وَخُسُوفُ الْقَمَرِ أُرِيدَ بِهِ انْطِمَاسُ نُورِهِ انْطِمَاسًا مُسْتَمِرًّا بِسَبَبِ تَزَلْزُلِهِ مِنْ مَدَارِهِ حَوْلَ الْأَرْضِ الدَّائِرَةِ حَوْلَ الشَّمْسِ بِحَيْثُ لَا يَنْعَكِسُ عَلَيْهِ نُورُهَا وَلَا يَلُوحُ لِلنَّاسِ نَيِّرًا، وَهُوَ مَا
Ayın tutulması (husûf) ile kastedilen, Güneş'in etrafında dönen Dünya'nın çevresindeki yörüngesinden sarsılması sebebiyle ışığının sürekli olarak sönmesi, öyle ki Güneş'in ışığının ona yansımaması ve insanlara aydınlık olarak görünmemesidir. Bu da
دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ، فَهَذَا خُسُوف لَيْسَ هُوَ خسوفه الْمُعْتَاد عِنْد مَا تَحُولُ الْأَرْضُ بَيْنَ الْقَمَرِ وَبَيْنَ مُسَامَتَتِهِ الشَّمْسَ.
{ وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ } “Güneş ile ay bir araya getirildiği [zaman]” kavlinin delalet ettiği şeydir. Dolayısıyla bu tutulma, Dünya'nın Ay ile Güneş'in hizası arasına girmesiyle oluşan alışılagelmiş tutulma değildir.
وَمَعْنَى جَمْعِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ: الْتِصَاقُ الْقَمَرِ بِالشَّمْسِ فَتَلْتَهِمُهُ الشَّمْسُ لِأَنَّ الْقَمَرَ مُنْفَصِلٌ مِنَ الْأَرْضِ الَّتِي هِيَ مِنَ الْأَجْرَامِ الدَّائِرَةِ حَوْلَ الشَّمْسِ كَالْكَوَاكِبِ وَيَكُونُ ذَلِكَ بِسَبَبِ اخْتِلَالِ الْجَاذِبِيَّةِ الَّتِي وَضَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا النظام الشمسي.
Güneş ile Ay'ın bir araya getirilmesinin manası: Ay'ın Güneş'e yapışması ve Güneş'in onu yutmasıdır; çünkü Ay, gezegenler gibi Güneş'in etrafında dönen cisimlerden olan Dünya'dan ayrılmıştır. Bu da Allah'ın Güneş sistemine koyduğu çekim gücünün bozulması sebebiyle gerçekleşir.
وفَإِذا بَرِقَ الْبَصَرُ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِ يَقُولُ الْإِنْسانُ، وَإِنَّمَا قُدِمَ عَلَى عَامِلِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِالظَّرْفِ لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ مِنْ سِيَاقِ مجاوبة قَوْله: يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ [الْقِيَامَةِ: ٦] .
{ فَإِذا بَرِقَ الْبَصَرُ } “Göz dehşetle kamaştığı zaman” ibaresi, { يَقُولُ الْإِنْسانُ } fiiline bağlı bir zarftır. Âmilinden (fiilinden) önce getirilmesi ise zarfa ehemmiyet vermek içindir; zira { يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ } “Kıyamet günü ne zamanmış? diye sorar” [Kıyâme 6] sözüne verilen cevabın bağlamında asıl kastedilen odur.
وَطُوِيَ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ ذَلِكَ حُلُولُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ اكْتِفَاءً بِذِكْرِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُهُمْ أَيْنَ الْمَفَرُّ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: حَلَّ يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَحَضَرَتْ أَهْوَالُهُ يَقُولُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ ثُمَّ تَأَكَّدَ بِقَوْلِهِ إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ.
Bunun kıyamet gününün gelişi olduğunun açıkça belirtilmesi, ona delalet eden şeyin, yani onların { أَيْنَ الْمَفَرُّ } “Kaçacak yer neresi?” sözünün zikredilmesiyle yetinilerek dürülüp geçilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: Kıyamet günü geldi ve onun dehşeti hazır oldu, o gün insan şöyle diyecektir... Sonra bu, { إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ } “O gün varıp durulacak yer sadece Rabbinedir” kavliyle tekit edilmiştir.
ويَوْمَئِذٍ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِ يَقُولُ أَيْضًا، أَيْ يَوْمَ إِذْ يَبْرُقُ الْبَصَرُ وَيَخْسِفُ الْقَمَرُ وَيُجْمَعُ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ، فَتَنْوِينُ (إِذْ) تَنْوِينُ عِوَضٍ عَنِ الْجُمْلَةِ الْمَحْذُوفَةِ الَّتِي دَلَّتْ عَلَيْهَا الْجُمْلَةُ الَّتِي أُضِيفَ إِلَيْهَا (إِذْ) .
{ يَوْمَئِذٍ } lafzı da { يَقُولُ } fiiline bağlı bir zarftır; yani gözün donakaldığı, ayın tutulduğu, güneş ile ayın bir araya getirildiği gün [der]. Buradaki (إِذْ) lafzının tenvini, (إِذْ) zarfının kendisine muzaf kılındığı cümlenin delalet ettiği hazfedilmiş cümleden bedel (ivaz) tenvinidir.
وَذُكِرَ يَوْمَئِذٍ مَعَ أَن قَوْله: فَإِذا بَرِقَ الْبَصَرُ إِلَخْ مُغْنٍ عَنْهُ لِلِاهْتِمَامِ بِذِكْرِ ذَلِكَ الْيَوْمِ الَّذِي كَانُوا يُنْكِرُونَ وُقُوعَهُ وَيَسْتَهْزِئُونَ فَيَسْأَلُونَ عَنْ وَقْتِهِ، وَلِلتَّصْرِيحِ بِأَنَّ حُصُولَ هَذِهِ الْأَحْوَالِ الثَّلَاثَةِ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ.
{ فَإِذا بَرِقَ الْبَصَرُ } ilh. kavli ona ihtiyaç bırakmadığı halde { يَوْمَئِذٍ } lafzının zikredilmesi, vukuunu inkâr ettikleri, alay ederek vaktini sordukları o günün anılmasına ehemmiyet verilmesinden ve bu üç halin aynı anda gerçekleşeceğini açıkça ifade etmek içindir.
