Binûn

74- Müddessir Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْمَرَضُ فِي الْقُلُوبِ: هُوَ سُوءُ النِّيَّةِ فِي الْقُرْآنِ وَالرَّسُولِ ﷺ، وَهَؤُلَاءِ هُمُ الَّذِينَ لَمْ يَزَالُوا فِي تَرَدُّدٍ بَيْنَ أَنْ يُسْلِمُوا وَأَنْ يَبْقَوْا عَلَى الشِّرْكِ مِثْلَ الْأَخْنَسِ بْنِ شَرِيقٍ وَالْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ الْمُنَافِقُونَ لِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ مَا ظَهَرُوا إِلَّا فِي الْمَدِينَةِ بَعْدَ الْهِجْرَةِ وَالْآيَةُ مَكِّيَّةٌ.

Kalplerdeki hastalık; Kur'an ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında kötü niyetli olmaktır. Bunlar, Ahnes b. Şerîk ve Velîd b. Muğîre gibi Müslüman olmak ile şirk üzere kalmak arasında sürekli tereddüt içinde bulunan kimselerdir. Kalplerinde hastalık bulunanlardan maksat münafıklar değildir; zira münafıklar ancak hicretten sonra Medine'de ortaya çıkmışlardır, ayet ise Mekkîdir.

وماذا أَرادَ اللَّهُ اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ فَإِنَّ (مَا) اسْتِفْهَامِيَّةٌ، وَ (ذَا) أَصْلُهُ اسْمُ إِشَارَةٍ فَإِذَا وَقَعَ بَعْدَ (مَا) أَوْ (مِنْ) الِاسْتِفْهَامِيَّتَيْنِ أَفَادَ مَعْنَى الَّذِي، فَيَكُونُ تَقْدِيرُهُ: مَا الْأَمْرُ الَّذِي أَرَادَهُ اللَّهُ بِهَذَا الْكَلَامِ فِي حَالِ أَنَّهُ مَثَلٌ، وَالْمَعْنَى: لَمْ يُرِدِ اللَّهُ هَذَا الْعَدَدَ الْمُمَثَّلِ بِهِ، وَقَدْ كُنِّيَ بِنَفْيِ إِرَادَةِ اللَّهِ الْعَدَدَ عَنْ إِنْكَارِ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ قَالَ ذَلِكَ، وَالْمَعْنَى: لَمْ يُرِدِ اللَّهُ الْعَدَدَ الْمُمَثَّلَ بِهِ فَكَنَّوْا بِنَفْيِ إِرَادَةِ اللَّهِ وَصْفَ هَذَا الْعَدَدِ عَنْ تَكْذِيبِهِمْ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْعَدَدُ مُوَافِقًا لِلْوَاقِعِ لِأَنَّهُمْ يَنْفُونَ فَائِدَتَهُ، وَإِنَّمَا أَرَادُوا تَكْذِيبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا وَحْيًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.

{ ماذا أَرادَ اللَّهُ } ifadesi inkârî bir istifhamdır. Zira *mâ* (مَا) soru edatıdır; *zâ* (ذَا) ise aslen işaret ismidir ve soru edatı olan *mâ* (مَا) veya *men* (مَنْ) edatlarından sonra geldiğinde *ellezî* (الَّذِي) manasını ifade eder. Buna göre takdiri şöyledir: "Bir mesel (nitelendirme) olduğu halde Allah bu sözle neyi murat etmiştir?" Anlamı ise: "Allah misal olarak verilen bu sayıyı murat etmemiştir." Allah'ın bu sayıyı murat etmesini nefyetmekle, bunu Allah'ın söylemiş olduğunu inkâr etmek kinaye yoluyla kastedilmiştir. Yani: "Allah misal olarak verilen bu sayıyı murat etmemiştir." Böylece Allah'ın bu sayıyı nitelemesini murat ettiğini nefyetmekle, faydasını inkâr ettikleri için bu sayının gerçeğe uygun olduğunu yalanlamayı kinaye yoluyla kastetmişlerdir; oysa asıl muratları bunun Allah katından bir vahiy olduğunu yalanlamaktır.

وَالْإِشَارَةُ بِهَذَا إِلَى قَوْلِهِ: عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ [المدثر: ٣٠] .

{ بِهذا } ile yapılan işaret, Yüce Allah'ın: { عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ } [el-Müddessir: 30] “Üzerinde on dokuz [muhafız] vardır” kavlinedir.

ومَثَلًا مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ مِنْ هَذَا، وَالْمَثَلُ: الْوَصْفُ، أَيْ بِهَذَا الْعَدَدِ وَهُوَ تِسْعَةَ عَشَرَ، أَيْ مَا الْفَائِدَةُ فِي هَذَا الْعَدَدِ دُونَ غَيْرِهِ مِثْلَ عِشْرِينَ.

{ مَثَلًا } kelimesi { هَذَا } ifadesinden hâl olarak mansubdur. *Mesel* (مَثَل), nitelendirme demektir; yani on dokuz olan bu sayıyla [neyi murat etti]; başka bir sayı değil de yirmi gibi bir sayı varken bu sayıda ne fayda vardır?

وَالْمَثَلُ: وَصْفُ الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ، أَيْ مَا وَصَفَهُ مِنْ عَدَدِ خَزَنَةِ النَّارِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

*Mesel* (مَثَل), şaşırtıcı durumun nitelenmesidir; yani cehennem bekçilerinin sayısından nitelediği şeydir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ [مُحَمَّد: ١٥] الْآيَةَ.

{ مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } [Muhammed: 15] “Müttakilere vaad olunan cennetin niteliği şöyledir...” ayet-i kerimesinde olduğu gibi.

وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦] .

Bunun bir benzeri Bakara Suresi'ndeki: { وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا } [el-Bakara: 26] “Kâfir olanlara gelince: 'Allah bu misalle neyi murat etti?' derler” kavlinin tefsirinde geçmişti.

كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ.

{ كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “İşte Allah, dilediğini böyle saptırır, dilediğini de doğru yola iletir.”

اسْمُ الْإِشَارَةِ عَائِدٌ إِلَى مَا تَضَمَّنَهُ الْكَلَامُ الْمُتَقَدِّمُ مِنْ قَوْلِهِ: لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَى قَوْلِهِ: مَثَلًا بِتَأْوِيلِ مَا تَضَمَّنَهُ الْكَلَامُ، بِالْمَذْكُورِ، أَيْ مِثْلُ ذَلِكَ الضَّلَالِ الْحَاصِلِ لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَلِلْكَافِرِينَ، وَالْحَاصِلِ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بَعْدَ أَنِ اسْتَيْقَنُوا فَلَمْ يُؤْمِنُوا يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ أَنْ يُضِلَّهُ مِنْ عِبَادِهِ، وَمِثْلُ ذَلِكَ الْهُدَى الَّذِي اهْتَدَاهُ الْمُؤْمِنُونَ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ يَهْدِي اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ.

İşaret ismi, sözün içerdiği anlamın "zikredilen şey" olarak tevil edilmesiyle, { لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } kavlinden { مَثَلًا } kavline kadar önceki sözün kapsadığı manaya racidir. Yani kalplerinde hastalık bulunanlar ile kâfirlerde meydana gelen ve kendilerine kitap verilenlerde ise kesin bilgiye ulaştıktan sonra iman etmemeleri neticesinde ortaya çıkan o sapkınlık gibi, Allah kullarından saptırmayı dilediği kimseyi saptırır; müminlerin hidayete ererek imanlarına iman katmaları gibi bir hidayetle de Allah dilediği kimseyi doğru yola iletir.

وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا التَّشْبِيهِ تَقْرِيبُ الْمَعْنَى الْمَعْقُولِ وَهُوَ تَصَرُّفُ اللَّهِ تَعَالَى بِخَلْقِ أَسْبَابِ الْأَحْوَالِ الْعَارِضَةِ لِلْبَشَرِ، إِلَى الْمَعْنَى الْمَحْسُوسِ الْمَعْرُوفِ فِي وَاقِعَةِ الْحَالِ، تَعْلِيمًا

Bu teşbihten maksat, akılla kavranan manayı —ki o da Yüce Allah'ın insanlara arız olan durumların sebeplerini yaratmak suretiyle tasarrufta bulunmasıdır— fiilî vakıada bilinen somut manaya yaklaştırmaktır; [bu da]

لِلْمُسْلِمِينَ وَتَنْبِيهًا لِلنَّظَرِ فِي تَحْصِيلِ مَا يَنْفَعُ نُفُوسَهُمْ.

Müslümanlara bir öğretim ve nefislerine fayda verecek şeyleri elde etmeye yönelmeleri için bir uyarıdır.

وَوَجْهُ الشَّبَهِ هُوَ السَّبَبِيَّةُ فِي اهْتِدَاءِ مَنْ يَهْتَدِي وَضَلَالِ مَنْ يَضِلُّ، فِي أَنَّ كُلًّا مِنَ الْمُشَبَّهِ وَالْمُشَبَّهِ بِهِ جَعَلَهُ اللَّهُ سَبَبًا وَإِرَادَةً لِحِكْمَةٍ اقْتَضَاهَا عِلْمُهُ تَعَالَى فَتَفَاوَتَ النَّاسُ فِي مَدَى إِفْهَامِهِمْ فِيهِ بَيْنَ مُهْتَدٍ وَمُرْتَابٍ مُخْتَلِفِ الْمَرْتَبَةِ فِي رَيْبِهِ، ومكابر كَافِر وسيّىء فَهْمٍ كَافِر.

Benzetme yönü (vech-i şebeh); hidayete erenin hidayetinde ve sapanın sapkınlığındaki sebebiyettir. Şöyle ki: Müşebbeh (benzetilen) ve müşebbehün bih (kendisine benzetilen) her iki hususu da Allah, Yüce ilminin iktiza ettiği bir hikmete binaen sebep ve irade kılmıştır; dolayısıyla insanlar bunu anlama hususunda hidayete eren, şüphesinde farklı derecelerde olan mürtab (şüpheci), inatçı bir kâfir ve yanlış anlayan bir kâfir olmak üzere farklı mertebelere ayrılmışlardır.

وَهَذِه كلمة عَظِيمَةٌ فِي اخْتِلَافِ تَلَقِّي الْعُقُولِ لِلْحَقَائِقِ وَانْتِفَاعِهِمْ بِهَا أَوْ ضِدِّهِ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ قَرَائِحِهِمْ وَفُهُومِهِمْ وَتَرَاكِيبِ جِبِلَّاتِهِمُ الْمُتَسَلْسِلَةِ مِنْ صَوَابٍ إِلَى مِثْلِهِ، أَوْ مِنْ تَرَدُّدٍ وَاضْطِرَابٍ إِلَى مِثْلِهِ، أَوْ مِنْ حَنَقٍ وَعِنَادٍ إِلَى مِثْلِهِ، فَانْطَوَى التَّشْبِيهُ مِنْ قَوْلِهِ: كَذلِكَ عَلَى أَحْوَالٍ وَصُوَرٍ كَثِيرَةٍ تَظْهَرُ فِي الْخَارِجِ.

