Binûn

77- Mürselât Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وهَنِيئاً دُعَاءُ تَكْرِيمٍ كَمَا يُقَالُ لِلشَّارِبِ أَوِ الطَّعَامِ فِي الدُّنْيَا: هَنِيئًا مَرِيئًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٤] .

*Henîen* (هَنِيئاً), dünyada içene veya yiyene "Afiyet, şifa olsun (henîen merîen)" denildiği gibi bir ikram duasıdır; nitekim Nisa Suresi'ndeki [4] Yüce Allah'ın { فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً } “onu afiyetle, rahatça yiyin” buyruğu gibidir.

وهَنِيئاً وَصْفٌ لِمَوْصُوفٍ غَيْرِ مَذْكُورٍ دَلَّ عَلَيْهِ فِعْلُ كُلُوا وَاشْرَبُوا وَذَلِكَ الْمَوْصُوفُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ مِنْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مُبَيِّنٌ لِلنَّوْعِ لِقَصْدِ الدُّعَاءِ مِثْلَ: سَقْيًا وَرَعْيًا، فِي الدُّعَاءِ بِالْخَيْرِ، وَتَبًّا وَسُحْقًا فِي ضِدِّهِ.

*Henîen* (هَنِيئاً), { كُلُوا وَاشْرَبُوا } fiilinin delalet ettiği zikredilmemiş bir mevsufun sıfatıdır. Bu mevsuf da { كُلُوا وَاشْرَبُوا } fiillerinden gelen meful-i mutlaktır ve tıpkı hayır duasında *sekyen ve ra'yen* (سَقْيًا وَرَعْيًا), zıddında ise *tebben ve suhkan* (تَبًّا وَسُحْقًا) denilmesi gibi dua kastıyla nevi beyan etmektedir.

وَالْبَاءُ فِي بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ لِإِفَادَةِ تَسَبُّبِ مَا بَعْدَهَا فِي وُقُوعِ مُتَعَلِّقِهِ، أَيْ كُلُوا وَاشْرَبُوا بِسَبَبِ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَذَلِكَ مِنْ إِكْرَامِهِمْ بِأَنْ جَعَلَ ذَلِكَ الْإِنْعَامَ حَقًّا لَهُمْ.

{ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } ifadesindeki bâ (بِ), sebebiyet içindir; yani kendisinden sonrasının mütallakının gerçekleşmesine sebep olduğunu ifade etmek içindir. Yani: Dünyada işlediğiniz salih ameller sebebiyle yiyin için! Bu da o nimeti onlar için bir hak kılarak kendilerine yapılan bir ikramdandır.

وَجُمْلَةُ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِمَّا يُقَالُ لِلْمُتَّقِينَ بَعْدَ أَنْ قِيلَ

{ إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz biz, güzel davrananları işte böyle mükâfatlandırırız” cümlesinin, kendilerine

لَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا إِلَخْ مَسُوقَةً إِلَيْهِمْ مَسَاقَ زِيَادَةِ الْكَرَامَةِ بِالثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ، أَيْ هَذَا النَّعِيمِ الَّذِي أَنْعَمْتُ بِهِ عَلَيْكُمْ هُوَ سُنَّتُنَا فِي جَزَاءِ الْمُحْسِنِينَ فَإِذْ قَدْ كُنْتُمْ مِنَ الْمُحْسِنِينَ فَذَلِكَ جَزَاءٌ لَكُمْ نِلْتُمُوهُ بِأَنَّكُمْ مِنْ أَصْحَابِ الْحَقِّ فِي مِثْلِهِ، فَفِي هَذَا هَزٌّ مِنْ أَعْطَافِ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِمْ.

{ كُلُوا وَاشْرَبُوا } vd. denildikten sonra muttakilere söylenen sözlerden olması caizdir; bu, kendilerini övmek suretiyle ikramı artırma kabilinden onlara yöneltilmiştir. Yani: Size bahşettiğim bu nimet, muhsinleri ödüllendirmedeki sünnetimizdir; mademki siz muhsinlerdendiniz, bu sizin böylesi bir nimette hak sahibi olmanız sebebiyle elde ettiğiniz bir mükâfattır. Bunda, nimete nail olanların gönüllerini sevindirme vardır.

