلُ مِنَ الْمَعْنَى: قُمِ اللَّيْلَ لِأَنَّ قِيَامَهُ أَشَدُّ وَقْعًا وَأَرْسَخُ قَوْلًا، لِأَنَّ النَّهَارَ زَمَنٌ فِيهِ شُغْلٌ عَظِيمٌ لَا يَتْرُكُ لَكَ خَلْوَةً بِنَفْسِكَ. وَشُغْلُ النَّبِيءِ ﷺ فِي النَّهَارِ بِالدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ وَإِبْلَاغِ الْقُرْآنِ وَتَعْلِيمِ الدِّينِ وَمُحَاجَّةِ الْمُشْرِكِينَ وَافْتِقَادِ الْمُؤْمِنِينَ الْمُسْتَضْعَفِينَ، فَعَبَّرَ عَنْ جَمِيعِ ذَلِكَ بِالسَّبْحِ الطَّوِيلِ، وَبَيْنَ أَنْ يَكُونَ تَلَطُّفًا وَاعْتِذَارًا عَنْ تَكْلِيفِهِ بِقِيَامِ اللَّيْلِ، وَفِيهِ إِرْشَادٌ إِلَى أَنَّ النَّهَارَ ظَرْفٌ وَاسِعٌ لِإِيقَاعِ مَا عَسَى أَن يكلفه فيام اللَّيْلِ مِنْ فُتُورٍ بِالنَّهَارِ لِيَنَامَ بَعْضَ النَّهَارِ وَلِيَقُومَ بِمَهَامِّهِ فِيهِ.
Görünen o ki bu cümlenin konumu, { إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَقْوَمُ قِيلًا } [Müzzemmil 6] cümlesindeki bir hususun illeti olma konumundadır. Bu da iki ihtimal arasında döner: Ya geceleyin kalkmanın ona farz kılınması için gecenin seçilmesinin gerekçesidir; böylece gündüz vakti gecenin yerini tutamayacağı için gece ibadetini korumaya dair bir tekit ifade eder. Buradan çıkan mana şudur: Geceleyin kalk; çünkü onun kıyamı tesir bakımından daha kuvvetli ve söz bakımından daha sağlamdır; zira gündüz, kendi başına kalmana fırsat vermeyecek büyük bir meşguliyet zamanıdır. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem gündüz meşguliyeti ise Allah'a davet, Kur'an'ı tebliğ, dini öğretme, müşriklerle hüccetleşme ve zayıf müminlerin hallerini sorma iledir; bütün bunlar “uzun bir yüzüş/koşturmaca” (sebh-i tavîl) ifadesiyle anlatılmıştır. Ya da ona gece kıyamının yüklenmesinden dolayı bir lütuf ve mazeret beyanıdır; bunda, gece ibadetinin gündüz yol açabileceği rehaveti telafi edip gündüzün bir kısmında uyuması ve gündüzdeki vazifelerini yerine getirmesi için gündüzün geniş bir vakit olduğuna dair bir irşat vardır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَعْلِيلًا لِمَا تَضَمَّنُهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا [المزمل: ٣] ، أَيْ إِنْ نَقَصْتَ مِنْ نِصْفِ اللَّيْلِ شَيْئًا لَا يفتك ثَوَاب عمله، فَإِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ مُتَّسَعًا لِلْقِيَامِ وَالتِّلَاوَةِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَ شُكُوراً [الْفرْقَان: ٦٢] .
{ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا } [Müzzemmil 3] ayetinin içerdiği mananın gerekçesi olması da caizdir; yani ‘Gecenin yarısından birazını eksiltsen de onun amelinin sevabını kaçırmış olmazsın; zira Yüce Allah'ın { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرادَ شُكُوراً } [Furkān 62] kavlinde olduğu gibi gündüz vaktinde de kıyam ve tilavet için senin geniş bir imkânın vardır.’
وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ كَانَ يُصَلِّي فِي النَّهَارِ مِنْ أَوَّلِ الْبَعْثَةِ قَبْلَ فَرْضِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى [العلق: ٩، ١٠] .
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce Allah'ın { أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى } “Gördün mü o engel olanı, namaz kıldığı zaman bir kulu?” [Alak 9, 10] kavlinin delalet ettiği üzere, beş vakit namaz farz kılınmadan önce peygamberliğin ilk dönemlerinden itibaren gündüzleyin namaz kıldığı sabittir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْجِنِّ أَنَّ اسْتِمَاعَهُمُ الْقُرْآنَ كَانَ فِي صَلَاةِ النَّبِيءِ ﷺ بِأَصْحَابِهِ فِي نَخْلَةَ فِي طَرِيقِهِمْ إِلَى عُكَاظٍ. وَيَظْهَرُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ هَذَا مَقْصُودًا لِأَنَّهُ مِمَّا تَسْمَحُ بِهِ دَلَالَةُ كَلِمَةِ سَبْحاً طَوِيلًا وَهِيَ مِنْ بَلِيغِ الْإِيجَازِ.
Cin Suresi'nde, cinlerin Kur'an'ı dinlemesinin, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbıyla birlikte Ukâz yolunda Nahle mevkiinde kıldırdığı namaz esnasında gerçekleştiği geçmişti. Bütün bunların kastedilmiş olması muhtemel görünmektedir; çünkü bu, veciz bir ifadenin en beliğ örneklerinden biri olan { سَبْحاً طَوِيلاً } kelimesinin delaletinin elverdiği manalardandır.
وَالسَّبْحُ: أَصْلُهُ الْعَوْمُ، أَيْ السُّلُوكُ بِالْجِسْمِ فِي مَاءٍ كَثِيرٍ، وَهُوَ مُسْتَعَارٌ هُنَا لِلتَّصَرُّفِ السَّهْلِ الْمُتَّسِعِ الَّذِي يُشْبِهُ حَرَكَةَ السَّابِحِ فِي الْمَاءِ فَإِنَّهُ لَا يَعْتَرِضُهُ مَا يَعُوقُ جَوَلَانَهُ عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ وَلَا إِعْيَاءُ السَّيْرِ فِي الْأَرْضِ.
Sebh (السَّبْحُ); aslı yüzmek, yani bedenin bol su içinde hareket edip ilerlemesidir. Burada ise suda yüzen kimsenin hareketine benzeyen, kolay ve geniş tasarruf için istiare edilmiştir; zira yüzen kimsenin karşısına suyun yüzeyinde dolaşmasını engelleyecek bir mania çıkmaz ve karada yürümenin yorgunluğu ona dokunmaz.
