Binûn

76- İnsân Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَفِعْلُ كانَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ وَصَفَهُ تَعَالَى بِالْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ وَصْفٌ ذَاتِيٌّ لِأَنَّهُمَا وَاجِبَانِ لَهُ.

{ كانَ } fiili, Allah Teâlâ'nın ilim ve hikmetle nitelenmesinin zatî bir vasıf olduğuna delalet eder; zira bu ikisi O'nun zatı için zorunludur (vaciptir).

وَقَدْ حَصَلَ مِنْ صَدْرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَنِهَايَتِهَا ثُبُوتُ مَشِيئَتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا مَشِيئَةُ الْعِبَادِ، وَالْأُخْرَى مَشِيئَةُ اللَّهِ، وَقَدْ جَمَعَتْهُمَا هَذِهِ الْآيَةُ فَكَانَتْ أَصْلًا لِلْجَمْعِ بَيْنَ مُتَعَارِضِ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ الْمُقْتَضِي بَعْضُهَا بِانْفِرَادِهِ نَوْطَ التَّكَالِيفِ بِمَشِيئَةِ الْعِبَادِ وَثَوَابِهِمْ وَعِقَابِهِمْ عَلَى الْأَفْعَالِ الَّتِي شَاءُوهَا لِأَنْفُسِهِمْ، وَالْمُقْتَضِي بَعْضُهَا الْآخَرُ مَشِيئَةً لِلَّهِ فِي أَفْعَالِ عِبَادِهِ.

Bu ayetin başından ve sonundan iki meşietin sübutu hasıl olmuştur: Biri kulların meşieti, diğeri ise Allah'ın meşietidir. Bu ayet her iki meşieti bir araya getirmiş, böylece bir kısmı tek başına mükellefiyetlerin kulların meşietine bağlanmasını ve kendileri için diledikleri fiiller üzerinden sevap ve ceza almalarını gerektiren, diğer bir kısmı ise kulların fiillerinde Allah'ın meşietini gerektiren ve [ilk bakışta çelişkili görünen] Kur'an ayetlerinin arasını cem'etmede (uzlaştırmada) bir asıl (temel dayanak) olmuştur.

فَأَمَّا مَشِيئَةُ الْعِبَادِ فَهِيَ إِذَا حَصَلَتْ تَحْصُلُ مُبَاشَرَةً بِانْفِعَالِ النُّفُوسِ لِفَاعِلِيَّةِ التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ، وَأَمَّا مَشِيئَةُ اللَّهِ انْفِعَالُ النُّفُوسِ فَالْمُرَادُ بِهَا آثَارُ الْمَشِيئَةِ الْإِلَهِيَّةِ الَّتِي إِنْ حَصَلَتْ فَحَصَلَتْ مَشِيئَةُ الْعَبْدِ عَلِمْنَا أَنَّ اللَّهَ شَاءَ لِعَبْدِهِ ذَلِكَ وَتِلْكَ الْآثَارُ هِيَ مَجْمُوعُ أُمُورٍ تَتَظَاهَرُ وَتَتَجَمَّعُ فَتَحْصُلُ مِنْهَا مَشِيئَةُ الْعَبْدِ.

Kulların meşietine gelince; o gerçekleştiğinde, nefislerin tergîb (özendirme) ve terhîb (sakındırma) etkinliğine doğrudan reaksiyon göstermesiyle meydana gelir. Allah'ın meşieti ve nefislerin etkilenmesine gelince; bundan maksat, şayet gerçekleşir de kulun meşieti meydana gelirse Allah'ın kulu için bunu dilediğini anladığımız ilahî meşietin eserleridir. Bu eserler ise birbirini destekleyen ve bir araya gelerek kulun meşietinin kendilerinden hasıl olduğu hususların toplamıdır.

