Binûn

5- Mâide Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْهَدْيُ: هُوَ مَا يُهْدَى إِلَى مَنَاسِكِ الْحَجِّ لِيُنْحَرَ فِي الْمَنْحَرِ مِنْ مِنًى، أَوْ بِالْمَرْوَةِ، مِنَ الْأَنْعَامِ.

el-Hedy (الْهَدْيُ): Mina'daki kurban kesim yerinde veya Merve'de kesilmek üzere hac ibadetlerine hediye edilen/gönderilen en'âm (koyun, keçi, sığır ve deve) cinsinden kurbanlıklardır.

وَالْقَلَائِدُ: جَمْعُ قِلَادَةٍ وَهِيَ ظَفَائِرُ مِنْ صُوفٍ أَوْ وَبَرٍ، يُرْبَطُ فِيهَا نَعْلَانِ أَوْ قِطْعَةٌ مِنْ لِحَاءِ الشَّجَرِ، أَيْ قِشْرِهِ، وَتُوضَعُ فِي أَعْنَاقِ الْهَدَايَا مُشَبَّهَةً بِقَلَائِدِ النِّسَاءِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا أَنْ يُعْرَفَ الْهَدْيُ فَلَا يُتَعَرَّضُ لَهُ بِغَارَةٍ أَوْ نَحْوِهَا. وَقَدْ كَانَ بَعْضُ الْعَرَبِ إِذَا تَأَخَّرَ فِي مَكَّةَ حَتَّى خَرَجَتِ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ، وَأَرَادَ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى وَطَنِهِ، وَضَعَ فِي عُنُقِهِ قِلَادَةً مِنْ لِحَاءِ شَجَرِ الْحَرَمِ فَلَا يُتَعَرَّضُ لَهُ بِسُوءٍ.

el-Kalâid (الْقَلَائِدُ): Kılâde (قِلَادَة) kelimesinin çoğuludur; kadınların gerdanlıklarına benzetilerek hedy kurbanlıklarının boyunlarına takılan, içine iki ayakkabı veya ağaç kabuğu (lihâ) bağlanan yün yahut deve kılından örülmüş boyunluklardır. Bundan maksat, kurbanlığın tanınması ve böylece baskına veya benzeri bir tecavüze maruz kalmamasıdır. Araplardan bazıları, haram aylar çıkana kadar Mekke'de kaldıklarında ve memleketlerine dönmek istediklerinde, boyunlarına Harem bölgesindeki ağaçların kabuğundan bir gerdanlık takarlardı da kendilerine hiçbir kötülükle ilişilmezdi.

وَوَجْهُ عَطْفِ الْقَلَائِدِ عَلَى الْهَدْيِ الْمُبَالَغَةُ فِي احْتِرَامِهِ بِحَيْثُ يَحْرُمُ الِاعْتِدَاءُ عَلَى قِلَادَتِهِ بَلَهِ ذَاتِهِ، وَهَذَا كَقَوْلِ أَبِي بَكْرٍ: وَاللَّهِ لَوْ مَنَعُونِي عِقَالًاِِ

Gerdanlıkların hedy üzerine atfedilmesinin gerekçesi, kurbanlığın kendisine dokunulması şöyle dursun, boynundaki gerdanlığına dahi saldırılmasının haram kılınacak derecede ona saygı gösterilmesinde mübalağa yapmaktır. Bu durum, Ebû Bekir'in [radıyallâhu anh] şu sözüne benzer: “Allah'a yemin olsun ki,

كَانُوا يُؤَدُّونَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ لَقَاتَلْتُهُمْ عَلَيْهِ. عَلَى أَنَّ الْقَلَائِدَ مِمَّا يُنْتَفَعُ بِهِ، إِذْ كَانَ أَهْلُ مَكَّةَ يَتَّخِذُونَ مِنَ الْقَلَائِدِ نِعَالًا لِفُقَرَائِهِمْ، كَمَا كَانُوا يَنْتَفِعُونَ بِجِلَالِ الْبَدَنِ، وَهِيَ شُقَقٌ مِنْ ثِيَابٍ تُوضَعُ عَلَى كِفْلِ الْبَدَنَةِ فَيَتَّخِذُونَ مِنْهَا قُمُصًا لَهُمْ وَأُزُرًا، فَلِذَلِكَ كَانَ النَّهْيُ عَنْ إِحْلَالِهَا كَالنَّهْيِ عَنْ إِحْلَالِ الْهَدْيِ لِأَنَّ فِي ذَلِكَ تَعْطِيلَ مَصَالِحِ سُكَّانِ الْحَرَمِ الَّذِينَ اسْتَجَابَ اللَّهُ فِيهِمْ دَعْوَةَ إِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ:

Resûlullah'a vermekte oldukları bir deve bağını (ıkâl) dahi benden esirgeseler, bundan ötürü onlarla savaşırdım.” Bununla birlikte gerdanlıklar bizzat kendisinden de yararlanılan şeylerdendir; zira Mekke halkı, hedy kurbanlıklarının üzerine örtülen ve onların sağrılarına konan kumaş parçalarından (cilâl) kendilerine gömlekler ve peştamallar yaptıkları gibi, kurbanlıkların boynundaki gerdanlıklardan da fakirleri için ayakkabılar edinirlerdi. Bu sebeple gerdanlıkları helal saymanın nehyedilmesi, hedyi helal saymanın nehyedilmesi gibi olmuştur; çünkü bunda, Allah'ın haklarında İbrahim'in şu sözündeki duasını kabul buyurduğu Harem ehlinin menfaatlerini sekteye uğratmak vardır:

فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ [إِبْرَاهِيم: ٣٧] قَالَ تَعَالَى:

{ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ } “Artık insanların gönüllerini onlara meylettir ve onları ürünlerle rızıklandır” [İbrâhîm: 37]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ [الْمَائِدَة: ٩٧] .

{ جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ } “Allah, Beyt-i Harâm olan Kâbe'yi, haram ayı, hedyi ve gerdanlık takılmış kurbanlıkları insanlar için bir dirlik kıldı” [el-Mâide: 97].

وَقَوْلُهُ: وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ عَطْفٌ عَلَى شَعائِرَ اللَّهِ: أَيْ وَلَا تَحِلُّوا قَاصِدِي الْبَيْتِ الْحَرَامِ وَهُمُ الْحُجَّاجُ، فَالْمُرَادُ قَاصِدُوهُ لِحَجَّةٍ، لِأَنَّ الْبَيْتَ لَا يُقْصَدُ إِلَّا لِلْحَجِّ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ: وَلَا آمِّينَ مَكَّةَ، لِأَنَّ مَنْ قَصَدَ مَكَّةَ قَدْ يَقْصِدُهَا لِتُجْرٍ وَنَحْوِهِ، لِأَنَّ مِنْ جُمْلَةِ حُرْمَةِ الْبَيْتِ حُرْمَةَ قَاصِدِهِ. وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ آمِّينَ الْبَيْتَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ آمِّينَ الْبَيْتَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مُحَرَّمٌ أَذَاهُمْ فِي حَالَةِ قَصْدِ الْبَيْتِ وَغَيْرِهَا مِنَ الْأَحْوَالِ. وَقَدْ

Yüce Allah'ın: { وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرامَ } “Beyt-i Harâm'a yönelenlere de [saygısızlığı helal kılmayın]” buyruğu “Allah'ın nişanelerine” ifadesi üzerine atıftır; yani Beyt-i Harâm'a yönelenleri -ki onlar hacılardır- helal kılmayın (dokunulmazlıklarını çiğnemeyin). Buradaki maksat, hac için yönelenlerdir; çünkü Beyt'e sadece hac için yönelinir. Bu sebeple “Mekke'ye yönelenlere” denmemiştir; zira Mekke'ye yönelen kimse orayı ticaret ve benzeri amaçlarla da kastetmiş olabilir. Nitekim Beyt'in hürmetinin bir parçası da ona yönelen kimsenin hürmetidir. Şüphe yoktur ki burada kastedilenler müşriklerden Beyt'e yönelenlerdir; çünkü müminlerden Beyt'e yönelenlere eziyet etmek, sadece Beyt'e yönelme hâlinde değil diğer bütün durumlarda da haramdır. Nitekim

رُوِيَ مَا يُؤَيِّدُ هَذَا فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ: وَهُوَ أَنَّ خَيْلًا مِنْ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ وَرَدُوا الْمَدِينَةَ وَقَائِدُهُمْ شُرَيْحُ بْنُ ضُبَيْعَةَ الْمُلَقَّبُ بِالْحُطَمِ (بِوَزْنِ زُفَرَ) ، وَالْمُكَنَّى أَيْضًا بِابْنِ هِنْدٍ. نِسْبَةً إِلَى أُمِّهِ هِنْدِ بِنْتِ حَسَّانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ مَرْثَدٍ، وَكَانَ الْحُطَمُ هَذَا مِنْ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ، مِنْ نُزَلَاءِ الْيَمَامَةِ، فَتَرَكَ خَيْلَهُ خَارِجَ الْمَدِينَةِ وَدَخَلَ إِلَى النبيء ﷺ فَقَالَ: «إِلَامَ تَدْعُو» فَقَالَ رَسُولُ الله: «إِلَى شهاد أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ» . فَقَالَ: «حَسَنٌ مَا تَدْعُو إِلَيْهِ وَسَأَنْظُرُ وَلَعَلِّي أَنْ أُسْلِمَ وَأَرَى فِي أَمْرِكَ غِلْظَةً وَلِي مِنْ وَرَائِي مَنْ لَا أَقْطَعُ أَمْرًا دُونَهُمْ»

Nüzul sebeplerinde bunu destekleyen şu rivayet nakledilmiştir: Bekr b. Vâil kabilesinden bir süvari birliği Medine'ye gelmişti. Komutanları, “Hutam” (Züfer vezninde) lakaplı ve annesi Hind bnt. Hassân b. Amr b. Mersed'e nispetle “İbn Hind” olarak da künyelenen Şüreyh b. Dubay'a idi. Bu Hutam, Bekr b. Vâil'den olup Yemâme sakinlerindendi. Atlarını Medine'nin dışına bırakıp Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına girdi ve: “Neye davet ediyorsun?” dedi. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik etmeye, namazı kılmaya ve zekâtı vermeye [davet ediyorum]” buyurdu. Bunun üzerine o: “Beni davet ettiğin şey güzeldir; bir bakacağım, belki Müslüman olurum. Ancak senin bu işinde bir sertlik görüyorum ve benim arkamda kendilerine danışmadan hiçbir işi kesinleştiremeyeceğim kimseler var” dedi.

وَخَرَجَ فَمَرَّ بِسَرْحِ الْمَدِينَةِ فَاسْتَاقَ إِبِلًا كَثِيرَةً وَلَحِقَهُ الْمُسْلِمُونَ لَمَّا أُعْلِمُوا بِهِ فَلَمْ يَلْحَقُوهُ، وَقَالَ فِي ذَلِكَ رَجَزًا، وَقِيلَ: الرَّجَزُ لِأَحَدِ أَصْحَابِهِ، وَهُوَ رُشَيْدُ بْنُ رُمَيْضٍ الْعَنَزِيُّ وَهُوَ:

Çıkıp gitti ve Medine'nin otlağına uğrayarak pek çok deveyi sürüp götürdü. Müslümanlar durumdan haberdar edilince peşine düştülerse de ona yetişemediler. O bu hususta bir recez şiiri söyledi; recezin onun arkadaşlarından Ruşeyd b. Rumayd el-Anezî'ye ait olduğu da söylenmiştir. Şiir şöyledir:

هَذَا أَوَانُ الشَّدِّ فَاشْتَدِّي زِيَمْ قَدْ لَفَّهَا اللَّيْلُ بِسَوَّاقٍ حُطَمْ

“İşte bu [develeri] hızla sürme vaktidir, öyleyse ey deve cemaati hızlanın! Gece onları her şeyi kırıp geçiren bir sürücüyle sarmalayıverdi.

لَيْسَ بِرَاعِي إِبِلٍ وَلَا غَنَمْ وَلَا بِجَزَّارٍ عَلَى ظَهْرٍ وَضَمْ بَاتُوا نِيَامًا وَابْنُ هِنْدٍ لَمْ يَنَمْ بَاتَ يُقَاسِيهَا غُلَامٌ كَالزَّلَمْ خَدَلَّجُ السَّاقَيْنِ خَفَّاقُ الْقَدَمْ ثُمَّ أَقْبَلَ الْحُطَمُ فِي الْعَامِ الْقَابِلِ وَهُوَ عَامُ الْقَضِيَّةِ فَسَمِعُوا تَلْبِيَةَ حُجَّاجِ الْيَمَامَةِ فَقَالُوا:

O ne deve ne de koyun çobanıdır; ne de et kütüğü başında duran bir kasaptır. İnsanlar uykuya daldı, İbn Hind ise uyumadı; okun temreni gibi çevik bir delikanlı bu develere gece boyu tahammül etti; bacakları dolgun, adımları seri bir yiğit!” Ardından Hutam ertesi yıl, yani Kaza Umresi yılında çıkıp geldi. Yemâme hacılarının telbiyesini işittiklerinde [Müslümanlar] şöyle dediler:

هَذَا الْحُطَمُ وَأَصْحَابُهُ وَمَعَهُمْ هَدْيٌ هُوَ مِمَّا نَهَبَهُ مِنْ إِبِلِ الْمُسْلِمِينَ، فَاسْتَأْذَنُوا رَسُول الله ﷺ فِي نهيهم، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي النَّهْيِ عَنْ ذَلِكَ. فَهِيَ حُكْمٌ عَامٌّ نَزَلَ بَعْدَ تِلْكَ الْقَضِيَّةِ، وَكَانَ النَّهْيُ عَنِ التَّعَرُّضِ لِبُدْنِ الْحُطَمِ مَشْمُولًا لِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ.

“İşte bu Hutam ve arkadaşlarıdır; yanlarında Müslümanların develerinden gasp ettikleri kurbanlıklar vardır.” Bunun üzerine onları engellemek için Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem izin istediler. Ancak bundan nehyeden bu ayet indi. Dolayısıyla bu, söz konusu hadiseden sonra inmiş genel bir hükümdür; Hutam'ın kurbanlık develerine ilişilmesinin yasaklanması da bu ayetin içerdiği hükmün kapsamına girmiştir.

