وَالْمَعْنَى: حَتَّى حَصَلَ لَنَا الْعِلْمُ بِأَنَّ مَا كُنَّا نُكَذِّبُ بِهِ ثَابِتٌ، فَقَوْلُهُ: حَتَّى أَتانَا الْيَقِينُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ غَايَةٌ لِجُمْلَةِ نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ.
Anlam şudur: Yalanlamakta olduğumuz şeyin gerçek ve sabit olduğuna dair kesin bilgi bize ulaşıncaya kadar... Buna göre { حَتَّى أَتانَا الْيَقِينُ } sözü, { نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ } cümlesinin nihai gayesidir (son sınırıdır).
وَيُطْلَقُ الْيَقِينُ أَيْضًا عَلَى الْمَوْتِ لِأَنَّهُ مَعْلُومٌ حُصُولُهُ لِكُلِّ حَيٍّ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا هُنَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ [الْحجر: ٩٩] . فَتَكُونُ جُمْلَةُ حَتَّى أَتانَا الْيَقِينُ غَايَةً لِلْجُمَلِ الْأَرْبَعِ الَّتِي قَبْلَهَا مِنْ قَوْلِهِ: لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ إِلَى بِيَوْمِ الدِّينِ.
Yakin (الْيَقِينُ) kelimesi ölüm için de kullanılır; çünkü onun her yaşayan için gerçekleşeceği kesindir (malumdur). Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } “Ve sana yakin (ölüm) gelinceye kadar Rabbine ibadet et!” [Hicr: 99] buyruğunda olduğu gibi, burada da ölümün kastedilmiş olması caizdir. Bu takdirde { حَتَّى أَتانَا الْيَقِينُ } cümlesi, öncesinde yer alan { لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ } ifadesinden { بِيَوْمِ الدِّينِ } ifadesine kadar olan dört cümlenin nihai gayesi olur.
وَالْمَعْنَى: كُنَّا نَفْعَلُ ذَلِكَ مُدَّةَ حَيَاتِنَا كُلِّهَا.
Bunun anlamı: Bütün hayatımız boyunca bunu yapmaktaydık.
وَفِي الْأَفْعَالِ الْمُضَارِعَةِ فِي قَوْلِهِ: لَمْ نَكُ، ونَخُوضُ، ونُكَذِّبُ إِيذَانٌ بِأَنَّ ذَلِكَ دَيْدَنُهُمْ وَمُتَجَدِّدٌ مِنْهُمْ طُولَ حَيَاتِهِمْ.
{ لَمْ نَكُ }, { نَخُوضُ } ve { نُكَذِّبُ } fiillerinin muzâri (geniş/şimdiki zaman) kipinde gelmesi, bunun onların hayatları boyunca değişmez alışkanlığı ve sürekli yenilenen bir hali olduğunu bildirmektedir.
وَفِي الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْمُسْلِمَ الَّذِي أَضَاعَ إِقَامَةَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ مُسْتَحِقٌّ حَظًّا مِنْ سَقَرَ عَلَى مِقْدَارِ إِضَاعَتِهِ وَعَلَى مَا أَرَادَ اللَّهُ مِنْ مُعَادَلَةِ حَسَنَاتِهِ وَسَيِّئَاتِهِ، وَظَوَاهِرِهِ وَسَرَائِرِهِ، وَقَبْلَ الشَّفَاعَةِ وَبَعْدَهَا.
Ayette; namaz kılmayı ve zekât vermeyi zayi eden bir Müslümanın, zayi ettiği miktara, Allah'ın onun iyilikleri ile kötülüklerini, zâhirini ve bâtınını dengeleme iradesine göre ve şefaatten önce veya sonra Sekar'dan bir pay almaya müstahak olduğuna bir işaret vardır.
وَقَدْ حَرَمَ اللَّهُ هَؤُلَاءِ الْمُجْرِمِينَ الْكَافِرِينَ أَنْ تَنْفَعَهُمُ الشَّفَاعَةُ فَعَسَى أَنْ تَنْفَعَ الشَّفَاعَةُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى أَقْدَارِهِمْ.
Allah bu günahkâr kâfirleri şefaatin kendilerine fayda vermesinden mahrum bırakmıştır; binaenaleyh şefaatin müminlere derecelerine göre fayda vermesi umulur.
وَفِي قَوْلِهِ: فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ إِيمَاءٌ إِلَى ثُبُوتِ الشَّفَاعَةِ لِغَيْرِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى الْجُمْلَةِ وَتَفْصِيلُهَا فِي صِحَاحِ الْأَخْبَارِ.
{ فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ } buyruğunda, kıyamet gününde genel olarak başkaları için şefaatin sabit olduğuna bir ima vardır; bunun ayrıntıları ise sahih haberlerde yer almaktadır.
وَفَاءُ فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ: كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ، أَيْ فَهُمْ دَائِمُونَ فِي الْارْتِهَانِ فِي سقر.
{ فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ } ifadesindeki 'fâ' (فَ), { كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ } buyruğuna bağlı bir tafri'dir (çıkarımdır); yani onlar Sekar'da ebediyen rehin kalacaklardır.
[سُورَة المدثر (٧٤) : الْآيَات ٤٩ إِلَى ٥١]
[Müddessir Suresi (74), Ayetler: 49-51]
فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ (٤٩) كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ (٥٠) فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ (٥١)
{ فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ (٤٩) كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ (٥٠) فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ (٥١) } “Böyleyken onlara ne oluyor ki öğütten yüz çeviriyorlar? Âdeta arslandan ürküp kaçan yaban eşekleri gibi.”
تَفْرِيعٌ لِلتَّعْجِيبِ مِنْ إِصْرَارِهِمْ عَلَى الْإِعْرَاضِ عَنْ مَا فِيهِ تَذْكِرَةٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَما هِيَ إِلَّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ [المدثر: ٣١] .
[Bu ayetler], { وَما هِيَ إِلَّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ } “O, insan için bir öğütten başka bir şey değildir.” [Müddessir: 31] buyruğuna dayanarak, içinde öğüt bulunan şeyden yüz çevirmekteki ısrarlarına şaşırmayı ifade eden bir tafri'dir.
