Binûn

75- Kıyâme Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

كَلاَّ بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ (٢٠) وَتَذَرُونَ الْآخِرَةَ (٢١)

{ كَلاَّ بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ (٢٠) وَتَذَرُونَ الْآخِرَةَ (٢١) } “Hayır! Doğrusu siz peşin olanı (dünyayı) seviyorsunuz ve ahireti terk ediyorsunuz.”

رُجُوعٌ إِلَى مَهِيعِ الْكَلَامِ الَّذِي بُنِيَتْ عَلَيْهِ السُّورَةُ كَمَا يَرْجِعُ الْمُتَكَلِّمُ إِلَى وَصْلِ كَلَامِهِ بَعْدَ أَنْ قَطَعَهُ عَارِضٌ أَوْ سَائِلٌ، فَكَلِمَةُ كَلَّا رَدْعٌ وَإِبْطَالٌ. يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِبْطَالًا لِمَا سَبَقَ مِنْ قَوْلِهِ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ إِلَى قَوْلِهِ: وَلَوْ أَلْقى مَعاذِيرَهُ

Konuşanın araya giren bir engel veya bir sorandan sonra sözüne geri dönmesi gibi, surenin üzerine bina edildiği asıl söze bir dönüştür. { كَلَّا } kelimesi bir caydırma ve iptaldir. { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ } kavlinden { وَلَوْ أَلْقى مَعاذِيرَهُ } kavline kadar

[الْقِيَامَة: ٣- ١٥] ، فَأُعِيدَ كَلَّا تَأْكِيدًا لِنَظِيرِهِ وَوَصْلًا لِلْكَلَامِ بِإِعَادَةِ آخِرِ كَلِمَةٍ مِنْهُ.

[Kıyâme: 3-15] geçen sözlerin bir iptali olması caizdir. Böylece { كَلَّا } lafzı, benzerini pekiştirmek ve son kelimesini tekrar ederek sözü birbirine bağlamak üzere yinelenmiştir.

وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَزَاعِمَهُمْ بَاطِلَةٌ.

Anlamı şudur: Onların iddiaları batıldır.

وَقَوله ٩: بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ إِضْرَابٌ إِبْطَالِيٌ يُفَصِّلُ مَا أَجْمَلَهُ الرَّدْعُ بِ كَلَّا مِنْ إِبْطَالِ مَا قَبْلَهَا وَتَكْذِيبِهِ، أَيْ لَا مَعَاذِيرَ لَهُمْ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ وَلَكِنَّهُمْ أَحَبُّوا الْعَاجِلَةَ، أَيْ شَهَوَاتِ الدُّنْيَا وَتَرَكُوا الْآخِرَةَ، وَالْكَلَامُ مُشْعِرٌ بِالتَّوْبِيخِ وَمَنَاطُ التَّوْبِيخِ هُوَ حُبُّ الْعَاجِلَةِ مَعَ نَبْذِ الْآخِرَةِ (فَأَمَّا لَوْ أَحَبَّ أَحَدٌ الْعَاجِلَةَ وَرَاعَى الْآخِرَةَ، أَيْ جَرَى عَلَى الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ

{ بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ } kavli, { كَلَّا } ile yapılan caydırmanın öncesini iptal ve tekzip etme hususunda mücmel bıraktığı şeyi açıklayan bir ıdrâb-ı ibtâlîdir (iptal edici geçiştir); yani işin aslında onların mazeretleri yoktur, bilakis onlar peşin olanı, yani dünya arzularını sevmiş ve ahireti terk etmişlerdir. Bu söz bir azarlama hissettirmektedir ve azarlamanın odak noktası da ahireti bir kenara atıp peşin olanı sevmektir. (Eğer bir kimse peşin olanı sevip ahireti de gözetirse, yani şer'î emir ve nehiylere

الشَّرْعِيَّيْنِ لَمْ يَكُنْ مَذْمُومًا. قَالَ تَعَالَى فِيمَا حَكَاهُ عَنِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَوْمِ قَارُونَ وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا [الْقَصَص: ٧٧] .

göre hareket ederse yerilmiş olmaz. Nitekim Yüce [Allah], Kârûn'un kavminden ilim verilenlerden naklen şöyle buyurmuştur: { وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا } [Kasas: 77] “Allah'ın sana verdiğinde ahiret yurdunu ara, dünyadan da nasibini unutma.”).

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِبْطَالًا لِمَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: وَلَوْ أَلْقى مَعاذِيرَهُ

Bunun, { وَلَوْ أَلْقى مَعاذِيرَهُ } kavlinin kapsadığı manayı

[الْقِيَامَة: ١٥] فَهُوَ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَعَاذِيرَهُمْ بَاطِلَةٌ وَلَكِنَّهُمْ يُحِبُّونَ الْعَاجِلَةَ وَيَذْرُونَ الْآخِرَةَ، أَيْ آثَرُوا شَهَوَاتِهِمُ الْعَاجِلَةَ وَلَمْ يَحْسُبُوا لِلْآخِرَةِ حِسَابًا.

[Kıyâme: 15] bir iptal olması da caizdir; bu durumda yeni bir başlangıç cümlesidir (isti'nâf-ı ibtidâî). Manası şöyledir: Onların mazeretleri batıldır, bilakis onlar peşin olanı severler ve ahireti terk ederler; yani peşin şehvetlerini tercih etmişler ve ahireti hiç hesaba katmamışlardır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تُحِبُّونَ وتَذَرُونَ بِتَاءٍ فَوْقِيَّةٍ عَلَى الِالْتِفَاتِ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ فِي مَوْعِظَةِ الْمُشْرِكِينَ مُوَاجهَة بالتفريع لِأَن ذَلِكَ أَبْلَغُ فِيهِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ بِيَاءٍ تَحْتِيَّةٍ عَلَى نَسَقِ ضَمَائِرِ الْغَيْبَةِ السَّابِقَةِ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْإِنْسانُ

Çoğunluk (cumhur), müşriklere öğüt verirken gâibden muhataba iltifat yoluyla ve azarlayarak yüzlerine vurmak maksadıyla —çünkü bu daha etkilidir— { تُحِبُّونَ } ve { تَذَرُونَ } kelimelerini üstten iki noktalı te (tâ-i fevkiyye) ile okumuştur. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr ve Ya'kūb ise önceki gâib zamirlerinin akışına uygun olarak alttan iki noktalı ye (yâ-i tahtiyye) ile [yuhibbûne ve yezerûne şeklinde] okumuşlardır. Zamir ise { بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ }

فِي قَوْلِهِ: بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ

kavlindeki { الْإِنْسانُ } kelimesine dönmektedir

[الْقِيَامَة: ١٤] جَاءَ ضَمِيرَ جَمْعٍ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ مُرَادٌ بِهِ النَّاسُ الْمُشْرِكُونَ، وَفِي قَوْلِهِ: بَلْ تُحِبُّونَ مَا يُرْشِدُ إِلَى

[Kıyâme: 14]. İnsan ile müşrik kimseler kastedildiği için çoğul zamiri olarak gelmiştir. { بَلْ تُحِبُّونَ } kavlinde ise,

تَحْقِيقِ مَعْنَى الْكَسْبِ الَّذِي وُفِّقَ إِلَى بَيَانِهِ الشَّيْخُ أَبُو الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيُّ وَهُوَ الْمَيْلُ وَالْمَحَبَّةُ لِلْفِعْلِ أَو التّرْك.

Şeyh Ebû'l-Hasen el-Eş'arî'nin açıklamakta muvaffak olduğu kesb manasını gerçekleştirmeye yönelik bir işaret vardır; bu da fiile veya terk etmeye yönelik meyil ve sevgidir.

[٢٢- ٢٥]

[22-25]

[سُورَة الْقِيَامَة (٧٥) : الْآيَات ٢٢ إِلَى ٢٥]

[Kıyâme Suresi (75), Ayetler 22-25]

وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ (٢٢) إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ (٢٣) وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ (٢٤) تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ (٢٥)

{ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ (٢٢) إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ (٢٣) وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ (٢٤) تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ (٢٥) } “O gün birtakım yüzler parıl parıl parlar, Rablerine bakarlar. Birtakım yüzler de o gün asıktır; kendilerine bel kemiğini kıracak bir felaketin yapılacağını anlarlar.”

الْمُرَادُ بِ يَوْمَئِذٍ يَوْمُ الْقِيَامَةِ الَّذِي تَكَرَّرَ ذِكْرُهُ بِمِثْلِ هَذَا ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: يَقُولُ الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ [الْقِيَامَة: ١٠] ، وَأُعِيدَ مَرَّتَيْنِ.

{ يَوْمَئِذٍ } ile kastedilen, { يَقُولُ الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ } [Kıyâme: 10] kavlinden başlayarak bu şekilde tekrar tekrar zikredilen ve iki kez yinelenen kıyamet günüdür.

وَالْجُمْلَةُ الْمُقَدَّرَةُ الْمُضَافُ إِلَيْهَا (إِذْ) ، وَالْمُعَوَّضُ عَنْهَا التَّنْوِينُ تَقْدِيرُهَا: يَوْمَ إِذْ بَرَقَ الْبَصَرُ.