وَالْبَيْتُ الْحَرَامُ هُوَ الْكَعْبَةُ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ وَصْفِهِ بِهَذَا الْوَصْفِ عِنْدَ قَوْلِهِ: جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ [الْمَائِدَة: ٩٧] فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَجُمْلَةُ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ صِفَةٌ لِ آمِّينَ مِنْ قَصْدِهِمُ ابْتِغَاءَ فَضْلِ اللَّهِ وَرِضْوَانِهِ وَهُمُ الَّذِينَ جَاءُوا لِأَجْلِ الْحَجِّ إِيمَاءً إِلَى سَبَبِ حُرْمَةِ آمِّي الْبَيْتِ الْحَرَامِ.

el-Beytü'l-Harâm Kâbe'dir. Onun bu nitelikle tavsif edilmesinin açıklaması bu surede yer alan: { جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ } “Allah, Beyt-i Harâm olan Kâbe'yi insanlar için bir dirlik kıldı” [el-Mâide: 97] buyruğunun tefsirinde gelecektir. { يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ } “Rablerinden bir lütuf arayanlar” cümlesi ise “yönelenler” (âmmîn) kelimesinin sıfatıdır; yani niyetleri Allah'ın lütfunu ve rızasını aramak olan ve sırf hac maksadıyla gelmiş kimselerdir ki bu ifade, Beyt-i Harâm'a yönelenlerin dokunulmazlığının gerekçesine bir işarettir.

وَقَدْ نَهَى اللَّهُ عَنِ التَّعَرُّضِ لِلْحَجِيجِ بِسُوءٍ لِأَنَّ الْحَجَّ ابْتِغَاءَ فَضْلِ اللَّهِ وَرِضْوَانِهِ، وَقَدْ كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَقْصِدُونَ مِنْهُ ذَلِكَ، قَالَ النَّابِغَةُ:

Hac ibadeti Allah'ın lütfunu ve rızasını aramak anlamına geldiği için Allah hacılara herhangi bir kötülükle ilişilmesini yasaklamıştır. Nitekim Câhiliye ehli de bu ibadetten bunu amaçlarlardı. Nâbiga şöyle demiştir:

حَيَّاكَ رَبِّي فَإِنَّا لَا يَحِلُّ لَنَا ... لَهْوُ النِّسَاءِ وَإِنَّ الدِّينَ قَدْ عَزَمَا

“Rabbim sana uzun ömür versin; zira kadınlarla eğlenmek bize helal değildir, muhakkak ki din kesin bir kararlılık gerektirmiştir.

مُشَمِّرِينَ عَلَى خُوصٍ مُزَمَّمَةٍ ... نَرْجُو الْإِلَهَ وَنَرْجُو الْبِرَّ وَالطُّعَمَا

Yularları takılmış çukur gözlü develer üzerinde paçaları sıvamış hâlde, Allah'ı, O'nun iyiliğini ve ihsanını umuyoruz.”

وَيَتَنَزَّهُونَ عَنْ فُحْشِ الْكَلَامِ، قَالَ الْعَجَّاجُ:

Onlar çirkin ve müstehcen sözlerden de uzak dururlardı; el-Accâc şöyle demiştir:

وَرَبِّ أَسْرَابٍ حَجِيجٍ كُظَّمٍ ... عَنِ اللَّغَا وَرَفَثِ التَّكَلُّمِ

“Yemin olsun o hacı kafilelerinin Rabbine ki, boş lakırdıdan ve müstehcen konuşmaktan dillerini tutmuşlardır.”

وَيُظْهِرُونَ الزُّهْدَ وَالْخُشُوعَ، قَالَ النَّابِغَةُ:

Züht ve huşû da izhar ederlerdi; Nâbiga şöyle demiştir:

بِمُصْطَحِبَاتٍ مِنْ لصاف وثبرة ... بزرن إِلَالًا سَيْرُهُنَّ التَّدَافُعُ

“Lasâf ve Sebre'den bir araya gelen develerle... İlâl dağına yönelip ziyaret etmişlerdir; onların yürüyüşü adeta birbirini iterek akıp gitmektir.

عَلَيْهِنَّ شُعْثٌ عَامِدُونَ لِرَبِّهِمْ ... فَهُنَّ كَأَطْرَافِ الْحَنِيِّ خَوَاشِعُ

Üzerlerinde saçları başları darmadağınık, Rablerine yönelmiş kimseler vardır; onlar bükülmüş yay uçları gibi huşû içindedirler.”

وَوَجْهُ النَّهْيِ عَنِ التَّعَرُّضِ لِلْحَجِيجِ بِسُوءٍ وَإِنْ كَانُوا مُشْرِكِينَ: أَنَّ الْحَالَةَ الَّتِي قَصَدُوا فِيهَا الْحَجَّ وَتَلَبَّسُوا عِنْدَهَا بِالْإِحْرَامِ، حَالَةُ خَيْرٍ وَقُرْبٍ مِنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَتَذَكُّرِ نِعَمِهِ، فَيَجِبُ أَنْ يُعَانُوا عَلَى الِاسْتِكْثَارِ مِنْهَا لِأَنَّ الْخَيْرَ يَتَسَرَّبُ إِلَى النَّفْسِ رُوَيْدًا، كَمَا أَنَّ الشَّرَّ يَتَسَرَّبُ إِلَيْهَا كَذَلِكَ، وَلِذَلِكَ سَيَجِيءُ عَقِبَ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى.

Müşrik de olsalar hacılara kötülükle ilişilmesinin yasaklanmasının hikmeti şudur: Onların hacca yöneldikleri ve ihrama girdikleri bu durum, bir hayır hâlidir, Allah'a imana ve O'nun nimetlerini hatırlamaya yakınlaşma anıdır. Dolayısıyla onların bu hâli çoğaltmalarına yardımcı olunması gerekir; çünkü kötülük nefse azar azar sızdığı gibi hayır da nefse azar azar sızar. Bu sebeple hemen bu ayetin peşinden: { وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى } “İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın” buyruğu gelecektir.

وَالْفَضْلُ: خَيْرُ الدُّنْيَا، وَهُوَ صَلَاحُ الْعَمَلِ. وَالرِّضْوَانُ: رِضَى اللَّهِ تَعَالَى عَنْهُمْ، وَهُوَ ثَوَابُ الْآخِرَةِ، وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْفَضْلِ الرِّبْحَ فِي التِّجَارَةِ، وَهَذَا بَعِيدٌ أَنْ يَكُونَ هُوَ سَبَبُ النَّهْيِ إِلَّا إِذَا أُرِيدَ تَمْكِينُهُمْ مِنْ إِبْلَاغِ السِّلَعِ إِلَى مَكَّةَ.

Fazl (الْفَضْلُ): Dünya hayrıdır ki o da amelin salahıdır. Rıdvan (الرِّضْوَانُ): Yüce Allah'ın onlardan hoşnut olmasıdır ki o da ahiret sevabıdır. Fazl ile ticaretteki kazancın kastedildiği de söylenmiştir; ancak onların mallarını Mekke'ye ulaştırmalarına imkân sağlama maksadı taşınmadıkça, bu yasağın sebebi olması uzak bir ihtimaldir.

وَإِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا.

{ وَإِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا } “İhramdan çıktığınız zaman avlanabilirsiniz.”

تَصْرِيحٌ بِمَفْهُومِ قَوْلِهِ: غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [الْمَائِدَة: ١] لِقَصْدِ تَأْكِيدِ الْإِبَاحَةِ. فَالْأَمْرُ فِيهِ لِلْإِبَاحَةِ، وَلَيْسَ هَذَا مِنَ الْأَمْرِ الْوَارِدِ بَعْدَ النَّهْيِ، لِأَنَّ تِلْكَ الْمَسْأَلَةَ مَفْرُوضَةٌ فِي النَّهْيِ عَنْ شَيْءٍ نَهْيًا مُسْتَمِرًّا، ثُمَّ الْأَمْرُ بِهِ كَذَلِكَ، وَمَا هُنَا: إِنَّمَا هُوَ نهي موقّت وَأَمْرٌ فِي بَقِيَّةِ الْأَوْقَاتِ، فَلَا يَجْرِي هُنَا مَا ذُكِرَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ مِنَ الْخِلَافِ فِي مَدْلُولِ صِيغَةِ الْأَمْرِ الْوَارِدِ بَعْدَ حَظْرٍ: أَهْوَ الْإِبَاحَةُ أَوِ النَّدْبُ أَوِ الْوُجُوبُ. فَالصَّيْدُ مُبَاحٌ بِالْإِبَاحَةِ الْأَصْلِيَّةِ، وَقَدْ حُرِّمَ فِي حَالَةِ الْإِحْرَامِ، فَإِذَا انْتَهَتْ تِلْكَ الْحَالَةُ رَجَعَ إِلَى إِبَاحَته.

Bu, mubahlığı pekiştirmek amacıyla: { غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } “İhramlı iken avlanmayı helal saymamak şartıyla” [el-Mâide: 1] buyruğunun mefhumunun açıkça ifade edilmesidir. Buradaki emir mubahlık içindir; yoksa bu, yasaktan sonra gelen emir kabilinden değildir. Zira usûl-i fıkıhtaki o mesele, bir şeyin sürekli olarak yasaklanıp ardından aynı şekilde emredilmesi durumu için geçerlidir. Buradaki durum ise sadece muvakkat bir yasak ve kalan vakitlerdeki bir emirdir. Dolayısıyla usûl-i fıkıhta yasaktan sonra gelen emir sîgasının delaleti hakkında zikredilen -mubahlık mı, mendupluk mu yoksa vücûbiyet mi ifade ettiği yönündeki- ihtilaf burada cereyan etmez. Nitekim avlanmak aslî mubahlık gereği mubahtır; ihram hâlinde haram kılınmış, bu hâl sona erince de eski mubahlığına dönmüştür.

وفَاصْطادُوا صِيغَةُ افْتِعَالٍ، اسْتُعْمِلَتْ فِي الْكَلَامِ لِغَيْرِ مَعْنَى الْمُطَاوَعَةِ الَّتِي هِيَ مَدْلُولُ صِيغَةِ الِافْتِعَالِ فِي الْأَصْلِ، فَاصْطَادَ فِي كَلَامِهِمْ مُبَالِغَةً فِي صَادَ. وَنَظِيرُهُ: اضْطَرَّهُ إِلَى كَذَا. وَقد نزّل فَاصْطادُوا مَنْزِلَةَ فِعْلٍ لَازِمٍ فَلَمْ يُذْكَرْ لَهُ مَفْعُولٌ.

{ فَاصْطادُوا } kelimesi ifti'âl kalıbındadır; kelamda ifti'âl sîgasının asıl medlûlü olan mutavaat (dönüşlülük) anlamının dışında kullanılmıştır. Nitekim Arapların kelamında istâde (اصْطَادَ) fiili, sâde (صَادَ / avlandı) fiilinde mübalağa ifade eder; tıpkı bir şeye mecbur bırakmak anlamında ıdtarrehû (اضْطَرَّهُ) denilmesi gibi. { فَاصْطادُوا } ifadesi lâzım (geçişsiz) fiil konumunda değerlendirildiği için ona bir mef'ûl (nesne) zikredilmemiştir.

وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا.

{ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا } “Bir topluluğun sizi Mescid-i Harâm'dan alıkoymuş olması sebebiyle onlara duyduğunuz kin, sizi haddi aşmaya sevk etmesin.”

عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: لَا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ لِزِيَادَةِ تَقْرِيرِ مَضْمُونِهِ، أَيْ لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَوْ مَعَ عَدُوِّكُمْ إِذا لم يبدأوكم بِحَرْبٍ.

İçeriğini daha da pekiştirmek amacıyla: { لَا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ } “Allah'ın nişanelerine saygısızlığı helal kılmayın” buyruğu üzerine atıftır; yani size karşı önce savaşı başlatmadıkları takdirde, düşmanınızla dahi olsa Allah'ın nişanelerini helal saymayın (çiğnemeyin).

وَمَعْنَى يَجْرِمَنَّكُمْ يُكْسِبَنَّكُمْ، يُقَالُ: جَرَمَهُ يَجْرِمُهُ، مِثْلُ ضَرَبَ. وَأَصْلُهُ كَسَبَ، مِنْ جَرَمَ النَّخْلَةَ إِذَا جَذَّ عَرَاجِينَهَا، فَلَمَّا كَانَ الْجَرْمُ لِأَجْلِ الْكَسْبِ شَاعَ إِطْلَاقُ جَرَمَ بِمَعْنَى كَسَبَ، قَالُوا: جَرَمَ فُلَانٌ لِنَفْسِهِ كَذَا، أَيْ كَسَبَ.

Yecrimenneküm (يَجْرِمَنَّكُمْ) ifadesinin anlamı “size kazandırmasın / sevk etmesin” demektir. Darabe (ضَرَبَ) gibi Ceramehû yecrimühû (جَرَمَهُ يَجْرِمُهُ) denir. Kökü “kazandı” anlamındadır; bu da hurmanın salkımlarını kestiğinde kullanılan cerame'n-nahlete (جَرَمَ النَّخْلَةَ) ifadesinden gelir. Hurma kesme işlemi kazanç sağlamak amacıyla yapıldığından, cerame fiilinin “kazandı” anlamında kullanımı yaygınlaşmıştır; nitekim Araplar “Falan kişi kendisi için şöyle şöyle kazandı” anlamında Cerame fülânün li-nefsihî kezâ (جَرَمَ فُلَانٌ لِنَفْسِهِ كَذَا) derler.

وَعُدِّيَ إِلَى مَفْعُولٍ ثَانٍ وَهُوَ أَنْ تَعْتَدُوا، وَالتَّقْدِيرُ: يُكْسِبُكُمُ الشَّنَآنُ الِاعْتِدَاءَ. وَأَمَّا تَعْدِيَتُهُ بِعَلَى فِي قَوْلِهِ: وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلَّا تَعْدِلُوا [الْمَائِدَة: ٨] فَلِتَضْمِينِهِ مَعْنَى يَحْمِلَنَّكُمْ.

Fiil, ikinci bir mef'ûle geçişli kılınmıştır ki o da: { أَنْ تَعْتَدُوا } ifadesidir; takdiri ise şöyledir: “Kin [size] haddi aşmayı kazandırmasın (sevk etmesin).” Yüce Allah'ın: { وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلَّا تَعْدِلُوا } “Bir topluluğa olan kininiz, sizi adaletsiz davranmaya sevk etmesin” [el-Mâide: 8] buyruğunda alâ (عَلَى) harf-i ceriyle geçişli kılınması ise fiile yahmilenneküm (يَحْمِلَنَّكُمْ / sizi sevk etmesin) anlamı tazmin ettirildiği içindir.