Bu, akılların hakikatleri kabul etmedeki farklılıkları ve istidatları, anlayışları ile fıtratlarının yapısındaki değişkenliklere göre hakikatlerden faydalanmaları veya tam tersi bir tutum takınmaları hususunda muazzam bir ifadedir; [nitekim bu durum] doğruluğun benzer bir doğruluğa, tereddüt ve çalkantının benzerine, öfke ve inadın da kendi benzerine zincirleme bağlanması gibidir. Dolayısıyla { كَذلِكَ } ifadesindeki teşbih, dış dünyada tezahür eden pek çok hâl ve sureti bünyesinde barındırmaktadır.

وَإِسْنَادُ الْإِضْلَالِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ مُوجِدُ الْأَسْبَابِ الْأَصْلِيَّةِ فِي الْجِبِلَّاتِ، وَاقْتِبَاسُ الْأَهْوَاءِ وَارْتِبَاطُ أَحْوَالِ الْعَالَمِ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ، وَدَعْوَةُ الْأَنْبِيَاءِ وَالصُّلَحَاءِ إِلَى الْخَيْرِ، وَمُقَاوَمَةُ أَيِمَّةِ الضَّلَالِ لِتِلْكَ الدَّعَوَاتِ. تِلْكَ الْأَسْبَابُ الَّتِي أَدَّتْ بِالضَّالِّينَ إِلَى ضَلَالِهِمْ وَبِالْمُهْتَدِينَ إِلَى هُدَاهُمْ. وَكُلٌّ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ. فَمَا عَلَى الْأَنْفُسِ الْمُرِيدَةِ الْخَيْرَ وَالنَّجَاةَ إِلَّا التَّعَرُّضَ لِأَحَدِ الْمَهِيعَيْنِ بَعْدَ التَّجَرُّدِ وَالتَّدَبُّرِ لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ [الْبَقَرَة: ٢٨٦] .

Saptırmanın Yüce Allah'a isnat edilmesi; fıtratlardaki aslî sebepleri, hevaların benimsenmesini, âlemdeki durumların birbirine bağlanışını, peygamberlerin ve salihlerin hayra davetini ve sapkınlık önderlerinin bu davetlere karşı direnişini O'nun var etmesi açısındandır. İşte bu sebepler sapanları sapkınlıklarına, hidayete erenleri de hidayetlerine götürmüştür. Bunların hepsi Allah'ın yaratmasıyladır. Hayrı ve kurtuluşu dileyen nefislere düşen ise, [ön yargılardan] arınıp tefekkür ettikten sonra iki yoldan birine yönelmektir; nitekim { لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ } [el-Bakara: 286] “Herkesin kazandığı [hayır] kendi lehine, yaptığı [kötülük] de kendi aleyhinedir.”

وَمَشِيئَةُ اللَّهِ ذَلِكَ تَعَلُّقُ عِلْمِهِ بِسُلُوكِ الْمُهْتَدِينَ وَالضَّالِّينَ.

Allah'ın bunu dilemesi (meşîeti), ilminin hidayete erenler ile sapanların tutumlarına taalluk etmesidir.

وَمَحَلُّ كَذلِكَ نَصْبٌ بِالنِّيَابَةِ عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِأَنَّ الْجَارَّ وَالْمَجْرُورَ هُنَا صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ دَلَّتْ عَلَيْهِ الصِّفَةُ، وَالتَّقْدِيرُ: يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِضْلَالًا وَهَدْيًا كَذَلِكَ الْإِضْلَالُ وَالْهَدْيُ. وَلَيْسَ هَذَا مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] .

{ كَذلِكَ } ifadesinin iraptaki yeri mef‘ûl-i mutlak yerine nâib olarak nasbtır; zira buradaki car-mecrur, sıfatın delalet ettiği hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır. Takdiri şöyledir: "Allah dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir; [hem de] öyle bir saptırma ve öyle bir hidayete erdirme ile." Bu, Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [el-Bakara: 143] “Böylece sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık” kavli kabilinden değildir.

وَقَدَّمَ وَصْفَ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا التَّشْبِيهِ لِمَا يُرْشِدُ إِلَيْهِ مِنْ تَفْصِيلٍ عِنْدَ التَّدَبُّرِ فِيهِ، وَحَصَلَ مِنْ تَقْدِيمِهِ مُحَسِّنُ الْجَمْعِ ثُمَّ التَّقْسِيمُ إِذْ جَاءَ تَقْسِيمُهُ بِقَوْلِهِ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ.

Üzerinde düşünüldüğünde işaret ettiği tafsilat sebebiyle bu teşbihe önem vermek amacıyla mef‘ûl-i mutlakın sıfatı öne geçirilmiştir. Bunun öne geçirilmesiyle "cem sonra taksim" edebî sanatı hâsıl olmuştur; nitekim bunun taksimi { يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir” kavliyle gelmiştir.

وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ.

{ وَما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ } “Rabbinin ordularını ancak Kendisi bilir.”

كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ لِإِبْطَالِ التَّخَرُّصَاتِ الَّتِي يَتَخَرَّصُهَا الضَّالُّونَ وَمَرْضَى الْقُلُوبِ عِنْدَ سَمَاعِ

[Bu ifade], sapanların ve kalplerinde hastalık bulunanların, gayb âlemi ve ahiret işlerine dair haberleri duyduklarında

الْأَخْبَارِ عَنْ عَالَمِ الْغَيْبِ وَأُمُورِ الْآخِرَةِ مِنْ نَحْو: مَا هَذَا بِهِ أَبُو جَهْلٍ فِي أَمْرِ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ يَشْمَلُ ذَلِكَ وَغَيْرَهُ، فَلِذَلِكَ كَانَ لِهَذِهِ الْجُمْلَةِ حُكْمُ التَّذْيِيلِ.

ileri sürdükleri asılsız iddiaları —örneğin Ebû Cehil'in cehennem bekçileri konusunda yaptığı saçmalamaları ve benzerlerini— iptal eden veciz ve kapsamlı bir sözdür. İşte bu sebeple bu cümle tezyîl (pekiştirici fezleke) hükmündedir.

وَالْجُنُودُ: جَمْعُ جُنْدٍ وَهُوَ اسْمٌ لِجَمَاعَةِ الْجَيْشِ وَاسْتُعِيرَ هُنَا لِلْمَخْلُوقَاتِ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ لِتَنْفِيذِ أَمْرِهِ لِمُشَابَهَتِهَا الْجُنُودَ فِي تَنْفِيذِ الْمُرَادِ.

*Cünûd* (جُنُود), ordu topluluğunun ismi olan *cünd* (جُنْد) kelimesinin çoğuludur. Burada, murat edileni yerine getirme hususunda askerlere benzemeleri sebebiyle, Allah'ın emrini infaz etmek üzere yarattığı varlıklar için istiare yoluyla kullanılmıştır.

وَإِضَافَةُ رَبٍّ إِلَى ضَمِيرِ النَّبِيءِ ﷺ إِضَافَةُ تَشْرِيفٍ، وَتَعْرِيضٍ بِأَنَّ مِنْ شَأْنِ تِلْكَ الْجُنُودِ أَنَّ بَعْضَهَا يَكُونُ بِهِ نَصْرُ النَّبِيءِ ﷺ. وَنَفْيُ الْعِلْمِ هُنَا نَفْيٌ لِلْعِلْمِ التَّفْصِيلِيِّ بِأَعْدَادِهَا وَصِفَاتِهَا وَخَصَائِصِهَا بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ، فَإِنَّ الْعِلْمَ بِعَدَدِ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ قَدْ حَصَلَ لِلنَّاسِ بِإِعْلَامٍ مِنَ اللَّهِ لَكِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ مَا وَرَاءَ ذَلِكَ.

*Rabb* (رَبّ) kelimesinin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine muzaf kılınması bir şereflendirmedir ve o ordulardan bir kısmının Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım etmekle görevli olduğuna dair bir imadır. Buradaki ilmin nefyedilmesi, makamın karinesiyle, o orduların sayıları, vasıfları ve hususiyetlerine dair tafsilatlı bilginin nefyedilmesidir. Nitekim cehennem bekçilerinin sayısına dair bilgi insanlara Allah'ın bildirmesiyle ulaşmıştır; fakat onlar bunun ötesini bilmezler.

وَما هِيَ إِلَّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ.

{ وَما هِيَ إِلَّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ } “O, insanlık için bir öğütten başka bir şey değildir.”

فِيهِ مَعَانٍ كَثِيرَةٌ أَعْلَاهَا أَنْ يَكُونَ هَذَا تَتِمَّةً لِقَوْلِهِ: وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى أَنْ يَكُونَ جَارِيًا عَلَى طَرِيقَةِ الْأُسْلُوبِ الْحَكِيمِ، أَيْ أَنَّ النَّافِعَ لَكُمْ أَنْ تَعْلَمُوا أَنَّ الْخَبَرَ عَنْ خَزَنَةِ النَّارِ بِأَنَّهُمْ تِسْعَةَ عَشَرَ فَائِدَتُهُ أَنْ يَكُونَ ذِكْرَى

Bunda pek çok anlam vardır; bunların en üstünü, üslûb-ı hakîm tarzında cari olmak üzere bu cümlenin: { وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Biz onların sayısını inkâr edenler için bir imtihandan başka bir şey kılmadık” kavlinin tamamlayıcısı olmasıdır. Yani sizin için faydalı olan şudur: Cehennem bekçilerinin on dokuz olduğuna dair haberin gayesi, insanlık için bir öğüt

لِلْبَشَرِ لِيَتَذَكَّرُوا دَارَ الْعِقَابِ بِتَوْصِيفِ بَعْضِ صِفَاتِهَا لِأَنَّ فِي ذِكْرِ الصِّفَةِ عَوْنًا عَلَى زِيَادَةِ اسْتِحْضَارِ الْمَوْصُوفِ، فَغَرَضُ الْقُرْآنِ الذِّكْرَى، وَقَدِ اتَّخَذَهُ الضَّالُّونَ وَمَرْضَى الْقُلُوبِ لَهْوًا وَسُخْرِيَةً وَمِرَاءً بِالسُّؤَالِ عَنْ جَعْلِهِمْ تِسْعَةَ عَشَرَ وَلِمَ يَكُونُوا عِشْرِينَ أَوْ مِئَاتٍ أَوْ آلَافًا.

olmasıdır ki bazı vasıflarını nitelemek suretiyle azap yurdunu hatırlayıp ibret alsınlar. Zira vasfın zikredilmesi, nitelenen şeyin zihinde daha iyi canlanmasına yardımcı olur. Kur'an'ın gayesi öğüttür; oysa sapanlar ve kalplerinde hastalık bulunanlar, onların neden on dokuz kılındığını, niçin yirmi, yüzler veya binler olmadığını sormak suretiyle bunu bir eğlence, alay ve münakaşa konusu edinmişlerdir.

وَضَمِيرُ هِيَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ إِلَى عِدَّتَهُمْ.

Bu veche göre *hiye* (هِيَ) zamiri, onların sayısına ({ عِدَّتَهُمْ }) racidir.