والْإِنْسانُ: هُوَ الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُ مِنْ قَوْلِهِ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ [الْقِيَامَة: ٣] ، أَيْ يَقُولُ الْإِنْسَانُ الْكَافِرُ يَوْمئِذٍ: أَي الْمَفَرُّ.
{ الْإِنْسانُ } lafzı, { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ } “İnsan, kemiklerini hiçbir zaman toplayamayacağımızı mı sanır?” [Kıyâme 3] kavlinde kendisinden bahsedilen kimsedir; yani o gün kâfir insan: “Kaçacak yer neresi?” der.
والْمَفَرُّ: بِفَتْحِ الْمِيمِ وَفَتْحِ الْفَاءِ مَصْدَرٌ، وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّمَنِّي، أَيْ لَيْتَ لِي فِرَارًا فِي مَكَانِ نَجَاةٍ، وَلَكِنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُهُ.
{ الْمَفَرُّ } lafzı; mîm'in ve fâ'nın fethasıyla masdardır. Soru ise temenni manasında kullanılmıştır; yani 'keşke benim için kurtuluş mekânına bir kaçış olsaydı!' [demektir], fakat buna güç yetiremez.
وأَيْنَ ظَرْفُ مَكَانٍ.
{ أَيْنَ } ise mekân zarfıdır.
وكَلَّا رَدْعٌ وَإِبْطَالٌ لِمَا تَضَمَّنَهُ أَيْنَ الْمَفَرُّ مِنَ الطَّمَعِ فِي أَنْ يَجِدَ لِلْفِرَارِ سَبِيلًا.
{ كَلَّا } lafzı, { أَيْنَ الْمَفَرُّ } sözünün içerdiği kaçacak bir yol bulma tamahına karşı bir men ve iptaldir.
وَالْوَزَرُ: الْمَكَانُ الَّذِي يُلْجَأُ إِلَيْهِ لِلتَّوَقِّي مِنْ إِصَابَةِ مَكْرُوهٍ مِثْلَ الْجِبَالِ وَالْحُصُونِ.
el-Vezer (الْوَزَرُ): Hoşa gitmeyen bir şeyin isabet etmesinden korunmak için dağlar ve kaleler gibi sığınılan yerdir.
فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كَلَّا لَا وَزَرَ كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى جَوَابًا لِمَقَالَةِ الْإِنْسَانِ، أَيْ لَا وَزَرَ لَكَ، فَيَنْبَغِي الْوَقْفُ عَلَى الْمَفَرُّ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ تَمَامِ مَقَالَةِ
{ كَلَّا لَا وَزَرَ } ifadesinin Yüce Allah tarafından insanın sözüne bir cevap olarak müstakil yeni bir söz (istînâf) olması caizdir; yani 'senin için sığınak yoktur' demektir. Bu takdirde { الْمَفَرُّ } üzerinde vakıf yapmak gerekir. Bunun, insanın sözünün tamamından olması da caizdir;
الْإِنْسَانِ، أَيْ يَقُولُ: أَيْنَ الْمَفَرُّ؟ وَيُجِيبُ نَفسه بِإِبْطَال طعمه فَيَقُولُ كَلَّا لَا وَزَرَ أَيْ لَا وَزَرَ لِي، وَذَلِكَ بِأَنْ نَظَرَ فِي جِهَاتِهِ فَلَمْ يَجِدْ إِلَّا النَّارَ كَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ، فَيَحْسُنُ أَنْ يُوصَلَ أَيْنَ الْمَفَرُّ بِجُمْلَةِ كَلَّا لَا وَزَرَ.
Yani şöyle der: “Kaçacak yer neresi?” ve kendi tamahını boşa çıkararak kendi kendine cevap verir ve: “Hayır, hiçbir sığınak yoktur!” der; yani 'benim için sığınak yoktur'. Bu da hadiste varid olduğu gibi, dört bir yanına bakıp ateşten başka bir şey görmemesi sebebiyledir. Bu durumda { أَيْنَ الْمَفَرُّ } cümlesini { كَلَّا لَا وَزَرَ } cümlesine bitiştirmek güzel olur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ
Yüce Allah'ın: { إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ } “O gün varıp durulacak yer ancak Rabbinedir” kavline gelince,
فَهُوَ كَلَامٌ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى خَاطَبَ بِهِ النَّبِيءَ ﷺ فِي الدُّنْيَا بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: يَوْمَئِذٍ
{ يَوْمَئِذٍ } kavlinin karinesiyle, Yüce Allah tarafından dünyada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben söylenmiş bir kelamdır.
، فَهُوَ اعْتِرَاضٌ وَإِدْمَاجٌ لِلتَّذْكِيرِ بِمُلْكِ ذَلِكَ الْيَوْمِ.
Dolayısıyla bu, o günün hükümranlığını hatırlatmak için bir itiraz (ara cümle) ve idmâcdır (eklemedir).
وَفِي إِضَافَةِ (رَبِّ) إِلَى ضَمِيرِ النَّبِيءِ ﷺ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُ نَاصِرُهُ يَوْمَئِذٍ بِالِانْتِقَامِ مِنَ الَّذِينَ لَمْ يَقْبَلُوا دَعْوَتَهُ.
{ رَبِّ } lafzının Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine muzaf kılınmasında, davetini kabul etmeyenlerden intikam almak suretiyle o gün onun yardımcısı olacağına bir ima vardır.
والْمُسْتَقَرُّ
{ الْمُسْتَقَرُّ } lafzı ise,
: مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ مِنِ اسْتَقَرَّ، إِذَا قَرَّ فِي الْمَكَانِ وَلَمْ يَنْتَقِلْ، وَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْوَصْفِ.
bir mekânda yerleşip oradan ayrılmamak manasına gelen «istekarra» fiilinden mîmli masdardır. Sîn ve tâ harfleri vasıfta mübalağa içindir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِإِفَادَةِ الْحَصْرِ، أَيْ إِلَى رَبِّكَ لَا إِلَى مَلْجَأٍ آخَرَ. وَالْمَعْنَى: لَا مَلْجَأَ يَوْمَئِذٍ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مُنْتَهِيًا إِلَى رَبِّكَ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ [آل عمرَان: ٢٨] .