(إِذْ) kelimesinin muzafun ileyhi olan ve tenvinin yerine geçtiği takdirî cümle şöyledir: Gözün dehşetle kamaştığı gün (yevme iz berika'l-basar).

وَقَدْ حَصَلَ مِنْ هَذَا تَخَلُّصٌ إِلَى إِجْمَالِ حَالِ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَيْنَ أَهْلِ سَعَادَةٍ وَأَهْلِ شَقَاوَةٍ.

Buradan, kıyamet gününde insanların mutluluk ehli ve bedbahtlık ehli arasındaki durumunun özetlenmesine güzel bir geçiş (tahallüs) yapılmıştır.

فَالْوُجُوهُ النَّاضِرَةُ وُجُوهُ أَهْلِ السَّعَادَةِ وَالْوُجُوهُ الْبَاسِرَةُ وُجُوهُ أَهْلِ الشَّقَاءِ، وَذَلِكَ بَيِّنٌ مِنْ كِلْتَا الْجُمْلَتَيْنِ.

Parlayan yüzler (nâdıra) saadet ehlinin yüzleri, asık yüzler (bâsira) ise bedbahtlık ehlinin yüzleridir; bu durum her iki cümleden de açıktır.

وَقَدْ عَلِمَ النَّاسُ الْمَعْنِيَّ بِالْفَرِيقَيْنِ مِمَّا سَبَقَ نُزُولُهُ مِنَ الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ عَبَسَ [٤٠- ٤٢] : وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ فَعُلِمَ أَنَّ أَصْلَ أَسْبَابِ السَّعَادَةِ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَتَصْدِيقُ رَسُولِهِ ﷺ وَالْإِيمَانُ بِمَا جَاءَ بِهِ

İnsanlar her iki zümre ile kimin kastedildiğini Kur'an'dan daha önce inen kısımlardan bilmişlerdir; nitekim Abese Suresi'nde [40-42] şöyle buyrulmuştur: { وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ } “O gün birtakım yüzlerin üzerinde de toz toprak vardır. Onları bir karanlık kaplar. İşte onlar kâfirlerin, fâcirlerin ta kendileridir.” Böylece saadet sebeplerinin aslının yalnızca Allah'a iman etmek, Resulü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik etmek ve Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiklerine

الرَّسُولُ ﷺ، وَأَنَّ أَصْلَ أَسْبَابِ الشَّقَاءِ الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ وَتَكْذِيبُ الرَّسُولِ ﷺ وَنَبْذُ مَا جَاءَ بِهِ.

inanmak olduğu; şekavet (bedbahtlık) sebeplerinin aslının ise Allah'a şirk koşmak, Resul'ü sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamak ve onun getirdiğini bir kenara atmak olduğu bilinmiştir.

وَقَدْ تَضَمَّنَ صَدْرُ هَذِهِ السُّورَة مَا ينبىء بِذَلِكَ كَقَوْلِهِ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ [الْقِيَامَة: ٣] وَقَوْلِهِ: بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسانُ لِيَفْجُرَ أَمامَهُ [الْقِيَامَة: ٥] .

Bu surenin baş tarafı da { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ } [Kıyâme: 3] ve { بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسانُ لِيَفْجُرَ أَمامَهُ } [Kıyâme: 5] kavillerinde olduğu gibi buna işaret eden hususları içermektedir.

وَتَنْكِيرُ وُجُوهٌ لِلتَّنْوِيعِ وَالتَّقْسِيمِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ [الشورى: ٧] وَقَوْلِ الشَّاعِرِ وَهُوَ مِنْ أَبْيَاتِ «كِتَابِ الْآدَابِ» وَلَمْ يَعْزُهُ وَلَا عَزَاهُ صَاحِبُ «الْعُبَابِ» فِي شَرْحِهِ:

{ وُجُوهٌ } kelimesinin nekire oluşu, Yüce [Allah]'ın: { فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ } [Şûrâ: 7] kavlinde ve «Kitâbü'l-Âdâb» beyitlerinden olup ne yazarının ne de şerhinde «el-Ubab» sahibinin kime ait olduğunu nispet etmediği şu şiirde olduğu gibi çeşitlendirme ve kısımlara ayırma (tenvî' ve taksîm) içindir:

فَيَوْمٌ عَلَيْنَا وَيَوْمٌ لَنَا ... وَيَوْمٌ نُسَاءُ وَيَوْمٌ نُسَرْ

«Bir gün aleyhimizedir, bir gün lehimizedir... Bir gün üzülürüz, bir gün seviniriz.»

وَقَوْلِ أَبِي الطَّيِّبِ:

Ve Ebü't-Tayyib'in şu sözünde olduğu gibi:

فَيَوْمًا بِخَيْلٍ تَطْرُدُ الرُّومَ عَنْهُمُ ... وَيَوْمٌ بِجُودٍ تَطْرُدُ الْفَقْرَ وَالْجَدْبَا

«Bir gün atlarla Rumları onlardan defedersin... Bir gün de cömertlikle fakirliği ve kıtlığı kovarsın.»

فَالْوُجُوهُ النَّاضِرَةُ الْمَوْصُوفَةُ بِالنَّضْرَةِ (بِفَتْحِ النُّونِ وَسُكُونِ الضَّادِ) وَهِيَ حُسْنُ الْوَجْهِ مِنْ أَثَرِ النِّعْمَةِ وَالْفَرَحِ، وَفِعْلُهُ كَنَصَرَ وَكَرُمَ وَفَرِحَ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ: نَاضِرٌ وَنَضِيرٌ وَنَضِرٌ، وَكُنِّيَ بِنَضْرَةِ الْوُجُوهِ عَنْ فَرَحِ أَصْحَابِهَا وَنَعِيمِهِمْ، قَالَ تَعَالَى فِي أَهْلِ السَّعَادَةِ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ [المطففين: ٢٤] لِأَنَّ مَا يَحْصُلُ فِي النَّفْسِ مِنَ الِانْفِعَالَاتِ يَظْهَرُ أَثَرُهُ.

Nâdıra (نَاضِرَةٌ) olan yüzler, nadre (نَضْرَة) (nûn'un fethası ve dâd'ın sükûnu ile) vasfıyla nitelenen yüzlerdir ki o da nimet ve sevincin eseriyle yüzün güzelleşmesidir. Fiili nasara, kerume ve feriha bablarındandır; bu sebeple nâdır (نَاضِرٌ), nadîr (نَضِيرٌ) ve nadır (نَضِرٌ) denir. Yüzlerin parıltısıyla (nadresiyle) sahiplerinin sevinci ve nimeti kinaye edilmiştir. Yüce [Allah] saadet ehli hakkında şöyle buyurmuştur: { تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ } [Mutaffifîn: 24] “Onların yüzlerinde nimetin parıltısını tanırsın.” Çünkü nefiste meydana gelen etkilenmelerin eseri [yüzde] açığa çıkar.

وَأَخْبَرَ عَنْهَا خَبَرًا ثَانِيًا بِقَوْلِهِ: إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ وَظَاهِرُ لَفْظِ ناظِرَةٌ أَنَّهُ مِنْ نَظَرَ بِمَعْنَى: عَايَنَ بِبَصَرِهِ إِعْلَانًا بِتَشْرِيفِ تِلْكَ الْوُجُوهِ أَنَّهَا تَنْظُرُ إِلَى جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى نَظَرًا خَاصًّا لَا يُشَارِكُهَا فِيهِ مَنْ يَكُونُ دُونَ رُتَبِهِمْ، فَهَذَا مَعْنَى الْآيَةِ بِإِجْمَالِهِ ثَابِتٌ بِظَاهِرِ الْقُرْآنِ وَقَدْ أَيَّدَتْهَا الْأَخْبَارُ الصَّحِيحَةُ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ.

[Allah Teâlâ] o yüzler hakkında: { إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } kavliyle ikinci bir haber vermiştir. { ناظِرَةٌ } lafzının zahiri, o yüzlerin şerefini ilan etmek üzere, mertebeleri onların altında kalanların ortak olamayacağı özel bir bakışla Yüce Allah'ın zâtına baktıklarını ifade eden, gözle bizzat gördü anlamındaki "nazara" (نَظَرَ) fiilinden gelmesidir. Ayetin bu mücmel anlamı Kur'an'ın zahiriyle sabittir ve Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen sahih haberler de bunu desteklemiştir.

فَقَدْ رَوَى الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ «أَنَّ أُنَاسًا قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ؟ قَالَ: هَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ إِذَا كَانَتْ صَحْوًا؟ قُلْنَا: لَا، قَالَ: فَإِنَّكُمْ لَا تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ رَبِّكُمْ يَوْمَئِذٍ إِلَّا كَمَا تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَتِهِمَا» .

Nitekim Buhârî ve Müslim, Ebû Saîd el-Hudrî ve Ebû Hüreyre'den [şöyle rivayet etmişlerdir]: «İnsanlar: "Ey Allah'ın Resulü! Kıyamet günü Rabbimizi görecek miyiz?" dediler. [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Hava açık olduğunda Güneş'i ve Ay'ı görmekte bir zorluk çeker misiniz / birbirinize zarar verir misiniz?" Biz: "Hayır," dedik. Buyurdu ki: "Şüphesiz siz, o gün Rabbinizi görmede de tıpkı bu ikisini görmekte zorluk çekmediğiniz gibi hiçbir zorluk çekmeyeceksiniz."»