وَجِيءَ بِاسْمِ التَّذْكِرَةِ الظَّاهِرِ دُونَ أَنْ يُؤْتَى بِضَمِيرٍ نَحْوَ: أَنْ يُقَالَ: عَنْهَا مُعْرِضِينَ، لِئَلَّا يَخْتَصَّ الْإِنْكَارُ وَالتَّعْجِيبُ بِإِعْرَاضِهِمْ عَنْ تَذْكِرَةِ الْإِنْذَارِ بِسَقَرَ، بَلِ الْمَقْصُودُ التَّعْمِيمُ لِإِعْرَاضِهِمْ عَنْ كُلِّ تَذْكِرَةٍ وَأَعْظَمُهَا تَذْكِرَةُ الْقُرْآنِ كَمَا هُوَ الْمُنَاسِبُ لِلْإِعْرَاضِ قَالَ تَعَالَى:
“عَنْهَا مُعْرِضِينَ” (ondan yüz çeviriciler) şeklinde bir zamir getirilmeyip 'tezkire' (التَّذْكِرَةِ) kelimesinin açıkça zikredilmesi, kınama ve taaccübün sırf Sekar ile yapılan korkutma öğüdünden yüz çevirmelerine mahsus kalmaması içindir; bilakis amaç, onların her türlü öğütten ve özellikle de yüz çevirmeye en uygun olan en büyük öğüt Kur'an'dan yüz çevirmelerini genellemektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ [التكوير: [٢٧] .
{ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ } “O, âlemler için ancak bir öğüttür.” [Tekvîr: 27].
وفَما لَهُمْ اسْتِفْهَامٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيبِ مِنْ غَرَابَةِ حَالِهِمْ بِحَيْثُ تَجْدُرُ أَنْ يَسْتَفْهِمَ
{ فَما لَهُمْ } ifadesi, onların durumunun garipliğine hayret etmeyi bildiren bir istifhamdır; öyle ki soranların
عَنْهَا الْمُسْتَفْهِمُونَ وَهُوَ مَجَازٌ مُرْسَلٌ بِعَلَاقَةِ الْمُلَازَمَةِ، ولَهُمْ خَبَرٌ عَنْ (مَا) الِاسْتِفْهَامِيَّةِ.
ondan sormasını gerektirecek derecededir. Bu, mülazemet (ayrılmazlık) alakasıyla kurulmuş bir mecâz-ı mürseldir. { لَهُمْ } ise istifham ifade eden 'mâ' (مَا) kelimesinin haberidir.
وَالتَّقْدِيرُ: مَا ثَبَتَ لَهُمْ، ومُعْرِضِينَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ لَهُمْ، أَيْ يَسْتَفْهِمُ عَنْهُمْ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ.
Takdiri şöyledir: “Onlar için sabit olan nedir?” { مُعْرِضِينَ } kelimesi ise { لَهُمْ } içindeki zamirden hâldir; yani bu şaşırtıcı hâl içerisindeyken durumları sorulmaktadır.
وَتَرْكِيبُ: مَا لَكَ وَنَحْوَهُ، لَا يَخْلُو مِنْ حَالٍ تَلْحَقُ بِضَمِيرِهِ مُفْرَدَةٍ أَوْ جُمْلَةٍ نَحْوَ مَا لَكَ لَا تَأْمَنَّا عَلى يُوسُفَ فِي سُورَةِ يُوسُفَ [١١] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَما لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ فِي سُورَةِ الِانْشِقَاقِ [٢٠] . وَقَوْلِهِ: مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ [١٥٤] وَسُورَةِ الْقَلَمِ [٣٦] . وعَنِ التَّذْكِرَةِ مُتَعَلِّقٌ بِ مُعْرِضِينَ.
مَا لَكَ (Sana ne oluyor?) ve benzeri terkipler, zamirine müfret veya cümle olarak bitişen bir hâlden hâli kalmaz. Yusuf Suresi'ndeki [11] { مَا لَكَ لَا تَأْمَنَّا عَلى يُوسُفَ } “Sana ne oluyor da Yusuf hakkında bize güvenmiyorsun?”, İnşikâk Suresi'ndeki [20] { فَما لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Onlara ne oluyor ki iman etmiyorlar?” ve Sâffât Suresi [154] ile Kalem Suresi'ndeki [36] { مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Size ne oluyor, nasıl hükmediyorsunuz?” ayetleri böyledir. { عَنِ التَّذْكِرَةِ } ifadesi ise { مُعْرِضِينَ } kelimesine müteallıktır (bağlıdır).
وَشُبِّهَتْ حَالَةُ إِعْرَاضِهِمُ الْمُتَخَيَّلَةُ بِحَالَةِ فِرَارِ حُمُرٍ نَافِرَةٍ مِمَّا يُنَفِّرُهَا.
Onların zihinde canlandırılan yüz çevirme halleri, kendisini ürküten şeyden kaçan yaban eşeklerinin kaçış haline benzetilmiştir.
وَالْحُمُرُ: جَمْعُ حِمَارٍ، وَهُوَ الْحِمَارُ الْوَحْشِيُّ، وَهُوَ شَدِيدُ النِّفَارِ إِذَا أَحَسَّ بِصَوْتِ الْقَانِصِ وَهَذَا مِنْ تَشْبِيهِ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ.
Humur (الْحُمُرُ), hımârın (حِمَار) çoğuludur; o da yaban eşeğidir. Yaban eşeği, avcının sesini hissettiğinde aşırı derecede ürker. Bu, akılla kavranan bir durumun (ma'kūlün) duyularla algılanan bir duruma (mahsûsa) benzetilmesidir.
وَقَدْ كَثُرَ وَصْفُ النَّفْرَةِ وَسُرْعَةِ السَّيْرِ وَالْهَرَبِ بِالْوَحْشِ مِنْ حُمُرٍ أَوْ بَقَرِ وَحْشٍ إِذَا أَحْسَسْنَ بِمَا يَرْهَبْنَهُ كَمَا قَالَ لَبِيدٌ فِي تَشْبِيهِ رَاحِلَتِهِ فِي سُرْعَةِ سَيْرِهَا بِوَحْشِيَّةٍ لَحِقَهَا الصَّيَّادُ:
Ürkme, hızlı yürüme ve kaçma durumunu, korktukları şeyi hissettiklerinde yaban eşekleri veya yaban sığırları gibi vahşi hayvanlara benzeterek nitelemek [Arap edebiyatında] pek çoktur. Nitekim Lebîd, binek devesinin hızlı yürüyüşünü avcının yetiştiği vahşi bir hayvana benzeterek şöyle demiştir:
فَتَوَجَّسَتْ رِزَّ الْأَنِيسِ فَرَاعَهَا ... عَنْ ظَهْرِ غَيْبٍ وَالْأَنِيسُ سَقَامُهَا
İnsanın fısıltısını hissetti de görünmeyen bir tehlike onu ürküttü / Oysa insan onun için bir dert ve helaktir.
وَقَدْ كَثُرَ ذَلِكَ فِي شِعْرِ الْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَالْإِسْلَامِ كَمَا فِي مُعَلَّقَةِ طَرَفَةَ، وَمُعَلَّقَةِ لَبِيدٍ، وَمُعَلَّقَةِ الْحَارِثِ، وَفِي أراجيز الحجّاج ورؤية ابْنِهِ وَفِي شِعْرِ ذِي الرُّمَّةِ.
