الْإِنْسَانِ الَّذِي يَسْأَلُ: أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ [الْقِيَامَةِ: ٦] .
{ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ } [Kıyâmet: 6] diye soran insanın sevk edilişidir.
والْمَساقُ: مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ لِ (سَاقَ) ، وَهُوَ تَسْيِيرُ مَاشٍ أَمَامَ مُسَيِّرِهِ إِلَى حَيْثُ يُرِيدُ مُسَيِّرُهُ، وَضِدُّهُ الْقَوْدُ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الْإِحْضَارِ وَالْإِيصَالِ إِلَى حَيْثُ يَلْقَى جَزَاءَ رَبِّهِ.
Mesâk (الْمَساقُ); sâka (سَاقَ) fiilinin mîmî masdarıdır. O da yürüyen bir kimseyi sevk edicisinin istediği yere doğru kendi önünde yürütmesidir; zıddı ise 'kavd'dır (önden çekmektir). Burada ise Rabb'inin cezasını bulacağı yere getirilip ulaştırılması anlamında kullanılmış bir mecazdır.
وَسُلِكُ فِي الْجُمَلِ الَّتِي بَعْدَ إِذا مَسْلَكُ الْإِطْنَابِ لِتَهْوِيلِ حَالَةِ الِاحْتِضَارِ عَلَى الْكَافِرِ وَفِي ذَلِكَ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْكَافِرَ يَتَرَاءَى لَهُ مَصِيرُهُ فِي حَالَةِ احْتِضَارِهِ وَقَدْ دَلَّ عَلَيْهِ
{ إِذا } edatından sonra gelen cümlelerde, can çekişme hâlinin kâfire korkunçluğunu hissettirmek için ıtnâb (sözü uzatma) yolu tutulmuştur. Bunda, kâfire can çekişme hâlindeyken varacağı yerin gösterildiğine bir ima vardır. Nitekim buna,
حَدِيثُ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ فِي «الصَّحِيحِ» عَنِ النَّبِيءِ ﷺ قَالَ: «مَنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ وَمَنْ كَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ كَرِهَ اللَّهُ لِقَاءَهُ، قَالَتْ عَائِشَةُ أَوْ بَعْضُ أَزْوَاجِهِ: إِنَّا نَكْرَهُ الْمَوْتَ.
es-Sahîh'te Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet edilen şu hadis delalet etmiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Allah'a kavuşmayı severse Allah da ona kavuşmayı sever. Kim de Allah'a kavuşmaktan hoşlanmazsa Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmaz.» Âişe yahut hanımlarından biri: 'Biz ölümü hoş karşılamayız' dedi.
قَالَ: لَيْسَ ذَاكَ وَلَكِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا حَضَرَهُ الْمَوْتُ بُشِّرَ بِرِضْوَانِ اللَّهِ وَكَرَامَتِهِ فَلَيْسَ شَيْءٌ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا أَمَامَهُ فَأَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ وَأَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ، وَإِنَّ الْكَافِرَ إِذَا حُضِرَ بُشِّرَ بِعَذَابِ اللَّهِ وَعُقُوبَتِهِ فَلَيْسَ شَيْءٌ أَكْرَهُ إِلَيْهِ مِمَّا أَمَامَهُ فَكَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ وَكَرِهَ الله لقاءه» .
Bunun üzerine şöyle buyurdu: «O öyle değil; fakat mümin kimseye ölüm geldiğinde, Allah'ın rızası ve ikramı ile müjdelenir; artık ona önündeki şeyden daha sevimli hiçbir şey olmaz. Böylece o Allah'a kavuşmayı sever, Allah da ona kavuşmayı sever. Kâfir kimseye de ölüm geldiğinde, Allah'ın azabı ve cezası ile müjdelenir; artık ona önündeki şeyden daha sevimsiz hiçbir şey olmaz. Böylece o Allah'a kavuşmaktan hoşlanmaz, Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmaz.»
[٣١- ٣٥]
[31- 35]
[سُورَة الْقِيَامَة (٧٥) : الْآيَات ٣١ إِلَى ٣٥]
[Kıyâmet Suresi (75), 31'den 35'e kadar olan Ayetler]
فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى (٣١) وَلكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٣٢) ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى (٣٣) أَوْلى لَكَ فَأَوْلى (٣٤) ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى (٣٥)
{ فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى (٣١) وَلكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٣٢) ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى (٣٣) أَوْلى لَكَ فَأَوْلى (٣٤) ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى (٣٥) } “Fakat o ne tasdik etti ne de namaz kıldı. Aksine yalanladı ve yüz çevirdi. Sonra da salına salına ailesinin yanına gitti. Lâyıktır sana [o azap], lâyık! Evet, lâyıktır sana [o azap], lâyık!”
تَفْرِيعٌ على قَوْله: يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ [الْقِيَامَةِ: ٦] .
{ يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ } [Kıyâmet: 6] kavlinden tefridir.
فَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْإِنْسَانِ فِي قَوْلِهِ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ [الْقِيَامَة:
Zamir, { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ } [Kıyâmet: 3]
٣] أَيْ لِجَهْلِهِ الْبَعْثَ لَمْ يَسْتَعِدَّ لَهُ.
kavlindeki insana racidir; yani dirilmeyi bilmediği/inkâr ettiği için ona hazırlanmadı.
وَحُذِفَ مَفْعُولُ كَذَّبَ لِيَشْمَلَ كُلَّ مَا كَذَّبَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ، وَالتَّقْدِيرُ: كَذَّبَ الرَّسُولَ وَالْقُرْآنَ وَبِالْبَعْثِ، وَتَوَلَّى عَنِ الِاسْتِجَابَةِ لِشَرَائِعِ الْإِسْلَامِ.
Müşriklerin yalanladığı her şeyi kapsaması için { كَذَّبَ } fiilinin mefulü hazfedilmiştir; takdiri şöyledir: Resul'ü, Kur'an'ı ve dirilmeyi yalanladı; İslam'ın şeriatlarına icabet etmekten yüz çevirdi.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْفَاءُ تَفْرِيعًا وَعَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ [الْقِيَامَة:
Fâ harfinin { إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ } [Kıyâmet: 30]
٣٠] ، أَيْ فَقَدْ فَارَقَ الْحَيَاةَ وَسِيقَ إِلَى لِقَاءِ اللَّهِ خَالِيًا مِنَ الْعُدَّةِ لِذَلِكَ اللِّقَاءِ.
kavline tefri ve atıf olması da caizdir; yani hayattan ayrılmış ve o buluşma için hiçbir hazırlığı olmaksızın Allah'ın huzuruna sevk edilmiştir.
وَفِي الْكَلَامِ عَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ حَذْفٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ تَقْدِيرُهُ: فَقَدْ عَلِمَ أَنَّهُ قَدْ خَسِرَ وَتَنَدَّمَ عَلَى مَا أَضَاعَهُ مِنَ الِاسْتِعْدَادِ لِذَلِكَ الْيَوْمِ.
Her iki veche göre de sözde, bağlamın delalet ettiği bir hazif vardır; takdiri şöyledir: Hüsrana uğradığını kesin olarak bilmiş ve o gün için hazırlıktan zayi ettiği şeylere pişman olmuştur.
وَقَدْ وَرَدَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَياتِي [الْفجْر: ٢١- ٢٤] .
Bu durum, Yüce [Allah]'ın şu kavlinde de vârid olmuştur: { إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرى يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَياتِي } [Fecr: 21-24] “Yer parça parça dağıtıldığı, Rabb'in ve saf saf melekler geldiği, o gün cehennem de getirildiği zaman; işte o gün insan hatırlar, fakat hatırlamanın ona ne faydası var? 'Keşke hayatım için önceden bir şeyler gönderseydim!' der.”
وَفِعْلُ صَدَّقَ مُشْتَقٌّ مِنَ التَّصْدِيقِ، أَيْ تَصْدِيقِ الرَّسُولِ ﷺ وَالْقُرْآنِ وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ: وَلكِنْ كَذَّبَ.
{ صَدَّقَ } fiili tasdikten türemiştir; yani Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Kur'an'ı tasdik etmek demektir; { وَلكِنْ كَذَّبَ } kavline uygun olan da budur.
وَالْمعْنَى: فَلَا ءامن بِمَا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ. وَبَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ فَسَّرَ صَدَّقَ بِمَعْنَى أَعْطَى الصَّدَقَةَ، وَهُوَ غَيْرُ جَارٍ عَلَى قِيَاسِ التَّصْرِيفِ إِذْ حَقُّهُ أَنْ يُقَالَ: تَصَدَّقَ، عَلَى أَنَّهُ لَا يُسَاعِدُ الِاسْتِدْرَاكَ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنْ كَذَّبَ.