Mecrûrun (tümlecin) öne alınması hasr ifade etmek içindir; yani başka bir sığınağa değil, yalnızca Rabbinedir. Manası: O gün insan için nihayeti Rabbine varmaktan başka hiçbir sığınak yoktur. Bu, Yüce Allah'ın: { وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ } “Dönüş ancak Allah'adır” [Âl-i İmrân 28] kavli gibidir.
وَجُمْلَة يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَأَخَّرَ
{ يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَأَخَّرَ } “O gün insana, önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyler haber verilir” cümlesi,
مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا أَثَارَهُ قَوْلُهُ: إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ
{ إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ } kavlinin doğurduğu bir istînâf-ı beyânîdir,
، أَوْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ مَضْمُونِ تِلْكَ الْجُمْلَةِ، أَيْ إِلَى اللَّهِ مَصِيرُهُمْ وَفِي مَصِيرِهِمْ يُنَبَّأُونَ بِمَا قَدَّمُوا وَمَا أَخَّرُوا.
yahut o cümlenin mazmunundan bedel-i iştimaldir; yani onların dönüşü Allah'adır ve bu dönüşlerinde onlara önden gönderdikleri ve geride bıraktıkları haber verilir.
وَيَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِ الْإِنْسانُ
Burada { الْإِنْسانُ } lafzı ile kastedilenin,
الْكَافِرَ جَرْيًا عَلَى سِيَاقِ الْآيَاتِ السَّابِقَةِ لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ بِالْكَلَامِ وَإِنْ كَانَ كُلُّ إِنْسَانٍ يُنَبَّأُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ مِنْ أَهْلِ الْخَيْرِ وَمِنْ أَهْلِ الشَّرِّ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ الْآيَة [آل عمرَان: ٣٠] . وَاخْتِلَافُ مَقَامَاتِ الْكَلَامِ يَمْنَعُ مِنْ حَمْلِ مَا يَقَعُ فِيهَا مِنَ الْأَلْفَاظِ عَلَى مَحْمَلٍ وَاحِدٍ، فَإِنَّ فِي الْقُرْآنِ فُنُونًا مِنَ التَّذْكِيرِ لَا تَلْزَمُ طَرِيقَةً وَاحِدَةً. وَهَذَا مِمَّا يَغْفُلُ عَنْ مُرَاعَاتِهِ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ فِي حَمْلِهِمْ مَعَانِي الْآيَاتِ الْمُتَقَارِبَةِ الْمَغْزَى عَلَى مَحَامِلَ مُتَمَاثِلَةٍ.
önceki ayetlerin akışına uygun olarak kâfir olması gerekir; çünkü sözün asıl muhatabı odur. Her ne kadar gerek hayır ehlinden gerekse şer ehlinden olsun her insana önden yolladığı ve geride bıraktığı o gün haber verilecek olsa da; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ } “O gün her nefis, yaptığı hayrı da yaptığı kötülüğü de karşısında hazır bulur” [Âl-i İmrân 30]. Kelam makamlarının farklılığı, o makamlarda geçen lafızların tek bir anlama hamledilmesine engeldir; zira Kur'an'da tek bir yola bağlı kalmayan hatırlatma sanatları vardır. Bu husus, maksatları birbirine yakın olan ayetlerin manalarını birbirine tıpatıp benzer anlamlara hamlederken bazı müfessirlerin riayet etmekten gaflete düştükleri şeylerdendir.
وَتَنْبِئَةُ الْإِنْسَانِ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ كِنَايَةٌ عَنْ مُجَازَاتِهِ عَلَى مَا فَعَلَهُ: إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ وَإِنْ سُوءًا فَسُوءٌ، إِذْ يُقَالُ لَهُ: هَذَا جَزَاءُ الْفِعْلَةِ الْفُلَانِيَّةِ فَيَعْلَمُ مِنْ ذَلِكَ فِعْلَتَهُ وَيَلْقَى جَزَاءَهَا، فَكَانَ الْإِنْبَاءُ مِنْ لَوَازِمِ الْجَزَاءِ قَالَ تَعَالَى: قُلْ بَلى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ [التغابن: ٧] وَيَحْصُلُ فِي ذَلِكَ الْإِنْبَاءِ تَقْرِيعٌ وَفَضْحٌ لحاله.
İnsana önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeylerin haber verilmesi, yaptığı şeyin karşılığını görmesinden kinayedir: Hayırsa hayır, kötülükse kötülüktür. Zira ona: “Bu, filan fiilin karşılığıdır” denilir; böylece o fiilini öğrenir ve cezasını çeker. Dolayısıyla haber verme, cezanın gereklerindendir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ بَلى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ } “De ki: Hayır! Rabbime andolsun ki elbette diriltileceksiniz, sonra da yaptıklarınız size mutlaka haber verilecektir” [Teğâbün 7]. O haber vermede bir azarlama ve onun durumunu rezil etme gerçekleşir.
وَالْمرَاد بِمَا قَدَّمَ: مَا فعله وَبِمَا أَخَّرَ
{ بِمَا قَدَّمَ } ile kastedilen: Yaptığı şeylerdir. { وَبِمَا أَخَّرَ } ile kastedilen ise:
: مَا تَرَكَهُ مِمَّا أُمِرَ بِفِعْلِهِ أَوْ نُهِيَ عَنْ
Yapılması emredilip de terk ettiği yahut her iki halde de yapılmasından nehyedilip de
فِعْلِهِ فِي الْحَالَيْنِ فَخَالَفَ مَا كُلِّفَ بِهِ وَمِمَّا عَلَّمَهُ
kendisine yüklenen sorumluluğa aykırı davrandığı şeylerdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in öğrettiği şu dua da bu kabildendir:
النَّبِيءُ ﷺ مِنَ الدُّعَاءِ: «فَاغْفِرْ لِي مَا قَدَّمْتُ وَمَا أَخَّرْتُ وَمَا أَسْرَرْتُ وَمَا أعلنت»
«Önden gönderdiğim, geride bıraktığım, gizlediğim ve açığa vurduğum günahlarımı bağışla!»