وَفِي رِوَايَةٍ «فَإِنَّكُمْ تَرَوْنَهُ كَذَلِكَ»

Bir rivayette de: «Şüphesiz siz O'nu aynen böyle göreceksiniz» buyurmuş

وَسَاقَ الْحَدِيثَ فِي الشَّفَاعَةِ.

ve şefaat hadisini zikretmiştir.

وَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: «كُنَّا جُلُوسًا عِنْدَ النَّبِيءِ ﷺ إِذْ نَظَرَ إِلَى الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ قَالَ: إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ هَذَا الْقَمَرَ لَا تُضَامُونَ فِي رُؤْيَتِهِ» وَرُبَّمَا قَالَ: «سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ عِيَانًا» .

Buhârî, Cerîr b. Abdullah'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanında oturuyorduk, dolunay gecesi Ay'a baktı ve şöyle buyurdu: "Şüphesiz siz şu Ay'ı gördüğünüz gibi Rabbinizi de göreceksiniz, O'nu görmekte bir haksızlığa/zahmete uğramayacaksınız."» Bazen de: «Rabbinizi ayan beyan göreceksiniz» derdi.

وَرَوَى مُسْلِمٌ عَنْ صُهَيْبِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ قَالَ: «إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: تُرِيدُونَ شَيْئًا أَزِيدُكُمْ؟ فَيَقُولُونَ: أَلَمْ تُبَيِّضْ وُجُوهَنَا أَلَمْ تُدْخِلْنَا الْجَنَّةَ وَتُنْجِنَا مِنَ النَّارِ، قَالَ: فَيَكْشِفُ الْحِجَابَ فَمَا يُعْطَوْنَ شَيْئًا أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِنَ النَّظَرِ إِلَى رَبِّهِمْ» .

Müslim, Suheyb b. Sinân'dan, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Cennet ehli cennete girdiğinde Yüce Allah şöyle buyurur: "Size fazladan vermemi istediğiniz bir şey var mı?" Onlar: "Yüzlerimizi ağartmadın mı, bizi cennete koyup cehennemden kurtarmadın mı?" derler. [Resûlullah] buyurdu ki: "Bunun üzerine [Allah] perdeyi kaldırır; onlara Rablerine bakmaktan daha sevimli hiçbir şey verilmemiştir."»

فَدَلَالَةُ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَرَوْنَ بِأَبْصَارِهِمْ رُؤْيَةً مُتَعَلِّقَةً بِذَاتِ اللَّهِ عَلَى الْإِجْمَال دلَالَة ظنية لِاحْتِمَالِهَا تَأْوِيلَاتٍ تَأَوَّلَهَا الْمُعْتَزِلَةُ بِأَنَّ الْمَقْصُودَ رُؤْيَةُ جَلَالِهِ وَبَهْجَةُ قُدُسِهِ الَّتِي لَا تُخَوَّلُ رُؤْيَتُهَا لِغَيْرِ أَهْلِ السَّعَادَةِ.

Dolayısıyla ayetin müminlerin gözleriyle Allah'ın zatına taalluk eden bir görmeyle göreceklerine genel olarak (icmâlen) delaleti zannî bir delalettir; zira Mutezile'nin tevil ettiği üzere, kastedilenin sadece saadet ehline bahşedilen O'nun celâlinin ve kudsiyetinin güzelliğinin görülmesi olduğu şeklindeki tevillere ihtimali vardır.

وَيُلْحَقُ هَذَا بِمُتَشَابِهِ الصِّفَاتِ وَإِنْ كَانَ مُقْتَضَاهُ لَيْسَ إِثْبَاتَ صِفَةٍ، وَلَكِنَّهُ يُؤَوَّلُ إِلَى الصِّفَةِ وَيَسْتَلْزِمُهَا لِأَنَّهُ آيِلٌ إِلَى اقْتِضَاءِ جِهَةٍ لِلذَّاتِ، وَمِقْدَارٍ يُحَاطُ بِجَمِيعِهِ أَوْ بِبَعْضِهِ، إِذَا كَانَتِ الرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةً، فَلَا جَرَمَ أَنْ يُعَدَّ الْوَعْدُ بِرُؤْيَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ رَبَّهُمْ تَعَالَى مِنْ قَبِيلِ الْمُتَشَابِهِ.

Bu husus, gereği bir sıfatı ispat etmek olmasa da sıfatların müteşâbih olanlarına dahil edilir; ancak bir sıfata varır ve onu gerektirir; çünkü görme fiili gözle olduğu takdirde, zât için bir cihetin ve tamamı yahut bir kısmı kuşatılan bir miktarın bulunmasını gerektirmeye varır. Bu yüzden cennet ehlinin Yüce Rablerini görmesi vaadinin müteşâbih kabilinden sayılması kaçınılmazdır.

وَلِعُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ فِي ذَلِكَ أَفْهَامٌ مُخْتَلِفَةٌ، فَأَمَّا صَدْرُ الْأُمَّةِ وَسُلَفُهَا فَإِنَّهُمْ جَرَوْا عَلَى طَرِيقَتِهِمُ الَّتِي تَخَلَّقُوا بهَا من سِيرَةِ النَّبِيءِ ﷺ مِنَ الْإِيمَانِ بِمَا وَرَدَ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ عَلَى إِجْمَالِهِ، وَصَرْفِ أَنْظَارِهِمْ عَنِ التَّعَمُّقِ فِي تَشْخِيصِ حَقِيقَتِهِ وَإِدْرَاجِهِ تَحْتَ أَحَدِ أَقْسَامِ الْحُكْمِ الْعَقْلِيِّ، فَقَدْ سَمِعُوا هَذَا وَنَظَائِرَهُ كُلَّهَا أَوْ بَعْضَهَا أَوْ قَلِيلًا مِنْهَا، فِيمَا شَغَلُوا أَنْفُسَهُمْ بِهِ وَلَا طَلَبُوا تَفْصِيلَهُ، وَلَكِنَّهُمُ انْصَرَفُوا إِلَى مَا هُوَ أَحَقُّ بِالْعِنَايَةِ وَهُوَ التَّهَمُّمُ بِإِقَامَةِ الشَّرِيعَةِ وَبَثِّهَا وَتَقْرِيرِ سُلْطَانِهَا، مَعَ الْجَزْمِ بِتَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَنِ اللَّوَازِمِ الْعَارِضَة لظواهر تِلْكَ الصِّفَاتِ، جَاعِلِينَ إِمَامَهُمُ الْمَرْجُوعَ إِلَيْهِ فِي كُلِّ هَذَا قَوْلَهُ تَعَالَى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] ، أَوْ مَا يُقَارِبُ هَذَا مِنْ دَلَائِلِ التَّنْزِيهِ الْخَاصَّةِ بِالتَّنْزِيهِ عَنْ بَعْضِ مَا وَرَدَ الْوَصْفُ بِهِ مِثْلَ قَوْلِهِ:

İslam âlimlerinin bu hususta farklı anlayışları olmuştur. Ümmetin ilk nesli ve selefi, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem siretinden ahlak edindikleri kendi yolları üzere yürümüş; bu kabilden gelen naslara icmali olarak iman etmiş, hakikatinin mahiyetini belirlemede derinleşmekten ve onu aklî hükmün kısımlarından birinin altına sokmaktan bakışlarını çevirmişlerdir. Onlar bunu ve benzerlerinin tamamını veya bir kısmını yahut az bir kısmını işitmişler, fakat bununla kendilerini meşgul etmemiş ve ayrıntısını aramamışlardır. Aksine, ihtimam gösterilmeye daha layık olan şeriatı ikame etme, onu yayma ve otoritesini tesis etme gayretine yönelmişlerdir. Bununla birlikte Yüce Allah'ı bu sıfatların zahirlerinin gerektirdiği arazî lazımlardan tenzih etme konusunda kesin bir kanaat taşımışlar ve bütün bunlarda başvurulacak önderleri olarak Yüce [Allah]'ın: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } [Şûrâ: 11] kavlini

لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ [الْأَنْعَام: ١٠٣] بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَقَامِنَا هَذَا، مَعَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى أَنَّ عَدَمَ الْعِلْمِ بِتَفْصِيلِ ذَلِكَ لَا يَقْدَحُ فِي عَقِيدَةِ الْإِيمَانِ، فَلَمَّا نَبَعَ فِي عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ تَطَلَّبَ مَعْرِفَةَ حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ وَأَلْجَأَهُمُ الْبَحْثُ الْعِلْمِيُّ إِلَى التَّعَمُّقِ فِي مَعَانِي الْقُرْآنِ وَدَقَائِقِ عِبَارَاتِهِ وَخُصُوصِيَّاتِ بَلَاغَتِهِ، لَمْ يَرَوْا طَريقَة السّلف مقنغة لِأَفْهَامِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الْخَلَفِ لِأَنَّ طَرِيقَتَهُمْ فِي الْعِلْمِ طَرِيقَةُ تَمْحِيصٍ وَهِيَ اللَّائِقَةُ بِعَصْرِهِمْ، وَقَارِنُ ذَلِكَ مَا حَدَثَ فِي فِرَقِ الْأُمَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ مِنَ النِحَلِ الِاعْتِقَادِيَّةِ، وَإِلْقَاءِ شُبَهِ الْمَلَاحِدَةِ مِنَ الْمُنْتَمِينَ إِلَى الْإِسْلَامِ وَغَيْرِهِمْ، وَحَدَا بِهِمْ ذَلِكَ إِلَى الْغَوْصِ وَالتَّعَمُّقِ لِإِقَامَةِ الْمَعَارِفِ عَلَى أَعْمِدَةٍ لَا تَقْبَلُ التَّزَلْزُلَ، وَلِدَفْعِ شُبَهِ الْمُتَشَكِّكِينَ وَرَدِّ مَطَاعِنِ الْمُلْحِدِينَ، فَسَلَكُوا مَسَالِكَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْمُتَعَارِضَاتِ مِنْ أَقْوَالٍ وَمَعَانٍ وَإِقْرَارِ كُلِّ حَقِيقَةٍ فِي نِصَابِهَا، وَذَلِكَ بِالتَّأْوِيلِ الَّذِي يَقْتَضِيهِ الْمُقْتَضِي وَيُعَضِّدُهُ الدَّلِيلُ.

yahut şu makamımız açısından: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } [En'âm: 103] kavli gibi vasıf olarak gelen bazı hususlardan tenzih etmeye mahsus olan buna yakın tenzih delillerini esas almışlardır. Bununla birlikte bunun tafsilatını bilmemenin iman akidesine zarar vermeyeceği hususunda da ittifak etmişlerdir. İslam âlimleri arasında eşyanın hakikatlerini bilme talebi doğup bilimsel araştırma onları Kur'an'ın manalarında, ibarelerinin inceliklerinde ve belagatının hususiyetlerinde derinleşmeye sevk edince, selefin metodunu halefin ilim ehlinin anlayışları için ikna edici görmediler; zira onların ilimdeki yöntemi bir araştırma ve inceleme (tahmîs) yöntemi olup kendi asırlarına layık olan da buydu. Buna, İslam ümmetinin fırkaları arasında ortaya çıkan itikadî mezhepler ile İslam'a mensup olan ve olmayan mülhidlerin şüpheler yayması da eklendi. Bu durum onları, marifetleri sarsılmaz sütunlar üzerine bina etmek, şüphecilerin şüphelerini savmak ve mülhidlerin taanlarını reddetmek için derinleşmeye ve köklere inmeye sevk etti. Böylece birbiriyle çatışan sözler ve manalar arasını cem etme ve her hakikati ait olduğu yere koyma yollarına girdiler ki bu da gerektiricinin gerektirdiği ve delilin desteklediği tevil ile olmuştur.

فَسَلَكَتْ جَمَاعَاتٌ مَسَالِكَ التَّأْوِيلِ الْإِجْمَالِيِّ بِأَنْ يَعْتَقِدُوا تِلْكَ الْمُتَشَابِهَاتِ عَلَى إجمالها ويوقنوا التَّنْزِيه عَنْ ظَوَاهِرِهَا وَلَكِنَّهُمْ لَا يَفْصِلُونَ صَرْفَهَا عَنْ ظَوَاهِرِهَا بَلْ يُجْمِلُونَ التَّأْوِيلَ، وَهَذِهِ الطَّائِفَةُ تُدْعَى السَّلَفِيَّةَ لِقُرْبِ طَرِيقَتِهَا مِنْ طَرِيقَةِ السَّلَفِ فِي الْمُتَشَابِهَاتِ، وَهَذِهِ الْجَمَاعَاتُ مُتَفَاوِتَةٌ فِي مِقْدَارِ تَأْصِيلِ أُصُولِهَا تَفَاوُتًا جَعَلَهَا فِرَقًا: فَمِنْهُمُ الْحَنَابِلَةُ، وَالظَّاهِرِيَّةُ، الْخَوَارِجُ الْأَقْدَمُونَ غَيْرَ الَّذِينَ الْتَزَمُوا طَرِيقَةَ الْمُعْتَزِلَةِ.

Bir grup topluluk icmâlî tevil yollarını tutarak bu müteşâbihlere icmâlen inanmış, zahirlerinden tenzih edilmesi gerektiğine kesin olarak inanmış, ancak onları zahirlerinden çevirmeyi detaylandırmayıp tevili mücmel bırakmışlardır. Bu taife, müteşâbihler konusundaki tutumu selefin tutumuna yakın olduğu için "Selefiyye" olarak adlandırılır. Bu topluluklar usullerini temellendirme miktarında farklılık göstererek fırkalara ayrılmışlardır: Bunlardan bir kısmı Hanbelîler, Zâhirîler ve Mutezile'nin yolunu benimseyenler dışındaki ilk Hâricîlerdir.

وَمِنْهُمْ أَهْلُ السُّنَّةِ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَ الْأَشْعَرِيِّ مِثْلَ الْمَالِكِيَّةِ وَأَهْلِ الْحَدِيثِ الَّذِينَ تَمَسَّكُوا بِظَوَاهِرِ مَا جَاءَتْ بِهِ الْأَخْبَارُ الصِّحَاحُ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ مَعَ التَّقْيِيدِ بِأَنَّهَا مُؤَوَّلَةٌ عَنْ ظَوَاهِرِهَا بِوَجْهِ الْإِجْمَالِ. وَقَدْ غَلَا قَوْمٌ مِنَ الْآخِذِينَ بِالظَّاهِرِ مِثْلَ الْكَرَامِيَّةِ وَالْمُشَبِّهَةِ فَأُلْحِقُوا بِالصِّنْفِ الْأَوَّلِ.

Bir kısmı da Mâlikîler ve hadis ehli gibi Eş'arî'den önce gelen Ehl-i Sünnet'tir ki onlar, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen sahih haberlerin zahirlerine tutunmuş, bununla birlikte icmâlî olarak zahirlerinden tevil edildiklerini kaydetmişlerdir. Kerrâmiyye ve Müşebbihe gibi zâhire sarılanlardan bir topluluk ise aşırıya gitmiş ve birinci sınıfa dahil edilmişlerdir.

وَمِنْهُمْ فِرَقُ النُّظَّارِينَ فِي التَّوْفِيقِ بَيْنَ قَوَاعِدِ الْعُلُومِ الْعَقْلِيَّةِ وَبَيْنَ مَا جَاءَتْ بِهِ أَقْوَالُ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَهَؤُلَاءِ هُمُ الْمُعْتَزِلَةُ، وَالْأَشَاعِرَةُ، وَالْمَاتُرِيدِيَّةُ.

Bir kısmı da aklî ilimlerin kuralları ile Kitap ve Sünnet'in lafızlarının getirdiği hükümler arasını uzlaştırma hususunda nazar ehli (kelamcılar) olan fırkalardır; bunlar da Mutezile, Eş'ariyye ve Mâtürîdiyye'dir.

فَأَقْوَالُهُمْ فِي رُؤْيَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ رَبَّهُمْ نَاسِجَةٌ عَلَى هَذَا الْمِنْوَالِ:

Cennet ehlinin Rablerini görmesi konusundaki sözleri de bu minval üzere dokunmuştur:

فَالسَّلَفُ أَثْبَتُوهَا دُونَ بَحْثٍ، وَالْمُعْتَزِلَةُ نَفَوْهَا وَتَأَوَّلُوا الْأَدِلَّةَ بِنَحْوِ الْمَجَازِ وَالِاشْتِرَاكِ، وَتَقْدِيرٍ مَحْذُوفٍ لِمُعَارَضَتِهَا الْأُصُولَ الْقَطْعِيَّةَ عِنْدَهُمْ فَرَجَّحُوا مَا رَأَوْهُ قَطْعِيًّا وَأَلْغَوْهَا.

Selef bunu araştırmaksızın ispat etmiştir. Mutezile ise nefyetmiş ve delilleri mecaz, iştirak ve hazfedilen bir şeyi takdir etme gibi yollarla tevil etmiştir; çünkü bu deliller onlara göre kat'î olan usullerle çelişmektedir. Dolayısıyla kat'î gördüklerini tercih edip bunları iptal etmişlerdir.

وَالْأَشَاعِرَةُ أَثْبَتُوهَا وَرَامُوا الِاسْتِدْلَالَ لَهَا بِأَدِلَّةٍ تُفِيدُ الْقَطْعَ وَتُبْطِلُ قَوْلَ الْمُعْتَزِلَةِ وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يَبْلُغُوا مِنْ ذَلِكَ الْمَبْلَغَ الْمَطْلُوبَ.

Eş'arîler ise bunu ispat etmiş ve kesinlik ifade eden, Mutezile'nin görüşünü boşa çıkaran delillerle bunu delillendirmeye çalışmışlar, ancak bunda istenen hedefe tam olarak ulaşamamışlardır.