وَقَرِيبٌ مِنْ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ اسْتِعَارَةُ السَّبْحِ لِجَرْيِ الْفَرَسِ دُونَ كُلْفَةٍ فِي وَصْفِ امْرِئِ الْقَيْس الْخَيل بالسابحات فِي قَوْلِهِ فِي مَدْحِ فَرَسِهِ:
İmrüülkays'ın atını methederken atları “sâbihât” (yüzer gibi koşanlar) diye nitelemesinde sebh kelimesinin atın zahmetsizce koşması için istiare edilmesi de bu istiareye yakındır:
مِسَحٍّ إِذَا مَا السَّابِحَاتُ عَلَى الْوَنَى ... أَثَرْنَ الْغُبَارَ فِي الْكَدِيدِ الْمُرَكَّلِ
Misehhin izâ me's-sâbihâtu ale'l-venâ ... eserne'l-gubâra fi'l-kedîdi'l-mürakkeli
فَعَبَّرَ عَنِ الْجَارِيَاتِ بِالسَّابِحَاتِ.
Böylece süratle koşan atları yüzenler (sâbihât) diye ifade etmiştir.
وَفَسَّرَ ابْنُ عَبَّاسٍ السَّبْحَ بِالْفَرَاغِ، أَيْ لِيَنَامَ فِي النَّهَارِ، وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: فَرَاغًا طَوِيلًا لِحَوَائِجِكَ فَافْرَغْ لِدِينِكَ بِاللَّيْلِ.
İbn Abbâs sebh kelimesini fariğ olmak/boş vakit bulmak şeklinde tefsir etmiştir; yani gündüz uyuyabilsin diye. İbn Vehb de İbn Zeyd'den naklederek şöyle dediğini bildirmiştir: “İhtiyaçların için uzun bir genişlik/boşluk vardır; öyleyse geceleyin dinin için vakit ayır.”
وَالطَّوِيلُ: وَصْفٌ مِنَ الطُّولِ، وَهُوَ ازْدِيَادُ امْتِدَادِ الْقَامَةِ أَوِ الطَّرِيقِ أَوِ الثَّوْبِ عَلَى مَقَادِيرِ أَكْثَرِ أَمْثَالِهِ. فَالطُّولُ مِنْ صِفَاتِ الذَّوَاتِ، وَشَاعَ وَصْفُ الزَّمَانِ بِهِ يُقَالُ: لَيْلٌ طَوِيلٌ
Tavîl (الطَّوِيلُ), tûl (طول / uzunluk) kökünden türemiş bir sıfattır; o da boyun, yolun veya elbisenin emsallerinin çoğunun ölçüsünden daha fazla uzamasıdır. Dolayısıyla uzunluk zatların (somut varlıkların) sıfatlarındandır; zamanın onunla nitelenmesi de yaygınlaşmıştır, nitekim ‘leyil tavîl’ (uzun gece) denilir.
وَفِي الْحَدِيثِ «الشِّتَاءُ رَبِيعُ الْمُؤْمِنِ قَصُرَ نَهَارُهُ فَصَامَهُ وَطَالَ لَيْلُهُ فَقَامَهُ»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: { الشِّتَاءُ رَبِيعُ الْمُؤْمِنِ قَصُرَ نَهَارُهُ فَصَامَهُ وَطَالَ لَيْلُهُ فَقَامَهُ } “Kış, müminin baharıdır; gündüzü kısalır da orucunu tutar, gecesi uzar da ibadete kalkar.”
. وَأما وَصْفُ السَّبْحِ بِ (طَوِيلٍ) فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَهُوَ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّ الطَّوِيلَ هُوَ مَكَانُ السَّبْحِ وَهُوَ الْمَاءُ الْمَسْبُوحُ فِيهِ. وَبَعْدَ هَذَا فَفِي قَوْلِهِ طَوِيلًا تَرْشِيحٌ لِاسْتِعَارَةِ السَّبْحِ لِلْعَمَلِ فِي النَّهَار.
Bu ayette sebhin “tavîl” (طَوِيل) ile nitelenmesine gelince; bu aklî bir mecazdır, zira [aslında] uzun olan, yüzme eyleminin gerçekleştiği mekândır; yani içinde yüzülen sudur. Bundan başka, ayetteki { طَوِيلاً } ifadesinde, sebh kelimesinin gündüzleyin yapılan işler için istiare edilmesine yönelik bir terşîh (istiareyi pekiştiren uygun bir unsur) vardır.
[٨- ٩]
[8-9]
[سُورَة المزمل (٧٣) : الْآيَات ٨ إِلَى ٩]
[Müzzemmil Suresi (73), Âyetler 8-9]
وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلاً (٨) رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلاً (٩)
{ وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلاً (٨) رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلاً (٩) } “Rabbinin adını an ve bütün varlığınla O'na yönel. O, doğunun da batının da Rabbidir. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; öyleyse yalnız O'nu vekil edin!”
عُطِفَ عَلَى قُمِ اللَّيْلَ [المزمل: ٢] وَقُصِدَ بِإِطْلَاقِ الْأَمْرِ عَنْ تَعْيِينِ زَمَانٍ إِلَى إِفَادَةِ تَعْمِيمِهِ، أَيْ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ فِي اللَّيْلِ وَفِي النَّهَارِ كَقَوْلِهِ: وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا [الْإِنْسَان: ٢٥] .
{ قُمِ اللَّيْلَ } [Müzzemmil 2] kavline atfedilmiştir. Emrin belirli bir zamanla kayıtlanmayıp mutlak bırakılmasıyla genellik ifade etmesi kastedilmiştir; yani tıpkı { وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } “Sabah akşam Rabbinin adını an!” [İnsân 25] kavlinde olduğu gibi ‘Rabbinin adını hem gece hem de gündüz an’ demektir.
وَإِقْحَامُ كَلِمَةِ اسْمَ لِأَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ ذِكْرُ اللِّسَانِ وَهُوَ جَامِعٌ لِلتَّذَكُّرِ بِالْعَقْلِ لِأَنَّ الْأَلْفَاظَ تَجْرِي عَلَى حَسَبِ مَا فِي النَّفْسِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ [الْأَعْرَاف: ٢٠٥] .
{ اسْمَ } kelimesinin araya getirilmesi, emredilen şeyin lisanla yapılan zikir olmasındandır; zira lafızlar içte olanın doğrultusunda aktığından bu, akıl ile tezekkürü de kapsar. Yüce Allah'ın şu kavline bakmaz mısın: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ } “Rabbini içinden yalvararak, korkarak ve yüksek olmayan bir sesle an!” [A'râf 205].