. [١٤- ١٥]
. [14-15]
[سُورَة الْقِيَامَة (٧٥) : الْآيَات ١٤ إِلَى ١٥]
[Kıyâme Suresi (75), Ayet 14-15]
بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ (١٤) وَلَوْ أَلْقى مَعاذِيرَهُ (١٥)
{ بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ (١٤) وَلَوْ أَلْقى مَعاذِيرَهُ (١٥) } “Doğrusu insan, mazeretlerini ortaya koysa bile, kendi aleyhine bizzat şahittir (kendini çok iyi görür).”
إِضْرَابٌ انْتِقَالِيٌ، وَهُوَ لِلتَّرَقِّي من مَضْمُون يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَأَخَّرَ
[Bu ayet] bir idrâb-ı intikâlîdir; bu da { يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَأَخَّرَ }
[الْقِيَامَة: ١٣] إِلَى الْإِخْبَارِ بِأَنَّ الْكَافِرَ يَعْلَمُ مَا فَعَلَهُ لِأَنَّهُمْ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ، إِذْ هُوَ قَرَأَ كِتَابَ أَعْمَالِهِ فَقَالَ: يَا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسابِيَهْ [الحاقة: ٢٥، ٢٦] ، وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً [الْكَهْف: ٤٩] . وَقَالَ تَعَالَى: اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً [الْإِسْرَاء: ١٤] .
[Kıyâme 13] kavlinin mazmunundan, kâfirin ne yaptığını bildiğini haber vermeye doğru bir terakkîdir (daha üst bir dereceye geçiştir). Çünkü onların dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere şahitlik edecektir; nitekim o amel defterini okuduğunda şöyle der: { يَا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسابِيَهْ } “Keşke bana kitabım verilmeseydi de hesabımın ne olduğunu bilmeseydim!” [Hâkka 25-26], ve şöyle derler: { يَا وَيْلَتَنا مالِ هذَا الْكِتابِ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً } “Yazıklar olsun bize! Bu kitaba ne oluyor ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş! Onlar yaptıklarını hazır bulmuşlardır” [Kehf 49]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً } “Kitabını oku! Bugün sana hesap sorucu olarak kendi nefsin yeter” [İsrâ 14].
وَنَظْمُ قَوْلِهِ: بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ
{ بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ } kavlinin nazmı,
صَالِحٌ لِإِفَادَةِ مَعْنَيَيْنِ:
iki manayı ifade etmeye elverişlidir:
أَوَّلُهُمَا أَنْ يَكُونَ بَصِيرَةٌ
Birincisi: { بَصِيرَةٌ } lafzının
بِمَعْنَى مُبْصِرٍ شَدِيدِ الْمُرَاقَبَةِ فَيَكُونَ بَصِيرَةٌ
gören, çok sıkı murakabe eden manasında olmasıdır. Böylece { بَصِيرَةٌ } lafzı,
خَبَرًا عَنِ الْإِنْسانُ
{ الْإِنْسانُ } lafzının haberi,
. وعَلى نَفْسِهِ
{ عَلى نَفْسِهِ } ibaresi de
مُتَعَلِّقًا بِ بَصِيرَةٌ
{ بَصِيرَةٌ } lafzına müteallık olur;
، أَيِ الْإِنْسَانُ بَصِيرٌ بِنَفْسِهِ. وَعُدِّي بِحَرْفِ عَلى
yani insan kendi nefsini çok iyi bilip görendir. Murakabe (gözetleme) manasını tazammun ettiği için { عَلى } harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır;
لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى الْمُرَاقَبَةِ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً. وَهَاءُ بَصِيرَةٌ
bu da diğer ayetteki { كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً } “Bugün sana hesap sorucu olarak kendi nefsin yeter” kavlinin manasıdır. { بَصِيرَةٌ } kelimesindeki tâ (hâ) ise,
تَكُونُ لِلْمُبَالَغَةِ مِثْلَ هَاءِ عَلَّامَةٍ وَنَسَّابَةٍ، أَيِ الْإِنْسَانُ عَلِيمٌ بَصِيرٌ قَوِيُّ الْعِلْمِ بِنَفْسِهِ يَوْمَئِذٍ.
allâme (عَلَّامَة) ve nessâbe (نَسَّابَة) kelimelerindeki tâ gibi mübalağa içindir; yani insan o gün kendi nefsini çok iyi bilen, gören ve nefsi hakkında kuvvetli bilgiye sahip olandır.
وَالْمَعْنَى الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ بَصِيرَةٌ
İkinci mana: { بَصِيرَةٌ } lafzının
مُبْتَدَأً ثَانِيًا، وَالْمُرَادُ بِهِ قَرِينُ الْإِنْسَانِ مِنَ الْحَفَظَةِ وَعَلَى نَفْسِهِ خَبَرَ الْمُبْتَدَأِ الثَّانِي مُقَدَّمًا عَلَيْهِ، وَمَجْمُوعُ الْجُمْلَةِ خَبَرًا عَنِ الْإِنْسانُ
ikinci mübteda olması, bununla insanın koruyucu meleklerden olan yoldaşının kastedilmesi, { عَلَى نَفْسِهِ } ibaresinin ikinci mübtedanın öne geçmiş haberi olması ve cümlenin tamamının da { الْإِنْسانُ } mübtedasının haberi olmasıdır.