وَمَا جَاءَ بِهِ كُلُّ فَرِيقٍ مِنْ حُجَاجٍ لَمْ يَكُنْ سَالِمًا مِنِ اتِّجَاهِ نُقُوضٍ وَمُنُوعٍ وَمُعَارَضَاتٍ، وَكَذَلِكَ مَا أَثَارَهُ كُلُّ فَرِيقٍ عَلَى مُخَالِفِيهِ مِنْ مُعَارَضَاتٍ لَمْ يَكُنْ خَالِصًا مِنِ اتِّجَاهِ مُنُوعٍ مُجَرَّدَةٍ أَوْ مَعَ الْمُسْتَنَدَاتِ، فَطَالَ الْأَخْذُ وَالرَّدُّ. وَلَمْ يَحْصُلْ طَائِلٌ وَلَا انْتَهَى إِلَى حَدٍّ.

Her iki fırkanın ortaya koyduğu deliller nakızlardan, engellerden ve itirazlardan uzak kalmamıştır. Aynı şekilde her bir fırkanın muhaliflerine yönelttiği itirazlar da yalın yahut dayanaklı itiraz ve engellemelerden hâli olmamıştır; böylece karşılıklı tartışmalar uzayıp gitmiş, faydalı bir sonuca ulaşılamamış ve kesin bir sınıra varılamamıştır.

وَيحسن أَن نقوض كَيْفِيَّتَهَا إِلَى عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى كَغَيْرِهَا مِنَ الْمُتَشَابِهِ الرَّاجِع إِلَى شؤون الْخَالِقِ تَعَالَى.

Yüce Yaratıcı'nın şe'nlerine raci olan diğer müteşâbihler gibi bunun keyfiyetini de Yüce Allah'ın ilmine havale etmemiz en uygun olanıdır.

وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ سَلَفِنَا: أَنَّهَا رُؤْيَةٌ بِلَا كَيْفٍ وَهِيَ كَلِمَةُ حَقٍّ جَامِعَةٌ، وَإِنِ اشْمَأَزَّ مِنْهَا الْمُعْتَزِلَةُ.

Selefimizin "O keyfiyetsiz bir görmedir (rüyetun bi-lâ keyf)" sözünün anlamı da budur; Mutezile bundan hoşlanmasa da bu, toparlayıcı bir hak sözdür.

هَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِدَلَالَةِ الْآيَةِ عَلَى رُؤْيَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ رَبَّهُمْ، وَأَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِأَصْلِ جَوَازِ رُؤْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ لَنْ تَرانِي فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٤٣] .

Bu, ayetin cennet ehlinin Rablerini görmesine delaletiyle ilgili husustur. Yüce Allah'ın görülmesinin aslen caiz olması meselesine gelince; A'râf Suresi'nde Yüce [Allah]'ın: { قالَ لَنْ تَرانِي } [143] kavlinin tefsirinde buna dair söz geçmişti.

وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ مِنْ قَوْلِهِ: إِلى رَبِّها عَلَى عَامِلِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْعَطَاءِ الْعَجِيبِ وَلَيْسَ لِلِاخْتِصَاصِ لِأَنَّهُمْ لَيَرَوُنَّ بَهِجَاتٍ كَثِيرَةً فِي الْجَنَّةِ.

{ إِلى رَبِّها } kavlindeki mecrûrun âmiline takdim edilmesi, bu hayret verici ihsana ihtimam göstermek içindir, ihtisas (hasretme) için değildir; zira onlar cennette daha pek çok sevinç ve güzellikleri de göreceklerdir.

وَبَيْنَ (نَاضِرَةٌ) وَ (نَاظِرَةٌ) جِنَاسٌ مُحَرَّفٌ قَرِيبٌ مِنَ التَّامِّ.

Nâdıra (نَاضِرَةٌ) ile Nâzıra (نَاظِرَةٌ) arasında tam cinasa yakın bir cinâs-ı muharref vardır.

وَسَوَّغَ الِابْتِدَاءَ بِالنَّكِرَةِ فِي قَوْلِهِ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ أَنَّهَا أُرِيدَ بِهَا التَّفْصِيلَ وَالتَّقْسِيمَ لِمُقَابَلَتِهِ بُقُولِهِ: وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ، عَلَى حَدِّ قَوْلِ الشَّاعِرِ:

{ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler parıl parıldır” kavlinde belirsiz isimle (nekre) başlanmasını caiz kılan husus, şairin şu sözündeki gibi, { وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ } “Ve o gün birtakım yüzler de asıktır” kavliyle karşıtlık oluşturularak ayrıntı ve taksimin kastedilmiş olmasıdır:

فَيَوْمٌ عَلَيْنَا وَيَوْمٌ لَنَا ... وَيَوْمٌ نُسَاءُ وَيَوْمٌ نُسَر

Bir gün aleyhimizedir, bir gün lehimizedir... Bir gün üzülürüz, bir gün seviniriz.

وَأَمَّا الْوُجُوهُ الْبَاسِرَةُ فَنَوْعٌ ثَانٍ مِنْ وُجُوهِ النَّاسِ يَوْمَئِذٍ هِيَ وُجُوهُ أَهْلِ الشَّقَاءِ. وَأُعِيدَ لَفْظُ يَوْمَئِذٍ تَأْكِيدًا لِلِاهْتِمَامِ بِالتَّذْكِيرِ بِذَلِكَ الْيَوْمِ.

Asık yüzlere gelince; bunlar o günkü insan yüzlerinin ikinci türüdür ki bedbaht kimselerin yüzleridir. “Yevmeizin” (o gün) lafzı, o günü hatırlatmaya verilen önemi pekiştirmek için tekrarlanmıştır.

وباسِرَةٌ: كَالِحَةٌ مِنْ تَيَقُّنِ الْعَذَابِ، وَتَقَدَّمِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ فِي سُورَةِ الْمُدَّثِّرِ [٢٢] .

Bâsira (باسِرَةٌ); azabın kesinleşmesi sebebiyle yüzü asık, somurtkan demektir. Bu kelime, Müddessir Suresi'nde Yüce [Allah]'ın: { ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ } [22] “Sonra yüzünü ekşitti, kaşlarını çattı” kavlinde geçmişti.

فَجُمْلَةُ تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِبَيَانِ سَبَبِ بُسُورِهَا.

{ تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ } “Kendisine bel kemiklerini kıran bir felaketin yapılacağını anlar” cümlesi, yüzlerinin asılma sebebini açıklayan bir istînâf-ı beyânîdir.

وفاقِرَةٌ: دَاهِيَةٌ عَظِيمَةٌ، وَهُوَ نَائِبُ فَاعِلٍ يُفْعَلَ بِها وَلَمْ يَقْتَرِنِ الْفِعْلُ بِعَلَامَةِ التَّأْنِيثِ لِأَنَّ مَرْفُوعَهُ لَيْسَ مُؤَنَّثًا حَقِيقِيًّا، مَعَ وُقُوعِ الْفَصْلِ بَيْنَ الْفِعْلِ وَمَرْفُوعِهِ، وَكِلَا الْأَمْرَيْنِ يُسَوِّغُ تَرْكَ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ. وَإِفْرَادٌ فاقِرَةٌ إِفْرَادُ الْجِنْسِ، أَيْ نَوْعًا عَظِيمًا مِنَ الدَّاهِيَةِ.

Fâkıra (فاقِرَةٌ); büyük felaket demektir. O, { يُفْعَلَ بِها } fiilinin nâib-i fâilidir. Fiil ile nâib-i fâili arasına mesafe girmesiyle birlikte, merfûunun hakiki müennes olmaması sebebiyle fiile müenneslik alameti bitişmemiştir. Bu iki durumun her biri müenneslik alametinin terk edilmesini caiz kılar. “Fâkıra” kelimesinin tekil getirilmesi ise cins tekilliğidir; yani felaketin büyük bir türü demektir.

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ أَيْقَنُوا بِأَنْ سَيُلَاقُوا دَوَاهِيَ لَا يكتنه كنهها.

Anlam şudur: Onlar, künhüne vakıf olunamayacak büyüklükte felaketlerle karşılaşacaklarını kesin olarak anlamışlardır.

[٢٦- ٣٠]

[26-30]

[سُورَة الْقِيَامَة (٧٥) : الْآيَات ٢٦ إِلَى ٣٠]

[KIYÂMET SURESİ (75): 26 - 30. AYETLER]

كَلاَّ إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ (٢٦) وَقِيلَ مَنْ راقٍ (٢٧) وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ (٢٨) وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ (٢٩) إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ (٣٠)

{ كَلاَّ إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ (٢٦) وَقِيلَ مَنْ راقٍ (٢٧) وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ (٢٨) وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ (٢٩) إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ (٣٠) } “Hayır! (Can) köprücük kemiklerine dayandığı, 'Kim şifa verecek bir okuyucudur?' dendiği, (can çekişen) onun gerçekten ayrılık olduğunu anladığı ve bacak bacağa dolaştığı zaman; o gün sevk ediliş ancak Rabbinedir.”