وَيَجُوزُ أَنْ يَرْجِعَ الضَّمِيرُ إِلَى الْكَلَامِ السَّابِقِ وَتَأْنِيثُ ضَمِيرِهِ لِتَأْوِيلِهِ بِالْقِصَّةِ أَوِ الصِّفَةِ أَوِ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ.

Zamirin önceki söze raci olması da caizdir; zamirinin müennes kılınması ise kıssa, sıfat yahut Kur'an ayetleri olarak tevil edilmesindendir.

وَالْمَعْنَى: نَظِيرُ الْمَعْنَى عَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ.

Anlam ise birinci ihtimaldeki anlamın benzeridir.

وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى سَقَرَ [المدثر: ٢٦] وَإِنَّمَا تَكُونُ ذِكْرى بِاعْتِبَارِ الْوَعِيدِ بِهَا وَذِكْرِ أَهْوَالِهَا.

Zamirin { سَقَرَ } [el-Müddessir: 26] kelimesine raci olması da muhtemeldir; onun *zikrâ* (öğüt/hatırlatma) olması ise onunla tehdit edilmesi ve dehşetlerinin zikredilmesi itibarıyladır.

وَالْقَصْرُ مُتَوَجِّهٌ إِلَى مُضَافٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ تَقْدِيرُهُ: وَمَا ذِكْرُهَا أَوْ وَصْفُهَا أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ.

Buradaki kasr (hasr), bağlamın delalet ettiği hazfedilmiş bir muzafa yöneliktir; takdiri şöyledir: "Onun anılması veya vasfedilmesi yahut benzeri şeyler ancak bir öğüttür."

وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَرْجِعَ ضَمِيرُ هِيَ إِلَى جُنُودَ رَبِّكَ وَالْمَعْنَى الْمَعْنَى، وَالتَّقْدِيرُ التَّقْدِيرُ، أَيْ وَمَا ذِكْرُهَا أَوْ عِدَّةُ بَعْضِهَا.

*Hiye* (هِيَ) zamirinin { جُنُودَ رَبِّكَ } “Rabbinin orduları” ifadesine raci olması da muhtemeldir; anlam aynı anlam, takdir de aynı takdirdir; yani: "Onların zikredilmesi veya bir kısmının sayısı [ancak bir öğüttür]."

وَجَوَّزَ الزَّجَّاجُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ رَاجِعًا إِلَى نَارِ الدُّنْيَا، أَيْ أَنَّهَا تذكر للنَّاس بِنَارِ الْآخِرَةِ، يُرِيدُ أَنَّهُ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ نَحْنُ جَعَلْناها تَذْكِرَةً [الْوَاقِعَة: ٧١- ٧٣] . وَفِيهِ مُحَسِّنُ الِاسْتِخْدَامِ.

Zeccâc, zamirin dünya ateşine raci olmasını da caiz görmüştür; yani o, insanlara ahiret ateşini hatırlatır. Zeccâc bunun Yüce Allah'ın: { أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ نَحْنُ جَعَلْناها تَذْكِرَةً } [el-Vâkıa: 71-73] “Tutuşturduğunuz ateşi gördünüz mü? Onun ağacını siz mi yarattınız yoksa yaratan biz miyiz? Biz onu bir ibret/öğüt kıldık” kavli kabilinden olduğunu kastetmektedir. Bunda istihdam sanatı vardır.

وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَمَا عِدَّتُهُمْ إِلَّا ذِكْرَى لِلنَّاسِ لِيَعْلَمُوا غِنَى اللَّهِ عَنِ الْأَعْوَانِ وَالْجُنْدِ فَلَا يَظَلُّوا فِي اسْتِقْلَالِ تِسْعَةَ عَشَرَ تُجَاهَ كَثْرَةِ أَهْلِ النَّارِ.

Şöyle de denilmiştir: Mana; "Allah'ın yardımcılara ve orduya ihtiyacı olmadığını bilsinler diye onların sayısı insanlara ancak bir öğüttür; böylece cehennem ehlinin çokluğu karşısında on dokuz sayısını az görme yanılgısında kalmasınlar" demektir.

وَإِنَّمَا حَمَلَتِ الْآيَةُ هَذِهِ الْمَعَانِيَ بِحُسْنِ مَوْقِعِهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَهَذَا مِنْ بَلَاغَةِ نَظْمِ الْقُرْآنِ. وَلَوْ وَقَعَتْ إِثْرَ قَوْلِهِ: لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ [المدثر: ٢٩] لَتَمَحَّضَ ضَمِيرُ وَما هِيَ إِلَّا ذِكْرى لِلْعَوْدِ إِلَى سَقَرَ، وَهَذَا مِنَ الْإِعْجَازِ بِمَوَاقِعِ جُمَلِ الْقُرْآنِ كَمَا فِي الْمُقَدِّمَةِ الْعَاشِرَةِ مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ.

Ayet bu manaları ancak bu makamdaki güzel konumu sebebiyle yüklenmiştir; bu da Kur'an nazmının belagatindendir. Şayet { لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ } [el-Müddessir: 29] kavlinin hemen ardından gelseydi, { وَما هِيَ إِلَّا ذِكْرى } ifadesindeki zamir sadece Sekar'a dönmeye tahsis edilmiş olurdu. Bu ise bu tefsirin onuncu mukaddimesinde belirtildiği gibi, Kur'an cümlelerinin konumlarındaki mucizelikten ileri gelmektedir.

وَبَيْنَ لَفْظِ الْبَشَرِ الْمَذْكُورِ هُنَا وَلَفْظِ الْبَشَرِ الْمُتَقَدِّمِ فِي قَوْلِهِ: لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ التَّجْنِيسُ التَّامُّ

Burada zikredilen *el-beşer* (الْبَشَر) lafzı ile önceki: { لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ } “İnsana/deriye susamıştır / kendini gösterendir” kavlinde geçen *el-beşer* lafzı arasında tam cinas (tecnîs-i tâmm) vardır.

[٣٢- ٣٧]

[32-37]

[سُورَة المدثر (٧٤) : الْآيَات ٣٢ الى ٣٧]

[Müddessir Suresi (74), Ayetler 32-37]

كَلاَّ وَالْقَمَرِ (٣٢) وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ (٣٣) وَالصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ (٣٤) إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ (٣٥) نَذِيراً لِلْبَشَرِ (٣٦)

{ كَلاَّ وَالْقَمَرِ (٣٢) وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ (٣٣) وَالصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ (٣٤) إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ (٣٥) نَذِيراً لِلْبَشَرِ (٣٦) } “Hayır! Andolsun aya, (32) Dönüp gittiği zaman geceye, (33) Ağardığı zaman sabaha ki, (34) Şüphesiz o [cehennem], büyük [belalar]dan biridir; (35) İnsanlık için bir uyarıcıdır, (36)”

لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ (٣٧)

{ لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ (٣٧) } “Sizden öne geçmek yahut geri kalmak isteyen kimse için. (37)”

كَلَّا.

{ كَلَّا } “Hayır!”

كَلَّا حَرْفُ رَدْعٍ وَإِبْطَالٍ. وَالْغَالِبُ أَنْ يَقَعَ بَعْدَ كَلَامٍ مِنْ مُتَكَلِّمٍ وَاحِدٍ أَوْ مِنْ مُتَكَلِّمٍ وَسَامِعٍ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ قالَ كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ [الشُّعَرَاء: ٦١، ٦٢] فَيُفِيدُ الرَّدْعَ عَمَّا تَضَمَّنَهُ الْكَلَامُ الْمَحْكِيُّ قَبْلَهُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:

*Kellâ* (كَلَّا) caydırma (red‘) ve iptal harfidir. Çoğunlukla tek bir mütekellimden veya mütekellim ile muhataptan sadır olan bir sözün ardından gelir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ قالَ كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ } [eş-Şuarâ: 61, 62] “Musa'nın ashabı: 'Muhakkak yakalandık' dediler. [Musa]: 'Hayır! Rabbim şüphesiz benimle beraberdir, bana yol gösterecektir' dedi.” Böylece kendisinden önce nakledilen sözün içerdiği anlamdan caydırma ve onu reddetme manası ifade eder. Yüce Allah'ın şu kavli de bu kabildendir:

كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٧٩] ، وَيَجُوزُ تَقْدِيمُهُ عَلَى الْكَلَامِ إِذَا أُرِيدَ التَّعْجِيلُ بِالرَّدْعِ وَالتَّشْوِيقُ إِلَى سَمَاعِ مَا بَعْدَهُ، وَهُوَ هُنَا مُحْتَمِلٌ لِأَنْ يَكُونَ إِبْطَالًا لِمَا قَبْلَهُ مِنْ قَوْلِهِمْ: فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا، فَيَكُونُ مَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضًا وَيَكُونُ قَوْلُهُ وَالْقَمَرِ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ فَيَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى كَلَّا. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ حَرْفَ إِبْطَالٍ مُقَدَّمًا عَلَى الْكَلَامِ الَّذِي بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ نَذِيراً لِلْبَشَرِ تَقْدِيمَ اهْتِمَامٍ لِإِبْطَالِ مَا يَجِيءُ بَعْدَهُ مِنْ مَضْمُونِ قَوْلِهِ: نَذِيراً لِلْبَشَرِ، أَيْ مِنْ حَقِّهِمْ أَنْ يَنْتَذِرُوا بِهَا فَلَمْ يَنْتَذِرْ أَكْثَرُهُمْ عَلَى نَحْوِ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى [الْفجْر: ٢٣] فَيَحَسُنُ أَنْ تُوصَلَ فِي الْقِرَاءَةِ بِمَا بعْدهَا.

Meryem Suresi'ndeki: { كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ } [79] “Hayır! Biz onun söylediğini yazacağız” kavli. Caydırmada acele etmek ve sonrasını dinlemeye teşvik etmek istendiğinde [bu edatın] cümlenin başına geçirilmesi de caizdir. Burada da onların: "Allah bununla neyi murat etti?" sözünü iptal etmesi muhtemeldir; bu takdirde aradaki kısım itiraziyye (ara cümle) olur ve { وَالْقَمَرِ } kavli yeni bir sözün başlangıcı olur ki böylece { كَلَّا } üzerinde vakıf yapmak güzel olur. Yine bu edatın, sonrasında gelen { إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ نَذِيراً لِلْبَشَرِ } kavlinden önceki sözün başına önemine binaen takdim edilmiş bir iptal harfi olması da muhtemeldir; bu da { نَذِيراً لِلْبَشَرِ } kavlinin mazmunundan sonra gelecek olan şeyi iptal etmek içindir; yani onların bundan ibret ve öğüt almaları gerekirdi fakat pek çoğu ibret almamıştır; nitekim { وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى } [el-Fecr: 23] “Fakat artık hatırlamanın ona ne faydası var?” kavlinin manasında olduğu gibi. Bu takdirde kıraatte kendisinden sonrasına bitiştirilmesi güzel olur.