وَالتَّبَتُّلُ: شِدَّةُ الْبَتْلِ، وَهُوَ مَصْدَرُ تَبَتَّلَ الْقَاصِرُ الَّذِي هُوَ مُطَاوع بتّله ف تَبَتَّلْ وَهُوَ هُنَا لِلْمُطَاوَعَةِ الْمَجَازِيَّةِ يُقْصَدُ مِنْ صِيغَتِهَا الْمُبَالَغَةُ فِي حُصُولِ الْفِعْلِ حَتَّى كَأَنَّهُ فَعَلُهُ غَيْرُهُ بِهِ
Tebettül (التَّبَتُّلُ), betlin (kesip ayırmanın) kuvvetli olmasıdır. Bu, "bettelehû fe-tebettele" (onu kopardı, o da koptu) terkibindeki geçişsiz tebettele (تَبَتَّلَ) fiilinin masdarıdır ve burada mecazi mutavaat (dönüşlülük) içindir; kalıbından amaç, fiilin gerçekleşmesindeki mübalağadır, öyle ki sanki onu başkası ona yapmış da
فَطَاوَعَهُ، وَالتَّبَتُّلُ: الِانْقِطَاعُ وَهُوَ هُنَا انْقِطَاعٌ مَجَازِيٌّ، أَيْ تَفَرُّغُ الْبَالِ وَالْفِكْرِ إِلَى مَا يُرْضِي اللَّهَ، فَكَأَنَّهُ انْقَطَعَ عَنِ النَّاسِ وَانْحَازَ إِلَى جَانِبِ اللَّهِ فَعُدِّيَ بِ «إِلَى» الدَّالَّةِ عَلَى الِانْتِهَاءِ، قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
o da buna uymuş [gibi olur]. Tebettül: İnkitâdır (bağını koparmaktır); buradaki ise mecazi bir inkitâdır; yani zihnin ve fikrin Allah'ı razı edecek şeylere hasredilmesidir. Sanki o, insanlardan bağını koparmış ve Allah'ın tarafına yönelmiştir; bu sebeple son gayeyi belirten “ilâ” (إِلَى) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. İmrüülkays şöyle demiştir:
مَنَارَةُ مَمْسَى رَاهِبٍ مُتَبَتِّلِ وَالتَّبْتِيلُ: مَصْدَرُ بَتَّلَ الْمُشَدَّدِ الَّذِي هُوَ فِعْلٌ مُتَعَدٍّ مِثْلَ التَّقْطِيعِ.
Menâretü memsâ râhibin mütebettili (Dünyadan el etek çekmiş bir rahibin akşam feneri). Tebtîl (التَّبْتِيلُ) ise taktî‘ (parçalama) gibi geçişli bir fiil olan şeddeli bettele (بَتَّلَ) fiilinin masdarıdır.
وَجِيءَ بِهَذَا الْمَصْدَرِ عِوَضًا عَنِ التَّبَتُّلِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ حُصُولَ التَّبَتُّلِ، أَيِ الِانْقِطَاعِ يَقْتَضِي التَّبْتِيلَ أَيِ الْقَطْعَ. وَلَمَّا كَانَ التَّبْتِيلُ قَائِمًا بِالْمُتَبَتِّلِ تَعَيَّنَ أَنَّ تَبْتِيلَهُ قَطْعُهُ نَفْسَهُ عَنْ غَيْرِ مَنْ تَبَتَّلَ هُوَ إِلَيْهِ فَالْمَقْطُوعُ عَنْهُ هُنَا هُوَ مَنْ عَدَا اللَّهِ تَعَالَى فَالْجَمْعُ بَيْنَ تَبَتَّلْ وتَبْتِيلًا مُشِيرٌ إِلَى إِرَاضَةِ النَّفْسِ عَلَى ذَلِكَ التَّبَتُّلِ. وَفِيهِ مَعَ ذَلِكَ وَفَاءٌ بِرَعْيِ الْفَوَاصِلِ الَّتِي قَبْلَهُ.
Bu masdarın “tebettül” yerine getirilmesi, tebettülün (yani alakayı kesmenin) gerçekleşmesinin tebtîli (yani fiilen kesip koparmayı) gerektirdiğine işaret etmek içindir. Tebtîl, tebettül edende (yönelende) mevcut olunca, onun tebtîlinin, bizzat kendisini kime yöneliyorsa onun dışındakilerden koparması olduğu belirlenmiş olur; dolayısıyla burada kendisinden alaka kesilen varlık Yüce Allah'tan başkasıdır. Böylece { تَبَتَّلْ } ile { تَبْتِيلاً } ifadelerinin bir arada zikredilmesi, nefsin bu tebettüle alıştırılmasına işaret eder. Bununla birlikte bu kullanımda kendinden önceki fasılaların uyumunu gözetme özelliği de vardır.
وَالْمُرَادُ بِالِانْقِطَاعِ الْمَأْمُورِ بِهِ انْقِطَاعٌ خَاصٌّ وَهُوَ الِانْقِطَاعُ عَنِ الْأَعْمَالِ الَّتِي تَمْنَعُهُ مِنْ قِيَامِ اللَّيْلِ وَمَهَامِّ النَّهَارِ فِي نَشْرِ الدَّعْوَةِ وَمُحَاجَّةِ الْمُشْرِكِينَ وَلِذَلِكَ قِيلَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ أَيْ إِلَى اللَّهِ فَكُلُّ عَمَلٍ يَقُومُ بِهِ النَّبِيءُ ﷺ مِنْ أَعْمَالِ الْحَيَاةِ فَهُوَ لِدِينِ اللَّهِ فَإِنَّ طَعَامَهُ وَشَرَابه ونومه وشؤونه لِلِاسْتِعَانَةِ عَلَى نَشْرِ دِينِ اللَّهِ. وَكَذَلِكَ مُنْعِشَاتُ الرُّوحِ الْبَرِيئَةِ مِنَ الْإِثْمِ مِثْلَ الطِّيبِ، وَتَزَوُّجِ النِّسَاءِ، وَالْأُنْسِ إِلَى أَهْلِهِ وَأَبْنَائِهِ وَذَوِيهِ، وَقَدْ قَالَ: «حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمُ النِّسَاءُ وَالطِّيبُ» .
Emredilen inkitâdan maksat özel bir inkitâdır; o da kendisini gece kıyamından ve gündüz daveti yayma ile müşriklerle mücadele etme gibi mühim vazifelerden alıkoyan işlerden kopmaktır. Bu sebeple { وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ } yani ‘Allah'a yönel’ buyrulmuştur. Zira Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hayata dair yaptığı her iş Allah'ın dini içindir; nitekim onun yemesi, içmesi, uyuması ve diğer işleri Allah'ın dinini yaymaya güç kazanmak içindir. Aynı şekilde güzel koku, kadınlarla evlenmek, ailesi, çocukları ve yakınlarıyla ünsiyet kurmak gibi günahtan uzak olan ve ruha ferahlık veren şeyler de böyledir; nitekim şöyle buyurmuştur: { حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمُ النِّسَاءُ وَالطِّيبُ } “Bana dünyanızdan kadınlar ve güzel koku sevdirildi.”
وَلَيْسَ هُوَ التَّبَتُّلَ الْمُفْضِيَ إِلَى الرَّهْبَانِيَّةِ وَهُوَ الْإِعْرَاضُ عَنِ النِّسَاءِ وَعَنْ تَدْبِيرِ أُمُورِ الْحَيَاةِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُلَاقِي صِفَةَ الرِّسَالَةِ.
Bu, ruhbanlığa vardıran, yani peygamberlik vasfıyla bağdaşmadığı için kadınlardan ve hayat işlerini çekip çevirmekten yüz çevirme şeklindeki tebettül değildir.