Bu [benzetme], Tarafe'nin muallakasında, Lebîd'in muallakasında, Hâris'in muallakasında, Haccâc ile oğlu Ru'be'nin recezlerinde ve Zü'r-Rımme'nin şiirinde olduğu gibi Cahiliye ve İslam dönemi Arap şiirinde çokça yer almıştır.
وَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِي مُسْتَنْفِرَةٌ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْوَصْفِ مِثْلُ: اسْتَكْمَلَ وَاسْتَجَابَ وَاسْتَعْجَبَ وَاسْتَسْخَرَ وَاسْتَخْرَجَ وَاسْتَنْبَطَ، أَيْ نَافِرَةٌ نِفَارًا قَوِيًّا فَهِيَ تَعْدُو بِأَقْصَى سُرْعَةِ الْعَدْوِ.
{ مُسْتَنْفِرَةٌ } kelimesindeki sîn (س) ve tâ (ت) harfleri; istakmele (اسْتَكْمَلَ), istecebe (اسْتَجَابَ), iste'cebe (اسْتَعْجَبَ), isteshara (اسْتَسْخَرَ), istahrace (اسْتَخْرَجَ) ve istanbata (اسْتَنْبَطَ) kelimelerinde olduğu gibi vasıfta mübalağa içindir; yani son derece şiddetli ürkmüş olup alabildiğine büyük bir hızla koşmaktadır.
وَقَرَأَ نَافِعُ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ مُسْتَنْفِرَةٌ بِفَتْحِ الْفَاءِ، أَيِ اسْتَنْفَرَهَا مُسْتَنْفِرٌ، أَيْ أَنْفَرَهَا، فَهُوَ مِنِ اسْتَنْفَرَهُ الْمُتَعَدِّي بِمَعْنَى أَنْفَرَهُ. وَبِنَاءُ الْفِعْلِ لِلنَّائِبِ يُفِيدُ الْإِجْمَالَ ثُمَّ التَّفْصِيلَ بِقَوْلِهِ: فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ.
Nâfi', İbn Âmir ve Ebû Ca'fer, fâ (ف) harfinin fethasıyla { مُسْتَنْفَرَةٌ } şeklinde okumuşlardır; yani bir ürkütücünün ürküttüğü anlamına gelir. Bu, ürkütmek manasındaki geçişli olan istanferahu (اسْتَنْفَرَهُ) fiilindendir. Fiilin meçhul (edilgen) kalıpta kurulması önce genel (icmâlî) bir bilgi verir, sonra { فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ } buyruğuyla bunu detaylandırır.
وَقَرَأَهَا الْجُمْهُورُ بِكَسْرِ الْفَاءِ، أَيِ اسْتَنْفَرَتْ هِيَ مِثْلَ: اسْتَجَابَ، فَيَكُونُ جُمْلَةُ فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ بَيَانًا لِسَبَبِ نُفُورِهَا.
Cumhur ise fâ harfinin kesresiyle [müstenfireh / مُسْتَنْفِرَةٌ] okumuştur; yani istecebe (اسْتَجَابَ) gibi bizzat kendisi ürkmüştür. Bu takdirde { فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ } cümlesi onun ürkme sebebinin açıklaması olur.
وَفِي «تَفْسِيرِ الْفَخْرِ» عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سَلَامٍ: سَأَلْتُ أَبَا سَوَّارٍ الْغَنَوِيَّ وَكَانَ أَعْرَابِيًّا فَصِيحًا فَقُلْتُ: كَأَنَّهُمْ حُمُرُ مَاذَا فَقَالَ: مُسْتَنْفَرَةٌ: بِفَتْحِ الْفَاءِ فَقُلْتُ لَهُ:
Fahreddin er-Râzî'nin tefsirinde Ebû Ali el-Fârisî'den şöyle nakledilir: Muhammed b. Sellâm dedi ki: Fasih bir bedevi olan Ebû Sevvâr el-Ganevî'ye sorup: “Sanki onlar ne eşekleridir?” dedim. O: fâ'nın fethasıyla “Müstenferatün (مُسْتَنْفَرَةٌ)” dedi. Bunun üzerine ona:
إِنَّمَا هُوَ فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ. فَقَالَ: أَفَرَّتْ؟ قُلْتُ: نَعَمْ، قَالَ: فَمُسْتَنْفِرَةٌ إِذَنْ فَكَسَرَ الْفَاءَ.
“Ayet ancak { فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ } (aslandan kaçan) şeklindedir” dedim. O: “Kaçmış mı?” dedi. Ben: “Evet” dedim. O da: “O halde müstenfiratün (فَمُسْتَنْفِرَةٌ إِذَنْ)” diyerek fâ harfini kesreli okudu.
وقَسْوَرَةٍ قِيلَ هُوَ اسْمُ جَمْعِ قَسْوَرَ وَهُوَ الرَّامِي، أَوْ هُوَ جَمْعٌ عَلَى خِلَافِ الْقِيَاسِ إِذْ لَيْسَ قِيَاسُ فَعْلَلَ أَنْ يُجْمَعَ عَلَى فَعْلَلَةٍ. وَهَذَا تَأْوِيلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةَ وَمُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِمَا فَيَكُونُ التَّشْبِيهُ جَارِيًا عَلَى مُرَاعَاةِ الْحَالَةِ الْمَشْهُورَةِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ.
Kasvere (قَسْوَرَةٍ) kelimesinin, ok atan (avcı) manasındaki kasver (قَسْوَر) kelimesinin ism-i cem'i olduğu söylenmiştir; yahut kıyasa aykırı bir cemidir, zira fe'lel (فَعْلَل) vezninin çoğulunun fe'lele (فَعْلَلَة) gelmesi kurala uygun değildir. İbn Abbas, İkrime, Mücâhid ve başkalarından gelen müfessirler cumhurunun yorumu böyledir. Buna göre teşbih, Arapların kelamında meşhur olan duruma riayet edilerek yapılmıştır.
وَقِيلَ: الْقَسْوَرَةُ مُفْرَدٌ، وَهُوَ الْأَسَدُ، وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ أَسْلَمِ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّهُ الْأَسَدُ بِالْحَبَشِيَّةِ، فَيَكُونُ اخْتِلَافُ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ اخْتِلَافًا لَفْظِيًّا، وَعَنْهُ: أَنَّهُ أَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ قَسْوَرُ اسْمَ الْأَسَدِ، فَلَعَلَّهُ أَرَادَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي أَصْلِ الْعَرَبِيَّةِ. وَقَدْ عَدَّهُ ابْنُ السُّبْكِيِّ فِي الْأَلْفَاظِ الْوَارِدَةِ فِي الْقُرْآنِ بِغَيْرِ لُغَةِ الْعَرَبِ فِي أَبْيَاتٍ ذَكَرَ فِيهَا ذَلِكَ، قَالَ ابْنُ سِيدَهْ: الْقَسْوَرُ الْأَسَدُ وَالْقَسْوَرَةُ كَذَلِكَ، أَنَّثُوهُ كَمَا قَالُوا: أُسَامَةُ، وَعَلَى هَذَا فَهُوَ تَشْبِيهٌ مُبْتَكَرٌ لِحَالَةِ إِعْرَاض مخلوط برغب مِمَّا تَضَمَّنَتْهُ قَوَارِعُ الْقُرْآنِ فَاجْتَمَعَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ تَمْثِيلَانِ.