أدبر وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ (٣٣) وَالصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ (٣٤) إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ (٣٥) نَذِيراً لِلْبَشَرِ (٣٦) لِمَنْ

{ وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ (٣٣) وَالصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ (٣٤) إِنَّهَا لَإِحْدَى الْكُبَرِ (٣٥) نَذِيرًا لِلْبَشَرِ (٣٦) لِمَنْ } “Dönüp gittiği zaman geceye, (33) Ağardığı vakit sabaha andolsun ki, (34) Şüphesiz o [cehennem], büyük [belalar]dan biridir; (35) İnsanlık için bir uyarıcıdır; (36) [Sizden] kimin için...”

شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ (٣٧) .

شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ (٣٧) } “[Dönüp gittiği zaman] geceye andolsun, (33) Ağardığı zaman sabaha ki, (34) Şüphesiz o [cehennem], insanlık için, sizden öne geçmek yahut geri kalmak isteyen kimse için büyük [belalar]dan bir uyarıcıdır. (35-37)”

الْوَاوُ الْمُفْتَتَحُ بِهَا هَذِهِ الْجُمْلَةُ وَاوُ الْقَسَمِ، وَهَذَا الْقَسَمُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَذْيِيلًا لِمَا قَبْلَهُ مُؤَكِّدًا لِمَا أَفَادَتْهُ كَلَّا مِنَ الْإِنْكَارِ وَالْإِبْطَالِ لِمَقَالَتِهِمْ فِي شَأْنِ عِدَّةِ خَزَنَةِ النَّارِ، فَتَكُونَ جُمْلَةُ إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ تَعْلِيلًا لِلْإِنْكَارِ الَّذِي أَفَادَتْهُ كَلَّا وَيَكُونَ ضَمِيرُ إِنَّها عَائِدًا إِلَى سَقَرَ [المدثر: ٢٦] ، أَيْ هِيَ جَدِيرَةٌ بِأَنْ يُتَذَكَّرَ بِهَا فَلِذَلِكَ كَانَ مَنْ لَمْ يَتَذَكَّرْ بِهَا حَقِيقًا بِالْإِنْكَارِ عَلَيْهِ وَرَدْعِهِ.

Bu cümlenin kendisiyle başladığı vâv harfi, kasem (yemin) vâvıdır. Bu yeminin önceki söz için bir tezyîl olması ve { كَلَّا } lafzının, cehennem bekçilerinin sayısı hususundaki sözlerini inkâr ve iptal etme anlamını pekiştirmesi caizdir. Bu takdirde { إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ } “Şüphesiz o, büyük [belalar]dan biridir” cümlesi, { كَلَّا } lafzının ifade ettiği inkârın gerekçesi olur; { إِنَّها } ifadesindeki zamir de { سَقَرَ } [el-Müddessir: 26] kelimesine raci olur; yani o, kendisinden ibret ve öğüt alınmaya layıktır; bu yüzden ondan ibret almayan kimse kınanmayı ve caydırılmayı hak etmiştir.

وَجُمْلَةُ الْقَسَمِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمْلَةِ وَتَعْلِيلِهَا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْقَسَمُ صَدْرًا لِلْكَلَامِ الَّذِي بَعْدَهُ وَجُمْلَةُ إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ جَوَابُ الْقَسَمِ وَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى سَقَرَ، أَيْ أَنَّ سَقَرَ لَأَعْظَمُ الْأَهْوَالِ، فَلَا تَجْزِي فِي مَعَادِ ضَمِيرِ إِنَّها جَمِيعُ الِاحْتِمَالَاتِ الَّتِي جَرَتْ فِي ضَمِيرِ وَما هِيَ إِلَّا ذِكْرى [المدثر: ٣١] .

Bu veche göre kasem (yemin) cümlesi, cümle ile onun illeti (gerekçesi) arasında itiraziyye (ara cümle) olur. Kasemin kendisinden sonraki sözün başlangıcı olması, { إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ } “Şüphesiz o [cehennem], büyük [belalar]dan biridir” cümlesinin kasemin cevabı olması ve zamirin { سَقَرَ } kelimesine raci olması da muhtemeldir; yani Sakar (cehennem), korkunç hallerin en büyüğüdür. Dolayısıyla { إِنَّها } ifadesindeki zamirin mercii hakkında, { وَما هِيَ إِلَّا ذِكْرى } [el-Müddessir: 31] “O, [insanlık için] bir öğütten başka bir şey değildir” ayetindeki zamirde geçen ihtimallerin tamamı geçerli olmaz.

وَهَذِهِ ثَلَاثَةُ أَيْمَانٍ لِزِيَادَةِ التَّأْكِيدِ فَإِنَّ التَّأْكِيدَ اللَّفْظِيَّ إِذَا أُكِّدَ بِالتَّكْرَارِ يُكَرَّرُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ غَالِبًا، أَقْسَمَ بِمَخْلُوقٍ عَظِيمٍ، وَبِحَالَيْنِ عَظِيمَيْنِ مِنْ آثَارِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu, teyidi artırmak için yapılan üç yemindir; nitekim lafzî tekit tekrar yoluyla pekiştirildiğinde çoğunlukla üç defa tekrarlanır. [Allah Teâlâ], yüce bir yaratılmışa ve Allah Teâlâ’nın kudretinin eserlerinden olan iki muazzam duruma yemin etmiştir.

ومناسبة الْقسم ب الْقَمَرِ وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ وَالصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ أَنَّ هَذِهِ الثَّلَاثَةَ تَظْهَرُ بِهَا أَنْوَارٌ فِي خِلَالِ الظَّلَامِ فَنَاسَبَتْ حَالَيِ الْهُدَى وَالضَّلَالِ مِنْ قَوْلِهِ: كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ [المدثر: ٣١] وَمن قَوْلِهِ: وَما هِيَ إِلَّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ [المدثر: ٣١] فَفِي هَذَا الْقَسَمِ تَلْوِيحٌ إِلَى تَمْثِيلِ حَالِ الْفَرِيقَيْنِ مِنَ النَّاسِ عِنْدَ نُزُولِ الْقُرْآنِ بِحَالِ اخْتِرَاقِ النُّورِ فِي الظُّلْمَةِ.

Ay’a, dönüp gittiği zaman geceye ve ağardığı vakit sabaha yemin edilmesinin münasebeti; bu üç şeyde karanlıklar arasından nurların açığa çıkmasıdır. Bu da O'nun { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } [el-Müddessir: 31] “İşte Allah dilediğini böyle saptırır, dilediğini de doğru yola iletir” kavlindeki ve { وَما هِيَ إِلَّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ } [el-Müddessir: 31] “O, insanlık için bir öğütten başka bir şey değildir” kavlindeki hidayet ve dalalet halleriyle münasip düşmüştür. Bu yeminde, Kur'an indiğinde insanlardan iki fırkanın durumunu, nurun karanlığı yarıp geçmesi haline benzetmeye bir işaret vardır.

وَإِدْبَارُ اللَّيْلِ: اقْتِرَابُ تَقَضِّيهِ عِنْدَ الْفَجْرِ، وَإِسْفَارُ الصُّبْحِ: ابْتِدَاءُ ظُهُورِ ضَوْءِ الْفَجْرِ.

Gecenin idbârı (gerileyip gitmesi), fecir vaktinde sona ermesinin yaklaşmasıdır; sabahın isfârı (ağarması) ise fecir aydınlığının belirmeye başlamasıdır.

وَكُلٌّ مِنْ إِذْ وإِذا وَاقِعَانِ اسْمَيْ زَمَانٍ مُنْتَصِبَانِ عَلَى الْحَالِ مِنَ اللَّيْلِ وَمِنَ الصُّبْحِ، أَيْ أُقْسِمُ بِهِ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ الدَّالَّةِ عَلَى النِّظَامِ الْمُحْكَمِ الْمُتَشَابِهِ لِمَحْوِ اللَّهِ ظُلُمَاتِ الْكُفْرِ بِنُورِ الْإِسْلَامِ قَالَ تَعَالَى: كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ [إِبْرَاهِيم: ١] .

{ إِذْ } ve { إِذَا } kelimelerinin her ikisi de zaman ismi olup geceden ve sabahtan hâl olarak mansupturlar. Yani: Allah’ın küfür karanlıklarını İslam nuruyla yok etmesine benzeyen ve muhkem nizamı gösteren bu harika durumda ona yemin ederim. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } [İbrâhîm: 1] “İnsanları karanlıklardan aydınlığa çıkarasın diye sana indirdiğimiz bir kitaptır”.

وَقَدْ أُجْرِيَتْ جُمْلَةُ إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ مَجْرَى الْمَثَلِ.

{ إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ } “Şüphesiz o, büyük [belalar]dan biridir” cümlesi darbımesel (atasözü) gibi kullanılmıştır.

وَمَعْنَى إِحْدَى أَنَّهَا الْمُتَوَحِّدَةُ الْمُتَمَيِّزِةُ مِنْ بَيْنِ الْكُبَرِ فِي الْعِظَمِ لَا نَظِيرَةَ لَهَا كَمَا يُقَالُ: هُوَ أَحَدُ الرِّجَالِ لَا يُرَادُ: أَنَّهُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ، بَلْ يُرَادُ: أَنَّهُ مُتَوَحِّدٌ فِيهِمْ بَارِزٌ ظَاهِرٌ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً [المدثر: ١١] ، وَفِي الْمَثَلِ «هَذِهِ إِحْدَى حُظَيَّاتِ لُقْمَانَ» .