وَفِي حَدِيثِ سَعْدٍ فِي «الصَّحِيحِ» «رَدَّ رَسُولُ اللَّهِ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ التَّبَتُّلَ وَلَوْ أَذِنَ لَهُ لَاخْتَصَيْنَا»
Sahîh'teki Sa'd hadisinde şöyle rivayet edilmiştir: { رَدَّ رَسُولُ اللَّهِ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ التَّبَتُّلَ وَلَوْ أَذِنَ لَهُ لَاخْتَصَيْنَا } “Resûlullah Osman b. Maz'ûn'un tebettül [talebi]ni reddetti; eğer ona izin verseydi biz de kendimizi hadım ederdik.”
يَعْنِي رَدَّ عَلَيْهِ اسْتَشَارَتَهُ فِي الْإِعْرَاضِ عَنِ النِّسَاءِ.
Yani kadınlardan yüz çevirme hususundaki istişaresini reddetmiştir.
وَمِنْ أَكْبَرِ التَّبَتُّلِ إِلَى اللَّهِ الِانْقِطَاعُ عَنِ الْإِشْرَاكِ، وَهُوَ مَعْنَى الْحَنِيفِيَّةِ، وَلِذَلِكَ عَقَّبَ قَوْلَهُ: وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا بِقَوْلِهِ: رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ.
Allah'a tebettülün en büyüğü ise şirkten bağını koparmaktır ki hanîfliğin manası da budur. Bu sebeple { وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلاً } kavlinin ardından { رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } kavli getirilmiştir.
وَخُلَاصَةُ الْمَعْنَى: أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ مَأْمُورٌ أَنْ لَا تَخْلُوَ أَوْقَاتُهُ عَنْ إِقْبَالٍ عَلَى عِبَادَةِ اللَّهِ وَمُرَاقَبَتِهِ وَالِانْقِطَاعِ لِلدَّعْوَةِ لِدِينِ الْحَقِّ، وَإِذْ قَدْ كَانَ النَّبِيءُ ﷺ مِنْ قَبْلُ غَيْرَ غَافِلٍ عَنْ هَذَا الِانْقِطَاعِ بِإِرْشَادٍ مِنَ اللَّهِ كَمَا أَلْهَمَهُ التَّحَنُّثَ فِي غَارِ حِرَاءَ ثُمَّ بِمَا أَفَاضَهُ عَلَيْهِ مِنَ الْوَحْيِ وَالرِّسَالَةِ. فَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ مُرَادٌ بِهِ الدَّوَامُ عَلَى ذَلِكَ فَإِنَّهُ قَدْ كَانَ يَذْكُرُ اللَّهَ فِيمَا قَبْلُ فَإِنَّ فِي سُورَةِ الْقَلَمِ [٥١] (وَقَدْ نَزَلَتْ قَبْلَ الْمُزَّمِّلِ) وَإِنْ يَكادُ الَّذِينَ
Mananın özeti şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, vakitlerinin Allah'a ibadete, O'nun murakabesine ve hak dine davet için kendini vakfetmeye ayrılmamış olmasından menedilmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın kendisine Hira mağarasında tahannüs (ibadete çekilme) ilham etmesiyle ve ardından ona lütfettiği vahiy ve risaletle daha önce de bu inkitâdan gafil olmadığına göre; { وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ } kavlindeki emirle buna devam etmesi kastedilmiştir. Zira o daha önce de Allah'ı zikretmekteydi; nitekim (Müzzemmil'den önce inen) Kalem Suresi'nde [51] { وَإِنْ يَكادُ الَّذِينَ
كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ
كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ } “Şüphesiz inkâr edenler Zikr'i (Kur'an'ı) işittikleri zaman neredeyse seni gözleriyle devireceklerdi” buyrulmaktadır.
عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ الَّذِي أُنْزِلَ أَوَّلًا أَكْثَره إرشاد للنَّبِي ﷺ إِلَى طَرَائِقِ دَعْوَةِ الرِّسَالَةِ فَلِذَلِكَ كَانَ غَالِبُ مَا فِي هَذِه السُّورِ الْأُوَلِ مِنْهُ مُقْتَصِرًا عَلَى سَنِّ التَّكَالِيفِ الْخَاصَّةِ بِالرَّسُولِ ﷺ.
Bununla birlikte, ilk indirilen Kur'an'ın çoğu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem risalet davetinin usullerini göstermeye yönelik bir irşaddır; bundan ötürü bu ilk surelerdeki hükümlerin çoğu Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem mahsus mükellefiyetleri vazetmekle sınırlı kalmıştır.
وَوَصْفُ اللَّهِ بِأَنَّهُ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ لِمُنَاسَبَةِ الْأَمْرِ بِذِكْرِهِ فِي اللَّيْلِ وَذِكْرِهِ فِي النَّهَارِ وَهُمَا وَقْتَا ابْتِدَاءِ غِيَابِ الشَّمْسِ وَطُلُوعِهَا، وَذَلِكَ يُشْعِرُ بِامْتِدَادِ كُلِّ زَمَانٍ مِنْهُمَا إِلَى أَنْ يَأْتِيَ ضِدُّهُ فَيَصِحُّ أَنْ يَكُونَ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ جِهَتَيِ الشُّرُوقِ وَالْغُرُوبِ، فَيَكُونُ لِاسْتِيعَابِ جِهَاتِ الْأَرْضِ، أَيْ رَبُّ جَمِيعِ الْعَالَمِ وَذَلِكَ يُشْعِرُ بِوَقْتَيِ الشُّرُوقِ وَالْغُرُوبِ.
Allah'ın { رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ } şeklinde nitelenmesi; O'nun hem geceleyin hem de gündüzleyin zikredilmesinin emredilmesine uygun düşmesi içindir; bu iki vakit ise güneşin batışının ve doğuşunun başladığı anlardır. Bu durum, bu iki zamandan her birinin kendi zıddı gelinceye kadar uzandığını hissettirir. Dolayısıyla meşrık ve mağribin doğuş ve batış yönleri olması uygundur; böylece yeryüzünün bütün yönlerini kuşatmış olur, yani ‘bütün âlemin Rabbi’ demektir ve bu da doğuş ve batış vakitlerini hissettirir.
وَيَصِحُّ أَنْ يُرَادَ بِهِمَا وَقْتَا الشُّرُوقِ وَالْغُرُوبِ، أَيْ مَبْدَأَ ذَيْنِكَ الْوَقْتَيْنِ وَمُنْتَهَاهُمَا، كَمَا يُقَال: سبحوا لله كُلَّ مُشْرِقِ شَمْسٍ، وَكَمَا يُقَالُ: صَلَاةُ الْمَغْرِبِ.