وَتِلْكَ الْآثَارُ هِيَ مَا فِي نِظَامِ الْعَالَمِ وَالْبَشَرِ مِنْ آثَارِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَخَلْقِهِ مِنْ تَأْثِيرِ الزَّمَانِ وَالْمَكَانِ وَتَكْوِينِ الْخِلْقَةِ وَتَرْكِيبِ الْجِسْمِ وَالْعَقْلِ، وَمَدَى قَابِلِيَّةِ التَّفَهُّمِ وَالْفَهْمِ وَتَسَلُّطِ الْمُجْتَمَعِ وَالْبِيئَةِ وَالدِّعَايَةِ وَالتَّلْقِينِ عَلَى جَمِيعِ ذَلِكَ، مِمَّا فِي ذَلِكَ كُلِّهِ مِنْ إِصَابَةٍ أَوْ خَطَأٍ، فَإِذَا اسْتَتَبَّتْ أَسْبَابُ قَبُولِ الْهُدَى مِنْ مَجْمُوعِ تِلْكَ الْآثَارِ وَتَلَاءَمَ بَعْضُهَا مَعَ بَعْضٍ أَوْ رَجَحَ

Bu eserler; âlem ve insan düzeninde yer alan, Allah Teâlâ'nın kudret ve yaratmasının eserleri olup zamanın, mekânın, fıtratın teşekkülünün, beden ve aklın terkibinin, kavrama ve anlama kabiliyetinin derecesinin ve bütün bunlar üzerinde toplumun, çevrenin, propagandanın ve telkinin baskısının etkileridir; bütün bunlarda isabet veya hata payı da mevcuttur. İşte bu eserlerin toplamından hidayeti kabul etme sebepleri yerli yerine oturup birbirine uygun hâle geldiğinde yahut

خَيْرُهَا عَلَى شَرِّهَا عَرَفْنَا مَشِيئَةَ اللَّهِ لِأَنَّ تِلْكَ آثَارُ مَشِيئَتِهِ مِنْ مَجْمُوعِ نِظَامِ الْعَالَمِ وَلِأَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِأَنَّهَا تَسْتَتِبُّ لِفُلَانٍ، فَعِلْمُهُ بِتَوَفُّرِهَا مَعَ كَوْنِهَا آثَارَ نِظَامِهِ فِي الْخَلْقِ وَهُوَ مَعْنَى مَشِيئَتِهِ، وَإِذَا تَعَاكَسَتْ وَتَنَافَرَ بَعْضُهَا مَعَ بَعْضٍ وَلَمْ يَرْجَحْ خَيْرُهَا عَلَى شَرِّهَا بَلْ رَجَحَ شَرُّهَا عَلَى خَيْرِهَا بِالنِّسْبَةِ لِلْفَرْدِ مِنَ النَّاسِ تَعَطَّلَ وُصُولُ الْخَيْرِ إِلَى نَفْسِهِ فَلَمْ يَشَأْهُ، عَرَفْنَا أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَشَأْ لَهُ قَبُولَ الْخَيْرِ وَعَرَفْنَا أَنَّ اللَّهَ عَالِمٌ بِمَا حُفَّ بِذَلِكَ الْفَرْدِ، فَذَلِكَ مَعْنَى أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَشَأْ لَهُ الْخَيْرَ، أَوْ بِعِبَارَةٍ أُخْرَى أَنَّهُ شَاءَ لَهُ أَنَّ يَشَاءَ الشَّرَّ، وَلَا مُخَلِّصَ لِلْعَبْدِ مِنْ هَذِهِ الرِّبْقَةِ إِلَّا إِذَا تَوَجَّهَتْ إِلَيْهِ عِنَايَةٌ مِنَ اللَّهِ وَلُطْفٌ فَكَوَّنَ كَائِنَاتٍ إِذَا دَخَلَتْ تِلْكَ الْكَائِنَاتُ فِيمَا

...bunların hayrı şerrine galip geldiğinde Allah'ın meşietini anlarız. Çünkü bunlar, âlem düzeninin bütününden kaynaklanan O'nun meşietinin eserleridir ve Allah Teâlâ bunların falan kişi için yerli yerine oturacağını bilmektedir. Dolayısıyla bunların yaratılıştaki nizamının eserleri olmasıyla birlikte hazır bulunacağını bilmesi, O'nun meşieti anlamındadır. Şayet bunlar birbirine ters düşer, birbiriyle çatışır ve fert açısından hayrı şerrine galip gelmeyip aksine şerri hayrına galip gelirse, hayrın onun nefsine ulaşması engellenir ve o hayrı dilemez. Böylece Allah'ın o kimse için hayrı kabul etmeyi dilemediğini ve Allah'ın o ferdi kuşatan şeyleri hakkıyla bildiğini anlarız. İşte Allah'ın onun için hayrı dilememesinin yahut diğer bir ifadeyle onun şerri dilemesini dilemesinin manası budur. Allah'tan kula bir inayet ve lütuf yönelip de o kulun...