{ إِحْدَى } kelimesinin anlamı; onun büyüklük bakımından büyük [bela]lar arasında benzeri olmayan, benzersiz ve seçkin bir durumda olmasıdır. Nitekim “O, adamların biridir (önde gelenidir)” denildiğinde, onun onlardan herhangi biri olduğu kastedilmez; aksine aralarında eşsiz, öne çıkan ve belirgin biri olduğu kastedilir. Nitekim daha önce { ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً } [el-Müddessir: 11] “Beni, tek olarak yarattığım o kimseyle baş başa bırak” kavlinde geçtiği ve darbımeselde geçen “Bu, Lokman’ın sevgililerinden biridir (eşsiz olanıdır)” sözünde olduğu gibi.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَحَفْصٌ وَيَعْقُوبُ وَخَلَفٌ إِذْ أَدْبَرَ بِسُكُونِ ذَالِ إِذْ وَبِفَتْحِ هَمْزَةِ أَدْبَرَ وَإِسْكَانِ دَالِهِ، أَقْسَمَ بِاللَّيْلِ فِي حَالَةِ إِدْبَارِهِ الَّتِي مَضَتْ وَهِيَ حَالَةٌ مُتَجَدِّدَةٌ تَمْضِي وَتَحْضُرُ وَتُسْتَقْبَلُ، فَأَيُّ زَمَنٍ اعْتُبِرَ مَعَهَا فَهِيَ حَقِيقَةٌ بِأَنْ يُقْسِمَ بِكَوْنِهَا فِيهِ، وَلِذَلِكَ أَقْسَمَ بِالصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ مَعَ اسْمِ الزَّمَنِ الْمُسْتَقْبَلِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَالْكِسَائِيِّ وَأَبُو جَعْفَرٍ إِذَا دَبَرَ بِفَتْحِ الذَّالِ الْمُعْجَمَةِ مِنْ إِذَا بَعْدَهَا أَلِفٌ، وَبِفَتْحِ الدَّالِّ الْمُهْمَلَةِ مِنْ دَبَرَ عَلَى أَنَّهُ فِعْلُ مُضِيٍّ مُجَرَّدٌ، يُقَالُ: دَبَرَ، بِمَعْنَى: أَدْبَرَ، وَمِنْهُ وَصْفُهُ بِالدَّابِرِ فِي قَوْلِهِمْ: أَمْسِ الدَّابِرُ، كَمَا يُقَالُ: قَبَلَ بِمَعْنَى أَقْبَلَ، فَيَكُونُ الْقَسَمُ بِالْحَالَةِ

Nâfi‘, Hamza, Hafs, Ya‘kûb ve Halef, { إِذْ } kelimesinin zâl harfinin sükûnu, { أَدْبَرَ } kelimesinin hemzesinin fethası ve dâl harfinin sükûnuyla { إِذْ أَدْبَرَ } şeklinde okumuşlardır. [Burada Allah], geçmiş olan gerileyip gitme halindeki geceye yemin etmiştir; bu ise geçip giden, hâlihazırda bulunan ve gelecekte de gerçekleşen, sürekli yenilenen bir durumdur. Dolayısıyla onunla birlikte hangi zaman dikkate alınırsa alınsın, onun o zamanda bulunması üzerine yemin edilmeye layıktır. Bu sebepledir ki gelecek zaman ismiyle birlikte { إِذَا أَسْفَرَ } “ağardığı vakit” sabah üzerine yemin edilmiştir. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr, Âsım'dan Ebû Bekir, Kisâî ve Ebû Ca‘fer ise, { إِذَا } kelimesinin noktalı zâl harfinin fethası ve ardından gelen elif ile, { دَبَرَ } kelimesinin noktasız dâl harfinin fethasıyla mücerret mazi fiil olarak { إِذَا دَبَرَ } şeklinde okumuşlardır. { دَبَرَ } fiili { أَدْبَرَ } (dönüp gitti) anlamında kullanılır. Nitekim “geçip giden dün” sözlerindeki { الدَّابِرِ } nitelemesi de bundandır; nasıl ki { أَقْبَلَ } anlamında { قَبَلَ } deniliyorsa öylece kullanılır. Bu durumda yemin, duruma yöneliktir...

الْمُسْتَقْبَلَةِ مِنْ إِدْبَارِ اللَّيْلِ بَعْدَ نُزُولِ الْآيَةِ، عَلَى وِزَانِ إِذا أَسْفَرَ فِي قِرَاءَةِ الْجَمِيعِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مُسْتَقِيمٌ فَقَدْ حَصَلَ فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَمُوَافِقِيهِ تَفَنُّنٌ فِي الْقَسَمِ.

...yani ayetin inişinden sonra gecenin gerileyip gitmesinin gelecekteki hali üzerine yapılmış olur; bu da herkesin kıraatindeki { إِذا أَسْفَرَ } vezninde (üslubunda)dir. Bütün bunlar doğrudur ve Nâfi‘ ile ona muvafakat edenlerin kıraatinde yeminde bir tefennün (üslup çeşitliliği) hasıl olmuştur.

والْكُبَرِ: جَمْعُ الْكُبْرَى فِي نَوْعِهَا، جَمَعُوهُ هَذَا الْجَمْعَ عَلَى غَيْرِ قِيَاسِ بَابِهِ لِأَنَّ فُعْلَى حَقُّهَا أَنَّ تُجْمَعَ جَمْعَ سَلَامَةٍ عَلَى كُبْرَيَاتٍ، وَأَمَّا بِنْيَةُ فُعَلٍ فَإِنَّهَا جَمْعُ تَكْسِيرٍ لِفُعْلَةٍ كَغُرْفَةٍ وَغُرَفٍ، لَكِنَّهُمْ حَمَلُوا الْمُؤَنَّثَ بِالْأَلِفِ عَلَى الْمُؤَنَّثِ بِالْهَاءِ لِأَنَّهُمْ تَأَوَّلُوهُ بِمَنْزِلَةِ اسْمٍ لِلْمُصِيبَةِ الْعَظِيمَةِ وَلَمْ يَعْتَبِرُوهُ الْخَصْلَةَ الْمَوْصُوفَةَ بِالْكِبْرِ، أَيْ أُنْثَى الْأَكْبَرِ فَلِذَلِكَ جَعَلُوا أَلِفَ التَّأْنِيثِ الَّتِي فِيهِ بِمَنْزِلَةِ هَاءِ التَّأْنِيثِ فَجَمَعُوهُ كَجَمْعِ الْمُؤَنَّثِ بِالْهَاءِ مِنْ وَزْنِ فُعْلَةٍ وَلَمْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ فِي أَخَوَاتِهِ مِثْلِ عُظْمَى.

{ الْكُبَرِ } kelimesi, kendi türünde { الْكُبْرَى } lafzının çoğuludur. Bu kelimeyi kendi kuralının kıyasına aykırı olarak bu şekilde çoğul yapmışlardır; zira fû‘lâ (فُعْلَى) vezninin hakkı, { كُبْرَيَاتٍ } şeklinde kurallı dişil çoğul (cem-i müennes-i sâlim) yapılmasıdır. Fu‘al (فُعَل) kalıbı ise { غُرْفَة } ve { غُرَف } gibi fu‘leh (فُعْلَة) vezninin kuralsız çoğuludur (cem-i teksîr). Ancak elif ile müennes olanı, bitişik hâ ile müennes olana hamletmişlerdir; çünkü onu büyük musibet için bir isim mesabesinde yorumlamışlar ve büyüklükle nitelenen bir haslet, yani ekber (الْأَكْبَر) kelimesinin müennesi olarak kabul etmemişlerdir. Bu yüzden onda bulunan müenneslik elifini müenneslik hâ'sı mesabesinde kılmışlar ve onu fû‘leh (فُعْلَة) veznindeki hâ ile müennes olanların çoğulu gibi çoğul yapmışlardır; { عُظْمَى } gibi benzerlerinde ise bunu yapmamışlardır.

وَانْتَصَبَ نَذِيراً عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ إِنَّها، أَيْ إِنَّهَا لَعُظْمَى الْعَظَائِمِ فِي حَالِ إِنْذَارِهَا لِلْبَشَرِ وَكَفَى بِهَا نَذِيرًا.

{ نَذِيراً } kelimesi { إِنَّها } ifadesindeki zamirden hâl olarak mansup olmuştur; yani o, insanları uyarması halinde felaketlerin en büyüğüdür ve uyarıcı olarak da o yeterlidir.

وَالنَّذِيرُ: الْمُنْذِرُ، وَأَصْلُهُ وَصْفٌ بِالْمَصْدَرِ لِأَنَّ نَذِيراً جَاءَ فِي الْمَصَادِرِ كَمَا جَاءَ النَّكِيرُ، وَالْمَصْدَرُ إِذَا وُصِفَ بِهِ أَوْ أُخْبِرَ بِهِ يَلْزَمُ الْإِفْرَادَ وَالتَّذْكِيرَ، وَقَدْ كَثُرَ الْوَصْفُ بِ (النَّذِيرِ) حَتَّى صَارَ بِمَنْزِلَةِ الِاسْمِ لِلْمُنْذِرِ.

Nezîr (نَذِير), uyarıcı (münzir) demektir. Aslı masdarla nitelemedir; çünkü { نَذِيراً } kelimesi, { النَّكِيرُ } gibi masdarlar arasında yer alır. Masdar ile nitelendiğinde veya ondan haber verildiğinde tekil ve müzekker olması gerekir. Nezîr (النَّذِير) ile niteleme o kadar çoğalmıştır ki münzir (uyarıcı) için bir isim mesabesine gelmiştir.

وَقَوْلُهُ: لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ بَدَلٌ مُفَصَّلٌ مِنْ مُجْمَلٍ مِنْ قَوْلِهِ لِلْبَشَرِ، وَأُعِيدَ حَرْفُ الْجَرِّ مَعَ الْبَدَلِ لِلتَّأْكِيدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ [الْأَعْرَاف: ٧٥] ، وَقَوْلِهِ: إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ [التكوير: ٢٧، ٢٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا [الْمَائِدَة: ١١٤] . وَالْمَعْنَى: إِنَّهَا نَذِيرٌ لِمَنْ شَاءَ أَنْ يَتَقَدَّمَ إِلَى الْإِيمَانِ وَالْخَيْرِ لِيَنْتَذِرَ بِهَا، وَلِمَنْ شَاءَ أَنْ يَتَأَخَّرَ عَنِ الْإِيمَانِ وَالْخَيْرِ فَلَا يَرْعَوِي بِنِذَارَتِهَا لِأَنَّ التَّقَدُّمَ مَشْيٌ إِلَى جِهَةِ الْأَمَامِ فَكَأَنَّ الْمُخَاطَبَ يَمْشِي إِلَى جِهَةِ الدَّاعِي إِلَى الْإِيمَانِ وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ قَبُولِ مَا يَدْعُو

{ لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ } kavli, { لِلْبَشَرِ } kavlindeki mücmelden mufassal bir bedeldir. Cer harfi bedel ile birlikte tekit için tekrarlanmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ } [el-A'râf: 75] “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler, hor görülenlere, içlerinden iman edenlere dediler ki...”, { إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ } [et-Tekvîr: 27-28] “O, bütün âlemler için, sizden doğru yola girmek isteyenler için bir öğütten başka bir şey değildir” ve { تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا } [el-Mâide: 114] “Bizim hem öncekilerimiz hem de sonrakilerimiz için bir bayram olsun” kavillerinde olduğu gibi. Anlamı şudur: Şüphesiz o [cehennem], onunla uyarılmak üzere imana ve hayra doğru ilerlemek isteyen kimse için de imandan ve hayırdan geri kalmak isteyip onun uyarısıyla vazgeçmeyen kimse için de bir uyarıcıdır. Zira ilerlemek öne doğru yürümektir; sanki muhatap imana çağıran kimsenin tarafına doğru yürümektedir ki bu da davet ettiği şeyi kabul etmekten...

إِلَيْهِ، وَبِعَكْسِهِ التَّأَخُّرُ، فَحَذْفُ مُتَعَلِّقِ يَتَقَدَّمَ ويَتَأَخَّرَ لِظُهُورِهِ مِنَ السِّيَاقِ.

...kinayedir; gerilemek ise bunun aksidir. { يَتَقَدَّمَ } ve { يَتَأَخَّرَ } fiillerinin müteallakı (tümleci), bağlamdan açıkça anlaşıldığı için hazfedilmiştir.