Bu iki kelimeyle doğuş ve batış vakitlerinin, yani bu iki vaktin başlangıcının ve sonunun kastedilmiş olması da caizdir; nitekim ‘güneşin her doğuşunda Allah'ı tesbih edin’ denildiği ve ‘akşam namazı’ (salâtü'l-mağrib) denildiği gibi.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِرَفْعِ رَبُّ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ حَذْفًا جَرَى عَلَى الِاسْتِعْمَالِ فِي مِثْلِهِ مِمَّا يَسْبِقُ فِي الْكَلَامِ حَدِيثٌ عَنْهُ.
Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Ebû Ca‘fer; kelamda daha önce kendisinden bahsedilen benzer durumlardaki kullanıma uygun olarak hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olmak üzere { رَبُّ } kelimesini merfû (rabbu) okumuşlardır.
ثُمَّ أُرِيدَ الْإِخْبَارُ عَنْهُ بِخَبَرٍ جَامِعٍ لِصِفَاتِهِ، وَهُوَ مِنْ قَبِيلِ النَّعْتِ الْمَقْطُوعِ الْمَرْفُوعِ بِتَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَيَعْقُوبَ وَخَلَفٍ بِخَفْضِ رَبِّ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ رَبِّكَ.
Sonra O'nun hakkında sıfatlarını toplayan bir haberle bildirimde bulunulmak istenmiştir; bu da takdir edilen bir mübteda ile merfû kılınmış “maktû na‘t” (bağımsız sıfat) kabilindendir. İbn Âmir, Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, Ya‘kūb ve Halef ise { رَبِّكَ } ifadesinden bedel olmak üzere { رَبِّ } kelimesini mecrûr (rabbi) okumuşlardır.
وَعُقِّبَ وَصْفُ اللَّهِ بِ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، بِالْإِخْبَارِ عَنْهُ أَوْ بِوَصْفِهِ بِأَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لِأَنَّ تَفَرُّدَهُ بِالْإِلَهِيَّةِ بِمَنْزِلَةِ النَّتِيجَةِ لِرُبُوبِيَّةِ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ فَلَمَّا كَانَتْ رُبُوبِيَّتُهُ لِلْعَالَمِ لَا يُنَازِعُ فِيهَا الْمُشْرِكُونَ أُعْقِبَتْ بِمَا يَقْتَضِي إِبْطَالَ دَعْوَى الْمُشْرِكِينَ تَعَدُّدَ الْآلِهَةِ بِقَوْلِهِ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ تَعْرِيضًا بِهِمْ فِي أَثْنَاءِ الْكَلَامِ وَإِنْ كَانَ الْكَلَامُ مَسُوقًا إِلَى النَّبِيءِ ﷺ. وَلِذَلِكَ فُرِّعَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا، وَإِذ كَانَ الْأَمر باتخاذ وَكِيلًا مُسَبَّبًا عَنْ كَوْنِهِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كَانَ ذَلِكَ فِي قُوَّةِ النَّهْيِ عَنِ اتِّخَاذِ وَكِيلٍ غَيْرِهِ، إِذْ لَيْسَ غَيْرُهُ بِأَهْلٍ لِاتِّخَاذِهِ وَكِيلًا.
Allah'ın { رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ } şeklinde nitelenmesinin ardından O'nun { لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } olduğu haber verilmiş veya bu şekilde nitelenmiştir; çünkü ilahlıkta tek olması, doğunun ve batının Rabbi olmasının bir neticesi mesabesindedir. O'nun âlemin Rabbi olduğu hususunda müşrikler itiraz etmediklerine göre, söz Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yöneltilmiş olsa da söz arasında onlara tarizde bulunularak { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } kavliyle müşriklerin çok ilah iddiasını iptal etmeyi gerektiren hüküm bunun peşinden getirilmiştir. Bu yüzden { فَاتَّخِذْهُ وَكِيلاً } kavli bunun üzerine tefri‘ edilmiştir (sonuç olarak bağlanmıştır). [Yalnızca O'nu] vekil edinme emri O'nun tek ilah olmasından neşet ettiğine göre, bu durum O'ndan başkasını vekil edinmekten nehiy mesabesindedir; zira O'ndan başkası vekil edinilmeye layık değildir.
وَالْوَكِيلُ: الَّذِي يُوكَلُ إِلَيْهِ الْأُمُورُ، أَيْ يُفَوَّضُ إِلَى تَصَرُّفِهِ، وَمِنْ أَهَمِّ التَّفْوِيضِ أَمْرُ الِانْتِصَارِ لِمَنْ تَوَكَّلَ عَلَيْهِ، فَإِنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَمَّا بَلَغَهُ قَوْلُ الْمُشْرِكِينَ فِيهِ اغْتَمَّ لِذَلِكَ، وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ ذَلِكَ سَبَبُ تَزَمُّلِهِ مِنْ مَوْجِدَةِ الْحُزْنِ فَأَمَرَهُ اللَّهُ بِأَنْ لَا يَعْتَمِدَ إِلَّا عَلَيْهِ، وَهَذَا تَكَفُّلٌ بِالنَّصْرِ وَلِذَلِكَ عُقِّبَ بِقَوْلِهِ: وَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ [المزمل: ١٠] .
Vekil (الْوَكِيلُ); işlerin kendisine havale edildiği, yani tasarrufuna bırakıldığı kimsedir. Tevfîzin (işi havale etmenin) en mühimlerinden biri de kendisine tevekkül eden kimse adına intikam alma/yardım etme işidir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklerin kendisi hakkındaki sözlerini işitince buna üzülmüştü; nitekim hüznün verdiği kederden ötürü örtülere bürünmesinin sebebinin bu olduğu rivayet edilmiştir. Bunun üzerine Allah ona yalnız Kendisine dayanmasını emretmiştir; bu da yardım ve zafere kefil olmadır. İşte bu sebeple ardından { وَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ } “Onların söylediklerine sabret!” [Müzzemmil 10] kavli getirilmiştir.
[سُورَة المزمل (٧٣) : آيَة ١٠]
[Müzzemmil Suresi (73), Âyet 10]
وَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلاً
{ وَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلاً } “Onların söylediklerine sabret ve onlardan güzel bir ayrılışla ayrıl.”
(١٠)
(10) “Onların söylediklerine sabret ve onlardan güzel bir ayrılışla ayrıl!”
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَاتَّخِذْهُ وَكِيلًا [المزمل: ٩] ، وَالْمُنَاسَبَةُ أَنْ الصَّبْرَ عَلَى الْأَذَى
{ فَاتَّخِذْهُ وَكِيلاً } [Müzzemmil 9] kavline atıftır. Buradaki münasebet şudur: Eziyete karşı sabır,
يُسْتَعَانُ عَلَيْهِ بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ.
ancak Allah'a tevekkül edilerek güç yetirilebilen bir şeydir.