رَدْعٌ ثَانٍ عَلَى قَوْلِ الْإِنْسَانِ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ [الْقِيَامَةِ: ٦] ، مُؤَكِّدٌ لِلرَّدْعِ الَّذِي قَبْلَهُ فِي قَوْلِهِ: كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ [الْقِيَامَة: ٢٠] . وَمَعْنَاهُ زَجْرٌ عَنْ إِحَالَةِ الْبَعْثِ فَإِنَّهُ وَاقِعٌ غَيْرُ بَعِيدٍ فَكُلُّ أَحَدٍ يُشَاهِدُهُ حِينَ الِاحْتِضَارِ لِلْمَوْتِ كَمَا يُؤْذِنُ بِهِ قَوْلُهُ: إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ أُتْبِعَ تَوْصِيفُ أَشْرَاطِ الْقِيَامَةِ الْمُبَاشِرَةِ لِحُلُولِهِ بِتَوْصِيفِ أَشْرَاطِ حُلُولِ التَّهَيُّؤِ الْأَوَّلِ لِلِقَائِهِ مِنْ مُفَارَقَةِ الْحَيَاةِ الْأُولَى.

Bu, insanın { أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ } [Kıyâmet: 6] “Kıyamet günü ne zamanmış?” sözüne karşı, daha önce geçen { كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ } [Kıyâmet: 20] “Hayır! Doğrusu siz peşin olanı (dünyayı) seviyorsunuz” kavlindeki vazgeçirmeyi pekiştiren ikinci bir vazgeçirmedir (red'). Anlamı ise, yeniden dirilişi imkânsız görmekten menetmektir; zira o gerçekleşecektir ve uzak değildir; { إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ } “O gün sevk ediliş ancak Rabbinedir” kavlinin bildirdiği üzere, ölüm can çekişmesi anında herkes bunu bizzat görür. Kıyametin kopuşuna doğrudan eşlik eden alametlerin nitelenmesinin ardından, ilk hayatı terk etmekten ibaret olan onunla buluşmaya dair ilk hazırlığın alametlerinin nitelenmesine geçilmiştir.

وَعَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ يَقُولُونَ: الْقِيَامَةُ الْقِيَامَةُ، وَإِنَّمَا قِيَامَةُ أَحَدِهِمْ مَوْتُهُ، وَعَنْ عَلْقَمَةَ

Mugīre b. Şu'be'den şöyle rivayet edilmiştir: “Kıyamet, kıyamet deyip duruyorlar. Oysa birisinin kıyameti ancak onun ölümüdür.” Alkame'den de

أَنَّهُ حَضَرَ جِنَازَةً فَلَمَّا دُفِنَ قَالَ: «أَمَّا هَذَا فَقَدْ قَامَتْ قِيَامَتُهُ» ، فَحَالَةُ الِاحْتِضَارِ هِيَ آخِرُ أَحْوَالِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا يَعْقُبُهَا مَصِيرُ الرُّوحِ إِلَى تَصَرُّفِ اللَّهِ تَعَالَى مُبَاشَرَةً.

bir cenazede hazır bulunduğu ve cenaze defnedilince: “Buna gelince; artık bunun kıyameti kopmuştur” dediği rivayet edilmiştir. Can çekişme hâli dünya hayatının son hâlidir; ardından ruh doğrudan Yüce Allah'ın tasarrufuna intikal eder.

وَهُوَ رَدْعٌ عَنْ إِيثَارِ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ كَأَنَّهُ قِيلَ: ارْتَدِعُوا وَتَنَبَّهُوا عَلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ مِنَ الْمَوْتِ الَّذِي عِنْدَهُ تَنْقَطِعُ الْعَاجِلَةُ وَتَنْتَقِلُونَ إِلَى الْآجِلَةِ، فَيَكُونُ رَدْعًا عَلَى مَحَبَّةِ الْعَاجِلَةِ وَتَرْكِ الْعِنَايَةِ فِي الْآخِرَةِ، فَلَيْسَ مُؤَكِّدًا لِلرَّدْعِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ [الْقِيَامَة: ٢٠] بَلْ هُوَ رَدْعٌ عَلَى مَا تَضَمَّنَهُ ذَلِكَ الرَّدْعُ مِنْ إِيثَارِ الْعَاجِلَةِ عَلَى الْآخِرَةِ.

Bu, dünyayı ahirete tercih etmekten menediştir; sanki şöyle denilmektedir: Vazgeçin ve önünüzde duran ölümü fark edin! Ölüm anında peşin olan dünya kesilir ve ahirete intikal edersiniz. Dolayısıyla bu, peşin olan dünyayı sevmeyi ve ahirete ihtimam göstermeyi terk etmeyi kınayan bir vazgeçirmedir; binaenaleyh { كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ } [Kıyâmet: 20] kavlindeki vazgeçirmeyi lafzen pekiştiren değil, o vazgeçirmenin içerdiği 'dünyayı ahirete tercih etme' tutumuna yönelik bir vazgeçirmedir.

وإِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ مُتَعَلِّقٌ بِالْكَوْنِ الَّذِي يُقَدَرُ فِي الْخَبَرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِلى رَبِّكَ.

{ إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ } ibaresi, haber konumunda takdir edilen ve { إِلى رَبِّكَ } kavli olan kevne (varlık fiiline) müteallıktır.

وَالْمَعْنَى: الْمَسَاقُ يَكُونُ إِلَى رَبِّكَ إِذَا بَلَغَتِ التَّرَاقِي.

Anlam şudur: Can köprücük kemiklerine dayandığı zaman, sevk ediliş Rabbinedir.

وَجُمْلَةُ إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ بَيَانٌ لِلرَّدْعِ وَتَقْرِيبٌ لِإِبْطَالِ الِاسْتِبْعَادِ الْمَحْكِيِّ عَنْ مُنْكِرِي الْبَعْث بقوله: يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ [الْقِيَامَةِ: ٦] .

{ إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ } cümlesi, vazgeçirmenin bir açıklamasıdır ve { يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ } [Kıyâmet: 6] “Kıyamet günü ne zamanmış? diye sorar” kavliyle yeniden dirilişi inkâr edenlerden nakledilen uzak görme tutumunu çürütmeyi zihinlere yaklaştırmadır.

وإِذا ظَرْفٌ مُضَمَّنٌ مَعْنَى الشَّرْطِ، وَهُوَ مُنْتَصِبٌ بِجَوَابِهِ أَعْنِي قَوْلَهُ: إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ.

{ إِذا } şart manası içeren bir zarftır ve cevabı olan { إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ } kavliyle mensub kılınmıştır.

وَتَقْدِيمُ إِلى رَبِّكَ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ وَهُوَ الْمَساقُ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ لِأَنَّهُ مَنَاطُ الْإِنْكَارِ مِنْهُمْ.

{ إِلى رَبِّكَ } car-mecrûrunun müteallakı olan { الْمَساقُ } kelimesinin önüne geçirilmesi ona önem vermek içindir; çünkü inkârlarının odak noktası budur.

وَضَمِيرُ بَلَغَتِ رَاجِعٌ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ فِي الْكَلَامِ وَلَكِنَّهُ مَعْلُومٌ مِنْ فِعْلِ بَلَغَتِ وَمِنْ ذِكْرِ التَّراقِيَ فَإِنَّ فِعْلَ بَلَغَتِ التَّراقِيَ يَدُلُّ أَنَّهَا رُوحُ الْإِنْسَانِ. وَالتَّقْدِيرُ: إِذَا بَلَغَتِ الرُّوحُ أَوِ النَّفْسُ. وَهَذَا التَّقْدِيرُ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْفِعْلُ الَّذِي أُسْنِدَ إِلَى الضَّمِيرِ بِحَسَبِ عُرْفِ أَهْلِ اللِّسَانِ، وَمَثَلُهُ قَوْلُ حَاتِمٍ الطَّائِيِّ:

{ بَلَغَتِ } fiilindeki zamir, söz içinde açıkça zikredilmemiş bir varlığa racidir; ancak { بَلَغَتِ } fiilinden ve { التَّراقِيَ } kelimesinin zikrinden anlaşılmaktadır. Zira köprücük kemiklerine ulaşma fiili, onun insanın ruhu olduğuna delalet eder. Takdiri şöyledir: Ruh veya nefis ulaştığı zaman. Bu takdire, lisan ehlinin örfüne göre zamirin isnad edildiği fiil delalet etmektedir; Hâtim et-Tâî'nin şu sözü de bunun gibidir:

أَمَاوِيَّ مَا يُغْنِي الثَّرَاءُ عَنِ الْفَتَى ... إِذَا حَشْرَجَتْ يَوْمًا وَضَاقَ بِهَا الصَّدْرُ

Ey Mâviyye! Gün gelip can hırıldayıp göğüs daraldığında, zenginlik gence hiçbir fayda vermez.

أَيْ إِذَا حَشْرَجَتِ النَّفْسُ. وَمِنْ هَذَا الْبَابِ قَوْلُ الْعَرَبِ «أَرْسَلَتْ» يُرِيدُونَ: أَرْسَلَتِ السَّمَاءُ الْمَطَرَ، وَيَجُوزُ أَنْ يُقَدَّرَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْوَاقِعُ.

Yani can hırıldadığı zaman. Arapların göğün yağmur indirmesini kastederek “gönderdi” (ersalet) demeleri de bu kabildendir. Ayette vaki olan durumun delalet ettiği şeyin takdir edilmesi de caizdir.