هُوَ حَافٍ بِالْعَبْدِ مِنَ الْأَسْبَابِ وَالْأَحْوَالِ غَيَّرَتْ أَحْوَالَهَا وَقَلَبَتْ آثَارَهُمَا رَأْسًا عَلَى عَقِبٍ، فَصَارَ الْعَبْدُ إِلَى صَلَاحٍ بَعْدَ أَنْ كَانَ مَغْمُورًا بِالْفَسَادِ فَتَتَهَيَّأُ لِلْعَبْدِ حَالَةٌ جَدِيدَةٌ مُخَالِفَةٌ لِمَا كَانَ حَافًّا بِهِ، مِثْلَ مَا حَصَلَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ مِنْ قَبُولِ عَظِيمِ الْهُدَى وَتَوَغُّلِهِ فِيهِ فِي حِينِ كَانَ مُتَلَبِّسًا بِسَابِغِ الضَّلَالَةِ وَالْعِنَادِ.

...etrafını saran sebepler ve hâller arasına girdiğinde onların durumlarını değiştiren ve etkilerini altüst eden oluşlar var etmedikçe kulun bu boyunduruktan kurtuluşu yoktur. Böylece kul, fesada batmış iken ıslaha erer ve kendisini kuşatmış olan duruma aykırı yeni bir hâl kul için hazır hâle gelir. Tıpkı Ömer b. el-Hattâb'ın koyu bir sapıklık ve inat içindeyken büyük bir hidayeti kabul edip onda derinleşmesinde olduğu gibi.

فَمِثْلُ هَذَا يَكُونُ تَكْرِمَةً مِنَ اللَّهِ لِلْعَبْدِ وَعِنَايَةً بِهِ، وَإِنَّمَا تَحْصُلُ هَذِهِ الْعِنَايَةُ بِإِرَادَةٍ مِنَ اللَّهِ خَاصَّةً: إِمَّا لِأَنَّ حِكْمَتَهُ اقْتَضَتْ ذَلِكَ لِلْخُرُوجِ بِالنَّاسِ مِنْ شَرٍّ إِلَى خَيْرٍ كَمَا

İşte böylesi bir durum, Allah'tan kula bir ikram ve bir inayettir. Bu inayet ise ancak Allah'ın hususi bir iradesiyle gerçekleşir: Ya hikmeti insanları şerden hayra çıkarmak için bunu iktiza ettiği içindir, nitekim

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اللَّهُمَّ أَعِزَّ الْإِسْلَامَ بِأَحَدِ الْعُمَرَيْنِ» وَإِمَّا بِإِجَابَةِ دَعْوَةِ دَاعٍ اسْتُجِيبَ لَهُ فَقَدْ أَسْلَمَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عَقِبَ دَعْوَةِ النَّبِيءِ ﷺ الْمَذْكُورَةِ وَدَخَلَ فِي الْإِسْلَامِ عَقِبَ قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ لَهُ: «أَمَا آنَ لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أَنْ تُسْلِمَ»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allahım! İslam'ı iki Ömer'den biriyle aziz kıl” buyurmuştur; ya da duası kabul olunan bir dua edenin çağrısına icabet edilmesiyledir. Nitekim Ömer b. el-Hattâb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikredilen bu duasının akabinde Müslüman olmuş ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine: “Ey Hattâb oğlu! Müslüman olmanın vakti gelmedi mi?” buyurmasının ardından İslam'a girmiştir.