وَضَمِيرُ يَقُولُونَ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، وَلَمْ يَتَقَدَّمْ لَهُ مُعَادٌ فَهُوَ مِنَ الضَّمَائِرِ الَّتِي اسْتُغْنِيَ عَنْ ذِكْرِ مُعَادِهَا بِأَنَّهُ مَعْلُومٌ لِلسَّامِعِينَ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ، وَمِنْ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ يَقُولُونَ } fiilindeki zamir müşriklere aittir; daha önce mercîi (döndüğü yer) geçmemiştir. Dolayısıyla bu, dinleyenlerce malum olması sebebiyle mercîinin zikredilmesinden müstağni kalınan zamirlerdendir; nitekim bu durum defalarca geçmişti. Yüce Allah'ın şu kavlindeki durum da böyledir:
وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ [الْجِنّ: ١٦] الْآيَاتِ مِنْ سُورَةِ قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ [الْجِنّ: ١] ، وَلِأَنَّهُ سَيَأْتِي عَقِبَهُ قَوْلُهُ وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ [المزمل: ١١] فَيُبَيِّنُ الْمُرَادَ مِنَ الضَّمِيرِ.
{ قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ } [Cin 1] suresindeki { وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ } [Cin 16] ayetlerinde olduğu gibi. Ayrıca hemen ardından gelecek olan { وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ } [Müzzemmil 11] kavli de zamirden muradın ne olduğunu açıklamaktadır.
وَقَدْ مَضَى فِي السُّوَرِ الَّتِي نَزَلَتْ قَبْلَ سُورَةِ الْمُزَّمِّلِ مَقَالَاتُ أَذًى مِنَ الْمُشْرِكِينَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَفِي سُورَةِ الْعَلَقِ [٩، ١٠] أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى. قِيلَ هُوَ أَبُو جَهْلٍ تَهَدَّدَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَئِنْ صَلَّى فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ لَيَفْعَلَنَّ وَيَفْعَلَنَّ. وَفِيهَا: إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى [العلق: ٦، ٧] . قِيلَ هُوَ الْأَخْنَسُ بْنُ شُرَيْقٍ «تَنَكَّرَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ أَنْ كَانَ حَلِيفَهُ» ، وَفِي سُورَةِ الْقَلَمِ [٢- ١٥] مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ إِلَى قَوْلِهِ: فَسَتُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ، وَقَوْلِهِ: وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ إِلَى قَوْلِهِ: قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْقَلَم: ١٥] رَدًّا لِمَقَالَاتِهِمْ. وَفِي سُورَةِ الْمُدَّثِّرِ [١١- ٢٥] إِنْ كَانَتْ نَزَلَتْ قَبْلَ سُورَةِ الْمُزَّمِّلِ ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً إِلَى قَوْلِهِ: إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ، قِيلَ: قَائِلُ ذَلِكَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ. فَلِذَلِكَ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ بِالصَّبْرِ عَلَى مَا يَقُولُونَ.
Müzzemmil Suresi'nden önce inen surelerde müşriklerin Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik incitici sözleri geçmişti. Alak Suresi'nde [9, 10]: { أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهى عَبْداً إِذا صَلَّى } “Namaz kıldığı zaman bir kulu engelleyeni gördün mü?” buyrulmuştur. Bunun, Mescid-i Harâm'da namaz kılarsa şöyle şöyle yapacağını söyleyerek Allah Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem tehdit eden Ebû Cehil olduğu söylenmiştir. Yine o surede: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى } “Gerçek şu ki, insan kendini kendine yeterli gördüğü için azar” [Alak 6, 7] buyrulmuştur; bunun da müttefiki iken Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlık besleyen Ahnes b. Şurayk olduğu söylenmiştir. Kalem Suresi'nde [2-15] ise onların sözlerini reddetmek üzere { مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ } “Sen Rabbinin nimeti sayesinde bir mecnun değilsin” kavlinden { فَسَتُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ } “Yakında sen de göreceksin, onlar da görecekler hanginizin aklından zoru olduğunu” kavline kadar ve { وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ } “Yemin edip duran, aşağılık kimseye uyma” kavlinden { قالَ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “'Öncekilerin masalları' dedi” [Kalem 15] kavline kadar yer almıştır. Şayet Müddessir Suresi [11-25] Müzzemmil Suresi'nden önce indiyse, orada da { ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً } “Beni, tek olarak yarattığım kimseyle baş başa bırak” kavlinden { إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ } “Bu ancak bir insan sözüdür” kavline kadar geçen kısımdır; bunu söyleyenin Velîd b. Mugīre olduğu söylenmiştir. İşte bu sebeple Allah, Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem onların söylediklerine sabretmesini emretmiştir.
وَالْهَجْرُ الْجَمِيلُ: هُوَ الْحَسَنُ فِي نَوْعِهِ، فَإِنَّ الْأَحْوَالَ وَالْمَعَانِيَ مِنْهَا حَسَنٌ وَمِنْهَا قَبِيحٌ فِي نَوْعِهِ وَقَدْ يُقَالُ: كَرِيمٌ، وَذَمِيمٌ، وَخَالِصٌ، وَكَدِرٌ، وَيَعْرِضُ الْوَصْفُ لِلنَّوْعِ بِمَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَقْتَرِنَ بِهِ مِنْ عَوَارِضَ تُنَاسِبُ حَقِيقَةَ النَّوْعِ فَإِذَا جُرِّدَتِ الْحَقِيقَةُ عَنِ الْأَعْرَاضِ الَّتِي قَدْ تَعْتَلِقُ بِهَا كَانَ نَوْعُهَا خَالِصًا، وَإِذَا أُلْصِقَ بِالْحَقِيقَةِ مَا لَيْسَ مِنْ خَصَائِصِهَا كَانَ النَّوْعُ مُكَدَّرًا قَبِيحًا، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى [الْبَقَرَة: ٢٦٤] ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٢٩] ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ فِي سُورَةِ يُوسُفَ [١٨] ، وَقَوْلُهُ فَاصْبِرْ صَبْراً جَمِيلًا فِي سُورَةِ الْمَعَارِجِ [٥] .
Güzel ayrılış (el-hecru'l-cemîl); kendi türü içinde iyi/güzel olandır. Zira hâller ve manaların kendi türü içinde güzeli de vardır, çirkini de; nitekim bazen kerîm (değerli), zemîm (kötü), hâlis (katışıksız) ve kederli (bulanık) da denilir. Bir türe sıfat verilmesi, o türün hakikatiyle bağdaşan ve onunla birlikte bulunması mutad olan arazlarla gerçekleşir; hakikat kendisine takılabilecek yabancı arazlardan arındırıldığında türü katışıksız olur; hakikate onun özelliklerinden olmayan bir şey iliştirildiğinde ise tür bulanık ve çirkin hâle gelir. Nitekim Yüce Allah'ın { لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى } “Sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmekle boşa çıkarmayın!” [Bakara 264] kavli buna işaret etmiştir. Neml Suresi'ndeki { إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ } “Bana pek kıymetli bir mektup bırakıldı” [Neml 29] kavlinde de bu geçmişti. Yûsuf Suresi'ndeki { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” [Yûsuf 18] ve Meâric Suresi'ndeki { فَاصْبِرْ صَبْراً جَمِيلًا } “Şimdi sen güzel bir sabırla sabret!” [Meâric 5] kavilleri de bu kabildendir.