Anlam şudur: Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğine iman etmedi. Bazı müfessirler { صَدَّقَ } fiilini sadaka verdi manasıyla tefsir etmişlerdir; ancak bu sarf kurallarına uygun değildir, zira doğrusu { تَصَدَّقَ } denilmesidir; ayrıca bu, { وَلكِنْ كَذَّبَ } kavlindeki istidrake de elverişli değildir.
وَعُطِفَ وَلا صَلَّى على نفس التَّصْدِيقِ تَشْوِيهًا لَهُ بِأَنَّ حَالَهُ مُبَائِنُ لِأَحْوَالِ أَهْلِ الْإِسْلَامِ. وَالْمَعْنَى: فَلَمْ يُؤْمِنْ وَلَمْ يُسْلِمْ.
{ وَلا صَلَّى } kavli, durumunun İslam ehlinin hâllerine tamamen zıt olduğunu göstermek ve onu yermek için tasdikin nefyine atfedilmiştir. Anlam: İman etmedi ve teslim olmadı/namaz kılmadı, demektir.
وَلَا نَافِيَةٌ دَخَلَتْ عَلَى الْفِعْلِ الْمَاضِي وَالْأَكْثَرُ فِي دُخُولِهَا عَلَى الْمَاضِي أَنْ يُعْطَفَ عَلَيْهَا نَفْيٌ آخَرُ وَذَلِكَ حِينَ يَقْصِدُ الْمُتَكَلِّمُ أَمْرَيْنِ مِثْلَ مَا هُنَا وَقَوْلِ زُهَيْرٍ:
{ لَا } mazi fiilin üzerine gelen olumsuzluk edatıdır. Mazi fiilin üzerine gelmesinde çoğunlukla uygulanan kural, buradaki gibi ve Züheyr'in şu sözündeki gibi mütekellim iki şeyi kastettiğinde üzerine başka bir olumsuzluğun atfedilmesidir:
فَلَا هُوَ أَخْفَاهَا وَلَمْ يَتَقَدَّمْ وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ الْكِسَائِيِّ « (لَا) بِمَعْنَى (لَمْ) وَلَكِنَّهُ يُقْرَنُ بِغَيْرِهِ يَقُولُ الْعَرَبُ: لَا عَبْدُ اللَّهِ خَارِجٌ وَلَا فُلَانٌ، وَلَا يَقُولُونَ: مَرَّرْتُ بِرَجُلٍ لَا مُحْسِنٍ حَتَّى يُقَالَ: وَلَا مُجْمِلٍ» اهـ فَإِذَا لَمْ يُعْطَفْ عَلَيْهِ نَفْيٌ آخَرُ فَلَا يُؤْتَى بَعْدَهَا بِفِعْلِ مُضِيٍّ إِلَّا فِي إِرَادَةِ الدُّعَاءِ نَحْوَ: «لَا فُضَّ فُوكَ» وَشَذَّ مَا خَالَفَ ذَلِكَ. وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ [الْبَلَد: ١١] فَإِنَّهُ عَلَى تَأْوِيلِ تَكْرِيرِ النَّفْيِ لِأَنَّ مَفْعُولَ الْفِعْلِ الْمَنْفِيِّ بِحَرْفِ لَا وَهُوَ الْعَقَبَةُ يَتَضَمَّنُ عِدَّةَ أَشْيَاءَ مَنْفِيَّةً بَيَّنَهَا قَوْلُهُ: وَما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ
«Ne onu gizledi, ne de öne geçti.» Kisâî'nin şu sözünün manası da budur: «(لَا), (لَمْ) anlamındadır; fakat başkasıyla birlikte kullanılır. Araplar: 'Lâ Abdullâhi hâricun ve lâ fulânun' (Ne Abdullah dışarı çıkmıştır ne de falan) derler; 've lâ mucmilin' denilmedikçe 'Merartu bi-raculin lâ muhsinin' (İhsan sahibi olmayan bir adama uğradım) demezler.» [sözü bitti]. Şayet üzerine başka bir olumsuzluk atfedilmezse, «Lâ fudda fûke» (Ağzın dert görmesin) örneğinde olduğu gibi dua kastı dışında kendisinden sonra mazi fiil getirilmez; buna aykırı gelen kullanımlar ise şâzzdır. Yüce [Allah]'ın: { فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ } [Beled: 11] kavline gelince, bu olumsuzluğun tekrarlanması tevilindedir; çünkü { لَا } harfi ile olumsuzlanan fiilin mefulü olan { الْعَقَبَةَ } kelimesi, şu kavlin açıkladığı birden fazla olumsuzlanmış şeyi içermektedir: { وَما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ }
إِلَى قَوْلِهِ: مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَلَد: ١٢- ١٧] . فَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ مُتَعَلِّقَ الْفِعْلِ الْمَنْفِيِّ كَانَ الْفِعْلُ فِي تَأْوِيلِ تَكْرِيرِ النَّفْيِ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَكُّ رَقَبَةٍ وَلَا أَطْعَمَ يَتِيمًا وَلَا أَطْعَمَ مِسْكِينًا وَلَا آمَنَ.
{ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } [Beled: 12-17] kavline kadar. Durum olumsuzlanan fiilin müteallakı olunca, fiil olumsuzluğun tekrarlanması tevilinde olmuştur; sanki şöyle denilmiştir: 'Ne bir köle azat etti, ne bir yetimi doyurdu, ne bir yoksulu doyurdu, ne de iman etti.'
وَجُمْلَةُ وَلكِنْ كَذَّبَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ فَلا صَدَّقَ.
{ وَلكِنْ كَذَّبَ } cümlesi { فَلا صَدَّقَ } cümlesine matuftur.
وَحَرْفُ لكِنْ الْمُخَفَّفُ النُّونِ بِالْأَصَالَةِ أَيِ الَّذِي لَمْ يَكُنْ مُخَفَّفَ النُّونِ الْمُشَدَّدَةِ أُخْتَ (إِنَّ) هُوَ حَرْفُ اسْتِدْرَاكٍ، أَيْ نَقْضٍ لِبَعْضِ مَا تَضَمَّنَتْهُ الْجُمْلَةُ الَّتِي قَبْلَهُ إِمَّا لِمُجَرَّدِ تَوْكِيدِ الْمَعْنَى بِذِكْرِ نَقِيضِهِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ [الْأَحْزَاب: ٥] ، وَإِمَّا لِبَيَانِ إِجْمَالٍ فِي النَّفْيِ الَّذِي قَبْلَهُ نَحْوَ مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ [الْأَحْزَاب: ٤٠] .
Aslı itibarıyla nûn'u şeddesiz olan yani (إِنَّ)'nin kardeşi olan şeddeli nûn'un hafifletilmişi olmayan { لكِنْ } harfi, bir istidrak harfidir; yani kendisinden önceki cümlenin kapsadığı şeyin bir kısmını ya Yüce [Allah]'ın: { وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ } [Ahzâb: 5] “Hata ettiklerinizde size bir vebal yoktur, fakat kalplerinizin kasıtlı yaptıklarında vardır” kavlinde olduğu gibi zıddını zikrederek sadece manayı pekiştirmek için veya { مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ } [Ahzâb: 40] “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat o, Allah'ın Resulüdür” örneğinde olduğu gibi kendisinden önceki olumsuzluktaki kapalılığı açıklamak için bozar.
وَحَرْفُ لكِنْ الْمُخَفَّفُ لَا يَعْمَلُ إِعْرَابًا فَهُوَ حَرْفُ ابْتِدَاءٍ وَلِذَلِكَ أَكْثَرُ وُقُوعِهِ بَعْدَ وَاوِ الْعَطْفِ وَجُمْلَةُ وَلكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى أَفَادَتْ مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا تَوْكِيدُ قَوْلِهِ فَلا
Şeddesiz { لكِنْ } harfi irab bakımından amel etmez; dolayısıyla o bir ibtida (başlangıç) harfidir ve bu sebeple çoğunlukla atıf vâv'ından sonra gelir. { وَلكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } cümlesi iki mana ifade etmiştir: Birincisi, { كَذَّبَ } kavliyle { فَلا
صَدَّقَ بِقَوْلِهِ: كَذَّبَ، وَثَانِيهُمَا زِيَادَةُ بَيَانِ مَعْنَى فَلا صَدَّقَ بِأَنَّهُ تَوَلَّى عَمْدًا لِأَنَّ عَدَمَ التَّصْدِيقِ لَهُ أَحْوَالٌ، وَنَظِيرُهُ فِي غَيْرِ الِاسْتِدْرَاكِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ [الْبَقَرَة: ٣٤] .