Denildi ki: Kasvere (الْقَسْوَرَةُ) tekildir ve o da aslandır. Bu görüş Ebû Hureyre ve Zeyd b. Eslem'den rivayet edilmiştir. İbn Abbas ise: “O, Habeşçede aslandır” demiştir. Bu durumda İbn Abbas'tan gelen rivayetlerin farklılığı lafzî bir ihtilaftır. Ondan gelen bir diğer rivayette ise kasverin aslan ismi olduğunu inkâr ettiği belirtilir ki belki de bunun asıl Arapçada bulunmadığını kastetmiştir. İbnü's-Sübkî de bunu Kur'an'da Arapçadan başka dilde varid olan lafızlar arasında saymış ve bunu zikrettiği beyitlerde belirtmiştir. İbn Sîde şöyle demiştir: Kasver (الْقَسْوَرُ) aslandır, kasvere (الْقَسْوَرَةُ) de öyledir; Üsâme (أُسَامَةُ) dedikleri gibi bunu da müennes yapmışlardır. Buna göre bu, Kur'an'ın çarpan tehditlerinin içerdiği şeylerden dolayı korkuyla karışık bir yüz çevirme durumuna dair özgün bir teşbihtir; böylece bu cümlede iki temsilî benzetme bir araya gelmiştir.
وَإِيثَارُ لَفْظِ قَسْوَرَةٍ هُنَا لِصَلَاحِيَتِهِ لِلتَّشْبِيهَيْنِ مَعَ الرِّعَايَةِ على الفاصلة.
Burada kasvere (قَسْوَرَةٍ) lafzının tercih edilmesi, fasılaya riayetle birlikte her iki teşbihe de elverişli olmasından ötürüdür.
[سُورَة المدثر (٧٤) : آيَة ٥٢]
[Müddessir Suresi (74), Ayet: 52]
بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً (٥٢)
{ بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً (٥٢) } “Aksine onlardan her biri, kendisine açılmış sahifeler verilmesini ister.”
إِضْرَابٌ انْتِقَالِيٌّ لِذِكْرِ حَالَةٍ أُخْرَى مِنْ أَحْوَالِ عِنَادِهِمْ إِذْ قَالَ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ وَغَيْرُهُمَا مِنْ كُفَّارِ قُرَيْشٍ لِلنَّبِيءِ ﷺ: لَا نُؤْمِنُ لَكَ حَتَّى يَأْتِيَ إِلَى كُلِّ رَجُلٍ مِنَّا كِتَابٌ فِيهِ مِنَ اللَّهِ إِلَى فُلَانِ بْنِ فُلَانٍ، وَهَذَا مِنْ أَفَانِينِ تَكْذِيبِهِمْ بِالْقُرْآنِ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنَ اللَّهِ.
[Bu ayet], onların inatlaşma hallerinden bir diğerini zikretmek için yapılmış bir intikal ibrabıdır (geçişli vazgeçmedir). Zira Ebû Cehil, Abdullah b. Ebî Ümeyye ve diğer Kureyş kâfirleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Her birimize Allah'tan falan oğlu falana diye yazılmış bir mektup gelmedikçe sana inanmayız” demişlerdi. Bu da onların Kur'an'ın Allah katından indirildiğini yalanlama çeşitlerinden biridir.
وَجُمِعَ (صُحُفٌ) إِمَّا لِأَنَّهُمْ سَأَلُوا أَنْ يَكُونَ كُلُّ أَمْرٍ أَوْ نَهْيٍ تَأْتِي الْوَاحِدَ مِنْهُمْ فِي شَأْنِهِ صَحِيفَةٌ، وَإِمَّا لِأَنَّهُمْ لَمَّا سَأَلُوا أَنْ تَأْتِيَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ صَحِيفَةٌ بِاسْمِهِ وَكَانُوا جَمَاعَةً مُتَّفِقِينَ جُمِعَ لِذَلِكَ فَكَأَنَّ الصُّحُفَ جَمِيعَهَا جَاءَتْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ.
Suhuf (صُحُفٌ) kelimesinin çoğul getirilmesi; ya her bir emir veya nehiy konusunda kendilerinden birine özel bir sayfa gelmesini istemelerindendir, yahut da her birine kendi adına bir sayfa gelmesini istedikleri ve kendileri de görüş birliği içinde bir topluluk oldukları için böyle çoğul yapılmıştır; sanki bütün sayfalar onların her bir ferdine gelmiş gibi olur.
وَالْمُنَشَّرَةُ: الْمَفْتُوحَةُ الْمَقْرُوءَةُ، أَيْ لَا نَكْتَفِي بِصَحِيفَةٍ مَطْوِيَّةٍ لَا نَعْلَمُ مَا كُتِبَ فِيهَا ومُنَشَّرَةً مُبَالَغَةٌ فِي مَنْشُورَةٍ. وَالْمُبَالَغَةُ وَارِدَةٌ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ فِعْلُ (نَشَرَ) الْمُجَرَّدُ مِنْ كَوْنِ الْكِتَابِ مَفْتُوحًا وَاضِحًا مِنَ الصُّحُفِ الْمُتَعَارِفَةِ. وَفِي حَدِيثِ الرَّجْمِ فنشروا التَّوْرَاة.
Müneşşere (الْمُنَشَّرَةُ); açılmış, okunmuş olandır; yani içinde ne yazıldığını bilmediğimiz dürüle duran bir sayfayla yetinmeyiz. Müneşşere (مُنَشَّرَةً), menşûre (مَنْشُورَة) kelimesinin mübalağalı şeklidir. Mübalağa, yalın neşera (نَشَرَ) fiilinin gerektirdiği, kitabın bilinen sahifeler türünden açık ve net olması manası üzerine bina edilmiştir. Recim hadisinde de “Tevrat'ı açtılar (fenşerû)” ifadesi geçmektedir.
[سُورَة المدثر (٧٤) : آيَة ٥٣]
[Müddessir Suresi (74), Ayet: 53]
كَلاَّ بَلْ لَا يَخافُونَ الْآخِرَةَ (٥٣)
{ كَلاَّ بَلْ لَا يَخافُونَ الْآخِرَةَ (٥٣) } “Hayır! Doğrusu onlar ahiretten korkmuyorlar.”