فَالْهَجْرُ الْجَمِيلُ هُوَ الَّذِي يَقْتَصِرُ صَاحِبُهُ عَلَى حَقِيقَةِ الْهَجْرِ، وَهُوَ تَرْكُ الْمُخَالَطَةِ فَلَا يَقْرِنُهَا بِجَفَاءٍ آخَرَ أَوْ أَذًى، وَلَمَّا كَانَ الْهَجْرُ ينشأ عَن بعض الْمَهْجُورِ، أَوْ كَرَاهِيَةِ
Güzel ayrılış (el-hecru'l-cemîl); sahibinin yalnızca ayrılışın asıl hakikatiyle, yani insanlarla içiçe olmayı (karışmayı) terk etmekle yetinip buna başka bir kabalık veya eziyet katmadığı ayrılıştır. Hicran (ayrılık), ayrılan kimseye karşı bir buğuzdan yahut
أَعْمَالِهِ كَانَ معرّضا لِأَن يعتلق بِهِ أَذًى مِنْ سَبٍّ أَوْ ضَرْبٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ. فَأَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِهَجْرِ الْمُشْرِكِينَ هَجْرًا جَمِيلًا، أَيْ أَنْ يَهْجُرَهُمْ وَلَا يَزِيدَ عَلَى هَجْرِهِمْ سَبًّا أَوِ انْتِقَامًا.
onun amellerini kerih görmekten neşet ettiği için; sövme, vurma veya benzeri bir eziyetin ona eklemlenmesine elverişlidir. Bu sebeple Allah, Resûlü'ne müşriklerden güzel bir ayrılışla ayrılmasını, yani onlardan uzak durup bu ayrılığa sövme veya intikam gibi fazlalıklar katmamasını emretmiştir.
وَهَذَا الْهَجْرُ: هُوَ إِمْسَاكُ النَّبِيءِ ﷺ عَنْ مُكَافَأَتِهِمْ بِمِثْلِ مَا يَقُولُونَهُ مِمَّا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ.
Bu ayrılış (hecr); Yüce Allah'ın { وَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ } kavlinin işaret ettiği üzere, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onların söylediklerine benzer bir karşılık vermekten kendini alıkoymasıdır.
وَلَيْسَ مُنْسَحِبًا عَلَى الدَّعْوَةِ لِلدِّينِ فَإِنَّهَا مُسْتَمِرَّةٌ وَلَكِنَّهَا تَبْلِيغٌ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَا يُنْسَبُ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ.
Bu durum dine davet vazifesini kapsamaz; zira davet devamlıdır, ancak o Yüce Allah'tan bir tebliğdir ve bizzat Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şahsına izafe edilmez.
وَقَدِ انْتَزَعَ فَخْرُ الدِّينِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَنْزَعًا خُلُقِيًّا بِأَنَّ اللَّهَ جَمَعَ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْإِنْسَانُ فِي مُخَالَطَةِ النَّاسِ فِي هَاتَيْنِ الْكَلِمَتَيْنِ لِأَنَّ الْمَرْءَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُخَالِطًا فَلَا بُدَّ لَهُ مِنَ الصَّبْرِ عَلَى أَذَاهُمْ وَإِيحَاشِهِمْ لِأَنَّهُ إِنْ أَطْمَعَ نَفْسَهُ بِالرَّاحَةِ مَعَهُمْ لَمْ يَجِدْهَا مُسْتَمِرَّةً فَيَقَعُ فِي الْغُمُومِ إِنْ لَمْ يَرِضْ نَفْسَهُ بِالصَّبْرِ عَلَى أَذَاهُمْ، وَإِنْ تَرَكَ الْمُخَالَطَةَ فَذَلِكَ هُوَ الهجر الْجَمِيل.
Fahruddîn [er-Râzî] bu ayetten ahlaki bir çıkarım yaparak demiştir ki: Allah, insanın insanlarla bir arada yaşarken ihtiyaç duyacağı her şeyi bu iki kelimede toplamıştır; zira insan ya onlarla iç içe yaşayacaktır ki bu durumda onların eziyetlerine ve kabalıklarına sabretmesi kaçınılmazdır, çünkü onlarla beraberken rahat etmeyi umarsa bunu sürekli bulamaz ve nefsini onların eziyetlerine sabretmeye alıştırmazsa kederlere düşer; yahut onlarla iç içe olmayı terk edecektir ki işte bu da ‘güzel ayrılış’tır (el-hecru'l-cemîl).
[سُورَة المزمل (٧٣) : آيَة ١١]
[Müzzemmil Suresi (73), Âyet 11]
وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلاً (١١)
{ وَذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلاً (١١) } “O yalanlayan nimet sahiplerini bana bırak ve onlara birazcık mühlet tanı!”
الْقَوْلُ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَدِيثِ فِي سُورَةِ الْقَلَمِ [٤٤] ، أَيْ دَعْنِي وَإِيَّاهُمْ، أَيْ لَا تَهْتَمَّ بِتَكْذِيبِهِمْ وَلَا تَشْتَغِلْ بِتَكْرِيرِ الرَّدِّ عَلَيْهِمْ وَلَا تَغْضَبْ وَلَا تَسُبَّهُمْ فَأَنَا أَكْفِيكَهُمْ.
Bu ayet hakkındaki söz, Kalem Suresi'ndeki { فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَدِيثِ } “Bu sözü yalanlayanı bana bırak!” [Kalem 44] ayeti hakkındaki söz gibidir; yani ‘beni onlarla baş başa bırak’ demektir; bir başka ifadeyle onların yalanlamalarını dert etme, onlara tekrar tekrar cevap yetiştirmekle meşgul olma, öfkelenme ve onlara sövme; zira ben onların hakkından gelirim.
وَانْتَصَبَ الْمُكَذِّبِينَ عَلَى الْمَفْعُولِ مَعَهُ، وَالْوَاوُ وَاوُ الْمَعِيَّةِ.
{ الْمُكَذِّبِينَ } kelimesi mef'ûlün meah olarak mansubdur; vav da ma‘iyyet (birliktelik) vavıdır.
وَالْمُكَذِّبُونَ هُمْ مَنْ عَنَاهُمْ بِضَمِيرِ يَقُولُونَ واهْجُرْهُمْ [المزمل: ١٠] ، وهم المكذبون للنَّبِي ﷺ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، فَهُوَ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِإِفَادَةِ أَنَّ التَّكْذِيبَ هُوَ سَبَبُ هَذَا التَّهْدِيدِ.
Yalanlayanlar (el-mükezzibûn); { يَقُولُونَ } ve { اهْجُرْهُمْ } [Müzzemmil 10] kelimelerindeki zamirle kastedilen kimselerdir; onlar da Mekkelilerden Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayanlardır. Zamir makamında açık ismin getirilmesi (izhâr fi makâmi'l-idmâr), bu tehdidin sebebinin yalanlama olduğunu bildirmek içindir.