صَدَّقَ } kavlini teyit etmesidir. İkincisi, tasdik etmemenin durumları olduğu için onun kasten yüz çevirdiğini belirterek { فَلا صَدَّقَ } ifadesinin manasını daha da açıklamasıdır. İstidrak dışındaki benzeri Yüce [Allah]'ın şu kavlidir: { إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ } [Bakara: 34] “İblis hariç; o dayattı ve kibirlendi.”
وَالتَّكْذِيبُ: تَكْذِيبُهُ بِالْبَعْثِ وَبِالْقُرْآنِ وَبِرِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.
Yalanlama (et-tekzîb); dirilmeyi, Kur'an'ı ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletini yalanlamasıdır.
وَالتَّوَلِّي: الْإِعْرَاضُ عَنْ دَعْوَتِهِ إِلَى النَّظَرِ وَالتَّدَبُّرِ فِي الْقُرْآنِ.
Yüz çevirme (et-tevellî) ise; onun düşünmeye ve Kur'an'ı tefekkür etmeye yönelik davetinden yüz çevirmektir.
وَفَاعِلُ صَدَّقَ وَالْأَفْعَالُ الْمَذْكُورَةُ بَعْدَهُ ضَمَائِرُ عَائِدَةٌ عَلَى الْإِنْسَانِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُ.
{ صَدَّقَ } fiilinin ve ondan sonra zikredilen fiillerin faili, daha önce zikri geçen insana raci olan zamirlerdir.
ويَتَمَطَّى: يَمْشِي الْمُطَيْطَاءَ (بِضَمِّ الْمِيمِ وَفَتْحِ الطَّاءِ بَعْدَهَا يَاءٌ ثُمَّ طَاءٌ مَقْصُورَةٌ وَمَمْدُودَةٌ) وَهِيَ التَّبَخْتُرُ.
{ يَتَمَطَّى }; el-mutaytâ (mîm'in zammı, tâ'nın fethası, ardından yâ, sonra maksûr ve memdûd tâ ile) yürüyüşüyle yürümektir ki bu da böbürlenerek çalımlı yürümektir.
وَأَصْلُ يَتَمَطَّى: يَتَمَطَّطُ، أَيْ يَتَمَدَّدُ لِأَنَّ الْمُتَبَخْتِرَ يَمُدُّ خُطَاهُ وَهِيَ مِشْيَةُ الْمُعْجَبِ بِنَفْسِهِ. وَهُنَا انْتَهَى وَصْفُ الْإِنْسَانِ الْمُكَذِّبِ.
{ يَتَمَطَّى } kelimesinin aslı { يَتَمَطَّطُ } yani uzanır/gerinir demektir; çünkü çalımlı yürüyen kimse adımlarını uzatır; bu da kendini beğenmiş kimsenin yürüyüşüdür. Yalanlayan insanın vasfı burada sona ermiştir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ أَهْمَلَ الِاسْتِعْدَادَ لِلْآخِرَةِ وَلَمْ يَعْبَأْ بِدَعْوَةِ الرَّسُولِ ﷺ وَذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ مُزْدَهِيًا بِنَفْسِهِ غَيْرَ مُفَكِّرٍ فِي مَصِيرِهِ.
Anlam: O, ahiret hazırlığını ihmal etmiş, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in davetine aldırış etmemiş ve varacağı akıbeti hiç düşünmeksizin kendisiyle gururlanarak ailesinin yanına gitmiştir.
قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: قَالَ جُمْهُورُ الْمُتَأَوِّلِينَ: هَذِهِ الْآيَةُ كُلُّهَا مِنْ قَوْلِهِ: فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى
İbn Atıyye şöyle demiştir: Müevvillerin (tefsircilerin) cumhuru dedi ki: { فَلا صَدَّقَ وَلا صَلَّى } kavlinden itibaren bu ayetin tamamı,
نَزَلَتْ فِي أَبِي جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ، قَالَ: ثُمَّ كَادَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تُصَرِّحُ بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Ebû Cehil b. Hişâm hakkında inmiştir. Dedi ki: Sonra bu ayet Yüce [Allah]'ın:
يَتَمَطَّى فَإِنَّهَا كَانَتْ مِشْيَةَ بَنِي مَخْزُومٍ وَكَانَ أَبُو جَهْلٍ يُكْثِرُ مِنْهَا اهـ. وَفِيهِ نَظَرٌ سَيَأْتِي قَرِيبًا.
{ يَتَمَطَّى } kavlinde neredeyse onu açıkça belirtecekti; zira bu, Benî Mahzûm'un yürüyüşüydü ve Ebû Cehil bunu çokça yapardı. [İbn Atıyye'nin sözü bitti]. Bunda yakında gelecek olan bir itiraz noktası vardır.
فَقَوْلُهُ: أَوْلى لَكَ وَعِيدٌ، وَهِيَ كَلِمَةُ تَوَعُّدٍ تَجْرِي مَجْرَى الْمَثَلِ فِي لُزُومِ هَذَا اللَّفْظِ لَكِنْ تَلْحَقُهُ عَلَامَاتُ الْخِطَابِ وَالْغَيْبَةِ وَالتَّكَلُّمِ، وَالْمُرَادُ بِهِ مَا يُرَادُ بِقَوْلِهِمْ: وَيْلٌ لَكَ، مِنْ دُعَاءٍ عَلَى الْمَجْرُورِ بِاللَّامِ بَعْدَهَا، أَيْ دُعَاءٍ بِأَنْ يَكُونَ الْمَكْرُوهُ أَدْنَى شَيْءٍ مِنْهُ.
{ أَوْلى لَكَ } kavli bir tehdittir. Bu lafzın gerekliliği konusunda mesel mesabesinde olan bir tehdit kelimesidir; ancak ona hitap, gayb ve mütekellim alametleri bitişir. Bununla kastedilen, 'Veylun leke' (Yazıklar olsun sana) sözleriyle kastedilen şeydir ki bu da kendisinden sonra lâm ile mecrur olan aleyhine bir bedduadır; yani hoşlanılmayan şeyin ona en yakın şey olması için yapılan bir duadır.
فَأَوْلى: اسْمُ تَفْضِيلٍ مِنْ وَلِيَ، وَفَاعِلُهُ ضَمِيرٌ مَحْذُوفٌ عَائِدٌ عَلَى مُقَدَّرٍ مَعْلُومٍ فِي الْعُرْفِ، فَيُقَدِّرُهُ كُلُّ سَامِعٍ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الْمَكْرُوهِ، قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: مَعْنَاهُ: قَارَبَكَ مَا تَكْرَهُ، قَالَتِ الْخَنْسَاءُ:
{ أَوْلى }; 'veliye' (وَلِيَ) fiilinden bir ismi tafdildir. Faili ise örfte bilinen takdiri bir şeye raci olan mahzuf bir zamirdir; her dinleyen onu hoşlanılmayan şeye delalet eden bir mana ile takdir eder. Asmaî şöyle demiştir: Manası; hoşlanmadığın şey sana yaklaştı, demektir. Hansâ şöyle demiştir:
هَمَمْتُ بِنَفْسِي كُلَّ الْهُمُومِ ... فَأَوْلَى لِنَفْسِي أَوْلَى لَهَا
Bütün kederleri nefsime dert edindim... Yazıklar olsun nefsime, lâyıktır ona [bu keder]!