وَالْأَنْفَاسُ: جَمْعُ نَفَسٍ، بِفَتْحِ الْفَاءِ، وَهُوَ أَنْسَبُ بِالْحَقَائِقِ.

Nefesler (el-Enfâs); 'fe' harfinin fethasıyla nefes (nefes) kelimesinin çoğuludur ve hakikatlere en uygun olanı da budur.

والتَّراقِيَ: جَمْعُ تَرْقُوَةٍ (بِفَتْحِ الْفَوْقِيَّةِ وَسُكُونِ الرَّاءِ وَضَمِّ الْقَافِ وَفَتْحِ الْوَاوِ مُخَفَّفَةٍ وَهَاءِ تَأْنِيثٍ) وَهِيَ ثُغْرَةُ النَّحْرِ، وَلِكُلِّ إِنْسَانٍ تَرْقُوَتَانِ عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ.

Terâkî (التَّراقِيَ); terkave (تَرْقُوَة) kelimesinin çoğuludur (te harfinin fethası, ra'nın sükûnu, kaf'ın zammesi, şeddesiz vav'ın fethası ve müenneslik he'si ile okunur). O da köprücük çukurudur; her insanın sağında ve solunda iki köprücük kemiği bulunur.

فَالْجَمْعُ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّثْنِيَةِ لِقَصْدِ تَخْفِيفِ اللَّفْظِ وَقَدْ أُمِنَ اللَّبْسُ، لِأَنَّ فِي تَثْنِيَةِ

Burada çoğul, lafzı hafifletmek amacıyla ikil (tesniye) yerine kullanılmıştır; karışıklık ihtimali de bertaraf edilmiştir. Çünkü “terkave” kelimesinin tesniye yapılmasında,

تَرْقُوَةٍ شَيْئًا مِنَ الثِّقَلِ لَا يُنَاسِبُ أَفْصَحَ كَلَامٍ، وَهَذَا مِثْلُ مَا جَاءَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما فِي سُورَةِ التَّحْرِيمِ [٤] .

en fasih kelama yakışmayan bir tür ağırlık vardır. Bu durum, Tahrîm Suresi'nde Yüce [Allah]'ın: { فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } [4] “Doğrusu ikinizin de kalpleri eğrilmişti” kavlinde gelen kullanım gibidir.

وَمَعْنَى بَلَغَتِ التَّراقِيَ: أَنَّ الرُّوحَ بَلَغَتِ الْحَنْجَرَةَ حَيْثُ تَخْرُجُ الْأَنْفَاسُ الْأَخِيرَةُ فَلَا يُسْمَعُ صَوْتُهَا إِلَّا فِي جِهَةِ التَّرْقُوَةِ وَهِيَ آخِرُ حَالَاتِ الِاحْتِضَارِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ الْآيَة [الْوَاقِعَة: ٨٣] .

{ بَلَغَتِ التَّراقِيَ } ifadesinin anlamı şudur: Ruh, son nefeslerin çıktığı hançereye ulaşır; öyle ki sesi ancak köprücük kemiği tarafından duyulur ki bu da can çekişmenin en son hâlidir. Yüce [Allah]'ın: { فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } [Vâkıa: 83] “Hele can boğaza dayandığı zaman” ayeti de bunun gibidir.

وَاللَّامُ فِي التَّراقِيَ مِثْلُ اللَّامِ فِي الْمَسَاقُ فَيُقَالُ: هِيَ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ بَلَغَتْ رُوحُهُ تَرَاقِيَهُ، أَيِ الْإِنْسَانِ.

{ التَّراقِيَ } kelimesindeki elif-lâm, { الْمَساقُ } kelimesindeki elif-lâm gibidir; dolayısıyla muzafun ileyhin yerine geçtiği söylenir; yani onun ruhu köprücük kemiklerine ulaştığında, yani insanın ruhu.

وَمَعْنَى وَقِيلَ مَنْ راقٍ

{ وَقِيلَ مَنْ راقٍ } kavlinin anlamı ise:

وَقَالَ قَائِلٌ: مَنْ يَرْقِي هَذَا رُقْيَاتٍ لِشِفَائِهِ؟ أَيْ سَأَلَ أَهْلُ الْمَرِيضِ عَنْ وِجْدَانِ أَحَدٍ يَرْقِي، وَذَلِكَ عِنْدَ تَوَقُّعِ اشْتِدَادِ الْمَرَضِ بِهِ وَالْبَحْثُ عَنْ عَارِفٍ بِرُقْيَةِ الْمَرِيضِ عَادَةٌ عَرَبِيَّةٌ وَرَدَ ذِكْرُهَا فِي حَدِيثِ السَّرِيَّةِ الَّذِينَ أَتَوْا عَلَى حَيٍّ مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ إِذْ لُدِغَ سَيِّدُ ذَلِكَ الْحَيِّ فَعَرَضَ لَهُمْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْحَيِّ، فَقَالَ: هَلْ فِيكُمْ مِنْ رَاقٍ؟

Ve diyen biri: “Buna şifa bulması için kim rukye (okuyup dua) edecek?” der. Yani hastanın yakınları, okuyup tedavi edecek birinin bulunup bulunmadığını sorarlar. Bu, hastalığın şiddetlenmesi beklendiği anda olur. Hastaya rukye yapacak ehil bir kimseyi aramak Arap âdetlerindendir; Arap kabilelerinden bir kabileye uğrayan seriyye hadisinde de bunun zikri geçmiştir: O kabilenin reisini zehirli bir hayvan sokunca, kabile ehlinden bir adam onların karşısına çıkıp şöyle demiştir: “İçinizde bir okuyucu (râkî) var mı?

إِنَّ فِي الْمَاءِ رَجُلًا لَدِيغًا أَوْ سَلِيمًا. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فِي الْرُقْيَا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ.

Zira su başında yılan sokmuş (veya zehirlenmiş) bir adam var.” Bunu Buhârî, Fâtiha Suresi ile rukye yapılması bahsinde Ebû Saîd el-Hudrî ve Abdullah b. Abbâs'tan rivayet etmiştir.

وَالْرُقْيَا بِالْقَصْرِ، وَيُقَالُ بَهَاءِ تَأْنِيثٍ: هِيَ كَلَامٌ خَاصٌّ مُعْتَقَدٌ نَفْعُهُ يَقُولُهُ قَائِلٌ عِنْدَ الْمَرِيضِ وَاضِعًا يَدَهُ فِي وَقْتِ الْقِرَاءَةِ عَلَى مَوْضِعِ الْوَجَعِ مِنَ الْمَرِيضِ أَوْ عَلَى رَأْسِ الْمَرِيضِ، أَوْ يَكْتُبُهُ الْكَاتِبُ فِي خِرْقَةٍ، أَوْ وَرَقَةٍ وَتُعَلَّقُ عَلَى الْمَرِيضِ، وَكَانَتْ مِنْ خَصَائِصِ التَّطَبُّبَ يَزْعُمُونَ أَنَّهَا تَشْفِي مِنْ صَرَعِ الْجُنُونِ وَمِنْ ضُرِّ السُّمُومِ وَمِنَ الْحُمَّى.

Kasr ile rukyâ (الْرُقْيَا) ve müenneslik he'si ile [rukyetün] de denir: Faydasına inanılan özel bir sözdür; okuyan kimse bunu hastanın yanında, okuma esnasında elini hastanın ağrıyan yerine veya hastanın başına koyarak söyler; yahut yazıcı bunu bir bez parçasına veya bir kâğıda yazar da hastanın üzerine asılır. Bu, hekimlik uygulamalarının hususiyetlerindendi; bunun delilik nöbetine, zehirlerin zararına ve hummaya şifa verdiğini iddia ederlerdi.

وَيَخْتَصُّ بِمَعْرِفَتِهَا نَاسٌ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يَتَلَقَّوْنَهَا مِنْ عَارِفِينَ فَلِذَلِكَ سَمَّوُا الرَّاقِيَ وَنَحْوَهُ عَرَّافًا، قَالَ رُؤْبَةُ بْنُ الْعَجَّاجِ:

Bunu bilmeyi, bu bilgiyi ehlinden aldıklarını iddia eden birtakım insanlar kendilerine has kılmışlardı; bundan dolayı rukye yapan kimseye ve benzerlerine arrâf (kâhin, hekim) adını verirlerdi. Ru'be b. el-Accâc şöyle demiştir:

بَذَلْتُ لِعَرَّافِ الْيَمَامَةِ حُكْمَهُ ... وَعَرَّافِ نَجْدٍ إِنْ هُمَا شَفَيَانِي

Eğer beni iyileştirirlerse, Yemâme'nin hekimine ve Necid'in hekimine istedikleri ücreti verdim.

فَمَا تَرَكَا مِنْ عُوذَةٍ يَعْرِفَانِهَا ... وَلَا رُقْيَةٍ بِهَا رَقَيَانِيِ

Bildikleri hiçbir muskadır bırakmadılar ve beni hiçbir rukye ile okumaktan geri durmadılar.