أَلَا تَرَى أَنَّ الْهِدَايَةَ الْعُظْمَى الَّتِي أُوتِيَهَا مُحَمَّدٌ ﷺ كَانَتْ أَثَرًا مِنْ دَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ بِقَوْلِهِ: رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ [الْبَقَرَة: ١٢٩] الْآيَةَ

Görmez misin ki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e verilen en büyük hidayet, İbrahim aleyhisselâm'ın: { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } “Rabbimiz! Onlara içlerinden bir peygamber gönder...” [Bakara: 129] ayetindeki duasının bir eseriydi.

قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «أَنَا دَعْوَةُ إِبْرَاهِيمَ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ben İbrahim'in duasıyım” buyurmuştur.

. فَهَذَا مَا أَمْكَنَ مِنْ بَيَانِ هَاتَيْنِ الْمَشِيئَتَيْنِ بِحَسَبِ الْمُسْتَطَاعِ وَلَعَلَّ فِي ذَلِكَ مَا يُفَسِّرُ قَوْلَ الشَّيْخِ أَبِي الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ فِي مَعْنَى الْكَسْبِ وَالِاسْتِطَاعَةِ «إِنَّهَا سَلَامَةُ الْأَسْبَابِ وَالْآلَاتِ» .

Güç yettiğince bu iki meşiet hakkında açıklanabilen hususlar bunlardır. Muhtemelen bunda, Şeyh Ebu'l-Hasan el-Eş'arî'nin kesb ve istitaat (güç yetirme) hakkındaki “O, sebeplerin ve aletlerin selametidir” sözünü tefsir eden bir yön bulunmaktadır.

وَبِهَذَا بَطُلَ مَذْهَبُ الْجَبْرِيَّةِ لِأَنَّ الْآيَةَ أَثْبَتَتْ مَشِيئَةً لِلنَّاسِ وَجَعَلَتْ مَشِيئَةَ اللَّهِ شَرْطًا فِيهَا لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ فِي قُوَّةِ الشَّرْطِ، فَلِلْإِنْسَانِ مَشِيئَتُهُ لَا مَحَالَةَ.

Bununla Cebriyye mezhebi batıl olmuştur; çünkü ayet insanlar için bir meşiet (dileme) ispat etmiş ve istisnanın şart hükmünde olması sebebiyle Allah'ın meşietini onda bir şart kılmıştır. Dolayısıyla insanın muhakkak bir meşieti vardır.

وَأَمَّا مَذْهَبُ الْمُعْتَزِلَةِ فَغَيْرُ بَعِيدٍ مِنْ قَوْلِ الْأَشْعَرِيِّ إِلَّا فِي الْعِبَارَةِ بِالْخَلْقِ أَوْ بِالْكَسْبِ، وَعِبَارَةُ الْأَشْعَرِيِّ أَرْشَقُ وَأَعْلَقُ بِالْأَدَبِ مَعَ اللَّهِ الْخَالِقِ، وَإِلَّا فِي تَحْقِيقِ مَعْنَى مَشِيئَةِ اللَّهِ، وَالْفَرْقِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْأَمْرِ أَوْ عَدَمِ الْفَرْقِ وَتَفْصِيلِهِ فِي عِلْمِ الْكَلَامِ.

Mu'tezile mezhebine gelince; halk (yaratma) veya kesb (kazanma) ifadesi müstesna -ki Eş'arî'nin ifadesi Yaratıcı olan Allah'a karşı edebe daha latif ve daha uygundur- ve Allah'ın meşietinin anlamının tahkiki ile meşiet ile emir arasındaki farkın olup olmaması meselesi müstesna -ki bunun tafsilatı kelam ilmindedir- Eş'arî'nin görüşünden uzak değildir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوب وَما تَشاؤُنَ بِتَاءِ الْخِطَابِ عَلَى

Nâfi‘, Âsım, Hamza, Kisâî ve Ya‘kûb { وَما تَشاؤُنَ } kelimesini...

الِالْتِفَاتِ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَخَلَفٌ بِيَاءِ الْغَائِبِ عَائِدًا إِلَى فَمَنْ شاءَ [الْإِنْسَان: ٢٩] .