وَكَانَ الْقَانِصُ إِذَا أَفْلَتَهُ الصَّيْدُ يُخَاطِبُ الصَّيْدَ بِقَوْلِهِ: أَوْلى لَكَ وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ مِنْهُ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَأَوْلى لَهُمْ مِنْ قَوْلِهِ: فَأَوْلى لَهُمْ طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فِي سُورَةِ
Avcı avını kaçırdığı zaman ava hitaben: «Evlâ leke» derdi. Kıtal (Muhammed) Suresi'ndeki { فَأَوْلى لَهُمْ طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ } [20, 21]
الْقِتَالِ [٢٠، ٢١] عَلَى أَحَدِ تَأْوِيلَيْنِ يَجْعَلُ طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ مُسْتَأْنَفًا وَلَيْسَ فَاعِلًا لِاسْمِ التَّفْضِيلِ، وَذَهَبَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ إِلَى أَنْ أَوْلى عَلَمٌ لِمَعْنَى الْوَيْلِ وَأَنَّ وَزْنَهُ أَفْعَلُ مِنَ الْوَيْلِ وَهُوَ الْهَلَاكُ، فَأَصْلُ تَصْرِيفِهِ أَوْيَلُ لَكَ، أَيْ أَشَدُّ هَلَاكًا لَكَ فَوَقَعَ فِيهِ الْقَلْبُ (لِطَلَبِ التَّخْفِيفِ) بِأَنْ أُخِّرَتِ الْيَاءُ إِلَى آخَرِ الْكَلِمَةِ وَصَارَ أَوْلَى بِوَزْنِ أَفْلَحَ، فَلَمَّا تَحَرَّكَ حَرْفُ الْعِلَّةِ وَانْفَتَحَ مَا قَبْلَهُ قُلِبَ أَلِفًا فَقَالُوا: أَوْلَى فِي صُورَةِ وَزْنِ فَعْلَى.
kavlinden olan { فَأَوْلى لَهُمْ } kavlinin de bundan olduğu söylenmiştir; bu da { طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ } ifadesini ismi tafdilin faili kılmayıp müste'nef kabul eden iki tefsirden birine göredir. Ebû Ali el-Fârisî ise { أَوْلى } lafzının 'veyl' anlamı için bir özel isim olduğu ve vezninin helak demek olan 'el-veyl' kelimesinden 'ef'al' vezninde olduğu görüşüne varmıştır. Buna göre onun asıl sarfı 'Evyele leke' yani senin için helaki daha şiddetlidir şeklindedir; sonra (hafifletme talebiyle) yâ kelimenin sonuna tehir edilerek onda bir kalp (harf değişimi) meydana gelmiş ve 'efleha' vezninde 'evlâ' olmuştur. İllet harfi harekeli olup makabli de fethalı olunca elif'e dönüşmüş ve 'fa'lâ' vezni suretinde 'evlâ' demişlerdir.
وَالْكَافُ خِطَابٌ لِلْإِنْسَانِ الْمُصَرِّحِ بِهِ غَيْرَ مَرَّةٍ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ بِطَرِيقِ الْغَيْبَةِ إِظْهَارًا وَإِضْمَارًا، وَعَدَلَ هُنَا عَنْ طَرِيقِ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ لِمُوَاجَهَةِ الْإِنْسَانِ بِالدُّعَاءِ لِأَنَّ الْمُوَاجَهَةَ أَوْقَعُ فِي التَّوْبِيخِ، وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: أَوْلَى لَهُ.
Kâf harfi, önceki ayetlerde açık isim ve zamir olarak gayb yoluyla defalarca açıkça zikredilen insana hitaptır. Burada insanı beddua ile yüz yüze getirmek için iltifat yoluyla gayb üslubundan hitap üslubuna geçilmiştir; çünkü yüz yüze olmak azarlamada daha etkilidir. Zahirin gereği ise 'Evlâ lehu' denilmesiydi.
وَقَوْلُهُ: فَأَوْلى تَأْكِيد ل أَوْلى لَكَ جِيءَ فِيهِ بِفَاءِ التَّعْقِيبِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ يُدْعَى عَلَيْهِ بِأَنْ يَعْقُبَهُ الْمَكْرُوهُ وَيُعْقَبَ بِدُعَاءٍ آخَرَ.
{ فَأَوْلى } kavli, { أَوْلى لَكَ } için bir teyittir; onda hoşlanılmayan şeyin hemen ardından geleceğine ve başka bir beddua ile peşi sıra takip edileceğine delalet etmesi için ta'kîb ifade eden fâ harfi getirilmiştir.
قَالَ قَتَادَةُ: إِنْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَرَجَ مِنَ الْمَسْجِدِ فَاسْتَقْبَلَهُ أَبُو جَهْلٍ عَلَى بَابِ بَنِيَ مَخْزُومٍ فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ فَلَبَّبَ أَبَا جَهِلٍ بِثِيَابِهِ وَقَالَ لَهُ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى
Katâde şöyle demiştir: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem mescitten çıktı; Ebû Cehil onu Benî Mahzûm kapısında karşıladı. Bunun üzerine Resulullah, Ebû Cehil'in elbiselerinden yakasına yapıştı ve ona: { أَوْلى لَكَ فَأَوْلى ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى } dedi.
قَالَ أَبُو جَهْلٍ: يَتَهَدَّدُنِي مُحَمَّدٌ (أَيْ يَسْتَعْمِلُ كَلِمَةَ الدُّعَاءِ فِي إِرَادَة التهديد) فو الله إِنِّي لَأَعَزُّ أَهْلِ الْوَادِي. وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى أَوْلى لَكَ فَأَوْلى
Ebû Cehil: «Muhammed beni tehdit mi ediyor (yani beddua kelimesini tehdit kastıyla mı kullanıyor)? Allah'a yemin olsun ki ben bu vadinin en izzetli/güçlüsüyüm» dedi. Yüce Allah da Ebû Cehil'e dediği gibi,
كَمَا قَالَ لِأَبِي جَهْلٍ.
{ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى } kavlini indirdi.
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى تَأْكِيدٌ لِلدُّعَاءِ عَلَيْهِ وَلِتَأْكِيدِهِ السَّابِقِ.
{ ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى } kavli, onun aleyhine yapılan bedduayı ve onun önceki teyidini pekiştirmedir.
وَجِيءَ بِحَرْفِ ثُمَّ لِعَطْفِ الْجُمْلَةِ دَلَالَةً عَلَى أَنَّ هَذَا التَّأْكِيدَ ارْتِقَاءٌ فِي الْوَعِيدِ، وَتَهْدِيدٌ بِأَشَدَّ مِمَّا أَفَادَهُ التهديد الأول وَتَأْكِيدُهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ [التكاثر: ٣، ٤] .
Bu teyidin tehditte bir derece yükselme olduğuna ve ilk tehdit ile onun teyidinin ifade ettiğinden daha şiddetli bir korkutma olduğuna delalet etmesi için cümlenin atfında { ثُمَّ } harfi getirilmiştir; nitekim Yüce [Allah]'ın şu kavlinde de böyledir: { كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ } [Tekâsür: 3, 4] “Hayır! Yakında bileceksiniz. Yine hayır! Yakında bileceksiniz.”
وَأَحْسَبُ أَنَّ الْمُرَادَ: كُلُّ إِنْسَانٍ كَافِرٍ كَمَا يَقْتَضِيهِ أَوَّلُ الْكَلَامِ مِنْ قَوْلِهِ أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ إِلَى قَوْلِهِ: بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ
Zannederim ki kastedilen; sözün başındaki { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ } kavlinden { بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ } kavline kadar olan kısmın gerektirdiği gibi, kâfir olan her insandır.
[الْقِيَامَة: ٣- ١٤] ، وَمَا أَبُو جَهْلٍ إِلَّا مِنْ أَوَّلِهِمْ، وَأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ تَوَعَّدَهُ بِاللَّفْظِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ تَهْدِيدًا لِأَمْثَالِهِ.
[Kıyâme: 3-14] Ebû Cehil de onların ilklerindendir ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın onun gibileri tehdit etmek için indirdiği lafızla onu tehdit etmiştir.
وَكَلِمَاتُ الْمُتَقَدِّمِينَ فِي كَوْنِ الشَّيْءِ سَبَبَ نُزُولِ شَيْءٍ مِنَ الْقُرْآنِ كَلِمَاتٌ فِيهَا تسَامح.
Önceki âlimlerin bir şeyin Kur'an'dan bir kısmın nüzul sebebi olması hususundaki ifadeleri, müsamaha (genişlik) içeren ifadelerdir.
[سُورَة الْقِيَامَة (٧٥) : آيَة ٣٦]
[Kıyâme Suresi (75), Ayet 36]
أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً (٣٦)
{ أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً (٣٦) } “İnsan, başıboş bırakılacağını mı sanır?”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ عَادَ بِهِ الْكَلَامُ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ وَهُوَ مَا ابْتُدِئَ بِهِ فَارْتَبَطَ بِقَوْلِهِ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ [الْقِيَامَة: ٣] فَكَأَنَّهُ قِيلَ: أَيَحْسَبُ أَنْ
Sözün, kendisiyle başlanan diriltilmenin (ba's) imkânına delil getirmeye geri döndüğü yeni bir başlangıçtır (isti'nâf-ı ibtidâî). Böylece [bu ayet], { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ } [Kıyâme: 3] kavliyle irtibatlanmıştır; sanki şöyle denilmiştir: [İnsan],
لَنْ نَجْمَعَ عِظَامَهُ وَيَحْسَبُ أَنْ نَتْرُكَهُ فِي حَالَةِ الْعَدَمِ.
kemiklerini toplayamayacağımızı ve kendisini yokluk hâlinde bırakacağımızı mı sanır?