وَالْمَعْنَى عَلَيْهِ: أَنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ تُقَالُ لِكُلِّ مُتَّقٍ مِنْهُمْ، أَوْ لِكُلِّ جَمَاعَةٍ مِنْهُمْ مُجْتَمِعَةٍ عَلَى نَعِيمِ الْجَنَّةِ، وَلِيَعْلَمُوا أَيْضًا أَنَّ أَمْثَالَهُمْ فِي الْجَنَّاتِ الْأُخْرَى لَهُمْ مِنَ الْجَزَاءِ مِثْلَ مَا هُمْ يَنْعَمُونَ بِهِ.

Buna göre mana şöyledir: Bu cümle onlardan her bir muttakiye yahut cennet nimetinde toplanmış her bir topluluğa söylenir; ayrıca diğer cennetlerdeki emsallerinin de kendilerinin yararlandığı nimetin benzeri bir mükâfata sahip olduklarını bilsinler diye söylenir.

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مُوَجَّهَةً إِلَى الْمُكَذِّبِينَ الْمَوْجُودِينَ بَعْدَ أَنْ وَصَفَ لَهُمْ مَا يَنْعَمُ بِهِ الْمُتَّقُونَ إِثْرَ قَوْلِهِ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ إِلَخْ، قَصَدَ مِنْهَا التَّعْرِيضَ بِأَنَّ حِرْمَانَهُمْ مِنْ مِثْلِ ذَلِكَ النَّعِيمِ هُمُ الَّذِينَ قَضَوْا بِهِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ إِذْ أَبَوْا أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُحْسِنِينَ تَكْمِلَةً لِتَنْدِيمِهِمْ وَتَحْسِيرِهِمُ الَّذِي بُودِئُوا بِهِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ إِلَى آخِرِهِ، أَيْ إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ دُونَ أَمْثَالِكُمُ الْمُسِيئِينَ.

Cümlenin, { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ } vd. buyruğunun hemen ardından muttakilerin nail olduğu nimetleri kendilerine tasvir ettikten sonra mevcut yalanlayıcılara yöneltilmiş olması da caizdir. { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ } ayetinden sonuna kadar başlatılan pişman ettirme ve hasretlerini artırma [amacını] tamamlamak üzere, böylesi bir nimetten mahrum kalmalarına, muhsinlerden olmayı reddetmek suretiyle bizzat kendilerinin hükmettiğini tariz yoluyla anlatmak kastedilmiştir; yani: Biz muhsinleri işte böyle mükâfatlandırırız, sizin gibi kötülük edenleri değil!

وَمَوْقِعُ الْجُمْلَةِ عَلَى كِلَا الْاعْتِبَارَيْنِ مَوْقِعُ التَّعْلِيلِ لِمَا قَبْلَهَا عَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ فِيمَا قَبْلَهَا، وَمِنْ أَجْلِ الْإِشْعَارِ بِهَذَا التَّعْلِيلِ افْتُتِحَتْ بِ إِنَّ مَعَ خُلُوِّ الْمَقَامِ عَنِ التَّرَدُّدِ فِي الْخَبَرِ إِذِ الْمَوْقِفُ يَوْمَئِذٍ مَوْقِفُ الصِّدْقِ وَالْحَقِيقَةِ، فَلِذَلِكَ كَانَتْ إِنَّ مُتَمَحِضِةً لِإِفَادَةِ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ وَحِينَئِذٍ تَصِيرُ مُغْنِيَةً غِنَاءَ فَاءِ التَّسَبُّبِ وَتُفِيدُ مُفَادَ التَّعْلِيلِ

Cümlenin konumu, her iki mülahazaya ve öncesine dair her iki takdire göre de kendisinden öncesi için illet (gerekçe) bildirme konumundadır. Bu illeti hissettirmek amacıyla, haber hakkında makamda hiçbir tereddüt bulunmamasına rağmen cümle *inne* (إِنَّ) ile başlatılmıştır; zira o günkü durum doğruluk ve hakikat durumudur. Bu yüzden *inne*, habere verilen önemi ifade etmeye has kılınmıştır; bu durumda sebebiyet bildiren fâ harfinin yerini tutar ve illet anlamı verir,

وَالرَّبْطُ كَمَا تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا [الْبَقَرَة: ٧٠] وَتَفْصِيلُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩٦] .

ve Yüce [Allah]'ın: { إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا } “o sığır bize karışık geldi” [Bakara: 70] buyruğunda işaret edildiği ve Âl-i İmrân Suresi'ndeki: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'de olandır” [96] buyruğunda tafsilatıyla açıklandığı üzere bir bağ kurar.

وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: كَذلِكَ إِلَى النَّعِيمِ الْمُشَاهَدِ إِنْ كَانَتِ الْجُمْلَةُ الَّتِي فِيهَا إِشَارَةً مُوَجَّهَةً إِلَى الْمُتَّقِينَ، أَوِ الْإِشَارَةُ إِلَى النَّعِيمِ الْمَوْصُوفِ فِي قَوْلِهِ: فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ إِنْ كَانَتِ الْجُمْلَةُ الْمُشْتَمِلَةُ عَلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ مُوَجَّهَةً إِلَى الْمُكَذِّبِينَ.

{ كَذلِكَ } buyruğundaki işaret, şayet içinde işaret bulunan bu cümle muttakilere yönelikse bizzat müşahede edilen nimete; şayet işaret ismini içeren bu cümle yalanlayıcılara yönelikse { فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ } buyruğunda nitelenen nimetedir.

وَالْجُمْلَةُ عَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ تُفِيدُ مَعْنَى التَّذْيِيلِ بِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مِنْ شِبْهِ عُمُومِ كَذَلِكَ، وَمِنْ عُمُومِ الْمُحْسِنِينَ، فَاجْتَمَعَ فِيهَا التَّعْلِيل والتذييل.

Cümle her takdire göre, *kezâlike* (كَذَلِكَ) lafzının içerdiği umûm benzerliği ve *el-muhsinîn* (الْمُحْسِنِينَ) lafzının içerdiği umûm (genellik) sebebiyle tezyîl (tamamlayıcı genel hüküm) manası ifade eder; böylece kendisinde hem ta'lîl hem de tezyîl bir araya gelmiştir.

[سُورَة المرسلات (٧٧) : آيَة ٤٥]

[Mürselât Suresi (77): Ayet 45]

وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٥)

{ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ } “O gün yalanlayanların vay haline!” (45)

هِيَ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فِي جُمْلَةِ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ [المرسلات: ٤١] تَكْرِيرٌ لِنَظَائِرِهَا وَالْيَوْمُ الْمُضَافُ إِلَى (إِذْ) ذَاتِ تَنْوِينِ الْعِوَضِ هُوَ يَوْمُ صُدُورِ تِلْكَ الْمَقَالَةِ.

Bu [ayet], { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ } [Mürselât: 41] cümlesine dair birinci veche göre benzerlerinin bir tekrarıdır; ivaz tenvinine sahip olan *iz* (إِذْ) kelimesine muzaf olan gün ise o sözün söylendiği gündür.

وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي فِي جُمْلَةِ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ [المرسلات: ٤١] إِلَخْ فَهِيَ مُتَّصِلَةٌ بِتِلْكَ الْجُمْلَةِ لِمُقَابَلَةِ ذِكْرِ نَعِيمِ الْمُؤْمِنِينَ الْمُطْنَبِ فِي وَصْفِهِ بِذِكْرِ ضِدِّهِ لِلْمُشْرِكِينَ بِإِيجَازٍ حَاصِلٍ مِنْ كَلِمَةِ وَيْلٌ لِتَحْصُلَ مُقَابَلَةُ الشَّيْءِ بِضِدِّهِ وَلِتَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَأْكِيدًا لِنَظَائِرِهَا، وَالْيَوْمُ الْمُضَافُ إِلَى (إِذْ) يَوْمٌ غَيْرُ مَذْكُورٍ وَلَكِنَّهُ مِمَّا يَقْتَضِيهُ كَوْنُ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلَالٍ وَعُيُونٍ وَفَوَاكِهَ لِيَعْلَمَ بِأَنَّ ذَلِكَ يَكُونُ لَهُمْ فِي يَوْم الْقِيَامَة.

{ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلالٍ وَعُيُونٍ } [Mürselât: 41] vd. cümlesine dair ikinci veche göre ise bu [ayet], genişçe tasvir edilen müminlerin nimetinin zikrinin karşısına, müşrikler için bunun zıddını *veyl* (وَيْلٌ) kelimesinden hâsıl olan bir îcâz ile koymak üzere o cümleye bitişiktir; ta ki bir şey zıddıyla karşılaştırılmış olsun ve bu cümle benzerleri için bir tekit teşkil etsin. *İz* (إِذْ) kelimesine muzaf olan gün ise açıkça zikredilmemiştir; fakat muttakilerin gölgeliklerde, pınarlarda ve meyveler içinde bulunmasının gerektirdiği bir gündür ki bunun kıyamet gününde onlar için gerçekleşeceği bilinsin.

[سُورَة المرسلات (٧٧) : آيَة ٤٦]

[Mürselât Suresi (77): Ayet 46]

كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلاً إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ (٤٦)

{ كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلاً إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ } “Yiyin ve azıcık yararlanın; şüphesiz siz günahkârlarsınız!” (46)

خِطَابٌ لِلْمُشْرِكِينَ الْمَوْجُودِينَ الَّذِينَ خُوطِبُوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما تُوعَدُونَ لَواقِعٌ [المرسلات: ٧] ، وَهُوَ اسْتِئْنَاف ناشىء عَنْ قَوْلِهِ: إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ [المرسلات: ٤٤] إِذْ يُثِيرُ فِي نُفُوسِ الْمُكَذِّبِينَ الْمُخَاطَبِينَ بِهَذِهِ الْقَوَارِعِ مَا يُكْثِرُ خُطُورُهُ فِي نُفُوسِهِمْ مِنْ أَنَّهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا فِي نِعْمَةٍ مُحَقَّقَةٍ وَأَنَّ مَا يُوعَدُونَ بِهِ غَيْرُ وَاقِعٍ فَقِيلَ لَهُمْ: كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلًا.

Yüce [Allah]'ın: { إِنَّما تُوعَدُونَ لَواقِعٌ } “Size vadedilen mutlaka gerçekleşecektir” [Mürselât: 7] buyruğuyla muhatap olan mevcut müşriklere bir hitaptır. Bu, { إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } [Mürselât: 44] buyruğundan neşet eden yeni bir başlangıçtır (isti'nâf); zira bu şiddetli uyarılarla muhatap olan yalanlayıcıların içlerinde, bu dünyada kesin bir nimet içinde oldukları ve tehdit edildikleri şeyin gerçekleşmeyeceği yönünde sıkça akıllarına gelen düşünceyi harekete geçirir de onlara şöyle denilir: { كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلاً } “Yiyin ve azıcık yararlanın”.

فَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: كُلُوا وَتَمَتَّعُوا مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِمْهَالِ وَالْإِنْذَارِ، أَيْ لَيْسَ أَكْلُكُمْ وَتَمَتُّعُكُمْ بِلَذَّاتِ الدُّنْيَا بِشَيْءٍ لِأَنَّهُ تَمَتُّعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاكُمُ الْعَذَابُ الْأَبَدِيُّ قَالَ

{ كُلُوا وَتَمَتَّعُوا } buyruğundaki emir, mühlet verme ve uyarma (inzar) manasında kullanılmıştır; yani dünya lezzetlerinden yiyip içmeniz ve yararlanmanız bir şey değildir, çünkü bu az bir yararlanmadır; ardından barınağınız ebedi azaptır. Nitekim şöyle

تَعَالَى: لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ [آل عمرَان:

buyurmuştur: { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ } “İnkârcıların diyar diyar dolaşması seni sakın aldatmasın! [Bu,] az bir yararlanmadır; sonra varacakları yer cehennemdir. O ne kötü bir duraktır!” [Âl-i İmrân:

١٩٦، ١٩٧] .

196-197].

وَجُمْلَةُ إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ بِالسُّوءِ، أَيْ أَنَّ إِجْرَامَكُمْ مُهْوٍ بِكُمْ إِلَى الْعَذَابِ، وَذَلِكَ مُسْتَفَادٌ مِنْ مُقَابَلَةِ وَصْفِهِمْ بِالْإِجْرَامِ بِوَصْف الْمُتَّقِينَ [المرسلات: ٤١] بِالْإِحْسَانِ إِذِ الْجَزَاءُ مِنْ جِنْسِ الْعَمَلِ، فَالْجُمْلَةُ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ.

{ إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ } cümlesi, tehdit ve kötülükle korkutma manasında kullanılmış bir haberdir; yani sizin cürmünüz sizi azaba sürüklemektedir. Bu mana da onların cürümle nitelenmesinin, muttakilerin [Mürselât: 41] ihsan ile nitelenmesiyle karşılaştırılmasından anlaşılmaktadır; zira karşılık amelin cinsindendir. Dolayısıyla cümle illet bildirme konumundadır.

وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ (إِنَّ) لِرَدِّ إِنْكَارِهِمْ كَونهم مجرمين.

Haberin *inne* (إِنَّ) ile tekit edilmesi, onların günahkâr olduklarını inkâr etmelerini reddetmek içindir.

[سُورَة المرسلات (٧٧) : آيَة ٤٧]

[Mürselât Suresi (77): Ayet 47]

وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٧)

{ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ } “O gün yalanlayanların vay haline!” (47)

هُوَ مِثْلُ نَظِيرِهِ الْمَذْكُورِ ثَانِيًا فِي هَذِهِ السُّورَةِ.

Bu, bu surede ikinci olarak zikredilen benzeri gibidir.

وَيَزِيدُ عَلَى ذَلِكَ بِأَنَّ لَهُ ارْتِبَاطًا خَاصًّا بِجُمْلَةِ كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلًا [المرسلات: ٤٦] لِمَا فِي تَمَتَّعُوا قَلِيلًا مِنَ الْكِنَايَةِ عَنْ تَرَقُّبِ سُوءِ عَاقِبَةٍ لَهُمْ فَيَقَعُ قَوْلُهُ: وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ مَوْقِعَ الْبَيَانِ لِتِلْكَ الْكِنَايَةِ، أَيْ كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلًا الْآنَ وَوَيْلٌ لَكُمْ يَوْم الْقِيَامَة.

Buna ilaveten, { كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلاً } [Mürselât: 46] cümlesiyle özel bir irtibatı vardır; zira { تَمَتَّعُوا قَلِيلاً } ifadesinde kendilerini kötü bir akıbetin beklediğine dair bir kinaye bulunmaktadır. Dolayısıyla { وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ } buyruğu bu kinayeyi beyan etme konumunda yer alır; yani: Şimdi yiyin ve azıcık yararlanın, kıyamet gününde ise vay halinize!

[سُورَة المرسلات (٧٧) : آيَة ٤٨]

[Mürselât Suresi (77): Ayet 48]

وَإِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ (٤٨)

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ } “Onlara: 'Rükû edin' denildiği zaman rükû etmezler.” (48)

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى قَوْله: لِلْمُكَذِّبِينَ [المرسلات: ٤٧] ، وَالتَّقْدِيرُ: وَالَّذِينَ إِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ، فَإِنَّ (الْ) الدَّاخِلَةَ عَلَى الْأَوْصَافِ الْمُشْتَقَّةِ بِمَنْزِلَةِ اسْمِ الْمَوْصُولِ غَالِبًا، وَلِذَلِكَ جَعَلَهَا النُّحَاةُ فِي عِدَادِ أَسْمَاءِ الْمَوْصُولِ وَجَعَلُوا الْوَصْفَ الدَّاخِلَةَ عَلَيْهِ صِلَةً لَهَا.

Bunun { لِلْمُكَذِّبِينَ } [Mürselât: 47] buyruğuna matuf olması caizdir; takdiri de: "ve kendilerine 'rükû edin' denildiğinde rükû etmeyenlerin [vay haline]" şeklindedir. Zira müştak vasıfların başına gelen elif-lam (الْ) çoğunlukla ism-i mevsul konumundadır; bu yüzden nahivciler onu ism-i mevsuller arasında saymış ve başına geldiği vasfı da onun sılası kabul etmişlerdir.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلًا [المرسلات: ٤٦] وَالِانْتِقَالُ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ الْتِفَاتٌ.

{ كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلاً } [Mürselât: 46] cümlesine matuf olması da caizdir; hitaptan gayba geçiş ise iltifattır.

وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ فَهُوَ مِنَ الْإِدْمَاجِ لِيَنْعِيَ عَلَيْهِمْ مُخَالَفَتَهُمُ الْمُسْلِمِينَ فِي الْأَعْمَالِ الدَّالَّةِ عَلَى الْإِيمَانِ الْبَاطِنِ فَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ إِيمَانِهِمْ لِأَنَّ الصَّلَاةَ عِمَادُ الدِّينِ وَلِذَلِكَ عُبِّرَ عَنِ الْمُشْرِكِينَ بِ الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ [الماعون: ٥] .

Her iki veche göre de bu, batıni imana delalet eden amellerde Müslümanlara muhalefet etmelerini onların yüzüne vurmak için idmâc türündendir. Dolayısıyla bu, onların iman etmeyişlerinden kinayedir; zira namaz dinin direğidir ve bundan ötürü müşrikler hakkında: { الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ } “Onlar ki namazlarından gafildirler” [Mâûn: 5] buyrulmuştur.

وَالْمَعْنَى: إِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا وَارْكَعُوا لَا يُؤْمِنُونَ وَلَا يَرْكَعُونَ كَمَا كُنِّيَ عَنْ عَدَمِ الْإِيمَانِ لِمَا حُكِيَ عَنْهُمْ فِي الْآخِرَةِ مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ [المدثر: ٤٢- ٤٤] إِلَى آخِرِهِ.

Manası şudur: Kendilerine "İman edin ve rükû edin" denildiğinde iman etmezler ve rükû da etmezler. Nitekim ahirette onlardan nakledilen şu ayetlerde de imansızlıktan kinaye yapılmıştır: { مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ } “'Sizi şu yakıcı ateşe sokan nedir?' Onlar derler ki: 'Biz namaz kılanlardan değildik, yoksulu da doyurmuyorduk.'” [Müddessir: 42-44] sonuna kadar.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ [المرسلات: ٤٦] .

{ إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ } [Mürselât: 46] buyruğuna matuf olması da caizdir.

وَعَلَى الْوُجُوهِ كُلِّهَا يُفِيدُ تَهْدِيدَهُمْ لِأَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى التَّكْذِيبِ أَوْ عَلَى الْإِجْرَامِ، وَكِلَاهُمَا سَبَبٌ لِلتَّهْدِيدِ بِجَزَاءِ السُّوءِ فِي يَوْمِ الْفَصْلِ.

Bütün bu vecihlere göre onları tehdit etmeyi ifade eder; çünkü ya yalanlamaya ya da cürüm işlemeye matuftur ve her ikisi de ayırma gününde kötü bir ceza ile tehdit edilmenin sebebidir.

وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الشَّرِيعَةِ لِعَدَمِ تَعَيُّنِ مَعْنَى الْمُصَلِّينَ لِلَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاة.

Ayette kâfirlerin şeriatın fer'î hükümleriyle muhatap olduklarına dair bir delil yoktur; zira namaz kılanlar (*el-musallîn*) anlamının namazı ikame edenlere has kılınması zorunlu değildir.

[سُورَة المرسلات (٧٧) : آيَة ٤٩]

[Mürselât Suresi (77): Ayet 49]

وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ (٤٩)

{ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ } “O gün yalanlayanların vay haline!” (49)

هَذِهِ الْجُمْلَةُ مِثْلُ نَظِيرِهَا الْمُوَالِيَةِ هِيَ لَهُ، إِذْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُتَّصِلَةً بِقَوْلِهِ:

Bu cümle, peşinden geldiği benzeri gibidir; zira [şu] buyruğa bağlı olması caizdir:

وَإِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ [المرسلات: ٤٨] وَيَكُونُ التَّعْبِيرُ بِ (الْمُكَذِّبِينَ) إِظْهَارًا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِقَصْدِ وَصْفِهِمْ بِالتَّكْذِيبِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لَهُمْ أَوْ لَكُمْ فَهِيَ تهديد ناشىء عَنْ جُمْلَةِ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ، وَيَكُونُ الْيَوْمُ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِ يَوْمَئِذٍ الزَّمَانُ الَّذِي يُفِيدُهُ إِذا مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا الَّذِي يُجَازَى فِيهِ بِالْوَيْلِ لِلْمُجْرِمِينَ الَّذِينَ إِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ، أَيْ لَا يُؤْمِنُونَ، وَتُفِيدُ مَعَ ذَلِكَ تَقْرِيرًا