كَلَّا إِبْطَالٌ لِظَاهِرِ كَلَامِهِمْ وَمُرَادِهِمْ مِنْهُ وَرَدْعٌ عَنْ ذَلِكَ، أَيْ لَا يَكُونُ لَهُمْ ذَلِكَ.
{ كَلَّا } sözü, onların sözlerinin zahirini ve bundan amaçladıkları şeyi iptal etmekte ve bundan menedip caydırmaktadır; yani bu onlar için asla olmayacaktır.
ثُمَّ أَضْرَبَ عَلَى كَلَامِهِمْ بِإِبْطَالٍ آخَرَ بِحَرْفِ الْإِضْرَابِ فَقَالَ: بَلْ لَا يَخافُونَ الْآخِرَةَ أَيْ لَيْسَ مَا قَالُوهُ إِلَّا تَنَصُّلًا فَلَوْ أُنْزِلَ عَلَيْهِمْ كِتَابٌ مَا آمَنُوا وهم لَا يَخَافُونَ الْآخِرَةَ، أَيْ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا فَكُنِّيَ عَنْ عَدَمِ الْإِيمَانِ بِالْآخِرَةِ بِعَدَمِ الْخَوْفِ مِنْهَا، لِأَنَّهُمْ لَوْ آمَنُوا بِهَا لَخَافُوهَا إِذِ الشَّأْنُ أَنْ يخَاف عَذَابهَا إِذْ كَانَتْ إِحَالَتُهُمُ الْحَيَاةَ الْآخِرَةَ أَصْلًا لِتَكْذِيبِهِمْ بِالْقُرْآنِ.
Sonra ıdrâb harfiyle sözlerini bir başka iptalle reddederek: { بَلْ لَا يَخافُونَ الْآخِرَةَ } buyurmuştur; yani söyledikleri şey bir bahaneden ibarettir, üzerlerine bir kitap indirilseydi bile yine inanmazlardı, onlar ahiretten korkmamaktadırlar; yani ona iman etmemektedirler. Ahirete iman etmeyişleri, ondan korkmayışları ile kinaye edilmiştir; çünkü ona inansalardı ondan korkarlardı, zira onun azabından korkulması tabiidir; nitekim onların ahiret hayatını imkânsız görmeleri Kur'an'ı yalanlamalarının asıl temelidir.
[سُورَة المدثر (٧٤) : الْآيَات ٥٤ إِلَى ٥٦]
[Müddessir Suresi (74), Ayetler: 54-56]
كَلاَّ إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ (٥٤) فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ (٥٥) وَما يَذْكُرُونَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ هُوَ أَهْلُ التَّقْوى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ (٥٦)
{ كَلاَّ إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ (٥٤) فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ (٥٥) وَما يَذْكُرُونَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ هُوَ أَهْلُ التَّقْوى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ (٥٦) } “Hayır! Şüphesiz o bir öğüttür. Dileyen ondan öğüt alır. Bununla beraber, Allah dilemedikçe onlar öğüt alamazlar. Sakınılmaya lâyık olan da O'dur, bağışlamaya ehil olan da O'dur.”
(كَلَّا) رَدْعٌ ثَانٍ مُؤَكِّدٌ لِلرَّدْعِ الَّذِي قَبْلَهُ، أَيْ لَا يُؤْتَوْنَ صُحُفًا مَنْشُورَةً وَلَا يُوزَعُونَ إِلَّا بِالْقُرْآنِ.
(كَلَّا) lafzı, önceki menedişi pekiştiren ikinci bir caydırmadır (red'dir); yani kendilerine açılmış sahifeler verilmeyecektir ve onlar ancak Kur'an ile uyarılıp vazgeçirileceklerdir.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ تَعْلِيلٌ لِلرَّدْعِ عَنْ سُؤَالِهِمْ أَنْ تَنْزِلَ عَلَيْهِمْ صُحُفٌ مُنَشَّرَةٌ، بِأَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ تَذْكِرَةٌ عَظِيمَةٌ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [العنكبوت: ٥٠، ٥١] . فَضَمِيرُ إِنَّهُ لِلْقُرْآنِ، وَهُوَ مَعْلُومٌ مِنَ الْمَقَامِ، وَنَظَائِرُ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ. وَتَنْكِيرُ تَذْكِرَةٌ لِلتَّعْظِيمِ.
{ إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ } cümlesi, bu Kur'an'ın yüce bir öğüt olması sebebiyle üzerlerine açılmış sayfalar indirilmesi yönündeki taleplerinden menedilmenin gerekçesidir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “'Ona Rabbinden mucizeler indirilmeli değil miydi?' dediler. De ki: 'Mucizeler ancak Allah'ın katındadır ve ben sadece apaçık bir uyarıcıyım.' Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmemiz onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için bir rahmet ve bir öğüt vardır.” [Ankebût: 50, 51]. { إِنَّهُ } içindeki zamir Kur'an'a aittir ve bu durum bağlamdan bilinmektedir; Kur'an'da bunun benzerleri pek çoktur. { تَذْكِرَةٌ } kelimesinin nekra (belirsiz) gelişi ise tazim (yüceltme) içindir.
وَقَوْلُهُ: فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ تَفْرِيعٌ عَلَى أَنَّهُ تَذْكِرَةٌ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا فِي سُورَةِ الْمُزَّمِّلِ [١٩] .
{ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ } buyruğu, onun bir öğüt oluşuna bağlı bir tafri'dir. Müzemmil Suresi'ndeki [19] { إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Şüphesiz bu bir öğüttür. Artık dileyen Rabbine giden bir yol tutar.” ayeti de bunun bir benzeridir.
وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِالتَّرْغِيبِ فِي التَّذَكُّرِ، أَيِ التَّذَكُّرُ طَوْعُ مَشِيئَتِكُمْ فَإِنْ شِئْتُمْ فَتَذَكَّرُوا.
Bu, öğüt almaya üstü kapalı bir teşviktir (terğîb); yani öğüt almak sizin dilemenize bağlıdır, dilerseniz öğüt alırsınız.
وَالضَّمِيرُ الظَّاهِرُ فِي ذَكَرَهُ يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ إِنَّهُ وَهُوَ الْقُرْآنُ فَيَكُونُ عَلَى الْحَذْفِ وَالْإِيصَالِ وَأَصْلُهُ: ذَكَرَ بِهِ.