وَزِيدَ هُنَا أَنَّ مُقْتَضَى الْحِكْمَةِ الْإِلَهِيَّةِ إِيقَاعُهُ بِقَوْلِهِ: أَنْ يُتْرَكَ سُدىً كَمَا سَتَعْلَمُهُ.
Burada, bileceğin üzere, { أَنْ يُتْرَكَ سُدىً } kavliyle [yeniden diriltmenin] gerçekleşmesinin ilahi hikmetin gereği olduğu ilave edilmiştir.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌ مِثْلَ الَّذِي سَبَقَهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ [الْقِيَامَة: ٣] .
İstifham, Yüce [Allah]'ın { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ } [Kıyâme: 3] kavlindeki kendisinden önceki gibi inkârîdir.
وَأَصْلُ مَعْنَى التَرْكِ: مُفَارَقَةُ شَيْءٍ شَيْئًا اخْتِيَارًا مِنَ التَّارِكِ، وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى
Terk (التَرْك) kelimesinin asıl anlamı; terk edenin kendi ihtiyarıyla bir şeyin bir şeyden ayrılmasıdır. Mecazen ise
إِهْمَالِ أَحَدٍ شَيْئًا وَعَدَمِ عنايته بأحواله ويتعهده، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي الْمَعْنَى الْمَجَازِيِّ.
bir kimsenin bir şeyi ihmal etmesi, onun hâlleriyle ilgilenmemesi ve onu gözetip kollamaması için kullanılır; burada da mecazi anlamda kullanılmıştır.
وَالْمُرَادُ بِمَا يُتْرَكُ عَلَيْهِ الْإِنْسَانُ هُنَا مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، أَيْ حَالُ الْعَدَمِ دُونَ إِحْيَاءٍ مِمَّا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ [الْقِيَامَة: ٣] وَقَوله: يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَأَخَّرَ
Burada insanın üzerinde bırakılacağı durumdan kasıt, siyakın delalet ettiği şeydir; yani Yüce [Allah]'ın { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ } [Kıyâme: 3] ve { يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَأَخَّرَ }
[الْقِيَامَة: ١٣] .
[Kıyâme: 13] kavillerinin delalet ettiği üzere diriltilmeksizin yokluk hâlidir.
وَعُدِلَ عَنْ بِنَاءِ فِعْلِ يُتْرَكُ لِلْفَاعِلِ فَبُنِيَ لِلنَّائِبِ إِيجَازًا لِأَجْلِ الْعِلْمِ بِالْفَاعِلِ مِنْ قَوْله السَّابِق: أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ فَكَأَنَّهُ قَالَ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ نَتْرُكَهُ دُونَ بَعْثٍ وَأَنْ نُهْمِلَ أَعْمَالَهُ سُدًى.
{ يُتْرَكُ } fiilinin etken (mâlum) çatısından dönülüp önceki { أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ } kavlinden failin bilinmesi sebebiyle icaz maksadıyla edilgen (meçhul) çatıda kurulmuştur; sanki şöyle buyurmuştur: İnsan, kendisini diriltilmeksizin bırakacağımızı ve amellerini başıboş ihmal edeceğimizi mi sanır?
فَجَاءَ ذِكْرُ سُدىً هُنَا عَلَى طَرِيقَةِ الْإِدْمَاجِ فِيمَا سِيقَ لَهُ الْكَلَامُ، إِيمَاءً إِلَى أَنْ مُقْتَضَى حِكْمَةِ خَلْقِ الْإِنْسَانِ أَنْ لَا يَتْرُكَهُ خَالِقُهُ بَعْدَ الْمَوْتِ فَلَا يُحْيِيهِ لِيُجَازِيَهُ عَلَى مَا عَمِلَهُ فِي حَيَاتِهِ الْأُولَى.
{ سُدىً } kelimesinin zikri burada, sözün sevk edildiği amaca dâhil etme (idmâc) yoluyla gelmiştir; bu da insanın yaratılış hikmetinin gereğinin, yaratıcısının onu ölümden sonra ilk hayatında işlediklerinin karşılığını vermek üzere diriltmeyip [kendi hâline] terk etmemesi olduğuna bir işarettir.
وَفِي إِعَادَةِ أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ تهيئة لما سيعقب مِنْ دَلِيلِ إِمْكَانِ الْبَعْثِ مِنْ جَانِبِ الْمَادَّةِ بِقَوْلِهِ: أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً [الْقِيَامَة: ٣٧] إِلَى آخَرِ السُّورَةِ.
{ أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ } ifadesinin tekrarında, { أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً } [Kıyâme: 37] kavlinden surenin sonuna kadar madde yönünden diriltilmenin imkânına dair ardından gelecek delile bir hazırlık vardır.
فَقَوْلُهُ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً تَكْرِيرٌ وَتَعْدَادٌ لِلْإِنْكَارِ عَلَى الْكَافرين تكذيبهم بالعبث، أَلَا تَرَى أَنَّهُ وَقَعَ بَعْدَ وَصْفِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَمَا فِيهِ مِنَ الْحِسَابِ عَلَى مَا قَدَّمَ الْإِنْسَانُ وَأَخَّرَ.
{ أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً } kavli, kâfirlerin dirilmeyi yalanlamalarını inkârın bir tekrarı ve pekiştirilmesidir; görmez misin ki bu, kıyamet gününün ve o gündeki insanın önden gönderdikleri ile geride bıraktıklarına dair hesabın nitelenmesinden sonra yer almıştır.
وَمَعْنَى هَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١١٥] .
Bunun anlamı, Yüce [Allah]'ın şu kavli gibidir: { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ } [Mü'minûn: 115] “Sizi boşuna yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?”
وسُدىً بِضَم السِّين وبالقصر: اسْمٌ بِمَعْنَى الْمُهْمَلِ وَيُقَالُ: سُدًى بِفَتْحِ السِّينِ وَالضَّمُّ أَكْثَرُ وَهُوَ اسْمٌ يَسْتَوِي فِيهِ الْمُفْرَدُ وَالْجَمْعُ يُقَالُ: إِبِلٌ سُدًى، وَجَمَلٌ سُدًى وَيُشْتَقُّ مِنْهُ فِعْلٌ فَيُقَالُ: أَسْدَى إِبِلَهُ وَأَسْدَيْتُ إِبِلِي، وَأَلِفُهُ مُنْقَلِبَةٌ عَنِ الْوَاوِ.
Sin harfinin dammesi ve maksûr olarak Sude (سُدىً); ihmal edilmiş/başıboş anlamında bir isimdir. Sin harfinin fethasıyla (سَدًى) da söylenir, ancak dammeli olanı daha yaygındır. Bu, tekili ve çoğulu eşit olan bir isimdir; 'İbilun suden' (başıboş develer) ve 'Cemelun suden' (başıboş deve) denir. Ondan fiil de türetilir ve 'Esdâ ibilehu' ile 'Esdeytü ibilî' denir. Elifi ise vav harfinden dönüşmüştür.
وَلَمْ يُفَسِّرْ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» هَذِهِ الْكَلِمَةَ وَكَذَلِكَ الرَّاغِبُ فِي الْمُفْرَدَاتِ وَوَقَعَ سُدىً فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يُتْرَكَ.
«el-Keşşâf» sahibi bu kelimeyi tefsir etmemiştir, Râgıb da «el-Müfredât»ta öyle yapmıştır. { سُدىً } kelimesi, { يُتْرَكَ } fiilinin zamirinden hâl konumunda yer almıştır.