وَالشَّنَآنُ- بِفَتْحِ الشِّينِ الْمُعْجَمَةِ وَفَتْحِ النُّونِ فِي الْأَكْثَرِ، وَقَدْ تُسَكَّنُ النُّونُ إِمَّا أَصَالَةً وَإِمَّا تَخْفِيفًا- هُوَ الْبُغْضُ. وَقِيلَ: شِدَّةُ الْبُغْضِ، وَهُوَ الْمُنَاسِبُ، لِعَطْفِهِ عَلَى الْبَغْضَاءِ فِي قَوْلِ الْأَحْوَصِ:

eş-Şene'ân (الشَّنَآنُ) -çoğunlukla noktalı şîn'in fethası ve nûn'un fethasıyla okunur; nûn harfi aslen yahut tahfif (hafifletme) kabilinden sakin de okunabilir- kin ve buğz demektir. Kin ve buğzun şiddetlisi olduğu da söylenmiştir ki el-Ahvas'ın şu beytinde bağdâ üzerine atfedilmiş olması sebebiyle en uygun olanı da budur:

أَنْمِي عَلَى الْبَغْضَاءِ وَالشَّنَآنِ وَهُوَ مِنَ الْمَصَادِرِ الدَّالَّةِ عَلَى الِاضْطِرَابِ وَالتَّقَلُّبِ، لِأَنَّ الشَّنَآنَ فِيهِ اضْطِرَابُ النَّفْسِ، فَهُوَ مِثْلُ الْغَلَيَانِ وَالنَّزَوَانِ.

“Ben kin ve nefret üzerinde serpilip gelişirim.” Bu kelime, çalkantı ve hareketlilik bildiren mastarlardandır; çünkü şene'ânda nefsin çalkantısı vardır, dolayısıyla galeyân (kaynama) ve nezevân (sıçrama) gibidir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: شَنَآنُ- بِفَتْحِ النُّونِ-. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ- بِسُكُونِ النُّونِ-. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ سَاكِنَ النُّونِ وَصْفٌ مِثْلُ غَضْبَانَ، أَيْ عَدُوٌّ، فَالْمَعْنَى: لَا يَجْرِمَنَّكُمْ عَدُوُّ قَوْمٍ، فَهُوَ مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ. وَإِضَافَةُ شَنَآنَ إِذَا كَانَ مَصْدَرًا مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى مَفْعُولِهِ، أَيْ بُغْضُكُمْ قَوْمًا، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: أَنْ صَدُّوكُمْ، لِأَنَّ الْمُبْغَضَ فِي الْغَالِبِ هُوَ الْمُعْتَدَى عَلَيْهِ.

Cumhur şene'ân (شَنَآنُ) kelimesini nûn'un fethasıyla okumuştur. İbn Âmir, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Ebû Ca'fer ise nûn'un sükûnuyla [şene'n / şen'ân şeklinde] okumuşlardır. Nûn'un sakin olduğu kıraatte kelimenin gadbân (غَضْبَانَ) gibi bir sıfat olduğu, yani “düşman” anlamına geldiği söylenmiştir; bu takdirde mana: “Bir kavmin düşmanı sizi sevk etmesin” şeklinde olup sıfatın mevsûfa izafetidir. Şene'ân mastar olduğundaki izafeti ise mastarın mef'ûlüne izafeti kabilindendir; yani { أَنْ صَدُّوكُمْ } karinesi gereğince “sizin bir kavme olan buğzunuz” demektir; zira kendisine kin duyulan kimse çoğunlukla tecavüzde bulunandır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: أَنْ صَدُّوكُمْ- بِفَتْحِ هَمْزَةِ (أَنْ) -. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ:- بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ- عَلَى أَنَّهَا (إِنْ) الشَّرْطِيَّةُ، فَجَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَ الشَّرْطِ.

Cumhur: { أَنْ صَدُّوكُمْ } ibaresini hemzenin fethasıyla (en) okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb ise hemzenin kesrasıyla şart edatı olan (in / إِنْ) olarak okumuşlardır; bu kıraate göre şartın cevabı hazfedilmiş olup şarttan önceki ifade ona delalet etmektedir.

وَالْمَسْجِدُ الْحَرَامُ اسْمٌ جُعِلَ عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ عَلَى الْمَكَانِ الْمُحِيطِ بِالْكَعْبَةِ الْمَحْصُورِ ذِي الْأَبْوَابِ، وَهُوَ اسْمٌ إِسْلَامِيٌّ لَمْ يَكُنْ يُدْعَى بِذَلِكَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، لِأَنَّ الْمَسْجِدَ مَكَانَ السُّجُودِ وَلَمْ يَكُنْ لِأَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ سُجُودٌ عِنْدَ الْكَعْبَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٤] ، وَسَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْإِسْرَاء: ١] .

el-Mescidü'l-Harâm, Kâbe'yi çevreleyen, sınırları belirlenmiş ve kapıları bulunan mekâna galebe yoluyla alem (özel isim) kılınmış bir isimdir. Bu, İslâmî bir isim olup Câhiliye devrinde bu adla anılmazdı; zira mescid secde edilen yerdir ve Câhiliye ehlinin Kâbe yanında secdeleri yoktu. Bunun açıklaması daha önce Bakara suresindeki: { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir” [144] buyruğunda geçmişti; ileride de: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Kulunu geceleyin Mescid-i Harâm'dan yürüten Allah eksikliklerden münezzehtir” [el-İsrâ: 1] buyruğunda gelecektir.

وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ.

{ وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın; günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın. Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah, cezası çetin olandır.”

تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ. وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مَفْصُولَةً، وَلَكِنَّهَا عُطِفَتْ: تَرْجِيحًا لِمَا تَضَمَّنَتْهُ مِنَ التَّشْرِيعِ عَلَى مَا اقْتَضَتْهُ مِنَ التَّعْلِيلِ، يَعْنِي: أَنَّ وَاجِبَكُمْ أَنْ تَتَعَاوَنُوا بَيْنَكُمْ عَلَى فِعْلِ الْبِرِّ وَالتَّقْوَى، وَإِذَا كَانَ هَذَا وَاجِبُهُمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ، كَانَ الشَّأْنُ أَنْ يُعِينُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى، لِأَنَّ التَّعَاوُنَ عَلَيْهَا يُكْسِبُ مَحَبَّةَ تَحْصِيلِهَا، فَيَصِيرُ تَحْصِيلُهَا رَغْبَةً لَهُمْ، فَلَا جَرَمَ أَنْ يُعِينُوا عَلَيْهَا كُلَّ سَاعٍ إِلَيْهَا، وَلَوْ كَانَ عَدُوًّا، وَالْحَجُّ بِرٌّ فَأَعِينُوا عَلَيْهِ وَعَلَى التَّقْوَى، فَهُمْ وَإِنْ كَانُوا كُفَّارًا يُعَاوَنُونَ عَلَى مَا هُوَ بِرٌّ: لِأَنَّ الْبِرَّ يَهْدِي لِلتَّقْوَى، فَلَعَلَّ تَكَرُّرَ فِعْلِهِ يُقَرِّبُهُمْ مِنَ الْإِسْلَامِ. وَلَمَّا كَانَ الِاعْتِدَاءُ عَلَى الْعَدُوِّ إِنَّمَا يَكُونُ بِتَعَاوُنِهِمْ عَلَيْهِ نُبِّهُوا عَلَى أَنَّ التَّعَاوُنَ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ صَدًّا عَنِ الْمَسْجِدِ

Bu buyruk: { وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ } “Bir topluluğa olan kininiz sizi sevk etmesin” ayetindeki yasağın gerekçesidir (ta'lil). Zahirî kural gereği bu cümlenin [atıfsız olarak] fasl edilmesi gerekirdi; ancak içerdiği teşrî (hüküm koyma) yönü gerektirdiği ta'lil yönüne üstün tutularak atfedilmiştir. Yani sizin göreviniz, aranızda iyilik ve takvayı işlemekte yardımlaşmaktır; aralarındaki görev bu olunca, asıl yapılması gereken şey iyilik ve takvaya yardımcı olmaktır. Çünkü bu konularda yardımlaşmak, onları elde etme sevgisini kazandırır ve onları elde etmek bir arzu hâline gelir. Dolayısıyla düşman dahi olsa, buna yönelen herkese yardım etmeleri kaçınılmazdır. Hac da bir iyiliktir (birr); öyleyse hacca ve takvaya yardımcı olun! Müşrikler kâfir olsalar bile iyilik nevinden olan şeylerde kendilerine yardım edilir; çünkü iyilik takvaya iletir, belki de bu fiilin tekrarlanması onları İslâm'a yaklaştırır. Düşmana saldırmak ancak onların birbirleriyle yardımlaşması sayesinde olabileceğinden, yardımlaşmanın Mescid-i Harâm'dan alıkoyma

الْحَرَامِ، وَقَدْ أَشَرْنَا إِلَى ذَلِكَ آنِفًا فَالضَّمِيرُ وَالْمُفَاعَلَةُ فِي تَعاوَنُوا لِلْمُسْلِمِينَ،

şeklinde olmaması gerektiği konusunda uyarıldılar. Buna az önce de işaret etmiştik. Dolayısıyla { تَعاوَنُوا } fiilindeki zamir ve müşareket (işteşlik) Müslümanlara aittir;

أَيْ لِيُعِنْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى. وَفَائِدَةُ التَّعَاوُنِ تَيْسِيرُ الْعَمَلِ، وَتَوْفِيرُ الْمَصَالِحِ، وَإِظْهَارُ الِاتِّحَادِ وَالتَّنَاصُرِ، حَتَّى يُصْبِحَ ذَلِكَ خُلُقًا لِلْأُمَّةِ. وَهَذَا قَبْلَ نُزُولِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا [التَّوْبَة: ٢٨] .

yani birbirinize iyilik ve takva üzerinde yardımcı olun. Yardımlaşmanın faydası; işi kolaylaştırmak, menfaatleri çoğaltmak, birlik ve dayanışmayı ortaya koymaktır, ta ki bu durum ümmet için bir ahlak hâline gelsin. Bu hüküm, Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا } “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir; artık bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar” [et-Tevbe: 28] buyruğu inmeden önceydi.

وَقَوْلُهُ: وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ تَأْكِيدٌ لِمَضْمُونِ وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالشَّيْءِ، وَإِنْ كَانَ يَتَضَمَّنُ النَّهْيَ عَنْ ضِدِّهِ، فَالِاهْتِمَامُ بِحُكْمِ الضِّدِّ يَقْتَضِي النَّهْيَ عَنْهُ بِخُصُوصِهِ. وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَصُدَّ بَعْضُكُمْ بَعْضًا عَنْ ظُلْمِ قَوْمٍ لَكُمْ نَحْوَهُمْ شَنَآنٌ.

Yüce Allah'ın: { وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ } “Günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın” buyruğu: { وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى } “İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın” ifadesinin içeriğini teyit etmektedir. Çünkü bir şeyi emretmek zıddını yasaklamayı kapsasa da, zıddın hükmüne verilen önem onun ayrıca ve bizzat yasaklanmasını gerektirir. Maksat şudur: Kendilerine karşı kin beslediğiniz bir topluma zulmetmekten birbirinizi alıkoymanız vaciptir.

وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوا اللَّهَ الْآيَةَ تَذْيِيلٌ. وَقَوْلُهُ: شَدِيدُ الْعِقابِ تَعْرِيضٌ بِالتَّهْدِيدِ.

Yüce Allah'ın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” buyruğu tezyîldir (hükmü pekiştiren genel fezleke). { شَدِيدُ الْعِقابِ } “Cezası çetin olandır” buyruğu ise üstü kapalı bir tehdittir.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٣]

[MÂİDE SURESİ (5): AYET 3]

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَما أَكَلَ السَّبُعُ إِلاَّ مَا ذَكَّيْتُمْ وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ ذلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣)

{ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَما أَكَلَ السَّبُعُ إِلاَّ مَا ذَكَّيْتُمْ وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ ذلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ölmüş hayvan (meyte), kan, domuz eti, Allah'tan başkası adına boğazlanan, boğulmuş, vurulup öldürülmüş, yuvarlanıp ölmüş, boynuzlanarak ölmüş ve -canı çıkmadan yetiştirip kestikleriniz müstesna- yırtıcı hayvanın yediği, dikili taşlar (putlar) üzerinde boğazlananlar ve fal oklarıyla kısmet aramanız size haram kılındı. Bunlar birer fısktır (yoldan çıkmadır). Bugün inkâr edenler dininizden ümitlerini kesmişlerdir; artık onlardan korkmayın, benden korkun! Bugün sizin dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslâm'a razı oldum. Kim açlıktan çaresiz kalırsa, günaha meyletmeksizin [bunlardan yiyebilir]. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (3)”

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَما أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ.

{ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَما أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ } “Ölmüş hayvan (meyte), kan, domuz eti, Allah'tan başkası adına boğazlanan, boğulmuş, vurulup öldürülmüş, yuvarlanıp ölmüş, boynuzlanarak ölmüş ve -canı çıkmadan yetiştirip kestikleriniz müstesna- yırtıcı hayvanın yediği, dikili taşlar (putlar) üzerinde boğazlananlar size haram kılındı.”

اسْتِئْنَاف بيانيّ ناشىء عَنْ قَوْلِهِ: أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ [الْمَائِدَة: ١] ، فَهُوَ بَيَانٌ لِمَا لَيْسَ بِحَلَالٍ مِنَ الْأَنْعَامِ.

{ أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ } “Size okunacak olanlar müstesna, en'âm cinsinden hayvanlar size helal kılındı” [el-Mâide: 1] buyruğundan neşet eden beyanî bir istînâftır; dolayısıyla en'âm cinsinden helal olmayanların bir açıklamasıdır.

وَمَعْنَى تَحْرِيمِ هَذِهِ الْمَذْكُورَاتِ تَحْرِيمُ أَكْلِهَا، لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ مِنْ مَجْمُوعِ هَذِهِ الْمَذْكُورَاتِ هُنَا. وَهِيَ أَحْوَالٌ مِنْ أَحْوَالِ الْأَنْعَامِ تَقْتَضِي تَحْرِيمَ أَكْلِهَا. وَأُدْمِجَ فِيهَا نَوْعٌ مِنَ الْحَيَوَانِ لَيْسَ مِنْ أَنْوَاعِ الْأَنْعَامِ وَهُوَ الْخِنْزِيرُ، لِاسْتِيعَابِ مُحَرَّمَاتِ الْحَيَوَانِ. وَهَذَا الِاسْتِيعَابُ دَلِيلٌ لِإِبَاحَةِ مَا سِوَى ذَلِكَ، إِلَّا مَا وَرَدَ فِي السُّنَّةِ مِنْ تَحْرِيمِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ، عَلَى اخْتِلَافٍ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِي مَعْنَى تَحْرِيمِهَا، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ تَحْرِيمٌ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى حَالَةٍ

Bu zikredilenlerin haram kılınmasının anlamı, etlerinin yenilmesinin haram kılınmasıdır; çünkü burada zikredilenlerin tamamından kastedilen budur. Bunlar, en'âmın etinin yenilmesinin haram olmasını gerektiren bazı durumlardır. Haram kılınan hayvanların tamamını kuşatmak maksadıyla, en'âm türünden olmayan bir hayvan türü, yani domuz da bunların arasına dahil edilmiştir. Bu kuşatıcılık, ehil eşeklerin haram kılınmasına dair sünnette gelen hüküm müstesna -ki âlimler onun haramlığının mahiyeti hususunda ihtilaf etmişlerdir- bunların dışındakilerin mubah olduğuna delildir. Zahir olan şudur ki bu haramlık, türe değil özel bir duruma binaen

لَا إِلَى الصِّنْفِ. وَأَلْحَقَ مَالِكٌ بِهَا الْخَيْلَ وَالْبِغَالَ قِيَاسًا، وَهُوَ مِنْ قِيَاسِ الْأَدْوَنِ، وَلِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى إِذْ ذَكَرَهَا فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ الْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً [النَّحْل: ٨] .