، وبَصِيرَةٌ
ve { بَصِيرَةٌ } lafzı,
حِينَئِذٍ يُحْتَمَلُ أَن يكون بِمَعْنى بَصِيرٍ، أَيْ مُبْصِرٍ
bu durumda { بَصِيرٍ } yani gören/idrak eden anlamında olması muhtemeldir,
وَالْهَاءُ لِلْمُبَالَغَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمَعْنَى الْأَوَّلِ، وَتَكُونُ تَعْدِيَةُ بَصِيرَةٌ
tâ (hâ) harfi de birinci manada geçtiği üzere mübalağa içindir. { بَصِيرَةٌ } lafzının
بِ عَلى
{ عَلى } ile geçişli kılınması ise,
لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى الرَّقِيبِ كَمَا فِي الْمَعْنَى الْأَوَّلِ.
birinci manada olduğu gibi gözetleyici (rakîb) manasını tazammun etmesindendir.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ بَصِيرَةٌ
{ بَصِيرَةٌ } kelimesinin
صِفَةً لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ، تَقْدِيرُهُ: حُجَّةٌ بَصِيرَةٌ، وَتَكُونُ بَصِيرَةٌ
takdiri { حُجَّةٌ بَصِيرَةٌ } (açık/gözler önüne seren bir delil) olan hazfedilmiş bir mevsufun sıfatı olması da muhtemeldir. Bu durumda { بَصِيرَةٌ } lafzı,
مَجَازًا فِي كَوْنِهَا بَيِّنَةً كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ [الْإِسْرَاء: ١٠٢] وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً [الْإِسْرَاء: ٥٩] وَالتَّأْنِيثُ لِتَأْنِيثِ الْمَوْصُوفِ.
Yüce Allah’ın: { قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ } “[Musa] dedi ki: 'Pekâlâ bilirsin ki, bunları birer ibret ve delil olarak ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir'” [İsrâ 102] kavlinde olduğu gibi açık ve apaçık olması bakımından mecaz olur. Yüce Allah'ın: { وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً } “Semûd'a da [açık bir delil ve mucize olan] dişi deveyi verdik” [İsrâ 59] kavli de böyledir. Müenneslik ise mevsufun müennes olmasından dolayıdır.
وَقَدْ جَرَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مَجْرَى الْمَثَلِ لِإِيجَازِهَا وَوَفْرَةِ مَعَانِيهَا.
Bu cümle, vecizliği ve anlam zenginliği sebebiyle darbımesel yerine geçmiştir.
وَجُمْلَةُ وَلَوْ أَلْقى مَعاذِيرَهُ
{ وَلَوْ أَلْقى مَعاذِيرَهُ } cümlesi,
فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْمُبْتَدَأِ وَهُوَ الْإِنْسَانُ، وَهِيَ حَالَةُ أَجْدَرُ بِثُبُوتِ مَعْنَى عَامِلِهَا عِنْدَ حُصُولِهَا.
mübteda olan { الْإِنْسَانُ } lafzından hâl konumundadır; bu hâl, meydana geldiğinde amilinin manasının sübut bulmasına en layık olan durumdur.
لَوْ
Buradaki { لَوْ } edatı,
هَذِهِ وَصْلِيَّةٌ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ فِي آلِ عِمْرَانَ [٩١] . وَالْمَعْنَى: هُوَ بَصِيرَةٌ عَلَى نَفْسِهِ حَتَّى فِي حَالِ إِلْقَائِهِ مَعَاذِيرَهُ.
Âl-i İmrân [91]'deki: { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ } “...kurtulmak için dünya dolusu altın fidye verse de bunların hiçbirinden asla kabul edilmeyecektir” kavlinde geçtiği gibi vasliyyedir. Manası şudur: Mazeretlerini ileri sürdüğü anda bile o, kendi nefsinin durumunu bizzat bilip görendir.
وَالْإِلْقَاءُ: مُرَادٌ بِهِ الْإِخْبَارُ الصَرِيحُ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
el-İlkâ (الْإِلْقَاء) ile istiare yoluyla açıkça haber vermek kastedilmiştir. Bu husus daha önce Yüce Allah’ın şu kavlinde geçmişti:
فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٨٦] .
Nahl suresindeki { فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ } “...onlara: 'Siz kesinlikle yalancılarsınız' sözünü fırlatırlar [söylerler]” [86].
وَالْمَعَاذِيرُ: اسْمُ جَمْعِ مَعْذِرَةٍ، وَلَيْسَ جَمْعًا لِأَنَّ مَعْذِرَةً حَقُّهُ أَنْ يُجْمَعَ عَلَى مَعَاذِرَ، وَمِثْلُ الْمَعَاذِيرِ قَوْلُهُمْ: الْمَنَاكِيرُ، اسْمُ جَمْعِ مُنْكَرٍ. وَعَنِ الضَّحَّاكِ: أَنْ مَعَاذِيرَ هُنَا جَمْعُ مِعْذَارٍ بِكَسْرِ الْمِيمِ وَهُوَ السِّتْرُ بِلُغَةِ الْيَمَنِ يَكُونُ الْإِلْقَاءُ مُسْتَعْمَلًا فِي الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ، أَيِ الْإِرْخَاءِ، وَتَكُونُ الِاسْتِعَارَةُ فِي الْمَعَاذِيرِ بِتَشْبِيهِ جَحْدِ الذُّنُوبِ كَذِبًا بِإِلْقَاءِ السِّتْرِ عَلَى الْأَمْرِ الْمُرَادِ حَجْبُهُ.
el-Meâzîr (الْمَعَاذِير): Ma'ziret (مَعْذِرَة) kelimesinin ismi cemidir, cemi (çoğul) değildir; çünkü ma'ziret kelimesinin kural gereği çoğulu meâzir (مَعَاذِر) olarak gelir. el-Meâzîr kelimesinin benzeri, münkerin ismi cemi olan el-menâkîr (الْمَنَاكِير) sözüdür. Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre meâzîr burada mîm'in kesresiyle mi'zâr (مِعْذَار) kelimesinin çoğuludur ki Yemen lügatinde örtü/perde demektir. [Bu durumda] ilkâ gerçek anlamında yani [örtüyü] salıvermek/indirmek anlamında kullanılmış olur; istiare ise günahları yalan yere inkâr etmenin, perdelenmek istenen şeyin üzerine örtü çekilmesine benzetilmesiyle meâzîr kelimesinde gerçekleşmiş olur.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْكَافِرَ يَعْلَمُ يَوْمَئِذٍ أَعْمَالَهُ الَّتِي اسْتَحَقَّ الْعِقَابَ عَلَيْهَا ويحاول أَن يعْتَذر وَهُوَ يَعْلَمُ أَنْ لَا عُذْرَ لَهُ وَلَوْ أَفْصَحَ عَنْ جَمِيعِ مَعَاذِيرِهِ.
Mana şudur: Kâfir, o gün cezayı hak etmesine sebep olan amellerini bilir ve hiçbir mazeretinin olmadığını bildiği halde mazeret beyan etmeye çalışır; bütün mazeretlerini açıkça ortaya dökse bile [bu böyledir].