وَيَجُوزُ أَنْ يُقَدَّرَ: لِمَنْ شَاءَ أَنْ يَتَقَدَّمَ إِلَيْهَا، أَيْ إِلَى سَقَرَ بِالْإِقْدَامِ عَلَى الْأَعْمَالِ الَّتِي تُقَدِّمُهُ إِلَيْهَا، أَوْ يَتَأَخَّرَ عَنْهَا بِتَجَنُّبِ مَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُقَرِّبَهُ مِنْهَا.

Şöyle takdir edilmesi de caizdir: Ona, yani kendisini Sakar'a (cehenneme) yaklaştıracak amellere kalkışarak oraya doğru ilerlemek isteyen veya kendisini ona yaklaştıracak şeylerden kaçınarak ondan geri durmak isteyen kimse için.

وَتَعْلِيقُ نَذِيراً بِفِعْلِ الْمَشِيئَةِ إِنْذَارٌ لِمَنْ لَا يَتَذَكَّرُ بِأَنَّ عدم تذكره ناشىء عَنْ عَدَمِ مَشِيئَتِهِ فَتَبِعَتُهُ عَلَيْهِ لِتَفْرِيطِهِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِ الْمَثَلِ «يَدَاكَ أَوْكَتَا وَفُوكَ نَفَخَ» ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْمُزَّمِّلِ [١٩] قَوْلُهُ: إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا

{ نَذِيراً } kelimesinin meşîet (dileme) fiiline bağlanması, öğüt almayan kimseye, öğüt almamasının kendi dilememesinden kaynaklandığına ve kusurundan ötürü sorumluluğun kendisine ait olduğuna dair bir uyarıdır; nitekim darbımeselde geçen “İki elin bağladı, ağzın üfledi (kendi düşen ağlamaz)” sözünde olduğu gibi. Daha önce el-Müzzemmil Suresi'nde [19] { إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Şüphesiz bu bir öğüttür; artık dileyen Rabbine bir yol tutar” kavli geçmişti.

وَفِي ضَمِيرِ مِنْكُمْ الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ لِأَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: لِمَنْ شَاءَ مِنْهُمْ، أَيْ من الْبشر.

{ مِنْكُمْ } zamirinde gaipten muhataba iltifat sanatı vardır; çünkü zâhirin gereği “onlardan (yani insanlardan) dileyen kimse” anlamında { لِمَنْ شَاءَ مِنْهُمْ } denilmesiydi.

[٣٨- ٤٨]

[38-48]

[سُورَة المدثر (٧٤) : الْآيَات ٣٨ إِلَى ٤٨]

[Müddessir Suresi (74), 38 ila 48. Ayetler]

كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلاَّ أَصْحابَ الْيَمِينِ (٣٩) فِي جَنَّاتٍ يَتَساءَلُونَ (٤٠) عَنِ الْمُجْرِمِينَ (٤١) مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (٤٢)

{ كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (٣٨) إِلَّا أَصْحَابَ الْيَمِينِ (٣٩) فِي جَنَّاتٍ يَتَسَاءَلُونَ (٤٠) عَنِ الْمُجْرِمِينَ (٤١) مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ (٤٢) } “Her nefis, kazandığına karşılık bir rehindir. (38) Ancak amel defterleri sağdan verilenler (ashâb-ı yemîn) müstesnadır. (39) Onlar cennetlerdedirler; sorarlar, (40) Günahkârların durumunu: (41) 'Sizi Sakar’a (cehenneme) ne soktu?' (42)”

قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (٤٣) وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ (٤٤) وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ (٤٥) وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ (٤٦) حَتَّى أَتانَا الْيَقِينُ (٤٧)

{ قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ (٤٣) وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ (٤٤) وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ (٤٥) وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ (٤٦) حَتَّى أَتَانَا الْيَقِينُ (٤٧) } “[Onlar da şöyle] derler: 'Biz namaz kılanlardan değildik, (43) Yoksulu doyurmuyorduk, (44) [Bâtıla] dalanlarla birlikte biz de dalıyorduk, (45) Ve ceza gününü yalanlıyorduk, (46) Nihayet bize kesin olan ölüm geldi.' (47)”

فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ (٤٨)

{ فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ (٤٨) } “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez. (48)”

اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ يُبَيِّنُ لِلسَّامِعِ عُقْبَى الِاخْتِيَارِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ [المدثر: ٣٧] أَيْ كُلٌّ إِنْسَانٍ رَهْنٌ بِمَا كَسَبَ مِنَ التَّقَدُّمِ أَوِ التَّأَخُّرِ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ فَهُوَ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ لِيَكْسِبَ مَا يُفْضِي بِهِ إِلَى النَّعِيمِ أَوْ إِلَى الْجَحِيمِ.

Bu, dinleyiciye { لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ } [el-Müddessir: 37] “Sizden öne geçmek yahut geri kalmak isteyen kimse için” kavlindeki seçimin sonucunu açıklayan bir istînâf-ı beyânîdir; yani her insan, öne geçmek veya geri kalmak yahut başka şeylerden kazandığı amellere karşılık bir rehindir. Dolayısıyla o, kendisini nimete yahut cehenneme ulaştıracak şeyi kazanmak hususunda kendi nefsi üzerine bir basirettir (kendi durumunu bilendir).

ورَهِينَةٌ: خَبَرٌ عَنْ كُلُّ نَفْسٍ وَهُوَ بِمَعْنَى مَرْهُونَةٍ.

{ رَهِينَةٌ } lafzı, { كُلُّ نَفْسٍ } ifadesinin haberidir ve merhûne (مَرْهُونَة: rehin tutulmuş) anlamındadır.

وَالرَّهْنُ: الْوِثَاقُ وَالْحَبْسُ وَمِنْهُ الرَّهْنُ فِي الدَّيْنِ، وَقَدْ يُطْلَقُ عَلَى الْمُلَازَمَةِ وَالْمُقَارَنَةِ، وَمِنْهُ: فَرَسَا رِهَانٍ، وَكِلَا الْمَعْنَيَيْنِ يَصِحُّ الْحَمْلُ عَلَيْهِ هُنَا عَلَى اخْتِلَافِ الْحَالِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ الرَّهْنُ لِتَحْقِيقِ الْمُطَالَبَةِ بِحَقٍّ يُخْشَى أَنْ يَتَفَلَّتَ مِنْهُ الْمَحْقُوقُ بِهِ، فَالرَّهْنُ مُشْعِرٌ بِالْأَخْذِ بِالشِّدَّةِ وَمِنْهُ رَهَائِنُ الْحَرْبِ الَّذِينَ يَأْخُذُهُمُ الْغَالِبُ مِنَ الْقَوْمِ الْمَغْلُوبِينَ ضمانا لِئَلَّا يخبس الْقَوْمُ بِشُرُوطِ الصُّلْحِ وَحَتَّى يُعْطُوا دِيَاتِ الْقَتْلَى فَيَكُونَ الِانْتِقَامُ مِنَ الرَّهَائِنِ.

Rehn (الرَّهْن); bağlamak ve hapsetmektir; borçtaki rehin de bundandır. Bazen de ayrılmazlık ve beraberlik anlamında kullanılır; “iki yarış atı (feresâ rihân)” tabiri de bundandır. Durumun farklılığına göre buradaki anlamın her ikisine de hamledilmesi sahihtir. Rehin, ancak borçlunun elinden kaçmasından endişe edilen bir hakkın tahsilini temin etmek içindir. Dolayısıyla rehin, şiddetle yakalamayı hissettirir; nitekim galip gelen tarafın, mağlup topluluk sulh şartlarını bozmasın ve öldürülenlerin diyetlerini ödesin diye teminat olarak aldığı savaş rehineleri de bundandır ki [şartlar bozulursa] intikam rehinelerden alınır.

وَبِهَذَا يَكُونُ قَوْلُهُ: كُلُّ نَفْسٍ مُرَادًا بِهِ خُصُوصُ أَنْفُسِ الْمُنْذِرِينَ مِنَ الْبَشَرِ فَهُوَ مِنَ الْعَامِّ الْمُرَادِ بِهِ الْخُصُوصُ بِالْقَرِينَةِ، أَيْ قَرِينَةِ مَا تُعْطِيهِ مَادَّةُ رَهِينَةٍ مِنْ مَعْنَى الْحَبْسِ وَالْأَسْرِ.

Buna göre { كُلُّ نَفْسٍ } “Her nefis” kavliyle özellikle insanlardan uyarılanların nefisleri kastedilmiş olur. Dolayısıyla bu, karine sebebiyle kendisiyle husus kastedilen âmm (genel) kabilindendir; yani { رَهِينَةٍ } maddesinin verdiği hapis ve esaret anlamı karinesiyle.

وَالْبَاءُ لِلْمُصَاحَبَةِ لَا لِلسَّبَبِيَّةِ.

[Ayetin başındaki] bâ harfi sebebiyet için değil, musahabet (beraberlik) içindir.

وَظَاهِرُ هَذَا أَنَّهُ كَلَامٌ مُنْصِفٌ وَلَيْسَ بِخُصُوصِ تَهْدِيدِ أَهْلِ الشَّرِّ.

Bunun zâhiri, insaflı [ve genel] bir söz olmasıdır; yalnızca şer ehlinin tehdit edilmesine mahsus değildir.

ورَهِينَةٌ: مَصْدَرٌ بِوَزْنِ فَعَيْلَةٍ كَالشَّتِيمَةِ فَهُوَ مِنَ الْمَصَادِرِ الْمُقْتَرِنَةِ بِهَاءٍ كَهَاءِ التَّأْنِيثِ مِثْلَ الْفُعُولَةِ وَالْفَعَّالَةِ، وَلَيْسَ هُوَ مِنْ بَابِ فَعِيلٍ الَّذِي هُوَ وَصْفٌ بِمَعْنى الْمَفْعُول مثيل قَتِيلَةٍ، إِذْ لَوْ قَصَدَ الْوَصْف لقيل رعين لِأَنَّ فَعَيْلًا بِمَعْنَى مَفْعُولٍ يَسْتَوِي فِيهِ الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ إِذَا جَرَى عَلَى مَوْصُوفِهِ كَمَا هُنَا، وَالْإِخْبَارُ بِالْمَصَدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ عَلَى حَدِّ قَوْلِ مُسَوَّرِ بْنِ زِيَادَةَ الْحَارِثِيِّ:

{ رَهِينَةٌ } kelimesi, { الشَّتِيمَة } gibi faîle (فَعِيلَة) vezninde bir masdardır. Dolayısıyla fuûlet (الْفُعُولَة) ve fe‘‘âlet (الْفَعَّالَة) gibi müenneslik hâ'sı benzeri bir hâ ile bitişen masdarlardandır; { قَتِيلَة } gibi mef‘ûl anlamında sıfat olan faîl (فَعِيل) babından değildir. Zira sıfat kastedilseydi [müzekker için] rehin (رَهِين) denilirdi; çünkü mef‘ûl anlamındaki faîl vezninde -burada olduğu gibi mevsufuna tabi olduğunda- müzekker ve müennes eşittir. Masdar ile haber verilmesi mübalağa içindir; nitekim Müsevver b. Ziyâde el-Hârisî’nin şu sözünde olduğu gibi:

أَبَعْدَ الَّذِي بِالنَّعْفِ نَعْفِ كُوَيْكِبٍ ... رَهِينَةِ رَمْسٍ ذِي تُرَابٍ وَجَنْدَلِ

“Küveykib tepesindeki o kimseden, / Toprak ve taş sahibi bir kabrin rehini olan kişiden sonra mı...”