{ ذَكَرَهُ } fiilindeki açık zamirin, { إِنَّهُ } lafzındaki zamirin döndüğü yere, yani Kur'an'a dönmesi caizdir; bu durumda hazif ve iysal (harf-i cerin düşmesi ve fiilin doğrudan mef'ûle bağlanması) yoluyla olur ve aslı "ذَكَرَ بِهِ" (onunla öğüt aldı) şeklindedir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَإِنْ لَمْ يَتَقَدَّمْ لِاسْمِهِ ذِكْرٌ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ لِأَنَّهُ مُسْتَحْضَرٌ مِنَ الْمَقَامِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ: إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا [المزمل: ١٩] .
Bu ayetlerde ismi daha önce geçmemiş olsa bile, { إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } [Müzzemmil: 19] ayetinde olduğu gibi bağlamdan zihinde hazır bulunduğu için Allah Teâlâ'ya dönmesi de caizdir.
وَضَمِيرُ شاءَ رَاجِعٌ إِلَى (مَنْ) ، أَيْ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَتَذَكَّرَ ذَكَرَ بِالْقُرْآنِ وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ آنِفًا لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ [المدثر: ٣٧] وَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْمُزَّمِّلِ [١٩]
{ شاءَ } fiilinin zamiri { مَنْ } lafzına dönmektedir; yani kim öğüt almayı dilerse Kur'an ile öğüt alır. Bu, az önce geçen { لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ } [Müddessir: 37] buyruğu ile Müzzemmil Suresi'ndeki [19]
فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا.
{ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Artık dileyen Rabbine giden bir yol tutar.” buyruğu gibidir.
وَهُوَ إِنْذَارٌ لِلنَّاسِ بِأَنَّ التَّذَكُّرَ بِالْقُرْآنِ يحصل إِذا شاؤوا التَّذَكُّرَ بِهِ. وَالْمَشِيئَةُ تَسْتَدْعِي التَّأَمُّلَ فِيمَا يُخَلِّصُهُمْ مِنَ الْمُؤَاخَذَةِ عَلَى التَّقْصِيرِ وَهُمْ لَا عُذْرَ لَهُمْ فِي إِهْمَالِ ذَلِكَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْمُزَّمِّلِ.
Bu, Kur'an ile öğüt almanın ancak onlar onunla öğüt almayı dilediklerinde gerçekleşeceği hususunda insanlara bir uyarıdır. Dileme ise, onları kusurlarından dolayı hesaba çekilmekten kurtaracak şeyler üzerinde derinlemesine düşünmeyi gerektirir; bunu ihmal etme konusunda hiçbir mazeretleri yoktur. Bu husus Müzzemmil Suresi'nde daha önce geçmişti.
وَجُمْلَة وَما يَذْكُرُونَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ مُعْتَرِضَةٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ لِإِفَادَةٍ تَعَلُّمِهُمْ بِهَذِهِ الْحَقِيقَةِ، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ.
{ وَما يَذْكُرُونَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } cümlesi, bu hakikati öğrenmelerini sağlamak amacıyla sözün sonunda yer alan bir ara cümledir (i'tirâziyye); baştaki vâv da i'tirâz içindir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ تَذَكُّرَ مَنْ شَاءُوا أَنْ يَتَذَكَّرُوا لَا يَقَعُ إِلَّا مَشْرُوطًا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ أَنْ
Manası şudur: Öğüt almayı dileyenlerin öğüt alması, ancak Allah'ın onların öğüt almalarını dilemesi şartına bağlı olarak gerçekleşir.
يَتَذَكَّرُوا، وَقَدْ تَكَرَّرَ هَذَا فِي الْقُرْآنِ تَكَرُّرًا يُنَبِّهُ عَلَى أَنَّهُ حَقِيقَةٌ وَاقِعَةٌ كَقَوْلِه: وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [التكوير: ٢٩] وَقَالَ هُنَا كَلَّا إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ فَعَلِمْنَا أَنَّ لِلنَّاسِ مَشِيئَةً هِيَ مَنَاطُ التَّكَالِيفِ الشَّرْعِيَّةِ وَالْجَزَاءِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَهِيَ الْمُعَبَّرُ عَنْهَا عِنْدَ أَهْلِ التَّحْقِيقِ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ بِالْكَسْبِ كَمَا حَقَّقَهُ الْأَشْعَرِيُّ، وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ بِالْقُدْرَةِ الْحَادِثَةِ، وَهُمَا عِبَارَتَانِ مُتَقَارِبَتَانِ، وَأَنَّ لِلَّهِ تَعَالَى الْمَشِيئَةَ الْعُظْمَى الَّتِي لَا يُمَانِعُهَا مَانِعٌ وَلَا يَقْسِرُهَا قَاسِرٌ، فَإِذَا لَمْ يَتَوَجَّهْ تَعَلُّقُهَا إِلَى إِرَادَةِ أَحَدِ عِبَادِهِ لَمْ يَحْصُلْ لَهُ مُرَادٌ.
Bu husus Kur'an'da, vuku bulan bir hakikat olduğuna dikkat çekecek şekilde tekrarlanmıştır; nitekim { وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz” [Tekvîr: 29] buyurmuş, burada da { كَلَّا إِنَّهُ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ } “Hayır! Şüphesiz o bir öğüttür. Dileyen ondan öğüt alır” buyurmuştur. Böylece anladık ki insanlara ait bir irade (meşiet) vardır; şer'î yükümlülüklerin, dünya ve ahiretteki karşılığın dayanağı da budur. Bu irade, Eş'arî'nin tahkik ettiği üzere muhakkik kelamcılar nezdinde "kesb", Mutezile nezdinde ise "hadis kudret" olarak ifade edilir ki bu iki ifade birbirine yakındır. Allah Teâlâ'nın ise hiçbir engelleyicinin engelleyemeyeceği, hiçbir zorlayıcının boyun eğdiremeyeceği mutlak ve yüce bir iradesi (meşieti) vardır. Dolayısıyla O'nun iradesi kullarından birinin isteğine yönelip taalluk etmedikçe, o kul için dilediği şey gerçekleşmez.