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ } [Mürselât: 48]. [Bu durumda] (الْمُكَذِّبِينَ) "yalanlayanlar" ifadesi, onları yalanlama ile nitelemek kastıyla zamir makamında açık isim getirilmesi (izhar fi makami'l-idmar) olur. Takdiri de: "O gün onların [veya sizin] vay haline!" şeklindedir. Dolayısıyla bu, { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ } cümlesinden doğan bir tehdittir. { يَوْمَئِذٍ } "o gün" ile işaret edilen gün ise, { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا } buyruğundaki "izâ" (إِذا) edatının ifade ettiği zaman dilimidir ki o günde kendilerine "rükû edin" denildiğinde rükû etmeyen -yani iman etmeyen- suçlular helak ile cezalandırılır. Bununla birlikte bu [cümle],

وَتَأْكِيدًا لِنَظِيرِهَا الْمَذْكُورِ ثَانِيًا فِي هَذِه السُّورَة.

bu surede ikinci olarak zikredilen benzerinin pekiştirilmesini ve teyit edilmesini de ifade eder.

[سُورَة المرسلات (٧٧) : آيَة ٥٠]

[Mürselât Suresi (77): Ayet 50]

فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (٥٠)

{ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ } “Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?” (50)

الْفَاء فصيحة تنبىء عَنْ شَرْطٍ مُقَدَّرٍ تَقْدِيرُهُ: إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْقُرْآنِ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ، وَقَدْ دَلَّ عَلَى تَعْيِينِ هَذَا الْمُقَدَّرِ مَا تَكَرَّرَ فِي آيَاتِ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ [المرسلات: ٤٩] فَإِنَّ تَكْذِيبَهُمْ بِالْقُرْآنِ وَمَا جَاءَ فِيهِ مِنْ وُقُوعِ الْبَعْثِ.

[Baştaki] fâ (الْفَاء) fasîhadır ve takdiri: "Eğer bu Kur'an'a inanmadılarsa, artık ondan sonra hangi söze inanacaklar?" şeklinde olan takdirî bir şartı haber vermektedir. Bu mukadder şartın belirlenmesine, { وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ } [Mürselât: 49] ayetlerinde tekrar eden hususlar delalet etmiştir; zira onların yalanlaması Kur'an'a ve Kur'an'da yer alan yeniden dirilişin vukuuna dairdir.

وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِنْكَارِ التَّعْجِيبِيِ مِنْ حَالِهِمْ، أَيْ إِذَا لَمْ يُصَدِّقُوا بِالْقُرْآنِ مَعَ وُضُوحِ حُجَّتِهِ فَلَا يُؤْمِنُونَ بِحَدِيثِ غَيْرِهِ.

Soru (istifham), onların durumunu hayretle kınama (inkâr-ı taaccübî) anlamında kullanılmıştır. Yani, delilinin apaçıklığına rağmen Kur'an'ı tasdik etmedilerse, başka hiçbir söze inanmazlar.

وَالْمَقْصُودُ أَنَّ الْقُرْآنَ بَالِغُ الْغَايَةِ فِي وُضُوحِ الدِّلَالَةِ وَنُهُوضِ الْحُجَّةِ فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ لَا يُؤْمِنُونَ بِكَلَامٍ يَسْمَعُونَهُ عَقِبَ ذَلِكَ.

Kastedilen şudur: Kur'an, delaletinin açıklığında ve delilinin sağlamlığında son noktadadır. Dolayısıyla ona inanmayanlar, ondan sonra işitecekleri hiçbir söze inanmazlar.

وَقَوْلُهُ: بَعْدَهُ يَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ صِفَةَ حَدِيثٍ فَهُوَ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ، وَالْمُرَادُ بِالْبُعْدِيَّةِ:

{ بَعْدَهُ } "bundan sonra" ifadesinin { حَدِيثٍ } "söz" kelimesinin sıfatı yapılması caizdir; bu durumda zarf-ı müstakardır. Sonralıktan (ba'diyyet) maksat ise:

تَأَخَّرُ الزَّمَانِ، وَيُقَدَّرُ مَعْنَى بَالِغٍ أَوْ مَسْمُوعٍ بَعْدَ بُلُوغِ الْقُرْآنِ أَوْ سَمَاعِهِ سَوَاءٌ كَانَ حَدِيثًا مَوْجُودًا قَبْلَ نُزُولِ الْقُرْآنِ، أَوْ حَدِيثًا يُوجَدُ بَعْدَ الْقُرْآنِ، فَلَيْسَ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِحَدِيثٍ جَاءَ قَبْلَ الْقُرْآنِ مِثْلَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَغَيْرِهِمَا مِنَ الْمَوَاعِظِ وَالْأَخْبَارِ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِحَدِيثٍ غَيْرِهِ بَعْدَ أَنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِالْقُرْآنِ لِأَنَّهُ لَا يَقَعُ إِلَيْهِمْ كَلَامٌ أَوَضَحُ دَلَالَةً وَحُجَّةً مِنَ الْقُرْآنِ.

zamanın sonralığıdır; ister Kur'an'ın inişinden önce mevcut bir söz olsun ister Kur'an'dan sonra var olacak bir söz olsun, Kur'an'ın ulaşmasından veya işitilmesinden sonra "ulaşan" yahut "işitilen" anlamı takdir edilir. Yoksa mana, Tevrat, İncil ve bunların dışındaki vaaz ve haberler gibi Kur'an'dan önce gelmiş bir söze inanacakları demek değildir; aksine kastedilen, Kur'an'a inanmadıktan sonra onun dışındaki hiçbir söze inanmayacaklarıdır. Zira kendilerine delalet ve hüccet bakımından Kur'an'dan daha açık bir kelam ulaşamaz.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَعْدَهُ مُتَعَلِّقًا بِ يُؤْمِنُونَ فَهُوَ ظَرْفُ لَغْوٍ وَيَبْقَى لَفْظُ حَدِيثٍ مَنْفِيًّا بِلَا قَيْدِ وَصْفِ أَنَّهُ بَعْدَ الْقُرْآنِ، وَالْمَعْنَى: لَا يُؤْمِنُونَ بَعْدَ الْقُرْآنِ بِكُلِّ حَدِيثٍ.

{ بَعْدَهُ } ifadesinin { يُؤْمِنُونَ } fiiline müteallık olması da caizdir; bu takdirde zarf-ı lağv olur ve { حَدِيثٍ } lafzı, Kur'an'dan sonra olması vasfıyla kayıtlanmaksızın menfi kalır. Manası da şöyledir: Kur'an'dan sonra hiçbir söze inanmazlar.

وَضَمِيرُ بَعْدَهُ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ وَلَمْ يَتَقَدَّمْ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ لِيَكُونَ مُعَادًا لِلضَّمِيرِ وَلَكِنَّهُ اعْتُبِرَ كَالْمَذْكُورِ لِأَنَّهُ مَلْحُوظٌ لِأَذْهَانِهِمْ كُلَّ يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ دَعْوَةِ النَّبِيءِ ﷺ إِيَّاهُمْ بِهِ.

{ بَعْدَهُ } ifadesindeki zamir Kur'an'a racidir. Zamirin mercii olması için bu surede ona delalet eden bir lafız daha önce geçmemiştir; ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onunla kendilerini davet ettiği günlerin her birinde zihinlerinde hazır bulunduğu için zikredilmiş gibi kabul edilmiştir.

وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي أَوَاخِرِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ فَضُمَّهُ إِلَى مَا هُنَا.

Bu ayetin benzeri A'râf Suresi'nin sonlarında geçmişti; orayı buraya ilave ediniz.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ بَعْدَهُ عَائِدًا إِلَى الْقَوْلِ الْمَأْخُوذِ مِنْ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ [المرسلات: ٤٨] فَإِنَّ أَمْرَهُمْ بِالرُّكُوعِ الَّذِي هُوَ كِنَايَةٌ عَنِ الْإِيمَانِ كَانَ بأقوال الْقُرْآن.

{ بَعْدَهُ } ifadesindeki zamirin, { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لَا يَرْكَعُونَ } [Mürselât: 48] ayetinden anlaşılan "söz"e raci olması da caizdir; zira onların imandan kinaye olan rükû ile emredilmeleri Kur'an'ın sözleriyle olmuştur.

الْجُزْء الثَّلَاثُونَ

Otuzuncu Cüz