أَلَا تَرَاهُ أَثْبَتَ الْهَاءَ فِي صِفَةِ الْمُذَكَّرِ وَإِلَّا لما كَانَ مُوجب لِلتَّأْنِيثِ.

Görmez misin ki o, müzekkerin sıfatında [masdarlık alameti olan] hâ harfini sabit tutmuştur; aksi takdirde müennes kılınması için bir sebep olmazdı.

وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَصْحابَ الْيَمِينِ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ.

{ إِلَّا أَصْحابَ الْيَمِينِ } “Ancak amel defterleri sağdan verilenler müstesnadır” kavlindeki istisna, munkatı‘ bir istisnadır.

وأَصْحابَ الْيَمِينِ: هُمْ أَهْلُ الْخَيْرِ جُعِلَتْ عَلَامَاتُهُمْ فِي الْحَشْرِ بِجِهَاتِ الْيَمِينِ فِي مُنَاوَلَةِ الصُّحُفِ وَفِي مَوْقِفِ الْحِسَابِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. فَالْيَمِينُ هُوَ جِهَةُ أَهْلِ الْكَرَامَةِ فِي الِاعْتِبَارِ كَجِهَةِ يَمِينِ الْعَرْشِ أَوْ يَمِينِ مَكَانِ الْقُدْسِ يَوْمَ الْحَشْرِ لَا يُحِيطُ بِهَا وَصْفُنَا وَجُعِلَتْ عَلَامَةُ أَهْلِ الشَّرِّ الشَّمَالَ فِي تَنَاوُلِ صُحُفِ أَعْمَالِهِمْ وَفِي مَوَاقِفِهِمْ وَغَيْرِ ذَلِكَ.

Ashâb-ı yemîn (أَصْحابَ الْيَمِينِ), hayır ehlidir. Haşir gününde onların alametleri amel defterlerinin verilmesinde, hesap duruşmasında ve diğer durumlarda sağ cihetlerde kılınmıştır. Sağ taraf, bizim vasfımızın kuşatamayacağı şekilde Arş'ın sağ tarafı veya haşir günündeki kudsiyet makamının sağı gibi itibarda keramet ehlinin cihetidir. Şer ehlinin alameti ise amel defterlerini alışlarında, durdukları yerlerde ve diğer durumlarda sol taraf kılınmıştır.

وَقَوْلُهُ: فِي جَنَّاتٍ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ: يَتَساءَلُونَ قُدِّمَ لِلِاهْتِمَامِ، ويَتَساءَلُونَ حَالٌ مِنْ أَصْحابَ الْيَمِينِ وَهُوَ مَنَاطُ التَّفْصِيلِ الَّذِي جِيءَ لِأَجْلِهِ بِالِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ.

{ فِي جَنَّاتٍ } kavlinin, önemine binaen öne geçirilmiş olarak { يَتَساءَلُونَ } kavline müteallak olması caizdir; { يَتَساءَلُونَ } ise { أَصْحابَ الْيَمِينِ } ifadesinden hâldir ve munkatı‘ istisnanın kendisi için getirildiği tafsilatın dayanağıdır.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي جَنَّاتٍ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: هُمْ فِي جَنَّاتٍ. وَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ الِاسْتِثْنَاءِ وَيَكُونُ يَتَساءَلُونَ حَالًا مِنَ الضَّمِيرِ الْمَحْذُوفِ.

{ فِي جَنَّاتٍ } ifadesinin, takdiri “Onlar cennetlerdedirler” şeklinde olan mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caizdir. Bu cümle, istisna cümlesinin mazmununu açıklayan bir istînâf-ı beyânî olur; { يَتَساءَلُونَ } ise mahzuf zamirden hâl olur.

وَمَعْنَى يَتَساءَلُونَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى ظَاهِرِ صِيغَةِ التَّفَاعُلِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى صُدُورِ الْفِعْلِ مِنْ جَانِبَيْنِ، أَيْ يَسْأَلُ أَصْحَابُ الْيَمِينِ بَعْضُهُمْ بَعْضًا عَنْ شَأْنِ الْمُجْرِمِينَ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ بَيَانًا لِجُمْلَةِ يَتَساءَلُونَ. وَضَمِيرُ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ:

{ يَتَساءَلُونَ } fiilinin manasının, fiilin iki taraftan sadır olduğunu göstermek üzere tefâul kalıbının zâhirine göre olması caizdir; yani ashâb-ı yemîn günahkârların durumunu birbirlerine sorarlar. Bu takdirde { مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ } “Sizi Sakar’a ne soktu?” cümlesi, { يَتَساءَلُونَ } cümlesinin beyânı olur. Şuradaki hitap zamiri...

سَلَكَكُمْ يُؤْذِنُ بِمَحْذُوفٍ وَالتَّقْدِيرُ: فَيَسْأَلُونَ الْمُجْرِمِينَ مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ، وَلَيْسَ الْتِفَاتًا، أَوْ يَقُولُ بَعْضُ الْمَسْئُولِينَ لِأَصْحَابِهِمْ جَوَابًا لِسَائِلِيهِمْ قُلْنَا لَهُمْ: مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ.

...{ سَلَكَكُمْ } ifadesindeki hitap zamiri mahzuf bir unsuru bildirir; takdiri şöyledir: “Bunun üzerine günahkârlara: 'Sizi Sakar'a ne soktu?' diye sorarlar.” Dolayısıyla bu bir iltifat değildir. Yahut kendilerine soru sorulanların bir kısmı, kendilerine soran arkadaşlarına cevap olarak: “Biz onlara: 'Sizi Sakar'a ne soktu?' dedik” demektedirler.

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ صِيغَةُ التَّفَاعُلِ مُسْتَعْمَلَةً فِي مَعْنَى تَكْرِيرِ الْفِعْلِ أَيْ يَكْثُرُ سُؤَالُ كُلِّ أَحَدٍ مِنْهُمْ سُؤَالًا مُتَكَرِّرًا أَوْ هُوَ من تعدد السُّؤَال لأجل تعدد السَّائِلِينَ.

Tefâul vezninin fiilin tekrarı anlamında kullanılmış olması da caizdir; yani onlardan her birinin sorusu çokça tekrarlanır yahut bu, soranların çokluğundan dolayı sorunun çokluğu anlamındadır.

قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ النِّسَاءِ [١] «هُوَ كَقَوْلِكَ تَدَاعَيْنَا» . وَنُقِلَ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ هُنَا: «إِذَا كَانَ الْمُتَكَلِّمُ مُفْرَدًا يُقَالُ: دَعَوْتُ، وَإِذَا كَانَ الْمُتَكَلِّمُ مُتَعَدِّدًا يُقَالُ: تَدَاعَيْنَا، وَنَظِيرُهُ، رَمَيْتُهُ وَتَرَامَيْنَاهُ وَرَأَيْتُ الْهِلَالَ وَتَرَاءَيْنَاهُ وَلَا يَكُونُ هَذَا تَفَاعُلًا مِنَ الْجَانِبَيْنِ» اهـ. ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي سُورَةِ النِّسَاءِ، أَيْ هُوَ فِعْلٌ مِنْ جَانِبٍ وَاحِدٍ ذِي عَدَدٍ كَثِيرٍ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ مَفْعُولُ يَتَساءَلُونَ مَحْذُوفًا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ عَنِ الْمُجْرِمِينَ.

Zemahşerî, Nisâ Suresi'nin başında [1] yer alan { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ } “Adını anarak birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah'tan sakının” ayetinin tefsirinde: «Bu, senin "çağrıştık/toplaştık" (tedâ‘aynâ) demen gibidir» demiştir. Kendisinden burada da şöyle dediği nakledilmiştir: «Mütekellim tekil olduğunda "çağırdım" (da‘avtü), mütekellim birden fazla olduğunda "çağrıştık" (tedâ‘aynâ) denir. Bunun benzeri; "ona attım" (rameytühû) ve "ona [birlikte] attık" (terâmeynâhû), "hilali gördüm" (re'eytü'l-hilâle) ve "hilali [birlikte] gördük" (terâeynâhû) ifadeleridir; bu iki taraftan gerçekleşen karşılıklı bir tefâul değildir.» Keşşâf sahibi bunu Nisâ Suresi'nde zikretmiştir; yani bu, çok sayıdaki tek bir taraftan meydana gelen bir fiildir. Buna göre { يَتَساءَلُونَ } fiilinin mef‘ûlü mahzuftur ve { عَنِ الْمُجْرِمِينَ } kavli ona delalet etmektedir.

وَالتَّقْدِيرُ: يَتَسَاءَلُونَ الْمُجْرِمِينَ عَنْهُمْ، أَيْ عَنْ سَبَبِ حُصُولِهِمْ فِي سَقَرَ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ بَيَانُ جُمْلَةِ يَتَساءَلُونَ بِجُمْلَةِ مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ، فَإِنَّ مَا سَلَكَكُمْ فِي بَيَانٍ لِلتَّسَاؤُلِ.

Takdiri şöyledir: Onlar günahkârlardan durumlarını, yani Sakar'da (cehennemde) bulunmalarının sebebini sorarlar. { يَتَساءَلُونَ } cümlesinin { مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ } “Sizi Sakar’a ne soktu?” cümlesiyle açıklanması da buna delalet eder; zira { مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ } sorunun beyânıdır.

وَأَصْلُ معنى سلكه أدخلهُ بَين أَجْزَاءِ شَيْءٍ حَقِيقَةً وَمِنْهُ جَاءَ سِلْكُ الْعِقْدِ، وَاسْتُعِيرَ هُنَا لِلزَّجِّ بِهِمْ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [١٢] قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ وَفِي قَوْله: يَسْلُكْهُ عَذاباً صَعَداً فِي سُورَةِ الْجِنِّ [١٧] . وَالْمَعْنَى: مَا زُجَّ بِكُمْ فِي سَقَرَ.

{ سَلَكَهُ } fiilinin asıl anlamı, hakikat olarak onu bir şeyin parçaları arasına sokmaktır; gerdanlık ipine (silk) bu adın verilmesi de bundandır. Burada ise onları [cehenneme] fırlatıp atmak anlamında istiare edilmiştir. Daha önce Hicr Suresi'nde [12] Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ } “Onu suçluların kalplerine böyle sokarız” kavli ve Cin Suresi'nde [17] { يَسْلُكْهُ عَذاباً صَعَداً } “[Allah] onu çetin bir azaba sokar” kavli geçmişti. Anlamı şudur: Sizi Sakar'a fırlatıp atan nedir?