وَهَذِهِ الْمَشِيئَةُ هِيَ الْمُعَبَّرُ عَنْهَا بِالتَّوْفِيقِ إِذَا تَعَلَّقَتْ بِإِقْدَارِ الْعَبْدِ عَلَى الدَّاعِيَةِ إِلَى الطَّاعَةِ وَامْتِثَالِ الْوَصَايَا الرَّبَّانِيَّةِ، وَبِالْخِذْلَانِ إِذَا تَعَلَّقَتْ بِتَرْكِهِ فِي ضَلَالِهِ الَّذِي أَوْبَقَتْهُ فِيهِ آرَاؤُهُ الضَّالَّةُ وَشَهَوَاتُهُ الْخَبِيثَةُ الْمُوبِقَةُ لَهُ فِي الْإِعْرَاضِ عَنْ شَرَائِعِ اللَّهِ وَدَعْوَةِ رُسُلِهِ، وَإِذَا تَعَلَّقَتْ بِانْتِشَالِ الْعَبْدِ مِنْ أَوْحَالِ الضَّلَالِ وَبِإِنَارَةِ سَبِيلِ الْخَيْرِ لِبَصِيرَتِهِ سُمِّيتْ لُطْفًا مِثْلَ تَعَلُّقِهَا بِإِيمَانِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَصَلَاحِهِ بَعْدَ أَنْ كَانَ فِي عِنَادٍ، وَهَذَا تَأْوِيلُ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Bu ilahi irade; kulun itaate yönelmesini ve rabbani emirleri yerine getirmesini mümkün kılmaya taalluk ettiğinde "tevfik" olarak, saptırıcı fikirlerinin ve Allah'ın şeriatlarından ve peygamberlerinin davetinden yüz çevirmesine sebep olan helak edici çirkin arzularının kendisini içine düşürdüğü sapıklıkta bırakılmasına taalluk ettiğinde "hızlan" (yardımsız bırakma) olarak ifade edilir. Kulu sapıklık bataklıklarından çekip çıkarmaya ve basiretine hayır yolunu aydınlatmaya taalluk ettiğinde ise –tıpkı Ömer b. Hattâb'ın inat ve düşmanlık içindeyken iman edip hidayete ermesine taalluk etmesi gibi– "lütuf" olarak adlandırılır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili de budur:
فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ [الْأَنْعَام: ١٢٥] .
{ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ } “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslam'a açar; kimi de saptırmak isterse, sanki göğe tırmanıyormuş gibi göğsünü daraltır, sıkar.” [En'âm: 125].
هَذَا حَاصِلُ مَا يَتَمَخَّضُ مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ أَدِلَّةِ الشَّرِيعَةِ الْمُقْتَضِيَةِ أَنَّ الْأَمْرَ لِلَّهِ، وَالْأَدِلَّةِ الَّتِي اقْتَضَتِ الْمُؤَاخَذَةَ عَلَى الضَّلَالِ، وَتَأْوِيلُهَا الْأَكْبَرُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ [النِّسَاء: ٧٨، ٧٩] وَلِلَّهِ فِي خَلْقِهِ سِرٌّ جَعَلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ كُنْهِهِ حِجَابًا، وَرَمَزَ إِلَيْهِ بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ ثَوَابًا وَعِقَابًا.
İşin bütünüyle Allah'a ait olduğunu gerektiren şeriat delilleri ile sapıklıktan dolayı hesaba çekilmeyi gerektiren delillerin arasını cem etmekten hâsıl olan netice budur. Bunun en büyük tevili Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Onlara bir iyilik dokunsa, 'Bu Allah'tandır' derler. Başlarına bir kötülük gelse, 'Bu senin yüzündendir' derler. De ki: 'Hepsi Allah'tandır.' Ne oluyor bu topluluğa ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar! Sana gelen her iyilik Allah'tandır; başına gelen her kötülük ise kendi nefsindendir.” [Nisâ: 78, 79]. Allah'ın yarattıklarında bir sırrı vardır ki kullarla o sırrın mahiyeti arasına bir perde koymuş ve buna sevap ve ceza olarak vaad ve vaîd ile işaret etmiştir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَيَعْقُوبُ وَمَا تَذْكُرُونَ بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ عَلَى الِالْتِفَاتِ، وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِتَحْتِيَّةٍ عَلَى الْغَيْبَةِ، فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَغْلِبُ عَلَيْهِمُ الِاسْتِمْرَارُ عَلَى عَدَمِ الذِّكْرَى بِهَذِهِ التَّذْكِرَةِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ التَّوْفِيقَ لَهُمْ وَيَلْطُفَ بِهِمْ فَيَخْلُقَ انْقِلَابًا فِي سَجِيَّةِ مَنْ يَشَاءُ تَوْفِيقَهُ وَاللُّطْفَ بِهِ. وَقَدْ شَاءَ اللَّهُ ذَلِكَ فِيمَنْ آمَنُوا قَبْلَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَنْ آمَنُوا بَعْدَ نُزُولِهَا.
Nâfi' ve Ya'kūb iltifat yoluyla üstten iki noktalı te ile { وَمَا تَذْكُرُونَ } şeklinde okumuşlardır; cumhur ise gaib kipiyle alttan iki noktalı ye ile { وَمَا يَذْكُرُونَ } şeklinde okumuştur. Buna göre mana şudur: Allah onlara muvaffakiyet dilemedikçe ve onlara lütufta bulunup muvaffakiyet ve lütuf dilediği kimsenin tabiatında bir dönüşüm yaratmadıkça, bu öğütten ders almayışları onlar üzerinde baskın gelecektir. Nitekim Allah, bu ayet inmeden önce iman edenler ve indikten sonra iman edenler hakkında bunu dilemiştir.
هُوَ أَهْلُ التَّقْوى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ.
{ هُوَ أَهْلُ التَّقْوى وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ } “Sakınılmaya lâyık olan da O'dur, bağışlamaya ehil olan da O'dur.”
جُمْلَةٌ وَاقِعَةٌ مَوْقِعِ التَّعْلِيلِ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ تَقْوِيَةً لِلتَّعْرِيضِ بِالتَّرْغِيبِ فِي التَّذَكُّرِ وَالتَّذَكُّرُ يُفْضِي إِلَى التَّقْوَى.
[Bu] cümle, öğüt almaya üstü kapalı teşviki güçlendirmek amacıyla { فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ } cümlesinin içeriğine gerekçe konumunda yer almıştır; zira öğüt almak takvaya ulaştırır.
فَالْمَعْنَى: فَعَلَيْكُمْ بِالتَّذَكُّرِ وَاتَّقُوا اللَّهَ تَعَالَى لِأَنَّ اللَّهَ هُوَ أهل للتقوى.
Buna göre mana şöyledir: O halde öğüt alın ve Allah Teâlâ'dan sakının, çünkü Allah sakınılmaya layık olandır.
وَتَعْرِيفُ جُزْأَيِ الْجُمْلَةِ فِي قَوْلِهِ: هُوَ أَهْلُ التَّقْوى يُفِيدُ قَصْرَ مُسْتَحِقِّ اتِّقَاءِ الْعِبَادِ إِيَّاهُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى وَأَنَّ غَيْرَهُ لَا يَسْتَحِقُّ أَنْ يُتَّقَى. وَيُتَجَنَّبَ غَضَبُهُ كَمَا قَالَ: وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ [الْأَحْزَاب: ٣٧] .
{ هُوَ أَهْلُ التَّقْوى } buyruğundaki cümlenin her iki ögesinin de marife (belirli) olması; kulların kendisinden sakınmasına layık ve müstahak olan zatın yalnızca Allah Teâlâ olduğuna, O'ndan başkasının sakınılmaya ve gazabından kaçınılmaya layık olmadığına dair hasr (tahsis) ifade eder; nitekim O: { وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } “Kendisinden korkmana Allah daha layıktır” [Ahzâb: 37] buyurmuştur.
فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ الْقَصْرُ قَصْرًا إِضَافِيًّا لِلرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ غَضَبَ الْأَصْنَامِ وَيَطْلُبُونَ رِضَاهَا أَوْ يَكُونَ قَصْرًا ادِّعَائِيًّا لِتَخْصِيصِهِ تَعَالَى بِالتَّقْوَى الْكَامِلَةِ الْحَقَّ وَإِلَّا فَإِنَّ بَعْضَ التَّقْوَى مَأْمُورٌ بِهَا كَتَقْوَى حُقُوقِ ذَوِي الْأَرْحَامِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحامَ [النِّسَاء: ١] وَقَدْ يُقَالُ: إِنَّ مَا وَرَدَ الْأَمْرُ بِهِ مِنَ التَّقْوَى فِي الشَّرِيعَةِ رَاجِعٌ إِلَى تَقْوَى اللَّهِ، وَهَذَا مِنْ مُتَمِّمَاتِ الْقَصْرِ الِادِّعَائِيِّ.
Bu hasr ya putların gazabından korkan ve onların rızasını arayan müşriklere bir reddiye olarak izâfî bir hasrdır, ya da kâmil ve hakiki takvayı Allah Teâlâ'ya tahsis etmek için iddiâî bir hasrdır; aksi takdirde Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحامَ } “Adını anarak birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah'tan ve akrabalık haklarına riayetsizlikten sakının” [Nisâ: 1] ayetinde olduğu gibi akrabalık haklarından sakınmak gibi bazı takva türleri de emredilmiştir. Şeriatta emredilen takvanın bütünüyle Allah'ın takvasına rücu ettiği de söylenebilir ki bu da iddiâî hasrın tamamlayıcı unsurlarındandır.
وَأَهْلُ الشَّيْءِ: مُسْتَحِقُّهُ.
Bir şeyin ehli (أَهْل), ona layık ve müstahak olan kimsedir.
وَأَصْلُهُ: أَنَّهُ مُلَازِمُ الشَّيْءِ وَخَاصَّتُهُ وَقَرَابَتُهُ وَزَوْجُهُ وَمِنْهُ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ [هود: ٨١] .
Kelimenin asıl anlamı ise; bir şeyin ayrılmazı, ona özel olan kimse, onun akrabası ve eşidir. { فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ } “Ailenle birlikte yola çık” [Hûd: 81] ayetindeki kullanım da bundandır.
وَمَعْنَى أَهْلُ الْمَغْفِرَةِ: أَنَّ الْمَغْفِرَةَ مِنْ خَصَائِصِهِ وَأَنَّهُ حَقِيقٌ بِأَنْ يَغْفِرَ لِفَرْطِ رَحْمَتِهِ وَسَعَةِ كَرَمِهِ وَإِحْسَانِهِ وَمِنْهُ بَيْتُ «الْكَشَّافِ» فِي سُورَة الْمُؤمنِينَ:
{ أَهْلُ الْمَغْفِرَةِ } ifadesinin anlamı ise; mağfiretin O'nun has özelliklerinden olduğu ve sonsuz merhameti, engin keremi ve ihsanı sebebiyle O'nun bağışlamaya layık olduğudur. el-Keşşâf'ın Mü'minûn Suresi'nde geçen şu beyti de bu kabildendir:
أَلَا يَا ارْحَمُونِي يَا إِلَهَ مُحَمَّدٍ ... فَإِنْ لَمْ أَكُنْ أَهْلًا فَأَنْتَ لَهُ أَهْلُ
Ey Muhammed'in ilahı, bana merhamet eyle! ... Ben [buna] ehil değilsem de, şüphesiz Sen buna ehilsin.
وَهَذَا تَعْرِيضٌ بِالتَّحْرِيضِ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يُقْلِعُوا عَنْ كُفْرِهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ لَهُمْ مَا أَسْلَفُوهُ قَالَ تَعَالَى: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ [الْأَنْفَال: ٣٨] ، وَبِالتَّحْرِيضِ لِلْعُصَاةِ أَنْ يُقْلِعُوا عَنِ الذُّنُوبِ قَالَ تَعَالَى قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ [الزمر: ٥٣] .
Bu, müşriklere geçmişte yaptıklarını Allah'ın bağışlayacağını belirterek küfürlerinden vazgeçmeleri için yapılan üstü kapalı bir teşviktir; nitekim Allah Teâlâ: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } “İnkar edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse, geçmişteki günahları bağışlanır” [Enfâl: 38] buyurmuştur. Aynı şekilde günahkarlara da günahları bırakmaları yönünde bir teşviktir; nitekim Allah Teâlâ: { قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “De ki: Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [Zümer: 53] buyurmuştur.
رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ سُهَيْلٍ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: «أَنَا أَهْلٌ أَنْ أُتْقَى فَمَنِ اتَّقَانِي فَلَمْ يَجْعَلْ مَعِي
Tirmizî, Süheyl'den, o Sâbit'ten, o da Enes b. Mâlik'ten rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayet hakkında şöyle buyurdu: Allah Teâlâ buyurdu ki: 'Ben sakınılmaya ehilim; artık kim Benden sakınır da Benimle beraber
إِلَهًا فَأَنَا أَهْلٌ أَنْ أَغْفِرَ لَهُ»
bir ilah edinmezse, Ben de onu bağışlamaya ehilim.'»
قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَسَنٌ غَرِيبٌ، وَسُهَيْلٌ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ، وَقَدِ انْفَرَدَ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ ثَابِتٍ.
Tirmizî: "Hasen garibdir; Süheyl pek kuvvetli bir ravi değildir ve Sâbit'ten bu hadisi rivayet etmede tek kalmıştır" demiştir.
وَأُعِيدَتْ كَلِمَةُ أَهْلُ فِي الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ دُونَ أَنْ يُقَالَ: وَالْمَغْفِرَةِ، لِلْإِشَارَةِ إِلَى اخْتِلَافِ الْمَعْنَى بَيْنَ أَهْلِ الْأَوَّلِ وَأَهْلِ الثَّانِي عَلَى طَرِيقَةِ إِعَادَةِ فِعْلِ وَأَطِيعُوا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ [النِّسَاء: ٥٩] .
Matuf olan cümlede "وَالْمَغْفِرَةِ" denilmeyip { أَهْلُ } kelimesinin tekrar edilmesi; tıpkı Allah Teâlâ'nın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } [Nisâ: 59] ayetinde { وَأَطِيعُوا } fiilinin tekrar edilmesi üslubunda olduğu gibi, birinci "ehl" ile ikinci "ehl" arasındaki mana farklılığına işaret etmek içindir.