öngörülmüş bir haramlıktır. Mâlik, kıyas yoluyla atları ve katırları da buna mülhak kılmıştır ki bu, kıyâs-ı ednâ (daha zayıf olanın kıyası) kabilindendir; ayrıca Yüce Allah'ın nimetleri sayma sadedinde onları zikrettiği şu buyruğu sebebiyle de böyledir: { الْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً } “Binmeniz ve süs olsun diye atları, katırları ve eşekleri de [yarattı]” [en-Nahl: 8].

وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ خِلَافًا لِصَاحِبَيْهِ، وَهُوَ اسْتِدْلَالٌ لَا يُعْرَفُ لَهُ نَظِير فِي الأدلّة الْفِقْهِيَّةِ.

İki talebesinin (İmâmeyn) aksine bu, Ebû Hanîfe'nin de görüşüdür; ancak bu, fıkhi deliller arasında benzeri bilinmeyen bir istidlâldir.

وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ: يَجُوزُ أَكْلُ الْخَيْلِ. وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ قَالَتْ: ذَبَحْنَا فَرَسًا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ فَأَكَلْنَاهُ. وَلَمْ يُذْكَرْ أَنَّ ذَلِكَ مَنْسُوخٌ.

Şâfiî, Ebû Yûsuf ve Muhammed ise şöyle demişlerdir: At eti yemek caizdir. Nitekim Sahîh'te Esmâ bint Ebî Bekir'den şöyle rivayet edilmiştir: “Biz Resûlullah döneminde bir at kestik ve onu yedik.” Bunun neshedildiğine dair bir bilgi de zikredilmemiştir.

وَعَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أنّ النبيء ﷺ نَهَى يَوْمَ خَيْبَرَ عَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ وَرَخَّصَ فِي لُحُومِ الْخَيْلِ

Câbir b. Abdullah'tan da rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber günü evcil eşek etini yasaklamış, at etine ise ruhsat vermiştir.

. وَأَمَّا الْحُمُرُ الْأَهْلِيَّةُ فَقَدْ وَرَدَ فِي الصَّحِيحِ أنّ النبيء ﷺ نَهَى عَنْ أَكْلِهَا فِي غَزْوَةِ خَيْبَرَ. فَقِيلَ: لِأَنَّ الْحُمُرَ كَانَتْ حُمُولَتُهُمْ فِي تِلْكَ الْغَزَاةِ. وَقِيلَ: نَهَى عَنْهَا أَبَدًا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ بِإِبَاحَتِهَا. فَلَيْسَ لِتَحْرِيمِ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ عَلَى الْإِطْلَاقِ وَجْهٌ بَيِّنٌ مِنَ الْفِقْهِ وَلَا مِنَ السُّنَّةِ.

Ehil eşeklere gelince; Sahîh'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hayber Gazvesi'nde onların yenilmesini yasakladığı rivayet edilmiştir. Denildi ki: Bu yasak, o gazvede eşeklerin onların yük taşıma vasıtası olmasından dolayıydı. Denildi ki: Onları ebedî olarak yasaklamıştır. İbn Abbâs ise mubah olduğunu savunmuştur. Dolayısıyla bu üçünün [at, katır ve eşek] mutlak olarak haram kılınmasının ne fıkıhtan ne de sünnetten açık bir dayanağı vardır.

وَالْمَيْتَةُ الْحَيَوَانُ الَّذِي زَالَتْ مِنْهُ الْحَيَاةُ، وَالْمَوْتُ حَالَةٌ مَعْرُوفَةٌ تَنْشَأُ عَنْ وُقُوفِ حَرَكَةِ الدَّمِ بِاخْتِلَالِ عَمَلِ أَحَدِ الْأَعْضَاءِ الرئيسية أَو كلّها. وَعِلَّةُ تَحْرِيمِهَا أَنَّ الْمَوْتَ يَنْشَأُ عَنْ عِلَلٍ يَكُونُ مُعْظَمُهَا مُضِرًّا بِسَبَبِ الْعَدْوَى، وَتَمْيِيزُ مَا يُعْدِي عَنْ غَيْرِهِ عَسِيرٌ، وَلِأَنَّ الْحَيَوَانَ الْمَيِّتَ لَا يُدْرَى غَالِبًا مِقْدَارُ مَا مَضَى عَلَيْهِ فِي حَالَةِ الْمَوْتِ، فَرُبَّمَا مَضَتْ مُدَّةٌ تَسْتَحِيلُ مَعَهَا مَنَافِعُ لَحْمِهِ وَدَمِهِ مَضَارَّ، فَنِيطَ الْحُكْمُ بِغَالِبِ الْأَحْوَالِ وَأَضْبَطِهَا.

Meyte (kendiliğinden ölen hayvan), kendisinden hayatın ayrıldığı hayvandır. Ölüm ise hayati organlardan birinin veya tamamının işlevini yitirmesiyle kan dolaşımının durmasından kaynaklanan bilinen bir durumdur. Meytenin haram kılınmasının illeti; ölümün, çoğunlukla bulaşıcılık sebebiyle zararlı olan hastalıklardan kaynaklanması ve bulaşıcı olanın olmayandan ayırt edilmesinin güç olmasıdır. Ayrıca ölmüş hayvanın ölüm hâlinde ne kadar süre kaldığı çoğunlukla bilinemez; belki de etinin ve kanının faydalarını zarara dönüştürecek bir süre geçmiştir. Bu sebeple hüküm, durumların çoğunluğuna ve en belirleyici olanına bağlanmıştır.

وَالدَّمُ هُنَا هُوَ الدَّمُ الْمُهْرَاقُ، أَيِ الْمَسْفُوحُ، وَهُوَ الَّذِي يُمْكِنُ سَيَلَانُهُ كَمَا صُرِّحَ بِهِ فِي آيَةِ الْأَنْعَامِ [١٤٥] ، حَمْلًا لِمُطْلَقِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مُقَيَّدِ آيَةِ الْأَنْعَامِ، وَهُوَ الَّذِي يَخْرُجُ مِنْ عُرُوقِ جَسَدِ الْحَيَوَانِ بِسَبَبِ قَطْعِ الْعِرْقِ وَمَا عَلَيْهِ مِنَ الْجِلْدِ، وَهُوَ سَائِلٌ لَزِجٌ أَحْمَرُ اللَّوْنِ مُتَفَاوِتُ الْحُمْرَةِ بِاخْتِلَافِ السِّنِّ وَاخْتِلَافِ أَصْنَافِ الْعُرُوقِ.

Buradaki kan; akıtılmış, yani dökülmüş kandır. Bu ayetteki mutlak ifade, En'âm Suresi'ndeki [145] mukayyed ifadeye hamledilerek, o surede açıkça belirtildiği üzere akıcı nitelikte olan kandır. Bu da damarın ve üzerindeki derinin kesilmesi sebebiyle hayvanın bedenindeki damarlardan çıkan kandır. O; yaşa ve damar türlerine göre kırmızılık derecesi değişen, yapışkan, kırmızı renkli bir sıvıdır.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ عِلَّةَ تَحْرِيمِهِ الْقَذَارَةُ: لِأَنَّهُ يَكْتَسِبُ رَائِحَةً كَرِيهَةً عِنْدَ لِقَائِهِ الْهَوَاءَ، وَلِذَلِكَ قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ بِنَجَاسَةِ عَيْنِهِ، وَلَا تَعَرُّضَ فِي الْآيَةِ لِذَلِكَ، أَوْ لِأَنَّهُ يَحْمِلُ مَا فِي جَسَدِ الْحَيَوَانِ مِنَ الْأَجْزَاءِ الْمُضِرَّةِ الَّتِي لَا يُحَاطُ بِمَعْرِفَتِهَا، أَوْ لِمَا يُحْدِثُهُ تَعَوُّدُ شُرْبِ الدَّمِ مِنَ الضَّرَاوَةِ الَّتِي تَعُودُ عَلَى الْخُلُقِ الْإِنْسَانِيِّ بِالْفَسَادِ. وَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ تَأْكُلُ الدَّمَ، فَكَانُوا فِي الْمَجَاعَاتِ يَفْصِدُونَ مِنْ إِبِلِهِمْ وَيَخْلِطُونَ الدَّمَ بِالْوَبَرِ وَيَأْكُلُونَهُ، ويسمّونه الْعِلْهِزَ- بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَالْهَاء.- وَكَانُوا يملأون الْمَصِيرَ بِالدَّمِ وَيَشْوُونَهَا وَيَأْكُلُونَهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧٣] .

Görünen o ki, onun haram kılınma illeti pis (habîs) olmasıdır: Çünkü havayla temas ettiğinde kötü bir koku kazanır. Bu sebeple fakihlerin çoğu onun zatının necis olduğunu söylemiştir; gerçi ayette buna dair bir değinme yoktur. Yahut hayvanın bedeninde bulunan ve tam olarak mahiyeti bilinemeyen zararlı maddeleri taşımasından dolayıdır. Veya kan içmeye alışmanın, insanın ahlakını bozacak bir vahşilik doğurmasından ötürüdür. Araplar kanı yerlerdi; kıtlık zamanlarında develerinin damarını yarar (fasd), kanı yünle karıştırıp yerler ve buna "el-ıhliz" -ayn ve hâ harflerinin kesresiyle- derlerdi. Ayrıca bağırsakları kanla doldurup kızartır ve yerlerdi. Bu husus daha önce Bakara Suresi'ndeki [173] { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ } “O, size ancak ölmüş hayvanı ve kanı haram kıldı” buyruğunda geçmişti.

وَإِنَّمَا قَالَ: وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَلَمْ يَقُلْ وَالْخِنْزِيرُ كَمَا قَالَ: وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ إِلَى آخِرِ الْمَعْطُوفَاتِ. وَلَمْ يَذْكُرْ تَحْرِيمَ الْخِنْزِيرِ فِي جَمِيعِ آيَاتِ الْقُرْآنِ إِلَّا بِإِضَافَةِ لَفْظِ لَحْمٍ إِلَى الْخِنْزِيرِ. وَلَمْ يَأْتِ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَوْجِيهِ ذَلِكَ بِوَجْهٍ يَنْثَلِجُ لَهُ الصَّدْرُ. وَقَدْ بَيَّنَّا ذَلِكَ فِي

Nitekim { وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “Allah'tan başkası adına kesilen” ifadesinde ve sonraki atıflarda olduğu gibi sadece “domuz” dememiş, { وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ } “domuz eti” demiştir. Kur'an'ın bütün ayetlerinde domuzun haramlığı, ancak “et” kelimesinin domuza izafe edilmesiyle zikredilmiştir. Müfessirler bunun gerekçelendirilmesinde gönlü tatmin eden bir izah getirememişlerdir. Biz bunu

نَظِيرِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧٣] . وَيَبْدُو لِي أَنَّ إِضَافَةَ لَفْظِ لَحْمٍ إِلَى الْخِنْزِيرِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ الْمُحَرَّمَ أَكَلُ لَحْمِهِ لِأَنَّ اللَّحْمَ إِذَا ذُكِرَ لَهُ حُكْمٌ فَإِنَّمَا يُرَادُ بِهِ أَكْلُهُ. وَهَذَا إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ مَا عَدَا أَكْلَ لَحْمِهِ مِنْ أَحْوَالِ اسْتِعْمَالِ أَجْزَائِهِ هُوَ فِيهَا كَسَائِرِ الْحَيَوَانِ فِي طَهَارَةِ شَعْرِهِ، إِذَا انْتُزِعَ مِنْهُ فِي حَيَاتِهِ بِالْجَزِّ، وَطَهَارَةِ عِرْقِهِ وَطَهَارَةِ جِلْدِهِ بِالدَّبْغِ، إِذَا اعْتَبَرْنَا الدَّبْغَ مُطَهِّرًا جِلْدَ الْمَيْتَةِ، اعْتِبَارًا بِأَنَّ الدَّبْغَ كَالذَّكَاةِ. وَقَدْ رُوِيَ الْقَوْلُ بِطَهَارَةِ جِلْدِ الْخِنْزِيرِ بِالدَّبْغِ عَنْ دَاوُدَ الظَّاهِرِيِّ وَأَبِي يُوسُفَ أَخْذًا بِعُمُوم

Bakara Suresi'ndeki [173] bu cümlenin benzerinde açıklamıştık. Bana öyle geliyor ki “et” kelimesinin domuza izafe edilmesi; haram olanın onun etinin yenmesi olduğuna işaret etmek içindir. Çünkü et için bir hüküm zikredildiğinde, bundan kastedilen yalnızca onun yenmesidir. Bu da etinin yenmesi dışındaki parçalarının kullanım durumlarında domuzun; hayattayken kırkılmak suretiyle koparılan kılının temizliği, terinin temizliği ve -tabaklamayı, tıpkı tezkiye (boğazlama) gibi ölü hayvanın derisini temizleyici kabul edersek- tabaklanmasıyla derisinin temiz olması bakımından diğer hayvanlar gibi olduğuna bir işarettir. Domuz derisinin tabaklanmakla temizleneceği görüşü, genel lafza tutunularak Dâvûd ez-Zâhirî ve Ebû Yûsuf'tan rivayet edilmiştir.

قَوْله ﷺ: «أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunun umumundan hareketle: “Hangi ham deri tabaklanırsa temiz olur.”

رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَعِلَّةُ تَحْرِيمِ الْخِنْزِيرِ أَنَّ لَحْمَهُ يَشْتَمِلُ عَلَى جَرَاثِيمَ مُضِرَّةٍ لَا تَقْتُلُهَا حَرَارَةُ النَّارِ عِنْدَ الطَّبْخِ، فَإِذَا وَصَلَتْ إِلَى دَمِ آكِلِهِ عَاشَتْ فِي الدَّمِ فَأَحْدَثَتْ أَضْرَارًا عَظِيمَةً، مِنْهَا مَرَضُ الدِّيدَانِ الَّتِي فِي الْمَعِدَةِ.

Bunu Müslim ve Tirmizî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Domuzun haram kılınma illeti ise, etinin pişirme esnasında ateşin hararetinin öldüremediği zararlı mikropları barındırmasıdır; bu mikroplar yiyenin kanına ulaştığında kanda yaşayarak büyük zararlara yol açar, midedeki şerit/kurt hastalığı bunlardandır.

وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ هُوَ مَا سُمِّيَ عَلَيْهِ عِنْدَ الذَّبْحِ اسْمٌ غَيْرُ اللَّهِ.

{ وَما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “Allah'tan başkası adına kesilen” ifadesi, kesim esnasında üzerine Allah'tan başkasının adı anılan hayvandır.

وَالْإِهْلَالُ: الْجَهْرُ بِالصَّوْتِ وَمِنْهُ الْإِهْلَالُ بِالْحَجِّ، وَهُوَ التَّلْبِيَةُ الدَّالَّةُ عَلَى الدُّخُولِ فِي الْحَجِّ، وَمِنْهُ اسْتَهَلَّ الصَّبِيُّ صَارِخًا. قِيلَ: ذَلِكَ مُشْتَقٌّ مِنِ اسْمِ الْهِلَالِ، لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا إِذَا رَأَوْا هِلَالَ أَوَّلِ لَيْلَةٍ مِنَ الشَّهْرِ رَفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ بِذَلِكَ لِيَعْلَمَ النَّاسُ ابْتِدَاءَ الشَّهْرِ، وَيُحْتَمَلُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْهِلَالِ قَدِ اشْتُقَّ مِنْ جَهْرِ النَّاسِ بِالصَّوْتِ عِنْدَ رُؤْيَتِهِ. وَكَانُوا إِذَا ذَبَحُوا الْقَرَابِينَ لِلْأَصْنَامِ نَادَوْا عَلَيْهَا بِاسْمِ الصَّنَمِ، فَقَالُوا: بِاسْمِ اللَّاتِ، بِاسْمِ الْعُزَّى.

İhlâl: Sesi yükseltmektir; hac için ihlâlde bulunmak da bundandır ki o, hacca girmeyi gösteren telbiyedir. Çocuğun ağlayarak doğması anlamındaki "istehelle's-sabiyyu" ifadesi de bu köktendir. Denildi ki: Bu kelime hilâl isminden türetilmiştir; çünkü Araplar ayın ilk gecesinde hilâli gördüklerinde, insanlar ayın başladığını bilsinler diye seslerini yükseltirlerdi. Bana göre hilâl isminin, insanların onu gördüklerinde seslerini yükseltmelerinden türetilmiş olması da muhtemeldir. Putlara kurban kestiklerinde putun adıyla seslenir ve “Lât'ın adıyla, Uzzâ'nın adıyla” derlerdi.

وَالْمُنْخَنِقَةُ هِيَ الَّتِي عَرَضَ لَهَا مَا يَخْنُقُهَا. وَالْخَنْقُ: سَدُّ مَجَارِي النَّفَسِ بِالضَّغْطِ عَلَى الْحَلْقِ، أَوْ بِسَدِّهِ، وَقَدْ كَانُوا يَرْبِطُونَ الدَّابَّةَ عِنْدَ خَشَبَةٍ فَرُبَّمَا تَخَبَّطَتْ فَانْخَنَقَتْ وَلَمْ يَشْعُرُوا بِهَا، وَلَمْ يَكُونُوا يَخْنُقُونَهَا عِنْدَ إِرَادَةِ قَتْلِهَا. وَلِذَلِكَ قِيلَ هُنَا: الْمُنْخَنِقَةُ، وَلَمْ يَقُلِ الْمَخْنُوقَةُ بِخِلَافِ قَوْلِهِ وَالْمَوْقُوذَةُ، فَهَذَا مُرَادُ ابْنِ عَبَّاسٍ بِقَوْلِهِ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَخْنُقُونَ الشَّاةَ وَغَيْرَهَا فَإِذَا مَاتَتْ أَكَلُوهَا.

{ وَالْمُنْخَنِقَةُ } “boğulmuş olan”, kendisini boğan bir durumla karşılaşan hayvandır. Boğma (hank): Boğaza baskı yaparak veya onu tıkayarak nefes yollarını tıkamaktır. Onlar hayvanı bir oduna/kazığa bağlarlardı; bazen hayvan çırpınır ve farkında olmadan boğulurdu; yoksa onu öldürmek istediklerinde boğarak öldürmezlerdi. Bu yüzden burada { وَالْمَوْقُوذَةُ } ifadesinin aksine "el-mahnûka" değil { الْمُنْخَنِقَةُ } denilmiştir. İbn Abbâs'ın “Cahiliye ehli koyun ve benzerini boğarlar, ölünce de yerlerdi” sözüyle kastettiği de budur.

وَحِكْمَةُ تَحْرِيمِ الْمُنْخَنِقَةِ أَنَّ الْمَوْتَ بِانْحِبَاسِ النَّفَسِ يُفْسِدُ الدَّمَ بِاحْتِبَاسِ الْحَوَامِضِ الْفَحْمِيَّةِ الْكَائِنَةِ فِيهِ فَتَصِيرُ أَجْزَاءُ اللَّحْمِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى الدَّمِ مُضِرَّةً لِآكِلِهِ.

Boğulmuş hayvanın haram kılınmasındaki hikmet; nefessiz kalma sonucu ölümün, kanda bulunan karbonik asitlerin hapsolması sebebiyle kanı bozması ve böylece kan içeren et parçalarının onu yiyene zararlı hâle gelmesidir.

وَالْمَوْقُوذَةُ: الْمَضْرُوبَةُ بِحَجَرٍ أَوْ عَصًا ضَرْبًا تَمُوتُ بِهِ دُونَ إِهْرَاقِ الدَّمِ، وَهُوَ اسْمُ مَفْعُولٍ مِنْ وَقَذَ إِذَا ضَرَبَ ضَرْبًا مُثْخِنًا. وَتَأْنِيثُ هَذَا الْوَصْفِ لِتَأْوِيلِهِ بِأَنَّهُ وَصْفُ بَهِيمَةٍ.

{ وَالْمَوْقُوذَةُ } “vurulup öldürülmüş olan”: Kanı akıtılmaksızın, ölecek şekilde bir taş veya sopayla vurulan hayvandır. Bu, ağır şekilde vurmak anlamına gelen “vakaza” (وَقَذَ) fiilinin ism-i mef'ûlüdür. Bu nitelemenin müennes olması, “behîme”nin (hayvan) sıfatı olarak tevil edilmesindendir.

وَحِكْمَةُ تَحْرِيمِهَا تُمَاثِلُ حِكْمَةَ تَحْرِيمِ الْمُنْخَنِقَةِ.

Onun haram kılınmasındaki hikmet, boğulmuş hayvanın haram kılınmasındaki hikmetle aynıdır.

وَالْمُتَرَدِّيَةُ: هِيَ الَّتِي سَقَطَتْ مِنْ جَبَلٍ أَوْ سَقَطَتْ فِي بِئْرٍ تَرَدِّيًا تَمُوتُ بِهِ، وَالْحِكْمَةُ وَاحِدَةٌ.

{ وَالْمُتَرَدِّيَةُ } “yuvarlanıp ölmüş olan”: Bir dağdan düşen veya bir kuyuya yuvarlanarak ölen hayvandır. [Bunun da haram kılınışındaki] hikmet aynıdır.

وَالنَّطِيحَةُ فَعَيْلَةٌ بِمَعْنَى مَفْعُولَةٍ. وَالنَّطْحُ ضَرْبُ الْحَيَوَانِ ذِي الْقَرْنَيْنِ بِقَرْنَيْهِ حَيَوَانًا آخَرَ. وَالْمُرَادُ الَّتِي نَطَحَتْهَا بَهِيمَةٌ أُخْرَى فَمَاتَتْ.

{ وَالنَّطِيحَةُ } “boynuzlanarak ölmüş olan”, mef'ûl anlamında faîle veznindedir. Boynuzlama (neth): İki boynuzlu bir hayvanın boynuzlarıyla başka bir hayvana vurmasıdır. Kastedilen, başka bir hayvanın boynuzlaması sonucu ölen hayvandır.

وَتَأْنِيثُ النَّطِيحَةِ مِثْلُ تَأْنِيثِ الْمُنْخَنِقَةِ، وَظَهَرَتْ عَلَامَةُ التَّأْنِيثِ فِي هَذِهِ الْأَوْصَافِ وَهِيَ مِنْ بَابِ فَعِيلٍ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ لِأَنَّهَا لَمْ تَجْرِ عَلَى مَوْصُوفٍ مَذْكُورٍ فَصَارَتْ بِمَنْزِلَةِ الْأَسْمَاءِ.

"En-Natîha" kelimesinin müennesliği, "el-münhanika"nın müennesliği gibidir. Mef'ûl anlamındaki faîl kalıbından olan bu sıfatlarda müenneslik alameti açığa çıkmıştır; zira bunlar zikredilen bir mevsufla birlikte kullanılmamış, böylece isim hükmünü almıştır.

وَما أَكَلَ السَّبُعُ: أَيُّ بَهِيمَةٍ أَكَلَهَا السَّبُعُ، وَالسَّبُعُ كُلُّ حَيَوَانٍ يَفْتَرِسُ الْحَيَوَانَ كَالْأَسَدِ وَالنَّمِرِ وَالضَّبْعِ وَالذِّئْبِ وَالثَّعْلَبِ، فَحُرِّمَ عَلَى النَّاسِ كُلُّ مَا قَتَلَهُ السَّبُعُ، لِأَنَّ أَكِيلَةَ السَّبُعِ تَمُوتُ بِغَيْرِ سَفْحِ الدَّمِ غَالِبًا بَلْ بِالضَّرْبِ عَلَى الْمَقَاتِلِ.

{ وَما أَكَلَ السَّبُعُ } “yırtıcı hayvanın yediği”: Yani yırtıcı hayvanın yediği herhangi bir hayvandır. Sebu' (yırtıcı hayvan); aslan, kaplan, sırtlan, kurt ve tilki gibi hayvanları avlayan her hayvandır. Yırtıcı hayvanın öldürdüğü her şey insanlara haram kılınmıştır; çünkü yırtıcı hayvanın avladığı hayvan çoğunlukla kanı akıtılarak değil, can alıcı yerlerine vurularak ölür.

وَقَوْلُهُ: إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ جَمِيعِ الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ الْوَاقِعَ بَعْدَ أَشْيَاءَ يَصْلُحُ لِأَنْ يَكُونَ هُوَ بَعْضُهَا، يَرْجِعُ إِلَى جَمِيعِهَا عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَلَا يَرْجِعُ إِلَى الْأَخِيرَةِ إِلَّا عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَالْإِمَامِ الرَّازِيِّ، وَالْمَذْكُورَاتُ قَبْلَ بَعْضِهَا مُحَرَّمَاتٌ لِذَاتِهَا وَبَعْضُهَا مُحَرَّمَاتٌ لِصِفَاتِهَا. وَحَيْثُ كَانَ الْمُسْتَثْنَى حَالًا لَا ذَاتًا، لِأَنَّ الذَّكَاةَ حَالَةٌ، تَعَيَّنَ رُجُوعُ الِاسْتِثْنَاءِ لِمَا عَدَا لَحْمَ الْخِنْزِيرِ، إِذْ لَا مَعْنًى لِتَحْرِيمِ لَحْمِهِ إِذَا لَمْ يُذَكَّ وَتَحْلِيلُهُ إِذَا ذُكِّيَ، لِأَنَّ هَذَا حُكْمُ جَمِيعِ الْحَيَوَانِ عِنْدَ قَصْدِ أَكْلِهِ. ثُمَّ إِنَّ الذَّكَاةَ حَالَةٌ تُقْصَدُ لِقَتْلِ الْحَيَوَانِ فَلَا تَتَعَلَّقُ بِالْحَيَوَانِ الْمَيِّتِ، فَعُلِمَ عَدَمُ رُجُوعِ الِاسْتِثْنَاءِ إِلَى الْمَيْتَةِ لِأَنَّهُ عَبَثٌ، وَكَذَلِكَ إِنَّمَا تَتَعَلَّقُ الذَّكَاةُ بِمَا فِيهِ حَيَاةٌ فَلَا مَعْنًى لِتَعَلُّقِهَا بِالدَّمِ، وَكَذَا مَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ، لِأَنَّهُمْ يُهِلُّونَ بِهِ عِنْدَ الذَّكَاةِ، فَلَا مَعْنًى لِتَعَلُّقِ الذَّكَاةِ بِتَحْلِيلِهِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْمَقْصُودَ بِالِاسْتِثْنَاءِ: الْمُنْخَنِقَةُ، وَالْمَوْقُوذَةُ، وَالْمُتَرَدِّيَةُ، وَالنَّطِيحَةُ، وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ، فَإِنَّ هَذِهِ الْمَذْكُورَاتِ تَعَلَّقَتْ بِهَا أَحْوَالٌ تُفْضِي بِهَا إِلَى الْهَلَاكِ، فَإِذَا هَلَكَتْ بِتِلْكَ الْأَحْوَالِ لَمْ يُبَحْ أَكْلُهَا لِأَنَّهَا حِينَئِذٍ مَيْتَةٌ، وَإِذَا تَدَارَكُوهَا بِالذَّكَاةِ قَبْلَ الْفَوَاتِ أُبِيحَ أَكْلُهَا. وَالْمَقْصُودُ أَنَّهَا إِذَا أُلْحِقَتِ الذَّكَاةُ بِهَا فِي حَالَةٍ هِيَ فِيهَا حَيَّةٌ. وَهَذَا الْبَيَانُ يُنَبِّهُ إِلَى وَجْهِ الْحَصْرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً

{ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ } “yetişip kestikleriniz müstesna” buyruğu, öncesindeki { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } ifadesinden itibaren zikredilenlerin tamamından yapılmış bir istisnadır. Çünkü kendisinden bir parça olmaya elverişli birkaç şeyden sonra gelen istisna, cumhura göre hepsine döner; Ebû Hanîfe ve İmam er-Râzî'ye göre ise sadece sonuncusuna döner. Daha önce zikredilenlerin bir kısmı bizzat zatı sebebiyle haram olanlar, bir kısmı da nitelikleri sebebiyle haram olanlardır. Müstesna olan şey bir zat değil durum (hâl) olduğundan -çünkü tezkiye (usulünce kesim) bir durumdur- istisnanın domuz eti dışındakilere dönmesi zorunlu olur; zira domuz etinin kesilmediğinde haram, kesildiğinde helal olmasının bir anlamı yoktur; çünkü bu hüküm, eti yenmek istenen bütün hayvanların genel hükmüdür. Sonra tezkiye, hayvanı öldürmek amacıyla yapılan bir fiildir; dolayısıyla ölmüş hayvana taalluk etmez. Buradan istisnanın meyteye dönmeyeceği anlaşılır, çünkü bu anlamsız olur. Aynı şekilde tezkiye ancak canlı olana taalluk eder; binaenaleyh kana taalluk etmesinin bir anlamı yoktur. Allah'tan başkası adına kesilen de böyledir; çünkü onlar kesim esnasında başkası adına seslenirler, dolayısıyla tezkiyenin onu helal kılmaya taalluk etmesinin bir manası yoktur. Böylece istisnanın hedefinin; boğulmuş, vurulup öldürülmüş, yuvarlanıp ölmüş, boynuzlanarak ölmüş ve yırtıcı hayvanın yediği hayvanlar olduğu kesinleşir. Zira bu zikredilenler, onları helake götüren birtakım durumlara maruz kalmışlardır; şayet bu durumlar sebebiyle helak olurlarsa, o vakit meyte olacakları için etlerinin yenmesi mubah olmaz. Şayet canları çıkmadan önce tezkiye ile onlara yetişirlerse etlerini yemek mubah olur. Kastedilen, tezkiye onlara henüz hayattayken yetiştirildiğinde geçerli olmasıdır. Bu açıklama, Yüce Allah'ın şu buyruğundaki hasrın (sınırlandırmanın) gerekçesine dikkat çeker: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً }

أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ [الْأَنْعَام: ١٤٥] . فَذَكَرَ أَرْبَعَةً لَا تَعْمَلُ الذَّكَاةُ فِيهَا شَيْئًا وَلَمْ يَذْكُرِ الْمُنْخَنِقَةَ وَالْمَوْقُوذَةَ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا هُنَا، لِأَنَّهَا تُحَرَّمُ فِي حَالِ اتِّصَالِ الْمَوْتِ بِالسَّبَبِ لَا مُطْلَقًا. فَعَضُّوا عَلَى هَذَا بِالنَّوَاجِذِ.

{ أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimseye haram kılınmış bir şey bulamıyorum; ancak ölmüş hayvan, akıtılmış kan yahut domuz eti -ki o şüphesiz murdardır- ya da Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk olması müstesnadır” [el-En'âm: 145]. Burada tezkiyenin kendisinde hiçbir fayda sağlamadığı dört şeyi zikretmiş; boğulmuş, vurulmuş ve buradaki diğer matufları ise zikretmemiştir. Çünkü bunlar mutlak olarak değil, ölüm sebebe bitiştiği takdirde haram olurlar. Bu açıklamaya sımsıkı sarılınız.

وَلِلْفُقَهَاءِ فِي ضَبْطِ الْحَالَةِ الَّتِي تَعْمَلُ فِيهَا الذَّكَاةُ فِي هَاتِهِ الْخَمْسِ عِبَارَاتٌ مُخْتَلِفَةٌ:

Fakihlerin bu beş durumda tezkiyenin geçerli olacağı hâli belirleme konusunda farklı ifadeleri vardır:

فَالْجُمْهُورُ ذَهَبُوا إِلَى تَحْدِيدِهَا بِأَنْ يَبْقَى فِي الْحَيَوَانِ رَمَقٌ وَعَلَامَةُ حَيَاةٍ، قَبْلَ الذَّبْحِ أَوِ النَّحْرِ، مِنْ تَحْرِيكِ عُضْوٍ أَوْ عَيْنٍ أَوْ فَمٍ تَحْرِيكًا يَدُلُّ عَلَى الْحَيَاةِ عُرْفًا، وَلَيْسَ هُوَ تَحْرِيكُ

Cumhur, bunu kesimden (zebh veya nahr) önce hayvanda bir can kırıntısı (ramak) ve örfen hayata delalet eden bir organın, gözün veya ağzın hareketi gibi bir hayat alametinin bulunmasıyla sınırlandırma yoluna gitmiştir; bu hareket,

انْطِلَاقِ الْمَوْتِ. وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ فِي «الْمُوَطَّأِ» ، وَرِوَايَةُ جُمْهُورِ أَصْحَابِهِ عَنْهُ. وَعَنْ مَالِكٍ:

can çekişme hareketi olmamalıdır. Bu, Mâlik'in el-Muvatta'daki görüşü ve ashabının çoğunluğunun ondan yaptığı rivayettir. Mâlik'ten gelen diğer bir rivayette ise şöyledir:

أَنَّ الْمَذْكُورَاتِ إِذَا بَلَغَتْ مَبْلَغًا أُنْفِذَتْ مَعَهُ مَقَاتِلُهَا، بِحَيْثُ لَا تُرْجَى حَيَاتُهَا لَوْ تُرِكَتْ بِلَا ذَكَاةٍ، لَا تَصِحُّ ذَكَاتُهَا، فَإِنْ لَمْ تَنْفُذْ مَقَاتِلُهَا عَمِلَتْ فِيهَا الذَّكَاةُ. وَهَذِهِ رِوَايَةُ ابْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ. وَمِنَ الْفُقَهَاءِ مَنْ قَالُوا: إِنَّمَا يُنْظَرُ عِنْدَ الذَّبْحِ أَحَيَّةٌ هِيَ أَمْ مَيْتَةٌ، وَلَا يُنْظَرُ إِلَى حَالَةِ هَلْ يَعِيشُ مِثْلُهَا لَوْ تُرِكَتْ دُونَ ذَبْحٍ. وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ وَهْبٍ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ حَبِيبٍ، وَأَحَدُ قَوْلَيْنِ لِلشَّافِعِيِّ. وَنَفْسُ الِاسْتِثْنَاءِ الْوَاقِعِ فِي الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ رَخَّصَ فِي حَالَةٍ هِيَ مَحَلُّ تَوَقُّفٍ فِي إِعْمَالِ الذَّكَاةِ، أَمَّا إِذَا لَمْ تُنْفَذِ الْمَقَاتِلُ فَلَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ أَنَّهُ يُبَاحُ الْأَكْلُ، إِذْ هُوَ حِينَئِذٍ حَيَوَانٌ مَرْضُوضٌ أَوْ مَجْرُوحٌ، فَلَا يُحْتَاجُ إِلَى الْإِعْلَامِ بِإِبَاحَةِ أَكْلِهِ بِذَكَاةٍ، إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الِاسْتِثْنَاءَ هُنَا مُنْقَطِعٌ بِمَعْنَى لَكِنْ، أَيْ لَكِنْ كُلُوا مَا ذَكَّيْتُمْ دُونَ الْمَذْكُورَاتِ، وَهُوَ بَعِيدٌ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ جَعَلَ الِاسْتِثْنَاءَ مِنْ قَوْلِهِ: وَما أَكَلَ السَّبُعُ عَلَى رَأْيِ مَنْ يَجْعَلُ الِاسْتِثْنَاءَ لِلْأَخِيرَةِ، وَلَا وَجْهَ لَهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ نَاظِرًا إِلَى غَلَبَةِ هَذَا الصِّنْفِ بَيْنَ الْعَرَبِ، فَقَدْ كَانَتِ السِّبَاعُ وَالذِّئَابُ تَنْتَابُهُمْ كَثِيرًا، وَيَكْثُرُ أَنْ يُلْحِقُوهَا فَتُتْرَكُ أَكَيْلَتُهَا فَيُدْرِكُوهَا بِالذَّكَاةِ.

Bu zikredilen hayvanlar, kesilmeden bırakıldıkları takdirde yaşamaları umulmayacak derecede can alıcı yerlerinden ölümcül yara almışlarsa, onların kesilmesi geçerli olmaz. Şayet ölümcül yara almamışlarsa tezkiye onlarda geçerli olur. Bu, İbnü'l-Kâsım'ın Mâlik'ten rivayetidir ve Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. Fakihlerden bazıları ise şöyle demiştir: Kesim esnasında sadece canlı mı yoksa ölü mü olduğuna bakılır; kesilmeden bırakıldığı takdirde benzerinin yaşayıp yaşamayacağı durumuna bakılmaz. Bu, Mâlik'in ashabından İbn Vehb'in görüşüdür; İbn Habîb bunu tercih etmiştir ve Şâfiî'nin iki görüşünden biridir. Ayette geçen istisnanın bizzat kendisi de Allah'ın, tezkiyenin geçerliliği konusunda tereddüt edilen bir durumda ruhsat verdiğine delalet eder. Can alıcı yerlerinden ölümcül yara almamışsa, onun yenilmesinin mubah olduğu kimseye gizli değildir; çünkü o takdirde ezilmiş veya yaralanmış bir hayvandır, dolayısıyla tezkiye ile yenilmesinin mubah olduğunun bildirilmesine ihtiyaç yoktur. Meğerki buradaki istisnanın "ancak/lâkin" anlamında munkatı bir istisna olduğu, yani "Lâkin zikredilenler dışındaki kestiklerinizi yiyin" manasına geldiği söylensin ki bu da uzaktır. Âlimlerden bazıları, istisnanın sonuncuya ait olduğu görüşünden hareketle istisnayı { وَما أَكَلَ السَّبُعُ } buyruğuna bağlamışlardır. Bunun da Araplar arasında bu türün yaygın olmasına dayanmaktan başka bir izahı yoktur; nitekim yırtıcı hayvanlar ve kurtlar onlara çok musallat olur, onların peşine düşüp yırtıcının avını bırakması ve canı çıkmadan tezkiyeye yetiştirmeleri sıkça yaşanırdı.

وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ هُوَ مَا كَانُوا يَذْبَحُونَهُ مِنَ الْقَرَابِينِ وَالنُّشُرَاتِ فَوْقَ الْأَنْصَابِ. وَالنُّصُبُ- بِضَمَّتَيْنِ- الْحَجَرُ الْمَنْصُوبُ، فَهُوَ مُفْرَدٌ مُرَادٌ بِهِ

{ وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ } “dikili taşlar (putlar) üzerinde boğazlananlar”, dikili taşlar üzerinde kurban ve adak olarak kestikleri şeylerdir. Nüsub -iki zamme ile- dikilmiş taş demektir; dolayısıyla cins kastedilen tekil bir kelimedir.

الْجِنْسُ، وَقِيلَ: هُوَ جَمْعٌ وَوَاحِدُهُ نِصَابٌ، وَيُقَالُ: نَصْبٌ- بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ- كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ [المعارج: ٤٣] . وَهُوَ قَدْ يُطْلَقُ بِمَا يُرَادِفُ الصَّنَمَ، وَقَدْ يَخُصُّ الصَّنَمَ بِمَا كَانَتْ لَهُ صُورَةٌ، وَالنُّصُبُ بِمَا كَانَ صَخْرَةً غَيْرَ مُصَوَّرَةٍ، مِثْلَ ذِي الْخَلَصَةِ وَمِثْلَ سَعْدٍ. وَالْأَصَحُّ أَنَّ النُّصُبَ هُوَ حِجَارَةٌ غَيْرُ مَقْصُودٍ مِنْهَا أَنَّهَا تِمْثَالٌ لِلْآلِهَةِ، بَلْ هِيَ مَوْضُوعَةٌ لِأَنْ تُذْبَحَ عَلَيْهَا الْقَرَابِينُ وَالنَّسَائِكُ الَّتِي يُتَقَرَّبُ بِهَا لِلْآلِهَةِ وَلِلْجِنِّ، فَإِنَّ الْأَصْنَامَ كَانَتْ مَعْدُودَةً وَلَهَا أَسْمَاءٌ وَكَانَتْ فِي مَوَاضِعَ مُعَيَّنَةٍ تُقْصَدُ لِلتَّقَرُّبِ. وَأَمَّا الْأَنْصَابُ فَلَمْ تَكُنْ مَعْدُودَةً وَلَا كَانَتْ لَهَا أَسْمَاءٌ وَإِنَّمَا كَانُوا- يَتَّخِذُهَا كُلُّ حَيٍّ- يَتَقَرَّبُونَ عِنْدَهَا، فَقَدْ رَوَى أَئِمَّةُ أَخْبَارِ الْعَرَبِ: أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يُعَظِّمُونَ الْكَعْبَةَ، وَهُمْ وَلَدُ إِسْمَاعِيلَ، فَلَمَّا تَفَرَّقَ بَعْضُهُمْ وَخَرَجُوا مِنْ مَكَّةَ عَظُمَ عَلَيْهِمْ فِرَاقُ الْكَعْبَةِ فَقَالُوا: الْكَعْبَةُ حَجَرٌ، فَنَحْنُ نَنْصِبُ فِي أَحْيَائِنَا حِجَارَةً تَكُونُ لَنَا بِمَنْزِلَةِ الْكَعْبَةِ، فَنَصَبُوا هَذِهِ الْأَنْصَابَ، وَرُبَّمَا طَافُوا حَوْلَهَا، وَلِذَلِكَ يُسَمُّونَهَا الدُّوَّارَ- بِضَمِّ الدَّالِّ الْمُشَدَّدَةِ وَبِتَشْدِيدِ الْوَاوِ- وَيَذْبَحُونَ عَلَيْهَا الدِّمَاءَ الْمُتَقَرَّبَ بِهَا فِي دِينِهِمْ. وَكَانُوا يَطْلُبُونَ لِذَلِكَ أَحْسَنَ الْحِجَارَةِ. وَعَنْ أَبِي رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيِّ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» : كُنَّا نَعْبُدُ الْحَجَرَ فَإِذَا وَجَدْنَا حَجَرًا خَيْرًا مِنْهُ أَلْقَيْنَا الْأَوَّلَ وَأَخَذْنَا الْآخَرَ فَإِذَا لَمْ نَجِدْ حَجَرًا (أَيْ فِي بِلَادِ الرَّمْلِ) جَمَعْنَا

Çoğul olduğu ve tekilinin "nisâb" olduğu da söylenmiştir. { كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ } “Sanki dikili bir hedefe doğru koşuyorlar” [el-Meâric: 43] ayetinde olduğu gibi feth ve sükûn ile "nasb" şeklinde de söylenir. Bazen put (sanem) ile eş anlamlı olarak kullanılır. Bazen de sanem (put), sureti/şekli olan şeylere tahsis edilirken; nüsub, Zü'l-Halasa ve Sa'd gibi tasvir edilmemiş yalın kayalara denir. En doğrusu şudur ki nüsub; ilahların bir heykeli olması kastı güdülmeyen, bilakis üzerine ilahlara ve cinlere yakınlaşmak amacıyla adanan kurbanların ve boğazlanan hayvanların kesilmesi için konulmuş taşlardır. Zira putlar sayılıydı, isimleri vardı ve kendilerine yaklaşılmak üzere kastedilen belirli yerlerde bulunurlardı. Ensâb (dikili taşlar) ise ne sayılıydı ne de isimleri vardı; bilakis her kabile onları edinir ve yanında kurban keserek yakınlaşırdı. Nitekim Arap tarihçileri şöyle rivayet etmiştir: Araplar Kâbe'yi tazim ederlerdi; onlar İsmail'in çocuklarıydı. Bir kısmı dağılıp Mekke'den ayrıldıklarında, Kâbe'den ayrılmak onlara ağır geldi ve dediler ki: “Kâbe bir taştır; biz de obalarımıza bizim için Kâbe mesabesinde olacak taşlar dikelim.” Böylece bu dikili taşları diktiler, kimi zaman etrafında tavaf ettiler -bu sebeple ona dâl harfinin zammesi ve şeddesiyle, vâv harfinin şeddesiyle "ed-Devvâr" adını verirlerdi- ve dinlerinde kendisiyle yakınlık umulan kurban kanlarını üzerlerinde akıtırlardı. Bunun için en güzel taşları ararlardı. Sahîh-i Buhârî'de Ebû Recâ el-Utâridî'den şöyle rivayet edilmiştir: “Biz taşa tapardık; ondan daha hayırlı bir taş bulduğumuzda ilkini atar, diğerini alırdık. Şayet bir taş bulamazsak (yani kum çöllerinde) bir tepecik

جَثْوَةً مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ جِئْنَا بِالشَّاةِ فَحَلَبْنَاهَا عَلَيْهِ لِيَصِيرَ نَظِيرَ الْحَجَرِ ثُمَّ طُفْنَا بِهِ.

toprak yığar, sonra koyunu getirip taş gibi sertleşsin diye üzerine sağar, ardından da etrafını tavaf ederdik.”