فَإِنَّ الَّذِي خَلَقَ الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ وَأَبْدَعَ تَرْكِيبَهُ وَوَهَبَهُ الْقُوَى الْعَقْلِيَّةَ الَّتِي لَمْ يُعْطِهَا غَيْرَهُ مِنْ أَنْوَاعِ الْحَيَوَانِ لِيَسْتَعْمِلَهَا فِي مَنَافِعَ لَا تَنْحَصِرُ أَوْ فِي ضِدِّ
Çünkü insanı en güzel kıvamda yaratan, yapısını eşsiz kılan ve sınırsız menfaatlerde veya bunun zıddı olan
ذَلِكَ مِنْ مَفَاسِدَ جَسِيمَةٍ، لَا يَلِيقُ بِحِكْمَتِهِ أَنْ يُهْمِلَهُ مِثْلَ الْحَيَوَانِ فَيَجْعَلَ الصَّالِحِينَ كَالْمُفْسِدِينَ وَالطَّائِعِينَ لِرَبِّهِمْ كَالْمُجْرِمِينَ، وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ الْمُتَمَكِّنُ بِحِكْمَتِهِ وَقُدْرَتِهِ أَنْ يَجْعَلَ إِلَيْهِ الْمَصِيرَ، فَلَوْ أَهْمَلَهُ لَفَازَ أَهْلُ الْفَسَادِ فِي عَالَمِ الْكَسَادِ، وَلَمْ يُلَاقِ الصَّالِحُونَ مِنْ صَلَاحِهِمْ إِلَّا الْأَنْكَادَ، وَلَا يُنَاسِبُ حِكْمَةَ الْحَكِيمِ إِهْمَالُ النَّاسِ يَهِيمُونَ فِي كل وَادي، وَتَرْكُهُمْ مَضْرِبًا لِقَوْلِ الْمَثَلِ «فَإِنَّ الرِّيحَ لِلْعَادِي» .
büyük fesatlarda kullanması için hayvan türlerinden başkasına vermediği akıl güçlerini ona bahşeden [Allah]'ın hikmetine; insanı hayvan gibi başıboş bırakıp iyileri bozguncular gibi, Rabbine itaat edenleri de suçlular gibi kılması yakışmaz. O; hikmeti ve kudretiyle varış yerini Kendisine kılmaya kadir olan Alîm ve Kadîr'dir. Şayet insanı başıboş bıraksaydı, fesat ehli bu durgunluk ve değersizlik âleminde kazançlı çıkar, salihler ise salih amellerinden sadece sıkıntı ve keder görürlerdi. İnsanları her vadide şaşkınca dolaşır hâlde ihmal etmek ve onları «Rüzgâr koşanındır» atasözüne konu olacak şekilde bırakmak Hekîm olanın hikmetine uygun düşmez.
وَلِذَلِكَ قَالَ فِي جَانِبِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى وُقُوعِ الْبَعْثِ أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ [الْقِيَامَة: ٣] ، أَيْ لَا نُعِيدَ خَلْقَهُ وَنَبْعَثَهُ لِلْجَزَاءِ كَمَا أَبْلَغْنَاهُمْ، وَجَاءَ فِي جَانِبِ حِكْمَتِهِ بِمَا يُشَابِهُ الْأُسْلُوبَ السَّابِقَ فَقَالَ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً مَعَ زِيَادَةِ فَائِدَةٍ بِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ جُمْلَةُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً، أَيْ لَا يحْسب أَنه يُتْرَكَ غَيْرَ مَرْعِيٍّ بِالتَّكْلِيفِ كَمَا تُتْرَكُ الْإِبِلُ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي الْمُجَازَاةَ. وَعَنِ الشَّافِعِيِّ: لَمْ يَخْتَلِفْ أَهْلُ الْعِلْمِ بِالْقُرْآنِ فِيمَا عَلِمْتُ أَنَّ السُّدَى الَّذِي لَا يُؤْمَرُ وَلَا يُنْهَى اهـ. وَقَدْ تَبَيَّنَ مِنْ هَذَا أَنَّ قَوْلَهُ: أَنْ يُتْرَكَ سُدىً كِنَايَةٌ عَنِ الْجَزَاءِ لِأَنَّ التَّكْلِيفَ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مَقْصُودٌ مِنْهُ الْجَزَاءُ فِي الْآخِرَة.
Bundan dolayı dirilişin vukuuna delil getirme cihetinde { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ } [Kıyâme: 3] yani kendilerine tebliğ ettiğimiz gibi onu yeniden yaratıp karşılık için diriltmeyeceğimizi mi [sanır?] buyurmuştur. Hikmeti cihetinde ise önceki üsluba benzer bir üslupla gelerek { أَنْ يُتْرَكَ سُدىً } cümlesinin delalet ettiği üzere ilave bir fayda ile { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً } buyurmuştur; yani develerin başıboş bırakıldığı gibi kendisinin de mükellef kılınmayıp gözetimsiz bırakılacağını sanmasın. Bu da karşılık görmeyi gerektirir. Şâfiî'den şöyle rivayet edilmiştir: «Bildiğim kadarıyla Kur'an ilmi ehli, südânın emredilmeyen ve nehyedilmeyen kimse olduğu hususunda ihtilaf etmemiştir.» Buradan açıkça anlaşılmıştır ki O'nun { أَنْ يُتْرَكَ سُدىً } kavli, karşılıktan (cezâ) kinayedir; çünkü dünya hayatındaki teklifin maksadı ahiretteki karşılıktır.
[٣٧- ٤٠]
[37-40]
[سُورَة الْقِيَامَة (٧٥) : الْآيَات ٣٧ إِلَى ٤٠]
[Kıyâme Suresi (75), Ayetler 37-40]
أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى (٣٧) ثُمَّ كانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى (٣٨) فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى (٣٩) أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى (٤٠)
{ أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى (٣٧) ثُمَّ كانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى (٣٨) فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى (٣٩) أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى (٤٠) } “O, dökülen meniden bir nutfe değil miydi? Sonra bir alaka oldu da [Allah onu] yarattı ve ona şekil verdi (düzenledi). Ondan iki çifti; erkeği ve dişiyi var etti. Bunları yapanın ölüleri diriltmeye gücü yetmez mi?”
اسْتِئْنَافٌ هُوَ عِلَّةٌ وَبَيَانٌ لِلْإِنْكَارِ الْمَسُوقِ لِلِاسْتِدْلَالِ بِقَوْلِهِ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ [الْقِيَامَة: ٣٦] الَّذِي جعل تكريرا وتأييدا لِمَضْمُونِ قَوْلِهِ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ الْآيَةَ، أَيْ أَنَّ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ مَادَّةٍ ضَعِيفَةٍ وَتَدَرُّجَهُ فِي أَطْوَارِ كِيَانِهِ دَلِيلٌ عَلَى إِثْبَاتِ الْقُدْرَةِ عَلَى إِنْشَائِهِ إِنْشَاءً ثَانِيًا بَعْدَ تَفَرُّقِ أَجْزَائِهِ وَاضْمِحْلَالِهَا، فَيَتَّصِلُ مَعْنَى الْكَلَامِ هَكَذَا: أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ لَنْ نَجْمَعَ عِظَامَهُ وَيَعُدُّ ذَلِكَ مُتَعَذِّرًا. أَلَمْ نَبْدَأْ خَلْقَهُ إِذْ كَوَّنَاهُ نُطْفَةً ثُمَّ تَطَوَّرَ خَلْقُهُ أَطْوَارًا فَمَاذَا يُعْجِزُنَا أَنْ نُعِيدَ خَلْقَهُ ثَانِيًا كَذَلِكَ، قَالَ تَعَالَى:
{ أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ } ayetinin içeriğine bir tekrar ve teyit kılınan { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ } [Kıyâme: 36] kavliyle delil getirmek üzere sevk edilen inkârın gerekçesi ve beyanı olan yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Yani insanın zayıf bir maddeden yaratılması ve varlığının evrelerinde aşama aşama gelişmesi, parçaları dağılıp yok olduktan sonra onu ikinci defa yaratmaya kadir olunduğunu ispatlayan bir delildir. Dolayısıyla sözün anlamı şöyle bağlanır: İnsan, kemiklerini toplayamayacağımızı ve bunu imkânsız mı sayıyor? Biz onu bir nutfe olarak var ettiğimizde yaratılışını başlatmadık mı; sonra yaratılışı evreler geçirdi, peki onu aynı şekilde ikinci defa yeniden yaratmaktan bizi aciz bırakan nedir? Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur:
كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٤] .
{ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } [Enbiyâ: 104] “İlk yaratmaya nasıl başladıysak onu öylece yeniden iade ederiz.”
وَهَذِهِ الْجُمَلُ تَمْهِيدٌ لِقَوْلِهِ: أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى.
Bu cümleler, O'nun { أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } kavline bir hazırlıktır.
وَهَذَا الْبَيَانُ خَاصٌّ بِأَحَدِ مَعْنَيَيِ التَّرْكِ فِي الْآيَةِ وَهُوَ تَرْكُهُ دُونَ إِحْيَاءٍ وَأَكْتَفِي
Bu açıklama, ayetteki terk kelimesinin iki anlamından birine, yani [insanın] diriltilmeksizin terk edilmesine mahsustur; ve bu açıklamayla
بِبَيَانِ هَذَا عَنْ بَيَانِ الْمَعْنَى الْآخَرِ الَّذِي قَيَّدَهُ قَوْله: سُدىً، [الْقِيَامَة: ٣٦] أَيْ تَرْكُهُ بِدُونِ جَزَاءٍ عَلَى أَعْمَالِهِ لِأَنَّ فَائِدَةَ الْإِحْيَاءِ أَنْ يُجَازَى عَلَى عَمَلِهِ. وَالْمَعْنَى: أَيَحْسَبُ أَنْ يُتْرَكَ فَانِيًا وَلَا تُجَدَّدَ حَيَاتُهُ.