...gaybetten (üçüncü şahıstan) hitaba (ikinci şahsa) iltifat tarikiyle muhatap "tâ"sı ile okumuşlardır. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr ve Halef ise { فَمَنْ شاءَ } [İnsân: 29] ifadesine dönmek üzere gaib "yâ"sı ile [ve mâ yeşâûne şeklinde] okumuşlardır.

[سُورَة الْإِنْسَان (٧٦) : آيَة ٣١]

[İnsân Suresi (76), Ayet 31]

يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (٣١)

{ يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِينَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “O, dilediğini rahmetine dâhil eder. Zalimlere gelince, onlar için acı bir azap hazırlamıştır.” (31)

يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةً اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا نَاشِئًا عَنْ جملَة وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الْإِنْسَان: ٣٠] إِذْ يَتَسَاءَلُ السَّامِعُ عَلَى أَثَرِ مَشِيئَةِ اللَّهِ فِي حَالِ مَنِ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا وَمَنْ لَمْ يَتَّخِذْ إِلَيْهِ سَبِيلًا، فَيُجَابُ بِأَنَّهُ يُدْخِلُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَأَنَّهُ أَعَدَّ لِمَنْ لَمْ يَتَخِذْ إِلَيْهِ سَبِيلًا عَذَابًا أَلِيمًا وَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ.

Bu cümlenin, { وَما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } [İnsân: 30] cümlesinden doğan bir istînâf-ı beyânî olması caizdir. Zira dinleyici, Allah'ın meşietinin ardından Rabbine bir yol tutan ile O'na bir yol tutmayanın durumunu sorar; buna karşılık olarak Allah'ın, Kendisine yol tutmasını dilediği kimseyi rahmetine dâhil edeceği, Kendisine yol tutmayan kimseye ise acı bir azap hazırladığı ve bunların da zalimler olduğu şeklinde cevap verilir.

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ خَبَرَ أَنْ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ [الْإِنْسَان: ٣٠] وَتَكُونُ جُمْلَةُ كانَ عَلِيماً حَكِيماً [الْإِنْسَان: ٣٠] مُعْتَرِضَةً بَيْنَ اسْمِ أَنْ وَخَبَرِهَا أَوْ حَالًا، وَهِيَ عَلَى التَّقْدِيرَيْنِ مُنْبِئَةٌ بِأَنَّ إِجْرَاءَ وَصْفَيِ الْعَلِيمِ الْحَكِيمِ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ مُرَادٌ بِهِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ فِعْلَهُ كُلَّهُ مِنْ جَزَاءٍ بِرَحْمَةٍ أَوْ بِعَذَابٍ جَارٍ عَلَى حَسَبِ عِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ.

Bu cümlenin { إِنَّ اللَّهَ } [İnsân: 30] kavlindeki `إنَّ` nin haberi olması, { كانَ عَلِيماً حَكِيماً } [İnsân: 30] cümlesinin de `إنَّ` nin ismi ile haberi arasında bir mu'tarıza (ara cümle) yahut hâl olması caizdir. Bu cümle her iki takdire göre de Alîm ve Hakîm sıfatlarının lafza-i celâle verilmesinden maksadın; rahmetle veya azapla karşılık verme şeklindeki bütün fiillerinin O'nun ilim ve hikmetine göre cereyan ettiğine dikkat çekmek olduğunu haber vermektedir.

وَانْتَصَبَ الظَّالِمِينَ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَذْكُورُ عَلَى طَرِيقَةِ الِاشْتِغَالِ وَالتَّقْدِيرِ: أَوْعَدَ الظَّالِمِينَ، أَوْ كَافَأَ، أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ مِمَّا يُقَدِّرُهُ السَّامِعُ مُنَاسِبًا لِلْفِعْلِ الْمَذْكُورِ بَعْدَهُ.

{ الظَّالِمِينَ } kelimesi, iştigâl kuralı gereğince zikredilen fiilin delalet ettiği mahzuf (gizli) bir fiilin mef'ûlü olarak mansub olmuştur; takdiri ise şöyledir: "Zalimleri tehdit etti" yahut "cezalandırdı" veya dinleyicinin sonrasında zikredilen fiile uygun olarak takdir edeceği benzeri bir fiildir.