وَوَصَفَهُمْ بِ أُولِي النَّعْمَةِ تَوْبِيخًا لَهُمْ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا لِغُرُورِهِمْ وَبَطَرِهِمْ بِسَعَةِ حَالِهِمْ، وَتَهْدِيدًا لَهُمْ بِأَنَّ الَّذِي قَالَ ذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ سَيُزِيلُ عَنْهُمْ ذَلِكَ التَّنَعُّمَ.
Onların { أُولِي النَّعْمَةِ } (nimet sahipleri) olarak nitelenmesi; hallerinin genişliğiyle gururlanıp şımardıkları için yalanladıklarını yüzlerine vurarak onları azarlamak ve { ذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ } buyuran [Allah]'ın o nimet ve refahı ellerinden alacağını bildiren bir tehdittir.
وَفِي هَذَا الْوَصْفِ تَعْرِيضٌ بِالتَّهَكُّمِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعُدُّونَ سَعَةَ الْعَيْشِ وَوَفْرَةَ الْمَالِ
Bu nitelemede alaylı bir tariz de vardır; zira onlar geçim genişliğini ve mal çokluğunu
كَمَالًا، وَكَانُوا يُعَيِّرُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْخَصَاصَةِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ وَإِذا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغامَزُونَ الْآيَات [المطففين: ٢٩، ٣٠] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ [مُحَمَّد: ١٢] .
bir kemâl (üstünlük) sayıyor, iman edenleri ise fakirlikle ayıplıyorlardı. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ وَإِذا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغامَزُونَ } “Şüphesiz günahkârlar, iman edenlere gülerlerdi. Yanlarından geçtiklerinde birbirlerine kaş göz işareti yaparlardı” [Mutaffifîn 29, 30]. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ } “İnkâr edenler ise zevklenirler ve hayvanların yediği gibi yerler” [Muhammed 12].
والنَّعْمَةِ: هُنَا بِفَتْحِ النُّونِ بِاتِّفَاقِ الْقُرَّاءِ. وَهِيَ اسْمٌ لِلتَّرَفُّهِ، وَجَمْعُهَا أَنْعُمٌ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَضَمِّ الْعَيْنِ.
Buradaki { النَّعْمَةِ } (en-na‘meh) kelimesi, kurrânın ittifakıyla nûn harfinin fethasıyladır. Refah ve bolluk içinde yaşamak (tereffüh) anlamında bir isimdir; çoğulu hemzenin fethası ve aynın dammesiyle en‘um (أَنْعُم) şeklindedir.
وَأَمَّا النِّعْمَةُ بِكَسْرِ النُّونِ فَاسْمٌ لِلْحَالَةِ الْمُلَائِمَةِ لِرَغْبَةِ الْإِنْسَانِ مِنْ عَافِيَةٍ، وَأَمْنٍ وَرِزْقٍ،
Nûn harfinin kesrasıyla olan en-ni‘meh (النِّعْمَة) ise sağlık, güvenlik ve rızık gibi insanın arzusuna uygun düşen durumun adıdır;
وَنَحْوِ ذَلِك من الرغائب. وَجَمْعُهَا: نِعَمٌ بِكَسْرِ النُّونِ وَفَتْحِ الْعَيْنِ، وَتُجْمَعُ جَمْعَ سَلَامَةٍ عَلَى نِعَمَاتٍ بِكَسْرِ النُّونِ وَبِفَتْحِ الْعَيْنِ لِجُمْهُورِ الْعَرَبِ. وَتُكْسَرُ الْعَيْنُ فِي لُغَةِ أَهْلِ الْحِجَازِ كَسْرَةَ إِتْبَاعٍ.
ve arzu edilen benzeri şeylerin ismidir. Çoğulu, nûn'un kesrası ve ayn'ın fethasıyla ni‘am (نِعَم) şeklindedir. Arap cumhuruna göre kurallı dişil çoğul olarak nûn'un kesrası ve ayn'ın fethasıyla ni‘amât (نِعَمَات) şeklinde de çoğullanır. Hicaz ehlinin lehçesinde ise [nûn harfine] uyum kesrası (kesretü itbâ‘) olarak ayn harfi de kesralı okunur.
وَالنُّعْمَةُ بِضَمِّ النُّونِ اسْمٌ لِلْمَسَرَّةِ فَيَجُوزُ أَنْ تُجْمَعَ عَلَى نُعْمٍ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ جَمْعٍ، وَيَجُوزُ أَنْ تُجْمَعَ عَلَى نُعَمٍ بِضَمٍّ فَفَتْحٍ مِثْلَ: غُرْفَةٍ وَغُرَفٍ، وَهُوَ مُطَّرِدٌ فِي الْوَزْنِ.
Nûn'un dammesiyle olan en-nu‘meh (النُّعْمَة) ise sevinç ve neşenin adıdır. İsm-i cem kabul edilerek nu‘m (نُعْم) şeklinde çoğul yapılması caiz olduğu gibi; damme ve fetha ile gurfe (غُرْفَة) ve guref (غُرَف) gibi nu‘am (نُعَم) şeklinde çoğullanması da caizdir ki bu vezin kurallıdır.
وَجَعْلُهُمْ ذَوِي النَّعْمَةِ الْمَفْتُوحَةِ النُّونِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ قُصَارَى حَظِّهِمْ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ هِيَ النَّعْمَةُ، أَيِ الِانْطِلَاقُ فِي الْعَيْشِ بِلَا ضِيقٍ، وَالِاسْتِظْلَالُ بِالْبُيُوتِ وَالْجَنَّاتِ، وَالْإِقْبَالُ عَلَى لَذِيذِ الطُّعُومِ وَلَذَائِذِ الِانْبِسَاطِ إِلَى النِّسَاءِ وَالْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ، وَهُمْ مُعْرِضُونَ عَنْ كَمَالَاتِ النَّفْسِ وَلَذَّةِ الِاهْتِدَاءِ وَالْمَعْرِفَةِ قَالَ تَعَالَى: أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا [الْفرْقَان: ٤٤] وَتَعْرِيفُ النَّعْمَةِ لِلْعَهْدِ.
Onların fethalı nûn ile na‘met (النَّعْمَة) sahipleri kılınması; bu hayattaki tüm nasiplerinin sadece bu na‘metten, yani darlık çekmeksizin serbestçe yaşamaktan, köşk ve bahçelerin gölgesinde bulunmaktan, lezzetli yiyeceklere yönelmekten, kadınlar, şarap ve kumarla gönül eğlendirmekten ibaret olduğuna işaret etmek içindir. Oysa onlar nefsin kemâlâtından, hidayet ve mârifet lezzetinden yüz çevirmişlerdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا } “Yoksa sen onların çoğunun [söz] dinlediklerini veya aklettiklerini mi sanıyorsun? Onlar ancak hayvanlar gibidirler, hatta yolca daha da sapıktırlar” [Furkan 44]. { النَّعْمَة } kelimesindeki belirlilik takısı (el-ahd) içindir.