{ سُدىً } [Kıyâme: 36] kavlinin kayıtladığı diğer anlamın, yani amellerine bir karşılık verilmeksizin terk edilmesinin açıklanmasıyla yetinilmiştir; zira diriltmenin faydası, ameline karşılık görmesidir. Anlam ise şudur: [İnsan], yok olup gitmiş olarak bırakılacağını ve hayatının yenilenmeyeceğini mi sanır?
وَوَقَعَ وَصْفُ سُدىً فِي خِلَالِ ذَلِكَ مَوْقِعَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى لُزُومِ بَعْثِ النَّاسِ مِنْ جَانِبِ الْحِكْمَةِ، وَانْتَقَلَ بَعْدَهُ إِلَى بَيَانِ إِمْكَانِ الْبَعْثِ مِنْ جَانِبِ الْمَادَّةِ، فَكَانَ وُقُوعُهُ إِدْمَاجًا.
Bu esnada { سُدىً } nitelendirmesi, hikmet cihetinden insanların yeniden diriltilmesinin lüzumuna delil getirme konumunda yer almış; ardından da madde cihetinden diriltilmenin imkânının beyanına geçilmiştir. Dolayısıyla onun yer alışı bir dâhil etme (idmâc) olmuştur.
فَالْإِنْسَانُ خُلِقَ مِنْ مَاءٍ وَطُوِّرَ أَطْوَارًا حَتَّى صَارَ جَسَدًا حَيًّا تَامَّ الْخِلْقَةِ وَالْإِحْسَاسِ فَكَانَ بَعْضُهُ مِنْ صِنْفِ الذُّكُورِ وَبَعْضُهُ مِنْ صِنْفِ الْإِنَاثِ، فَالَّذِي قَدَرَ عَلَى هَذَا الْخَلْقِ الْبَدِيعِ لَا يُعْجِزُهُ إِعَادَةُ خَلْقِ كُلِّ وَاحِدٍ كَمَا خَلَقَهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ بِحِكْمَةٍ دَقِيقَةٍ وَطَرِيقَةٍ أُخْرَى لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ.
İnsan bir sudan yaratılmış ve yaratılışı ile hissi tam, diri bir beden oluncaya kadar evrelerden geçirilmiştir; böylece bir kısmı erkek cinsinden, bir kısmı da dişi cinsinden olmuştur. İşte bu eşsiz yaratmaya güç yetireni, her birini ilk defa yarattığı gibi ince bir hikmetle ve ancak Kendisinin bildiği başka bir yolla yeniden yaratmak aciz bırakamaz.
وَالنُّطْفَةُ: الْقَلِيلُ مِنَ الْمَاءِ سُمِّيَ بِهَا مَاءُ التَّنَاسُلِ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ فَاطِرٍ.
Nutfe (النُّطْفَةُ); az miktardaki sudur, döl suyuna bu isim verilmiştir; Fâtır Suresi'nde geçmişti.
وَاخْتُلِفَ فِي تَفْسِير معنى يُمْنى فَقَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَعْنَاهُ: تُرَاقُ. وَلَمْ يُذْكَرْ فِي كُتُبِ اللُّغَةِ أَنَّ فِعْلَ: مَنَى أَوْ أَمْنَى يُطْلَقُ بِمَعْنَى أَرَاقَ سِوَى أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ اللُّغَةِ قَالَ فِي تَسْمِيَةِ (مِنَى) الَّتِي بِمَكَّةَ إِنَّهَا سُمِّيَتْ كَذَلِكَ لِأَنَّهَا تُرَاقُ بِهَا دِمَاءُ الْهَدْيِ، وَلَمْ يُبَيِّنُوا هَلْ هُوَ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ أَوْ بِهَمْزَةِ التَّعْدِيَةِ.
{ يُمْنى } fiilinin anlamının tefsirinde ihtilaf edilmiştir; müfessirlerin birçoğu bunun anlamının 'akıtılır/dökülür' olduğunu söylemiştir. Lügat kitaplarında 'menâ' (مَنَى) veya 'emnâ' (أَمْنَى) fiilinin 'döktü/akıttı' anlamında kullanıldığı zikredilmemiştir; şu kadar var ki lügat ehlinden bazıları Mekke'deki 'Minâ'nın (مِنَى) isimlendirilmesi hakkında, kurban kanları orada akıtıldığı için böyle isimlendirildiğini söylemiş, ancak bunun mücerred (yalın) bir fiil mi yoksa geçişlilik (ta'diye) hemzesiyle mi olduğunu açıklamamışlardır.
وَأَحْسَبُ هَذَا مِنَ الْتَلْفِيقَاتِ الْمَعْرُوفَةِ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ مِنْ طَلَبِهِمْ إِيجَادَ أَصْلٍ لِاشْتِقَاقِ الْأَعْلَامِ وَهُوَ تَكَلُّفٌ صُرَاحٌ، فَاسْمُ (مِنَى) عَلَمٌ مُرْتَجَلٌ، وَقَالَ ثَعْلَبُ: سُمِّيَتْ بِذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِمْ: مَنَى اللَّهُ عَلَيْهِ الْمَوْتَ، أَيْ قَدَّرَهُ لِأَنَّهَا تُنْحَرُ فِيهَا الْهَدَايَا وَمِثْلُهُ عَنِ ابْنِ شُمَيْلٍ وَعَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ. وَفَسَّرَ بَعْضُهُمْ تَمَنَّى بِمَعْنَى تُخْلَقُ مِنْ قَوْلِهِمْ مَنَى اللَّهُ الْخَلْقَ، أَيْ خَلَقَهُمْ.
Bunu, lügat ehlinin özel isimlerin iştikakı için bir köken bulma çabalarından kaynaklanan bilindik yakıştırmalardan biri sayıyorum ki bu apaçık bir tekellüftür (zorlamadır); zira 'Minâ' ismi irticâlî (türetilmemiş) bir özel isimdir. Sa'leb şöyle demiştir: «Arapların 'Menallâhu aleyhi'l-mevte' yani 'Allah ona ölümü takdir etti' sözünden dolayı böyle isimlendirilmiştir; çünkü orada kurbanlar kesilir.» İbn Şümeyl ve İbn Uyeyne'den de benzeri nakledilmiştir. Bazıları ise { تُمْنى } kelimesini, Arapların 'Menallâhu'l-halka' yani 'Allah mahlukatı yarattı' sözünden hareketle 'yaratılır' anlamıyla tefsir etmişlerdir.
وَالْأَظْهَرُ قَوْلُ بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُ مُضَارِعُ أَمْنَى الرَّجُلُ فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ فِي سُورَةِ الْوَاقِعَةِ [٥٨] .
Daha kuvvetli görünen (ezhar) görüş, bazı müfessirlerin bunun 'Emnâ'r-raculü' (adam meni akıttı) fiilinin muzarisi olduğu yönündeki sözüdür; bu durumda Vâkıa Suresi'ndeki { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تُمْنُونَ } [Vâkıa: 58] “Akıttığınız meniyi gördünüz mü?” kavli gibi olur.
وَالْعَلَقَةُ: الْقِطْعَةُ الصَّغِيرَةُ مِنَ الدَّمِ الْمُتَعَقِّدِ.
Alaka (الْعَلَقَةُ); pıhtılaşmış küçük kan parçasıdır.
وَعُطِفُ فِعْلُ كانَ عَلَقَةً بِحَرْفِ ثُمَّ لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّرَاخِي الْرُتْبِي فَإِنَّ كَوْنَهُ عَلَقَةً
{ كانَ عَلَقَةً } fiilinin { ثُمَّ } harfiyle atfedilmesi, mertebe bakımından sonralığı (terâhî-i rütbî) göstermek içindir; nitekim onun alaka olması,
أَعْجَبُ مِنْ كَوْنِهِ نُطْفَةً لِأَنَّهُ صَارَ عَلَقَةً بَعْدَ أَنْ كَانَ مَاءً فَاخْتَلَطَ بِمَا تُفْرِزُهُ رَحِمُ الْأُنْثَى مِنَ الْبُوَيْضَاتِ فَكَانَ مِنْ مَجْمُوعِهِمَا عَلَقَةً كَمَا تَقَدَّمَ فِي فَائِدَةِ التَّقْيِيدِ بِقَوْلِهِ فِي سُورَةِ النَّجْمِ [٤٦] مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى.
nutfe olmasından daha şaşırtıcıdır; çünkü su iken kadının rahminin salgıladığı yumurtalarla karışıp ikisinin birleşiminden alaka hâline gelmiştir; nitekim Necm Suresi'ndeki { مِنْ نُطْفَةٍ إِذا تُمْنى } [Necm: 46] kavliyle yapılan kaydın faydasında daha önce geçmişti.