ومَعاذِيرَهُ
{ مَعاذِيرَهُ } kelimesi,
: جَمْعٌ مُعَرَّفٌ بِالْإِضَافَةِ يَدُلُّ عَلَى الْعُمُومِ. فَمِنْ هَذِهِ الْمَعَاذِيرِ قَوْلُهُمْ:
izafetle marife kılınmış umum ifade eden bir çoğuldur. Bu mazeretlerden bazıları onların şu sözleridir:
رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩٩، ١٠٠] وَمِنْهَا قَوْلُهُمْ: مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ [الْمَائِدَة: ١٩] وَقَوْلُهُمْ: هؤُلاءِ أَضَلُّونا [الْأَعْرَاف: ٣٨] وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ المعاذير الكاذبة.
{ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ } “Rabbim! Beni geri döndürünüz ki, terk ettiğim dünyada salih amel işleyeyim” [Mü’minûn 99-100], yine onların: { مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ } “Bize bir müjdeleyici gelmedi” [Mâide 19] sözleri ve: { هؤُلاءِ أَضَلُّونا } “İşte bunlar bizi saptırdı” [A'râf 38] sözleri ile bu kabil asılsız mazeretleridir.
[سُورَة الْقِيَامَة (٧٥) : الْآيَات ١٦ إِلَى ١٩]
[Kıyâme Suresi (75), Ayet 16-19]
لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ (١٦) إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ (١٧) فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ (١٨) ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ (١٩)
{ لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ (١٦) إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ (١٧) فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ (١٨) ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ (١٩) } “Onu acelece bellemek için dilini kımıldatma. Kuşkusuz onu toplamak ve onu okutmak bize aittir. Biz onu okuduğumuz zaman, onun okunuşunu takip et. Sonra şüphe yok ki onu açıklamak da bize aittir.”
هَذِهِ الْآيَةُ وَقَعَتْ هُنَا مُعْتَرِضَةً. وَسَبَبُ نُزُولِهَا مَا
Bu ayet burada itiraziye (ara cümle) olarak vaki olmuştur. Nüzul sebebi ise,
رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ يُحَرِّكُ بِهِ لِسَانَهُ يُرِيدُ أَنْ يَحْفَظَهُ مَخَافَةَ أَنْ يَتَفَلَّتَ مِنْهُ، أَوْ مِنْ شِدَّةِ رَغْبَتِهِ فِي حِفْظِهِ فَكَانَ يُلَاقِي مِنْ ذَلِكَ شِدَّةً فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ
Buhârî ve Müslim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu husustur: O şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine Kur'an indiğinde, onu unutmaktan korktuğu için veya onu ezberlemeye olan aşırı düşkünlüğünden dolayı ezberlemek isteyerek dilini kımıldatırdı ve bundan ötürü büyük bir meşakkat çekerdi. Bunun üzerine Yüce Allah: { لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ } “Onu acelece bellemek için dilini kımıldatma. Kuşkusuz onu toplamak ve onu okutmak bize aittir”
. قَالَ: جَمْعَهُ فِي صدرك ثمَّ تَقْرَأهُ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ قَالَ فَاسْتَمِعْ لَهُ وَأَنْصِتْ، ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا أَنْ نُبَيِّنَهُ بِلِسَانِكَ، أَيْ أَنْ تَقْرَأَهُ»
[ayetlerini] indirdi. [İbn Abbâs] dedi ki: 'Onu senin göğsünde toplamak ve sonra onu okumandır. { فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ } “Biz onu okuduğumuz zaman, onun okunuşunu takip et” buyruğu hakkında ise 'Onu dinle ve kulak ver' dedi. { ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا أَنْ نُبَيِّنَهُ } [buyruğu hakkında da] 'Sonra onu senin dilinle beyan etmek, yani okumanı sağlamak bize aittir' dedi.»
اهـ.
[İktibas sonu].
فَلَمَّا نَزَلَ هَذَا الْوَحْيُ فِي أثْنَاء نزُول السُّورَةِ لِلْغَرَضِ الَّذِي نَزَلَ فِيهِ وَلَمْ يَكُنْ سُورَةً مُسْتَقِلَّةً كَانَ مُلْحَقًا بِالسُّورَةِ وَوَاقِعًا بَيْنَ الْآيِ الَّتِي نَزَلَ بَيْنَهَا.
Bu vahiy, surenin nüzulü esnasında indiği gaye için inip bağımsız bir sure olmayınca sureye dâhil edilmiş ve aralarında indiği ayetlerin arasına yerleşmiştir.
فَضَمِيرُ بِهِ
{ بِهِ } ibaresindeki zamir,
عَائِدٌ عَلَى الْقُرْآنِ كَمَا هُوَ الْمَعْرُوفُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ.
pek çok ayette bilindiği üzere Kur'an'a râcidir.
وَقَوْلُهُ: فَإِذا قَرَأْناهُ
Yüce Allah'ın: { فَإِذا قَرَأْناهُ } kavli,
، أَيْ إِذَا قَرَأَهُ جِبْرِيلُ عَنَّا، فَأُسْنِدَتِ الْقِرَاءَةُ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ، وَالْقَرِينَةُ وَاضِحَةٌ.
yani 'Cebrail onu bizim adımıza okuduğu zaman' demektir. Kıraat fiili aklî mecaz yoluyla celâlet zamirine (Allah'a) isnad edilmiştir ve karine açıktır.
وَمَعْنَى فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ
{ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ } kavlinin manası
، أَيْ أَنْصِتْ إِلَى قراءتنا.
yani 'okumamıza kulak ver ve dinle' demektir.