فَالنُّصُبُ: حِجَارَةٌ أُعِدَّتْ لِلذَّبْحِ وَلِلطَّوَافِ عَلَى اخْتِلَافِ عَقَائِدِ الْقَبَائِلِ: مِثْلُ حَجَرِ الْغَبْغَبِ الَّذِي كَانَ حَوْلَ الْعُزَّى. وَكَانُوا يَذْبَحُونَ عَلَى الْأَنْصَابِ وَيُشَرِّحُونَ اللَّحْمَ وَيَشْوُونَهُ، فَيَأْكُلُونَ بَعْضَهُ وَيَتْرُكُونَ بَعْضًا لِلسَّدَنَةِ، قَالَ الْأَعْشَى، يَذْكُرُ وَصَايَا النبيء ﷺ فِي قَصِيدَتِهِ الَّتِي صَنَعَهَا فِي مَدْحِهِ:

Nüsub; Uzzâ'nın çevresinde bulunan Gabgab taşı gibi, kabilelerin inançlarına göre kesim yapmak ve tavaf etmek için hazırlanmış taşlardır. Onlar bu dikili taşlar üzerinde hayvan keserler, etini dilimleyip kızartırlar; bir kısmını yer, bir kısmını da putların bakıcılarına (sedene) bırakırlardı. el-A'şâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i övmek için yazdığı kasidesinde onun tavsiyelerini zikrederek şöyle der:

وَذَا النُّصُبِ الْمَنْصُوبِ لَا تَنْسُكَنَّهُ

“Ve o dikilmiş taşa sakın kurban kesmeyesin.”

وَقَالَ زَيْدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ نفَيْل للنبيء ﷺ قَبْلَ الْبَعْثَةِ، وَقَدْ عَرَضَ عَلَيْهِ الرَّسُولُ سُفْرَةً لِيَأْكُلَ مَعَهُ فِي عُكَاظٍ: إِنِّي لَا آكُلُ مِمَّا تَذْبَحُونَ عَلَى أَنْصَابِكُمْ. وَفِي حَدِيثِ فَتْحِ مَكَّةَ:

Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, bi'setten önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ukâz'da kendisiyle birlikte yemesi için bir sofra sunduğunda ona şöyle demiştir: “Ben sizin dikili taşlarınız üzerinde kestiğiniz şeylerden yemem.” Mekke'nin fethi hadisinde ise şöyle geçmektedir:

كَانَ حَوْلَ الْبَيْتِ ثَلَاثُمِائَةٍ وَنَيِّفٍ وَسِتُّونَ نُصُبًا، وَكَانُوا إِذَا ذَبَحُوا عَلَيْهَا رَشُّوهَا بِالدَّمِ ورشّوا الْكَعْبَة بدمائهم. وَقَدْ كَانَ فِي الشَّرَائِعِ الْقَدِيمَةِ تَخْصِيصُ صُخُورٍ لِذَبْحِ الْقَرَابِينِ عَلَيْهَا، تَمْيِيزًا بَيْنَ مَا ذُبِحَ تَدَيُّنًا وَبَيْنَ مَا ذُبِحَ لِلْأَكْلِ، فَمِنْ ذَلِكَ صَخْرَةُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، قِيلَ: إِنَّهَا مِنْ عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ وَتَحْتَهَا جُبٌّ يُعَبَّرُ عَنْهَا بِبِئْرِ الْأَرْوَاحِ، لِأَنَّهَا تَسْقُطُ فِيهَا الدِّمَاءُ، وَالدَّمُ يُسَمَّى رُوحًا.

Beytullah'ın etrafında üç yüz altmış küsur dikili taş vardı; üzerlerinde kurban kestiklerinde o taşlara kan serperler ve Kâbe'ye de bu kanları sürerlerdi. Eski şeriatlarda da ibadet maksadıyla kesilenle yemek için kesileni ayırt etmek amacıyla kurbanların üzerinde kesileceği kayalar tahsis edilirdi. Beytülmakdis'teki kaya bunlardandır; İbrahim aleyhisselam döneminden kaldığı ve altında kanların aktığı -kan da "ruh" olarak adlandırıldığı için- "Ervah Kuyusu" denilen bir çukur bulunduğu söylenmiştir.

وَمِنْ ذَلِكَ فِيمَا قِيلَ: الْحَجَرُ الْأَسْوَدُ كَانَ عَلَى الْأَرْضِ ثُمَّ بَنَاهُ إِبْرَاهِيمُ فِي جُدُرِ الْكَعْبَةِ.

Yine anlatılanlara göre Hacerülesved de bunlardandı; yerde bulunuyordu, sonra İbrahim onu Kâbe'nin duvarına ördü.

وَمِنْهَا حَجَرُ الْمَقَامِ، فِي قَوْلِ بَعْضِهِمْ. فَلَمَّا اخْتَلَطَتِ الْعَقَائِدُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ جَعَلُوا هَذِهِ الْمَذَابِحَ لِذَبْحِ الْقَرَابِينِ الْمُتَقَرَّبِ بِهَا لِلْآلِهَةِ وَلِلْجِنِّ. وَفِي «الْبُخَارِيِّ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:

Bazılarının görüşüne göre Makâm taşı da bunlardandır. Cahiliyede inançlar birbirine karışınca, bu kurban kesme yerlerini ilahlara ve cinlere yakınlaşmak amacıyla kesilen kurbanların yeri kıldılar. el-Buhârî'de İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir:

النُّصُبُ: أَنْصَابٌ يَذْبَحُونَ عَلَيْهَا. قُلْتُ: وَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ بِحَرْفِ (عَلَى) ، وَلَمْ يَقِلْ وَمَا ذُبِحَ لِلنُّصُبِ لِأَنَّ الذَّبِيحَةَ تُقْصَدُ لِلْأَصْنَامِ وَالْجِنِّ، وَتُذْبَحُ عَلَى الْأَنْصَابِ، فَصَارَتِ الْأَنْصَابُ مِنْ شَعَائِرِ الشِّرْكِ.

“Nüsub; üzerlerinde hayvan kestikleri dikili taşlardır.” Derim ki: Bu sebeple Yüce Allah “li'n-nüsub” (dikili taşlar için) dememiş, { عَلَى } (üzerinde) harf-i cerriyle { وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ } buyurmuştur; çünkü kurban putlara ve cinlere adanmakta, fakat dikili taşların üzerinde kesilmektedir. Böylece dikili taşlar şirkin sembollerinden (şeâir) olmuştur.

وَوَجْهُ عَطْفِ وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ عَلَى الْمُحَرَّمَاتِ الْمَذْكُورَةِ هُنَا، مَعَ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ أَنْ مَضَتْ سِنِينَ كَثِيرَةً عَلَى الْإِسْلَامِ وَقَدْ هَجَرَ الْمُسْلِمُونَ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ، أَنَّ فِي الْمُسْلِمِينَ كَثِيرِينَ كَانُوا قَرِيبِي عَهْدٍ بِالدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ، وَهُمْ وَإِنْ كَانُوا يَعْلَمُونَ بُطْلَانَ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، أَوَّلُ مَا يَعْلَمُونَهُ مِنْ عَقِيدَةِ الْإِسْلَامِ، فَقَدْ كَانُوا مَعَ ذَلِكَ مُدَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ لَا يَخْتَصُّ الذَّبْحُ عَلَى النُّصُبِ عِنْدَهُمْ بِذَبَائِحِ الْأَصْنَامِ خَاصَّةً، بَلْ يَكُونُ فِي ذَبَائِحِ الْجِنِّ وَنَحْوِهَا مِنَ النُّشُرَاتِ وَذَبَائِحِ دَفْعِ الْأَمْرَاضِ وَدَفْعِ التَّابِعَةِ عَنْ وِلْدَانِهِمْ، فَقَالُوا: كَانُوا يَسْتَدْفِعُونَ بِذَلِكَ عَنْ أَنْفُسِهِمُ الْبَرَصَ وَالْجُذَامَ وَمَسَّ الْجِنِّ، وَبِخَاصَّةٍ الصِّبْيَانَ، أَلَا تَرَى إِلَى مَا وَرَدَ فِي كُتُبِ السِّيرَةِ: أَنَّ الطُّفَيْلَ بْنَ عَمْرٍو الدَّوْسِيَّ لَمَّا أَسْلَمَ قَبْلَ الْهِجْرَةِ وَرَجَعَ إِلَى قَوْمِهِ وَدَعَا امْرَأَتَهُ إِلَى الْإِسْلَامِ

Bu surenin İslam'ın üzerinden uzun yıllar geçtikten ve Müslümanlar putlara tapmayı terk ettikten sonra inmiş olmasına rağmen, { وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ } ifadesinin burada zikredilen haramlara atfedilmesinin sebebi şudur: Müslümanlar arasında İslam'a yeni girmiş pek çok kimse vardı. Onlar putlara tapmanın batıl olduğunu İslam akidesinden ilk öğrendikleri şey olarak bilseler de, cahiliye döneminde dikili taşlar üzerinde kurban kesmek onlar nezdinde sadece put kurbanlarına has değildi; bilakis cin kurbanlarında ve benzeri adaklarda, hastalıkları ve çocuklarından cin musallatını (tâbia) defetmek için kesilen kurbanlarda da yapılırdı. Nitekim şöyle demişlerdir: Onlar bununla kendilerinden, bilhassa çocuklardan alaca hastalığını, cüzzamı ve cin çarpmasını savuştururlardı. Siyer kitaplarında geçen şu olayı görmez misin: et-Tufeyl b. Amr ed-Devsî hicretten önce Müslüman olup kavmine döndüğünde ve hanımını İslam'a davet ettiğinde,

قَالَتْ لَهُ: أَتَخْشَى عَلَى الصِّبْيَةِ مِنْ ذِي الشَّرَى (صَنَمُ

kadın ona şöyle demiştir: “Çocuklar için Zü'ş-Şerâ'dan (Devs kabilesinin putu)

دَوْسٍ) . فَقَالَ: لَا، أَنَا ضَامِنٌ، فَأَسْلَمَتْ، وَنَحْوَ ذَلِكَ، فَقَدْ يَكُونُ مِنْهُمْ مَنِ اسْتَمَرَّ عَلَى ذَبْحِ بَعْضِ الذَّبَائِحِ عَلَى الْأَنْصَابِ الَّتِي فِي قَبَائِلِهِمْ عَلَى نِيَّةِ التَّدَاوِي وَالِانْتِشَارِ، فَأَرَادَ اللَّهُ تَنْبِيهَهُمْ وَتَأْكِيدَ تَحْرِيمِ ذَلِكَ وَإِشَاعَتَهُ. وَلِذَلِكَ ذُكِرَ فِي صَدْرِ هَذِهِ السُّورَةِ وَفِي آخِرِهَا عِنْدَ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ [الْمَائِدَة: ٩٠] الْآيَاتِ.

korkmuyor musun?” Tufeyl: “Hayır, ben kefilim” dedi ve kadın Müslüman oldu. Buna benzer sebeplerle, içlerinden bazılarının şifa bulma ve savuşturma niyetiyle kabilelerindeki dikili taşlar üzerinde bazı kurbanları kesmeye devam etmesi ihtimali vardı; bu yüzden Allah onları uyarmak, bunun haramlığını pekiştirmek ve duyurmak istedi. Bu sebeple hem bu surenin başında hem de surenin sonlarında { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ } “Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar ve şans okları ancak şeytan işi birer pisliktir” [el-Mâide: 90] ayetlerinde zikredilmiştir.

وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ ذلِكُمْ فِسْقٌ.

{ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ ذلِكُمْ فِسْقٌ } “Fal oklarıyla kısmet aramanız [da haram kılındı]; bunlar birer fısktır (yoldan çıkmadır).”

الشَّأْن فِي المعطف التَّنَاسُبُ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَاتِ، فَلَا جَرَمَ أَنَّ هَذَا الْمَعْطُوفَ مِنْ نَوْعِ الْمُتَعَاطِفَاتِ الَّتِي قَبْلَهُ، وَهِيَ الْمُحَرَّمُ أَكْلُهَا. فَالْمُرَادُ هُنَا النَّهْيُ عَنْ أَكْلِ اللَّحْمِ الَّذِي يَسْتَقْسِمُونَ عَلَيْهِ بِالْأَزْلَامِ، وَهُوَ لَحْمُ جَزُورِ الْمَيْسِرِ لِأَنَّهُ حَاصِلٌ بِالْمُقَامَرَةِ، فَتَكُونُ السِّينُ وَالتَّاءُ فِي تَسْتَقْسِمُوا مَزِيدَتَيْنِ كَمَا هُمَا فِي قَوْلِهِمُ: اسْتَجَابَ وَاسْتَرَابَ. وَالْمَعْنَى: وَأَنْ تَقْسِمُوا اللَّحْمَ بِالْأَزْلَامِ.

Matufta (bağlanan ögede) asıl olan, birbiriyle atfedilen unsurlar arasındaki uyumdur; dolayısıyla şüphesiz bu matuf da kendisinden öncekiler gibi yenmesi haram kılınan şeyler türündendir. Burada kastedilen, üzerlerine fal oklarıyla kısmet çekilen etlerin, yani kumar devesinin (cezûr) etinin yenilmesinin yasaklanmasıdır; çünkü o, kumar yoluyla elde edilmiştir. Bu durumda “testaksimû” kelimesindeki sîn ve tâ harfleri, tıpkı “istecâbe” ve “isterâbe” kelimelerindeki gibi fazladan (zâid) olur. Anlamı ise: “Oklarla eti taksim etmenizdir.”