وَلَمَّا كَانَ تَكْوِينُهُ عَلَقَةً هُوَ مَبْدَأَ خَلْقِ الْجِسْمِ عُطِفَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَخَلَقَ بِالْفَاءِ، لِأَنَّ الْعَلَقَةَ يَعْقُبُهَا أَنْ تَصِيرَ مُضْغَةً إِلَى أَنْ يَتِمَّ خَلْقُ الْجَسَدِ وَتُنْفَخَ فِيهِ الرّوح.
Onun alaka olarak teşekkül etmesi bedenin yaratılışının başlangıcı olduğu için, { فَخَلَقَ } kavli fâ harfiyle ona atfedilmiştir; zira alakanın peşi sıra et parçası (mudga) olması, bedenin yaratılışının tamamlanması ve içine ruhun üflenmesi gelir.
وَضمير فَخَلَقَ عَائِدٌ إِلَى رَبِّكَ [الْقِيَامَة: ٣٠] . وَكَذَلِكَ عُطِفَ فَسَوَّى بِالْفَاءِ.
{ فَخَلَقَ } fiilinin zamiri { رَبِّكَ } [Kıyâme: 30] lafzına racidir. Aynı şekilde { فَسَوَّى } da fâ harfiyle atfedilmiştir.
وَالتَّسْوِيَةُ: جَعْلُ الشَّيْءِ سَوَاءً، أَيْ مُعَدَّلًا مُقَوَّمًا قَالَ تَعَالَى: فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ [الْبَقَرَة: ٢٩] وَقَالَ: الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى [الْأَعْلَى: ٢] ، أَيْ فَجَعَلَهُ جَسَدًا مِنْ عَظْمٍ وَلَحْمٍ. وَمَفْعُولُ (خَلَقَ) وَمَفْعُولُ (سَوَّى) مَحْذُوفَانِ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِمَا، أَيْ فَخَلَقَهُ فَسَوَّاهُ. وَعُقِّبَ ذَلِكَ بِخَلْقِهِ ذَكَرًا أَوْ أُنْثَى زَوْجَيْنِ وَمِنْهُمَا يَكُونُ التَّنَاسُلُ أَيْضًا.
Tesviye (التَّسْوِيَةُ); bir şeyi düzgün, yani dengeli ve ölçülü kılmaktır. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } [Bakara: 29] “Onları yedi gök olarak düzenledi.” ve { الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى } [A'lâ: 2] “O ki yaratıp düzene koydu”, yani onu kemik ve etten bir beden kıldı. Sözün delaletinden ötürü { خَلَقَ } fiilinin mefulü ile { سَوَّى } fiilinin mefulü hazfedilmiştir; yani 'Onu yarattı ve onu düzenledi' [demektir]. Bunun peşi sıra da onun erkek veya dişi iki çift olarak yaratılması getirilmiştir; üreme de yine bu ikisinden olmaktadır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تُمْنَى بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى أَنَّهُ وَصْفٌ لِ نُطْفَةً. وَقَرَأَهُ حَفْصٌ وَيَعْقُوبُ بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى أَنَّهُ وَصْفُ مَنِيٍّ.
Cumhur, { نُطْفَةً } kelimesinin sıfatı olarak üstten iki noktalı te ile { تُمْنَى } şeklinde okumuştur. Hafs ve Ya'kûb ise { مَنِيٍّ } kelimesinin sıfatı olarak alttan iki noktalı yâ ile [{ يُمْنَى }] şeklinde okumuştur.
وَجُمْلَةُ أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ النَّتِيجَةِ مِنَ الدَّلِيلِ لِأَنَّ خَلْقَ جِسْمِ الْإِنْسَانِ مِنْ عَدَمٍ وَهُوَ أَمْرٌ ثَابِتٌ بِضَرُورَةِ الْمُشَاهَدَةِ، أَحَقُّ بِالِاسْتِبْعَادِ مِنْ إِعَادَةِ الْحَيَاةِ إِلَى الْجِسْمِ بَعْدَ الْمَوْتِ سَوَاءٌ بَقِيَ الْجِسْمُ غَيْرَ نَاقِصٍ أَوْ نَقَصَ بَعْضُهُ أَوْ مُعْظَمُهُ فَهُوَ إِلَى بَثِّ الْحَيَاةِ فِيهِ وَإِعَادَةِ مَا فَنِيَ مِنْ أَجْزَائِهِ أَقَرَبُ مِنْ إِيجَادِ الْجِسْمِ مِنْ عَدَمٍ.
{ أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } cümlesi delilden çıkan netice konumundadır; çünkü insan bedeninin yoktan yaratılması —ki bu müşahedenin zorunluluğuyla sabittir— ölümden sonra bedene hayatın iade edilmesine kıyasla imkânsız görülmeye daha layıktır; ister beden eksiksiz kalsın, ister bir kısmı veya çoğu eksilsin, ona hayatın yayılması ve yok olan parçalarının iade edilmesi, bedenin yoktan var edilmesine göre [akla] daha yakındır.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ لِلْمَنْفِيِّ إِنْكَارَ تَقْرِيرٍ بِالْإِثْبَاتِ وَهَذَا غَالِبُ اسْتِعْمَالِ الِاسْتِفْهَامِ التقريري أَن يَقع عَلَى نَفْيٍ مَا يُرَادُ إِثْبَاتُهُ لِيَكُونَ ذَلِكَ كَالتَّوْسِعَةِ عَلَى الْمُقَرَّرِ إِنْ أَرَادَ إِنْكَارًا كِنَايَةً عَنْ ثِقَةِ الْمُتَكَلِّمِ بِأَنَّ الْمُخَاطَبَ لَا يَسْتَطِيعُ الْإِنْكَارَ.
İstifham, ispat yoluyla ikrar ettirme (takrîrî inkâr) maksadıyla menfi olanı inkârdır. Takrîrî istifhamın yaygın kullanımı da ispatı istenen şeyin olumsuzlanması üzerine gelmesidir; böylece bu durum, konuşanın muhatabın inkâr edemeyeceğine olan güveninden kinaye olarak, şayet inkâr etmek isterse muhataba geniş bir alan bırakılmış gibi olur.
وَقَدْ جَاءَ فِي هَذَا الْخِتَامِ بِمُحَسِّنِ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ، فَإِنَّ السُّورَةَ افْتُتِحَتْ بِإِنْكَارِ أَنْ يَحْسَبَ الْمُشْرِكُونَ اسْتِحَالَةَ الْبَعْثِ، وَتَسَلْسَلَ الْكَلَامُ فِي ذَلِكَ بِأَفَانِينَ مِنَ الْإِثْبَاتِ وَالتَّهْدِيدِ وَالتَّشْرِيطِ وَالِاسْتِدْلَالِ، إِلَى أَنْ أَفْضَى إِلَى اسْتِنْتَاجِ أَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى وَهُوَ الْمَطْلُوبُ الَّذِي قُدِّمَ فِي قَوْلِهِ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ [الْقِيَامَة: ٣، ٤] .
Bu kapanışta 'raddü'l-acüz ale's-sadr' (sonu başa bağlama) edebî sanatı yer almıştır; zira sure, müşriklerin dirilişin imkânsız olduğunu sanmalarının inkârıyla açılmış, bu husustaki söz ispat, tehdit, şart koşma ve delil getirme gibi çeşitli üsluplarla zincirleme devam etmiş, nihayetinde Allah'ın ölüleri diriltmeye kadir olduğu sonucuna ulaşmıştır; bu da { أَيَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ } [Kıyâme: 3, 4] “İnsan, kemiklerini toplayamayacağımızı mı sanır? Evet, parmak uçlarını dahi düzenlemeye gücümüz yeter.” kavlinde öne sürülen asıl maksattır.
وَتَعْمِيمُ الْمَوْتَى فِي قَوْلِهِ: أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى بَعْدَ جَرَيَانِ
Söz üslubunun kâfir olan insana veya belirli bir kâfire tahsis edilmiş olarak akışından sonra
أُسْلُوبِ الْكَلَامِ عَلَى خُصُوصِ الْإِنْسَانِ الْكَافِرِ أَوْ خُصُوصِ كَافِرٍ مُعَيَّنٍ، يَجْعَلُ جُمْلَةَ أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى تَذْيِيلًا.
{ أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } kavlinde ölülerin genellenmesi, { أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى } cümlesini bir fezleke/tamamlayıcı (tezyîl) kılmaktadır.