فضمير قَرَأْناهُ
{ قَرَأْناهُ } kelimesindeki zamir,
رَاجِعٌ إِلَى مَا رَجَعَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ الْغَائِبِ فِي لَا تُحَرِّكْ بِهِ
{ لَا تُحَرِّكْ بِهِ } ibaresindeki gaib zamirinin râci olduğu şeye râcidir
وَهُوَ الْقُرْآنُ بِالْمَعْنَى الِاسْمِيِّ، فَيَكُونُ وُقُوعُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِثْلَ وُقُوعِ وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٦٤] ، وَوُقُوعُ حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى فِي أَثْنَاءِ أَحْكَامِ الزَّوْجَاتِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَة [٢٣٨] . قَالُوا: نزلت هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَثْنَاءِ سُورَةِ الْقِيَامَةِ: هَذَا مَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَأَيِمَّةِ التَّفْسِيرِ. وَذَكَرَ الْفَخْرُ عَنِ الْقَفَّالِ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ: لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ
ki o da isim manasıyla Kur'an'dır. Dolayısıyla bu ayetin bu surede yer alması, Meryem suresindeki { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” [64] ayetinin yer alması ve Bakara suresinde eşlerle ilgili hükümlerin arasında { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “Namazlara ve orta namaza devam edin” [238] ayetinin yer alması gibidir. Hadis ehli ve tefsir imamları arasında bu ayetin Kıyâme suresinin ortasında indiği konusunda hiçbir ihtilaf olmadığını belirtmişlerdir. Fahruddîn er-Râzî, el-Kaffâl'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: “Yüce Allah'ın: { لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ } kavli,
لَيْسَ خِطَابًا مَعَ الرَّسُولِ ﷺ بَلْ هُوَ خِطَابٌ مَعَ الْإِنْسَانِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْله: يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitap değil, aksine { يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ } [Kıyâme 13] kavlinde zikredilen insana bir hitaptır.
[الْقِيَامَة: ١٣] فَكَانَ ذَلِك للْإنْسَان حا لما يُنَبَّأُ بِقَبَائِحِ أَفْعَالِهِ فَيُقَالُ لَهُ: اقْرَأْ كِتَابَكَ، فَإِذَا أَخَذَ فِي الْقِرَاءَةِ تَلَجْلَجَ لِسَانُهُ فَيُقَالُ لَهُ: لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْنَا بِحُكْمِ الْوَعْدِ أَوْ بِحُكْمِ الْحِكْمَةِ أَنْ نَجْمَعَ أَعْمَالَكَ وَأَنْ نَقْرَأَهَا عَلَيْكَ فَإِذَا
Bu, insana çirkin fiilleri haber verildiğinde ve kendisine: 'Kitabını oku' dendiğinde gerçekleşen bir durumdur; insan okumaya başladığında dili tutulup kekeler ve kendisine: 'Onu acelece bitirmek için dilini kımıldatma; zira vaat veya hikmet gereği senin amellerini toplamak ve onları sana okumak bize aittir. Biz
قَرَأْنَاهُ عَلَيْكَ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ بِالْإِقْرَارِ، ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَ مَرَاتِبِ عُقُوبَتِهِ، قَالَ الْقَفَّالُ: فَهَذَا وَجْهٌ حَسَنٌ لَيْسَ فِي الْعَقْلِ مَا يَدْفَعُهُ وَإِنْ كَانَتِ الْآثَارُ غَيْرَ وَارِدَةٍ بِهِ اهـ.
onu sana okuduğumuzda onun okunuşuna ikrar ile uy, sonra onun cezasının mertebelerini açıklamak da bize aittir' denilir. el-Kaffâl dedi ki: 'Rivayetler bu doğrultuda varid olmamış olsa bile bu, aklın reddetmeyeceği güzel bir tevcihtir.'”
وَأَقُولُ: إِنْ كَانَ الْعَقْلُ لَا يَدْفَعُهُ فَإِنَّ الْأُسْلُوبَ الْعَرَبِيَّ وَمَعَانِيَ الْأَلْفَاظِ تَنْبُو عَنْهُ.
Ben de derim ki: Akıl bunu reddetmese bile Arap üslubu ve lafızların manaları buna elvermez/bunu kabul etmez.
وَالَّذِي يَلُوحُ لِي فِي مَوْقِعِ هَذِهِ الْآيَةِ هُنَا دُونَ أَنْ تَقَعَ فِيمَا سَبَقَ نُزُولُهُ مِنَ السُّورِ قَبْلَ هَذِهِ السُّورَةِ: أَنَّ سُوَرَ الْقُرْآنِ حِينَ كَانَتْ قَلِيلَةً كَانَ النَّبِيءُ ﷺ لَا يَخْشَى تَفَلُّتَ بَعْضِ الْآيَاتِ عَنْهُ فَلَمَّا كَثُرَتِ السُّوَرُ فَبَلَغَتْ زُهَاءَ ثَلَاثِينَ حَسَبَ مَا عَدَّهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ فِي تَرْتِيبِ نُزُولِ السُّوَرِ، صَارَ النَّبِيءُ ﷺ يَخْشَى أَنْ يَنْسَى بَعْضَ آيَاتِهَا، فَلَعَلَّهُ ﷺ أَخَذَ يُحَرِّكُ لِسَانَهُ بِأَلْفَاظِ الْقُرْآنِ عِنْدَ نُزُولِهِ احْتِيَاطًا لِحِفْظِهِ وَذَلِكَ مِنْ حِرْصِهِ عَلَى تَبْلِيغِ مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ بِنَصِّهِ، فَلَمَّا تَكَفَّلَ اللَّهُ بِحِفْظِهِ أَمَرَهُ أَنْ لَا يُكَلِّفَ نَفْسَهُ تَحَرِيكَ لِسَانِهِ، فَالنَّهْيُ عَنْ تَحْرِيكِ لِسَانِهِ نَهْيُ رَحْمَةٍ وَشَفَقَةٍ لِمَا كَانَ يُلَاقِيهِ فِي ذَلِكَ مِنَ الشِّدَّةِ.
Bu sureden önce inen surelerde değil de bu ayetin burada yer alması hususunda bana belirgin görünen şudur: Kur'an sureleri az iken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bazı ayetlerin kendisinden kaçıp gitmesinden (unutulmasından) endişe etmiyordu. Sureler çoğalıp Saîd b. Cübeyr'in surelerin nüzul sırasındaki sayımına göre yaklaşık otuza ulaştığında, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların bazı ayetlerini unutmaktan endişe duymaya başladı. Muhtemeldir ki o sallallâhu aleyhi ve sellem, ezberleme ihtiyatı gereği ve kendisine indirilen şeyi aynen tebliğ etme hırsından dolayı Kur'an nazil olduğu esnada dilini onun lafızlarıyla kımıldatmaya başladı. Allah Teâlâ onun ezberlenmesini tekeffül edince, dilini kımıldatmakla nefsini külfete sokmamasını emretti. Dolayısıyla dilini kımıldatmaktan nehyedilmesi, bunda karşılaştığı meşakkatten ötürü bir rahmet ve şefkat nehyidir.