وَمِنَ الِاسْتِقْسَامِ بِالْأَزْلَامِ ضَرْبٌ آخَرُ كَانُوا يَفْعَلُونَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَتَطَلَّبُونَ بِهِ مَعْرِفَةَ عَاقِبَةِ فِعْلٍ يُرِيدُونَ فِعْلَهُ: هَلْ هِيَ النَّجَاحُ وَالنَّفْعُ أَوْ هِيَ خَيْبَةٌ وَضُرٌّ؟. وَإِذْ قَدْ كَانَ لَفْظُ الِاسْتِقْسَامِ يَشْمَلُهُ فَالْوَجْهُ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا مِنَ النَّهْيِ أَيْضًا، عَلَى قَاعِدَةِ اسْتِعْمَالِ الْمُشْتَرَكِ فِي مَعْنَيَيْهِ، فَتَكُونُ إِرَادَتُهُ إِدْمَاجًا وَتَكُونُ السِّينُ وَالتَّاءُ لِلطَّلَبِ، أَيْ طَلَبِ الْقِسْمِ. وَطَلَبُ الْقِسْمِ- بِالْكَسْرِ- أَيِ الْحَظُّ مِنْ خَيْرٍ أَوْ ضِدِّهِ، أَيْ طَلَبُ مَعْرِفَتِهِ. كَانَ الْعَرَبُ، كَغَيْرِهِمْ مِنَ الْمُعَاصِرِينَ، مُولَعِينَ بِمَعْرِفَةِ الِاطِّلَاعِ عَلَى مَا سَيَقَعُ مِنْ أَحْوَالِهِمْ أَوْ عَلَى مَا خَفِيَ مِنَ الْأُمُورِ الْمَكْتُومَةِ، وَكَانُوا يَتَوَهَّمُونَ بِأَنَّ الْأَصْنَامَ وَالْجِنَّ يَعْلَمُونَ تِلْكَ الْمُغَيَّبَاتِ فَسَوَّلَتْ سَدَنَةُ الْأَصْنَامِ لَهُمْ طَرِيقَةً يُمَوِّهُونَ عَلَيْهِمْ بِهَا فَجَعَلُوا أَزْلَامًا. وَالْأَزْلَامُ جَمْعُ زَلَمٍ- بِفَتْحَتَيْنِ- وَيُقَالُ لَهُ: قِدْحٌ- بِكَسْرِ الْقَافِ وَسُكُونِ الدَّالِ- وَهُوَ عُودُ سَهْمٍ لَا حَدِيدَةَ فِيهِ.

Fal oklarıyla kısmet aramanın (istiksam) Cahiliye döneminde yaptıkları bir diğer türü daha vardı ki onunla yapmak istedikleri bir işin sonucunu; başarı ve fayda mı yoksa hüsran ve zarar mı olacağını bilmek isterlerdi. İstiksam lafzı bunu da kapsadığı için, müşterek lafzın her iki anlamında da kullanılması kuralına göre yasağın bundan da murat olması uygundur. Böylece onun murat edilmesi bir idmâc (iç içe anlam katma) olur ve sîn ile tâ harfleri talep (isteme) için olur; yani payı (kısmeti) talep etmektir. Kısmeti talep etmek -kâf harfinin kesresiyle "el-kısm"- yani hayır veya şerden olan payı talep etmek, yani onun bilgisini istemektir. Araplar, tıpkı çağdaşları gibi, başlarına gelecek durumları veya gizli kalmış meseleleri öğrenip muttali olmaya pek düşkündüler. Putların ve cinlerin bu gaybları bildiğini zannederlerdi; putların bakıcıları da onları aldatacakları bir yöntem uydurarak fal okları (ezlâm) ihdas ettiler. Ezlâm, iki fetha ile "zelem" kelimesinin çoğuludur; ona kâf harfinin kesresi ve dâl harfinin sükûnu ile "kıdh" da denir ki o, ucunda temreni (demir ucu) bulunmayan ok çubuğudur.

وَكَيْفِيَّةُ اسْتِقْسَامِ الْمَيْسِرِ: الْمُقَامَرَةُ عَلَى أَجْزَاءِ جَزُورٍ يَنْحَرُونَهُ وَيَتَقَامَرُونَ عَلَى أَجْزَائِهِ، وَتِلْكَ عَشَرَةُ سِهَامٍ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْله تَعَالَى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٩] . وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: وَمَا اسْتَقْسَمْتُمْ عَلَيْهِ بِالْأَزْلَامِ، فَغُيِّرَ الْأُسْلُوبُ وَعُدِلَ إِلَى وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ، لِيَكُونَ أَشْمَلَ لِلنَّهْيِ عَنْ طَرِيقَتَيِ الِاسْتِقْسَامِ كِلْتَيْهِمَا، وَذَلِكَ إِدْمَاجٌ بَدِيعٌ.

Kumar yoluyla kısmet aramanın (istiksamü'l-meysir) keyfiyeti: Boğazladıkları bir devenin parçaları üzerinde kumar oynamaları ve hisselerini kumara yatırmalarıdır; bunlar Bakara Suresi'ndeki [219] { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “Sana içkiyi ve kumarı sorarlar” ayetinde açıklaması geçen on oktur. Zahire göre “ve üzerine fal oklarıyla kısmet aradığınız şeyler” denilmesi beklenirken, üslup değiştirilip { وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ } “ve fal oklarıyla kısmet aramanız” ifadesine dönülmüştür ki bu, istiksamın her iki yöntemini birden yasaklamayı daha kapsamlı kılsın; bu da harika bir idmâcdır.

وَأَشْهَرُ صُوَرِ الِاسْتِقْسَامِ ثَلَاثَة قداح: أَحدهَا مَكْتُوبٌ عَلَيْهِ «أَمَرَنِي رَبِّي» ، وَرُبَّمَا كَتَبُوا عَلَيْهِ «افْعَلْ» وَيُسَمُّونَهُ الْآمِرَ. وَالْآخَرُ: مَكْتُوبٌ عَلَيْهِ «نَهَانِي رَبِّي» ، أَوْ «لَا تَفْعَلْ» وَيُسَمُّونَهُ

İstiksamın en meşhur şekli üç oktur: Birinin üzerinde “Rabbim bana emretti” yazılıdır -bazen üzerine “Yap” yazarlar- ve buna “el-Âmir” (emredici) derler. Diğerinin üzerinde “Rabbim beni nehyetti” veya “Yapma” yazılıdır ve buna

النَّاهِيَ. وَالثَّالِثُ: غُفْلٌ- بِضَمِّ الْغَيْنِ الْمُعْجَمَةِ وَسُكُونِ الْفَاءِ أُخْتِ الْقَافِ- أَيْ مَتْرُوكٌ بِدُونِ كِتَابَةٍ. فَإِذَا أَرَادَ أَحَدُهُمْ سَفَرًا أَوْ عَمَلًا لَا يَدْرِي أَيَكُونُ نَافِعًا أَمْ ضَارًّا، ذَهَبَ إِلَى سَادِنِ صَنَمِهِمْ فَأَجَالَ الْأَزْلَامَ، فَإِذَا خَرَجَ الَّذِي عَلَيْهِ كِتَابَةٌ، فَعَلُوا مَا رُسِمَ لَهُمْ، وَإِذَا خَرَجَ الْغُفْلُ أَعَادُوا الْإِجَالَةَ. وَلَمَّا أَرَادَ امْرُؤُ الْقَيْسِ أَنْ يَقُومَ لِأَخْذِ ثَأْرِ أَبِيهِ حُجْرٍ، اسْتَقْسَمَ بِالْأَزْلَامِ عِنْدَ ذِي الْخَلَصَةِ، صَنَمِ خَثْعَمَ، فَخَرَجَ لَهُ النَّاهِي فَكَسَرَ الْقِدَاحَ وَقَالَ:

“en-Nâhî” (yasaklayıcı) derler. Üçüncüsü ise “gufl”dur -noktalı gayn harfinin zammesi ve kâfın kardeşi olan fâ harfinin sükûnu ile- yani üzerinde hiçbir yazı bulunmayan boştur. Onlardan biri faydalı mı yoksa zararlı mı olacağını bilmediği bir yolculuğa veya işe niyetlendiğinde, putlarının bakıcısına gider ve o da okları çekerdi. Yazılı olan çıkarsa kendilerine çizilen talimatı yaparlar; boş olan çıkarsa ok çekmeyi tekrarlarlardı. İmrüülkays babası Hucr'un intikamını almak için harekete geçmek istediğinde, Has'am kabilesinin putu olan Zü'l-Halasa'nın yanında oklarla kısmet çekti; yasaklayan ok çıkınca okları kırdı ve şöyle dedi:

لَوْ كُنْتَ يَا ذَا الْخَلَصِ الْمَوْتُورَا ... مِثْلِي وَكَانَ شَيْخُكَ الْمَقْبُورَا

“Ey Zü'l-Halasa! İntikam peşindeki sen olsaydın benim gibi, / Ve mezardaki de senin baban olsaydı,

لَمْ تَنْهَ عَنْ قَتْلِ الْعُدَاةِ زُورَا وَقَدْ

Düşmanları öldürmeyi böyle yalan yere yasaklamazdın!”

وَرَدَ، فِي حَدِيثِ فَتْحِ مَكَّةَ: أَنَّ رَسُول الله ﷺ وَجَدَ صُورَةَ إِبْرَاهِيمَ يَسْتَقْسِمُ بِالْأَزْلَامِ فَقَالَ: «كَذَبُوا وَاللَّهِ إِنِ اسْتَقْسَمَ بِهَا قَطُّ»

Mekke'nin fethi hadisinde şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İbrahim'in fal oklarıyla kısmet çeker hâldeki resmini görünce şöyle buyurdu: “Allah'a yemin olsun ki yalan söylediler! O asla bunlarla kısmet aramamıştır.”

وَهُمْ قَدِ اخْتَلَقُوا تِلْكَ الصُّورَةَ، أَوْ تَوَهَّمُوهَا لِذَلِكَ، تَنْوِيهًا بِشَأْنِ الِاسْتِقْسَامِ بِالْأَزْلَامِ، وَتَضْلِيلًا لِلنَّاسِ الَّذِينَ يَجْهَلُونَ. وَكَانَتْ لَهُمْ أَزْلَامٌ أُخْرَى عِنْدَ كُلِّ كَاهِنٍ مِنْ كُهَّانِهِمْ، وَمِنْ حُكَّامِهِمْ، وَكَانَ مِنْهَا عِنْدَ (هُبَلٍ) فِي الْكَعْبَةِ سَبْعَةٌ قَدْ كَتَبُوا عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ شَيْئًا مِنْ أَهَمِّ مَاِِ

Onlar fal oklarıyla kısmet çekme işini yüceltmek ve cahil insanları saptırmak amacıyla bu tasviri uydurmuş veya böyle vehmetmişlerdi. Onların her bir kâhininin ve hakemlerinin yanında başka fal okları da vardı; Kâbe'deki Hübel'in yanında da her birinin üzerine en mühim meselelerden bir şey yazılmış yedi ok bulunurdu.

يَعْرِضُ لَهُم فِي شؤونهم، كَتَبُوا عَلَى أَحَدِهَا الْعَقْلُ فِي الدِّيَةِ، إِذَا اخْتَلَفُوا فِي تَعْيِينِ مَنْ يَحْمِلُ الدِّيَةَ مِنْهُمْ وَأَزْلَامٌ لِإِثْبَاتِ النِّسَبِ، مَكْتُوبٌ عَلَى وَاحِدٍ «مِنْكُمْ» ، وَعَلَى وَاحِدٍ «مِنْ غَيْرِكُمْ» ، وَفِي آخَرَ «مُلْصَقٌ» .

işlerinde karşılarına çıkan durumlardan bir şey yazarlardı. Diyetin kimin tarafından üstlenileceği konusunda ihtilafa düştüklerinde [çekilmek üzere] birinin üzerine diyet ödeme yükümlülüğü (el-akl), nesebin tespiti için de fal okları [bulunurdu ki] birinin üzerine “Sizden”, birinin üzerine “Sizden başkası”, diğerine ise “Sonradan eklenen (mulsak)” yazılmıştı.

وَكَانَتْ لَهُمْ أَزْلَامٌ لِإِعْطَاءِ الْحَقِّ فِي الْمِيَاهِ إِذَا تَنَازَعُوا فِيهَا. وَبِهَذِهِ اسْتَقْسَمَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ حِينَ اسْتَشَارَ الْآلِهَةَ فِي فِدَاءِ ابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ مِنَ النَّذْرِ الَّذِي نَذَرَهُ أَنْ يَذْبَحَهُ إِلَى الْكَعْبَةِ بِعَشَرَةٍ مِنَ الْإِبِلِ، فَخَرَجَ الزَّلَمُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ فَقَالُوا لَهُ: ارْضِ الْآلِهَةَ فَزَادَ عَشَرَةً حَتَّى بَلَغَ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ فَخَرَجَ الزَّلَمُ عَلَى الْإِبِلِ فَنَحَرَهَا. وَكَانَ الرَّجُلُ قَدْ يَتَّخِذُ أَزْلَامًا لِنَفْسِهِ، كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ الْهِجْرَةِ «أَنَّ سُرَاقَةَ ابْن مَالِكٍ لَمَّا لحق النبيء ﷺ لِيَأْتِيَ بِخَبَرِهِ إِلَى أَهْلِ مَكَّة استقسم بالأزلام فَخَرَجَ لَهُ مَا يَكْرَهُ» .

Aralarında anlaşmazlığa düştüklerinde su hakkını belirlemek için de fal okları vardı. Abdülmuttalib, oğlu Abdullah'ı Kâbe'ye kurban etme adağından on deve karşılığında kurtarmak amacıyla ilahlara danıştığında bu oklarla kısmet çekmişti. Fal oku Abdullah'a çıkınca ona: “İlahları razı et” dediler; o da sayı yüz deveye ulaşana kadar onar onar artırdı, sonunda fal oku develere çıkınca develeri kurban etti. Kişi bazen kendisi için de fal okları edinebilirdi; nitekim hicret hadisinde rivayet edildiği üzere: “Surâka b. Mâlik, Mekkelilere haberini getirmek için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in peşine düştüğünde fal oklarıyla kısmet çekti ve hoşuna gitmeyen sonuç çıktı.”

وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: ذلِكُمْ فِسْقٌ رَاجِعَةٌ إِلَى الْمَصْدَرِ وَهُوَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا. وَجِيءَ بِالْإِشَارَةِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَيْهِ حَتَّى يَقَعَ الْحُكْمُ عَلَى مُتَمَيِّزٍ مُعَيَّنٍ.

{ ذلِكُمْ فِسْقٌ } “Bunlar yoldan çıkmaktır” buyruğundaki işaret [zamiri], “kısmet aramanız” (en testaksimû) masdarına dönmektedir. Hükmün belirli ve somut bir fiil üzerine düşmesi amacıyla dikkat çekmek için işaret [ismi] getirilmiştir.