فَإِنْ كَانَ السُّؤَالُ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلًا فِي أَصْلِ مَعْنَاهُ كَانَ الْبَاعِثُ عَلَى السُّؤَالِ:

Şayet soru hakiki anlamında ve istifham da asıl manasında kullanılmışsa, soru sormaya sevk eden sebep şudur:

إِمَّا نِسْيَانُ الَّذِي كَانُوا عَلِمُوهُ فِي الدُّنْيَا مِنْ أَسْبَابِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ فَيَبْقَى عُمُومُ يَتَساءَلُونَ الرَّاجِعُ إِلَى أَصْحَابِ الْيَمِينِ وَعُمُومُ الْمُجْرِمِينَ عَلَى ظَاهِرِهِ، فَكُلٌّ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ يُشْرِفُ عَلَى الْمُجْرِمِينَ مِنْ أَعَالِي الْجَنَّةِ فَيَسْأَلُهُمْ عَنْ سَبَبِ وُلُوجِهِمُ النَّارَ فَيَحْصُلُ جَوَابُهُمْ وَذَلِكَ إِلْهَامٌ مِنَ اللَّهِ لِيَحْمَدَهُ أَهْلُ الْجَنَّةِ عَلَى مَا أَخَذُوا بِهِ مِنْ أَسْبَابِ نَجَاتِهِمْ مِمَّا أَصَابَ الْمُجْرِمِينَ وَيَفْرَحُوا بِذَلِكَ.

Ya dünyada sevap ve ceza sebepleri hakkında bildiklerini unutmuş olmalarıdır; bu durumda ashâb-ı yemîne raci olan { يَتَساءَلُونَ } fiilinin umumiliği ile { الْمُجْرِمِينَ } lafzının umumiliği zâhiri üzere kalır. Böylece ashâb-ı yemînden her biri cennetin yücelerinden günahkârlara bakar ve onlara cehenneme giriş sebeplerini sorar, onlar da cevap verirler. Bu, cennet ehlinin günahkârların başına gelen şeyden kurtulmalarına vesile olan sebeplere sarıldıkları için Allah’a hamdetmeleri ve buna sevinmeleri maksadıyla Allah’tan bir ilhamdır.

وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ سُؤَالًا مُوَجَّهًا مِنْ بَعْضِ أَصْحَابِ الْيَمِينِ إِلَى نَاسٍ كَانُوا يَظُنُّونَهُمْ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَرَأَوْهُمْ فِي النَّارِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ أَوِ الْمُرْتَدِّينَ بَعْدَ مَوْتِ أَصْحَابِهِمْ، فَيكون المُرَاد بِأَصْحَابِهِ الْيَمِينِ بَعْضَهُمْ وَبِالْمُجْرِمِينَ بَعْضَهُمْ وَهَذَا مِثْلُ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ قالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ الْآيَاتِ

Ya da ashâb-ı yemînden bazılarının, cennet ehlinden sandıkları fakat ashâbının ölümünden sonra münafık veya mürted oldukları için ateşte gördükleri kimselere yönelttiği bir soru olmasıdır. Bu durumda ashâb-ı yemîn ile onların bir kısmı, mücrimler ile de onların bir kısmı kastedilmiş olur. Bu durum, Allah Teâlâ'nın şu ayetlerinde olduğu gibidir: { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ قالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ } [es-Sâffât: 27-28] “Birbirlerine dönüp sorarlar. Derler ki: 'Siz bize sağdan (hak suretinde) gelirdiniz'”...

فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ [٢٧، ٢٨] وَقَوْلُهُ فِيهَا: قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ إِلَى قَوْلِهِ فِي سَواءِ الْجَحِيمِ [الصافات: ٥١- ٥٥] .

Sâffât Suresi'ndeki [27-28] ayetler ile yine aynı suredeki: { قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ } kavlinden { فِي سَواءِ الْجَحِيمِ } kavline kadar olan [es-Sâffât: 51-55] “İçlerinden biri der ki: 'Benim bir yakınım vardı. Derdi ki: Sen gerçekten inananlardan mısın?... Derken onu çılgın alevlerin tam ortasında görür'” ayetleri gibi.

وَإِنْ كَانَ السُّؤَالُ لَيْسَ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَكَانَ الِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلًا فِي التَّنْدِيمِ، أَوِ التَّوْبِيخِ فَعُمُومُ أَصْحَابِ الْيَمِينِ وَعُمُومُ الْمُجْرِمِينَ عَلَى حَقِيقَتِهِ.

Şayet soru hakiki anlamında olmayıp istifham pişman ettirme yahut azarlama maksadıyla kullanılmışsa, ashâb-ı yemînin umumiliği ile mücrimlerin umumiliği hakikati üzeredir.

وَأَجَابَ الْمُجْرِمُونَ بِذِكْرِ أَسْبَابِ الزَّجِّ بِهِمْ فِي النَّارِ لِأَنَّهُمْ مَا ظَنُّوا إِلَّا ظَاهِرَ الِاسْتِفْهَامِ، فَذَكَرُوا أَرْبَعَةَ أَسْبَابٍ هِيَ أُصُولُ الْخَطَايَا وَهِيَ: أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ فَحَرَمُوا أَنْفُسَهُمْ مِنَ التَّقَرُّبِ إِلَى اللَّهِ.

Günahkârlar ateşe atılmalarının sebeplerini zikrederek cevap verdiler; çünkü onlar istifhamın zâhirinden başka bir şey düşünmediler. Günahların temeli olan dört sebep zikrettiler ki bunlar: Namaz kılanlardan olmamaları, böylece kendilerini Allah’a yakınlaşmaktan mahrum bırakmaları;

وَأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا مِنَ الْمُطْعِمِينَ الْمَسَاكِينَ وَذَلِكَ اعْتِدَاءٌ عَلَى ضُعَفَاءِ النَّاسِ بِمَنْعِهِمْ حَقَّهُمْ فِي الْمَالِ.

Yoksulları doyuranlardan olmamaları; bu da maldaki haklarını engelleyerek insanların zayıflarına haksızlık etmektir;

وَأَنَّهُمْ كَانُوا يَخُوضُونَ خَوْضَهُمُ الْمَعْهُودَ الَّذِي لَا يَعْدُو عَنْ تَأْيِيدِ الشِّرْكِ وَأَذَى الرَّسُولِ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ.

Şirki desteklemekten ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile müminlere eziyet etmekten öteye geçmeyen alışılagelmiş bâtıl dalışlarına dalıyor olmaları;

وَأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِالْجَزَاءِ فَلَمْ يَتَطَلَّبُوا مَا يُنْجِيهِمْ. وَهَذَا كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ إِيمَانِهِمْ، سَلَكُوا بِهَا طَرِيقَ الْإِطْنَابِ الْمُنَاسِبَ لِمَقَامِ التَّحَسُّرِ وَالتَّلَهُّفِ عَلَى مَا فَاتَ، فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا: لِأَنَّا لَمْ نَكُنْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ أَهْلَ الْإِيمَانِ اشْتَهَرُوا بِأَنَّهُمْ أَهْلُ الصَّلَاةِ، وَبِأَنَّهُمْ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ، وَبِأَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَبِيَوْمِ الدِّينِ وَيُصَدِّقُونَ الرُّسُلَ وَقَدْ جَمَعَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢- ٤] هُدىً لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ.

Ve ceza (hesap) gününü yalanlamış olmalarıdır ki bu yüzden kendilerini kurtaracak şeyin peşine düşmemişlerdir. Bu, onların iman etmeyişlerinden bir kinayedir; elden kaçan şeylere hasret ve hayıflanma makamına uygun olan itnâb (sözü detaylandırarak uzatma) yolunu tutmuşlardır. Sanki onlar: “Çünkü biz müminlerden değildik” demişlerdir; zira iman ehli namaz kılanlar olarak, mallarında isteyen ve mahrum olan için belirli bir hak bulunan kimseler olarak, ahirete ve ceza gününe inanan ve peygamberleri tasdik eden kimseler olarak tanınmışlardır. Allah Teâlâ Bakara Suresi'nde [2-4] bunları bir araya getirmiştir: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ } “[O kitap], takva sahipleri için bir hidayettir. Onlar gayba inanırlar, namazı dosdoğru kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimizden infak ederler. Onlar, sana indirilene de senden önce indirilene de inanırlar ve ahirete de kesin olarak iman ederler.”

وَأَصْلُ الْخَوْضِ الدُّخُولُ فِي الْمَاءِ، وَيُسْتَعَارُ كَثِيرًا لِلْمُحَادَثَةِ الْمُتَكَرِّرَةِ، وَقَدِ اشْتُهِرَ إِطْلَاقُهُ فِي الْقُرْآنِ عَلَى الْجِدَالِ وَاللَّجَاجِ غَيْرِ الْمَحْمُودِ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ [الْأَنْعَام: ٩١] وَغَيْرَ ذَلِكَ، وَقَدْ جَمَعَ الْإِطْلَاقَيْنَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ [الْأَنْعَام: ٦٨] .

Havn (الْخَوْض) kelimesinin asıl anlamı suya girmektir; çoklukla tekrarlanan konuşmalar için eğretileme yoluyla kullanılır. Kur'an'da yerilmeyen türden tartışma ve inatlaşma için kullanımı meşhurdur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } “Sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar.” [En'âm: 91] ve benzeri ayetler. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise bu iki kullanımı bir arada toplamıştır: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir.” [En'âm: 68].

وَبِاعْتِبَارِ مَجْمُوعِ الْأَسْبَابِ الْأَرْبَعَةِ فِي جَوَابِهِمْ فَضْلًا عَنْ مَعْنَى الْكِنَايَةِ، لَمْ يَكُنْ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ لِلْقَائِلِينَ بِأَنَّ الْكُفَّارَ مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الشَّرِيعَةِ.

Cevaplarındaki dört sebebin bütünü ve kinaye anlamı bir arada değerlendirildiğinde, bu ayette kâfirlerin şeriatın füruundan (ikincil hükümlerinden) sorumlu olduğunu söyleyenlerin lehine bir delil bulunmamaktadır.

وَيَوْمُ الدِّينِ: يَوْمُ الْجَزَاءِ وَالْجَزَاءِ.

Yevmu'd-dîn (يَوْمُ الدِّينِ); ceza ve karşılık günüdür.

والْيَقِينُ: اسْمُ مَصْدَرِ يَقِنَ كَفَرِحَ، إِذَا عَلِمَ عِلْمًا لَا شَكَّ مَعَهُ وَلَا تَرَدُّدَ.

Yakin (الْيَقِينُ); yanında hiçbir şüphe ve tereddüt bulunmayan bir bilgiyle bilindiğinde kullanılan yakine (يَقِنَ) [fiilinin] feriha (كَفَرِحَ) veznindeki ism-i masdarıdır.

وَإِتْيَانُهُ مُسْتَعَارٌ لِحُصُولِهِ بَعْدُ إِنْ لَمْ يَكُنْ حَاصِلًا، شُبِّهَ الْحُصُولُ بَعْدَ الِانْتِفَاءِ بِالْمَجِيءِ بَعْدَ الْمَغِيبِ.

[Yakinin] gelmesi (ityânı) ifadesi, daha önce mevcut değilken sonradan hâsıl olması anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır; yokluktan sonraki oluş, gaybubetten sonraki gelişe benzetilmiştir.