وَ (قُرْآنُ) فِي الْمَوْضِعَيْنِ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْقِرَاءَةِ مِثْلَ الْغُفْرَانِ وَالْفُرْقَانِ، قَالَ حَسَّانُ فِي
Her iki yerdeki (قُرْآنُ) kelimesi, gufrân (غُفْرَان) ve furkân (فُرْقَان) gibi kıraat (okuma) manasında bir mastardır. Hassân,
رِثَاءِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ:
Osman b. Affân'ın mersiyesinde şöyle demiştir:
يُقَطِّعُ اللَّيْلَ تَسْبِيحًا وَقُرْآنًا وَلَفْظُ عَلَيْنا
«Geceyi tesbihle ve Kur'an okumakla (kıraatle) bölerdi.» { عَلَيْنا } lafzı
فِي الْمَوْضِعَيْنِ لِلتَّكَفُّلِ وَالتَّعَهُّدِ.
her iki yerde de tekeffül ve taahhüt içindir.
وثُمَّ فِي ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ لِلتَّرَاخِي فِي الرُّتْبَةِ، أَيِ التَّفَاوُتِ بَيْنَ رُتْبَةِ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا وَهِيَ قَوْلُهُ إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ
{ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ } kavlindeki { ثُمَّ } edatı, rütbede terâhî (derece farkı) içindir; yani matûfun aleyh olan { إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ } kavlinin rütbesi
، وَبَيْنَ رُتْبَةِ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ وَهِيَ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ. وَمَعْنَى الْجُمْلَتَيْنِ: أَنَّ عَلَيْنَا جَمْعَ الْوَحْيِ وَأَنْ تَقْرَأَهُ وَفَوْقَ ذَلِكَ أَنَّ تُبَيِّنَهُ لِلنَّاسِ بِلِسَانِكَ، أَيْ نَتَكَفَّلُ لَكَ بِأَنْ يَكُونَ جَمْعُهُ وَقُرْآنُهُ بِلِسَانِكَ، أَيْ عَنْ ظَهْرِ قَلْبِكَ لَا بِكِتَابَةٍ تَقْرَأُهَا بَلْ أَنْ يَكُونَ مَحْفُوظًا فِي الصُّدُورِ بَيِّنًا لِكُلِّ سَامِعٍ لَا يَتَوَقَّفُ عَلَى مُرَاجَعَةٍ وَلَا عَلَى إِحْضَارِ مُصْحَفٍ مِنْ قُرْبٍ أَوْ بُعْدٍ.
ile matûf olan { إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ } cümlesinin rütbesi arasındaki derecelenmeyi ifade eder. İki cümlenin manası şudur: Vahyi toplamak ve senin onu okuman, dahası onu insanlara dilinle beyan etmen bize aittir; yani onun toplanmasını ve dilinle okunmasını, yani okuyacağın bir yazıdan değil ezberden (kalpten) olmasını, göğüslerde korunmuş ve her dinleyen için açık olmasını, tekrar gözden geçirmeye yahut yakından veya uzaktan bir mushaf getirmeye bağlı kalmamasını senin için tekeffül ediyoruz.
فَالْبَيَانُ هُنَا بَيَانُ أَلْفَاظِهِ وَلَيْسَ بَيَانَ مَعَانِيهِ لِأَنَّ بَيَانَ مَعَانِيهِ مُلَازِمٌ لِوُرُودِ أَلْفَاظِهِ.
Buradaki beyan, lafızlarının beyanıdır, anlamlarının beyanı değildir; çünkü anlamlarının beyanı, lafızlarının gelmesine mülazımdır (bağlıdır).
وَقَدِ احْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ بَعْضُ عُلَمَائِنَا الَّذِينَ يَرَوْنَ جَوَازَ تَأْخِيرِ الْبَيَانِ عَنِ الْمُبِينِ مُتَمَسِّكِينَ بِأَنَّ ثُمَّ لِلتَّرَاخِي وَهُوَ مُتَمَسَّكٌ ضَعِيفٌ لِأَنَّ التَّرَاخِيَ الَّذِي أَفَادَتْهُ ثُمَّ إِنَّمَا هُوَ تَرَاخٍ فِي الرُّتْبَةِ لَا فِي الزَّمَنِ، وَلِأَنَّ ثُمَّ قَدْ عَطَفَتْ مَجْمُوعَ الْجُمْلَةِ وَلَمْ تَعْطِفْ
{ ثُمَّ } edatının terâhî bildirdiğine tutunarak beyanın mübeyyenden (açıklanacak şeyden) tehirinin caiz olduğunu savunan bazı âlimlerimiz bu ayeti delil getirmişlerdir. Oysa bu zayıf bir dayanaktır; zira { ثُمَّ } edatının ifade ettiği terâhî zaman bakımından değil, ancak rütbe bakımından terâhîdir; ayrıca { ثُمَّ } edatı sadece
لَفَظَ بَيانَهُ خَاصَّةً، فَلَوْ أُرِيدَ الِاحْتِجَاجُ بِالْآيَةِ لَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ تَأْخِيرُ الْبَيَانِ حَقًّا لَا يَخْلُو عَنْهُ الْبَيَانُ وَذَلِكَ غير صَحِيح.
{ بَيانَهُ } lafzını değil, cümlenin tamamını matuf kılmıştır. Şayet ayetle delil getirilmek istenseydi beyanın tehir edilmesinin, beyanın onsuz olamayacağı zorunlu bir hak olması gerekirdi ki bu da doğru değildir.
[٢٠- ٢١]
[20-21]
[سُورَة الْقِيَامَة (٧٥) : الْآيَات ٢٠ إِلَى ٢١]
[Kıyâme Suresi (75), Ayetler 20-21]