وَقَالَ النَّابِغَةُ يَذْكُرُ حَالَةَ مَنْ لَدَغَتْهُ أَفْعَى:

Nâbiga da yılan sokan kimsenin durumunu zikrederek şöyle demiştir:

تَنَاذَرَهَا الرَّاقُونَ مِنْ سُوءِ سَمْعِهَا ... تُطْلِقُهُ طَوْرًا وَطَوْرًا تُرَاجِعُ

Okuyucular onun kötü şöhretinden ötürü birbirini uyardılar; (zehir) onu bazen rahat bırakıyor, bazen nüksediyordu.

وَكَانَ الرَّاقِي يَنْفُثُ عَلَى الْمَرْقِيِّ وَيَتْفُلُ، وَأَشَارَ إِلَيْهِ الْحَرِيرِيُّ فِي الْمَقَامَةِ التَّاسِعَةِ وَالثَلَاثِينَ بِقَوْلِهِ: «ثُمَّ إِنَّهُ طَمَسَ الْمَكْتُوبَ على غَفلَة، وَتفعل عَلَيْهِ مِائَةَ تَفْلَةٍ» .

Rukye yapan kimse, rukye yapılanın üzerine üfler ve tükürürdü. Harîrî otuz dokuzuncu Makâme'de şu sözüyle buna işaret etmiştir: “Sonra habersizce yazıyı sildi ve üzerine yüz defa tükürdü.”

وَأَصْلُ الرُّقْيَةِ: مَا وَرِثَهُ الْعَرَبُ مِنْ طَلَبِ الْبَرَكَةِ بِأَهْلِ الصَّلَاحِ وَالدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ، فَأَصْلُهَا وَارِدٌ مِنَ الْأَدْيَانِ السَّمَاوِيَّةِ، ثُمَّ طَرَأَ عَلَيْهَا سُوءُ الْوَضْعِ عِنْدَ أَهْلِ الضَّلَالَةِ فَأَلْحَقُوهَا بِالسِّحْرِ أَوْ بِالطِّبِّ، وَلِذَلِكَ يَخْلِطُونَهَا مِنْ أَقْوَالٍ رُبَّمَا كَانَتْ غَيْرَ مَفْهُومَةٍ، وَمِنْ أَشْيَاءَ كَأَحْجَارٍ أَوْ أَجْزَاءَ مِنْ عَظْمِ الْحَيَوَانِ أَوْ شَعَرِهِ، فَاخْتَلَطَ أَمْرُهَا فِي الْأُمَمِ الْجَاهِلَةِ، وَقَدْ جَاءَ فِي الْإِسْلَامِ الِاسْتِشْفَاءُ بِالْقُرْآنِ وَالدَّعَوَاتِ الْمَأْثُورَةِ الْمُتَقَبَلَّةِ مِنْ أَرْبَابِهَا وَذَلِكَ مِنْ قَبِيلِ الدُّعَاءِ.

Rukyenin aslı, Arapların salih kimseler vesilesiyle bereket talep etmekten ve Allah'a dua etmekten tevarüs ettikleri uygulamadır; dolayısıyla onun aslı semavî dinlerden gelmektedir. Daha sonra sapıklık ehli nezdinde yanlış uygulamalar arız olmuş ve onu sihire veya tıbba bağlamışlardır. Bu sebeple onu bazen anlaşılmayan sözlerle, bazen de taşlar, hayvan kemiği parçaları veya hayvan kılı gibi şeylerle karıştırmışlardır; böylece cahiliye toplumlarında bu iş birbirine girmiştir. İslam'da ise Kur'an ve ehlinden kabul gören me'sur dualarla şifa aramak gelmiştir ki bu da dua kabilindendir.

وَالضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي ظَنَّ عَائِدٌ إِلَى الْإِنْسَانِ فِي قَوْلِهِ: بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسانُ [الْقِيَامَة:

{ ظَنَّ } fiilindeki müstetir zamir, { بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسانُ } [Kıyâmet: 5] kavlindeki insana racidir;

٥] أَيِ الْإِنْسَانُ الْفَاجِرُ.

yani fâcir olan insana.

وَالظَّنُّ: الْعِلْمُ الْمُقَارِبُ لِلْيَقِينِ، وَضَمِيرُ أَنَّهُ ضَمِيرُ شَأْنٍ، أَيْ وَأَيْقَنَ أَنَّهُ، أَيِ الْأَمْرُ الْعَظِيمُ الْفِرَاقُ، أَيْ فِرَاقُ الْحَيَاةِ.

Zann (الظَّنُّ); yakîne yakın olan kesin bilgidir. { أَنَّهُ } ifadesindeki zamir şe'n zamiridir; yani o büyük işin ayrılık olduğunu kesin olarak anladı; yani hayatın ayrılığı olduğunu.

وَقَوْلُهُ: وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ إِنْ حُمِلَ عَلَى ظَاهِرِهِ، فَالْمَعْنَى الْتِفَافُ سَاقَيِ الْمُحْتَضِرِ بَعْدَ مَوْتِهِ إِذْ تُلَفُّ الْأَكْفَانُ عَلَى سَاقَيْهِ وَيُقْرَنُ بَيْنَهُمَا فِي ثَوْبِ الْكَفَنِ فَكُلُّ سَاقٍ مِنْهُمَا مُلْتَفَّةٌ صُحْبَةَ السَّاقِ الْأُخْرَى، فَالتَّعْرِيفُ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، وَهَذَا نِهَايَةُ وَصْفِ الْحَالَةِ الَّتِي تَهَيَّأَ بِهَا لِمَصِيرِهِ إِلَى الْقَبْرِ الَّذِي هُوَ أَوَّلُ مَرَاحِلِ الْآخِرَةِ.

{ وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ } kavli zahirine hamledilirse anlam şudur: Can çekişen kimsenin ölümünden sonra iki bacağı birbirine dolaşır; zira kefenler iki bacağına sarılır ve kefen bezinin içinde ikisi birbirine bitiştirilir; böylece her iki bacak diğer bacağın yanında sarılmış olur. Buradaki elif-lâm, muzafun ileyhin yerindedir. Bu, ahiretin ilk merhalesi olan kabre doğru gidişi için hazırlandığı hâlin son tasviridir.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ تَمْثِيلًا فَإِنَّ الْعَرَبَ يَسْتَعْمِلُونَ السَّاقَ مَثَلًا فِي الشِّدَّةِ وَجِدِّ الْأَمْرِ تَمْثِيلًا بِسَاقِ السَّاعِي أَوِ النَّاهِضِ لِعَمَلٍ عَظِيمٍ، يَقُولُونَ: قَامَتِ الْحَرْبُ عَلَى سَاقٍ.

Bunun bir temsil olması da caizdir; zira Araplar bacak (es-sâk) kelimesini, büyük bir iş için gayret sarf eden veya harekete geçen kimsenin bacağına benzeterek şiddet ve işin ciddiyeti hususunda mesel olarak kullanırlar; “Savaş bacak üzerinde durdu (kızıştı)” derler.

وَأَنْشَدَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَوْلَ الرَّاجِزِ:

İbn Abbâs, recez şairinin şu sözünü inşad etmiştir:

صَبْرًا عَنَاقُ إِنَّهُ لَشِرْبَاقْ ... قَدْ سَنَّ لِي قَوْمُكَ ضَرْبَ الْأَعْنَاقِ

Sabret ey Anâk! Doğrusu o bir şirbâktır (savaşçıdır)... Kavmin benim için boyun vurmayı âdet edindi.

وَقَامَتِ الْحَرْبُ بِنَا عَلَى سَاقْ

Ve savaş aramızda kızıştı (bacak üzerine kalktı).

وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ فِي سُورَةِ الْقَلَمِ [٤٢] .

Bu husus, Kalem Suresi'nde Yüce [Allah]'ın: { يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ } [42] “Paçaların sıvanacağı (işlerin güçleşeceği) gün” kavlinde geçmişti.

فَمَعْنَى وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ طَرَأَتْ مُصِيبَةٌ عَلَى مُصِيبَةٍ.

Buna göre { وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ } kavlinin anlamı: Musibet üstüne musibet gelip çattı, demektir.

وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: إِلى رَبِّكَ الْتِفَاتٌ عَنْ طَرِيقِ خِطَابِ الْجَمَاعَةِ فِي قَوْلِهِ: بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ [الْقِيَامَة: ٢٠] لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ خِطَابًا لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ حَسُنَ التَّفَنُّنُ فِيهِ.

{ إِلى رَبِّكَ } kavlindeki hitap, { بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ } [Kıyâmet: 20] kavlindeki topluluk hitabı üslubundan iltifattır; zira muayyen olmayan birine hitap olduğu için onda üslup çeşitliliğine gitmek (tefennün) güzel düşmüştür.

وَالتَّعْرِيفُ فِي الْمَساقُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ الَّذِي يَعُمُّ النَّاسَ كُلَّهُمْ بِمَا فِيهِمِ الْإِنْسَانُ الْكَافِرُ الْمَرْدُودُ عَلَيْهِ. وَلَكَ أَنْ تُعَبِّرَ عَنِ اللَّامِ بِأَنَّهَا عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ مَسَاقُ

{ الْمَساقُ } kelimesindeki belirlilik (tarif), kendisine reddiye yapılan kâfir insan da dahil olmak üzere bütün insanları kapsayan cins tarifidir. Elif-lâm'ın muzafun ileyhin yerine geçtiğini de söyleyebilirsin; yani,