Binûn

5- Mâide Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْفِسْقُ: الْخُرُوجُ عَنِ الدِّينِ، وَعَنِ الْخَيْرِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦] .

Fısk (فِسْق): Dinden ve hayırdan çıkmaktır. Bu kelime daha önce Bakara Suresi'ndeki { وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } [Bakara 26] “Oysa O, onunla sadece fâsıkları saptırır” ayetinin tefsirinde geçmişti.

وَجَعَلَ اللَّهُ الِاسْتِقْسَامَ فِسْقًا لِأَنَّ مِنْهُ مَا هُوَ مُقَامَرَةٌ، وَفِيهِ مَا هُوَ مِنْ شَرَائِعِ الشِّرْكِ، لِتَطَلُّبِ الْمُسَبَّبَاتِ مِنْ غَيْرِ أَسْبَابِهَا، إِذْ لَيْسَ الِاسْتِقْسَامُ سَبَبًا عَادِيًّا مَضْبُوطًا، وَلَا سَبَبًا

Allah'ın istiksamı (oklarla kısmet aramayı) fısk saymasının sebebi; onun bir kısmının kumar olması, bir kısmının da şirk şeriatlarından bulunmasıdır. Zira bu, sonuçları (müsebbebâtı) kendi sebeplerinden gayrı yollarla aramaktır; çünkü fal oklarıyla kısmet çekmek ne olağan ve kurallı bir sebep ne de

شَرْعِيًّا، فَتَمَحَّضَ لِأَنْ يَكُونَ افْتِرَاءً، مَعَ أَنَّ مَا فِيهِ مِنْ تَوَهُّمِ النَّاسِ إِيَّاهُ كَاشِفًا عَنْ مُرَادِ اللَّهِ بِهِمْ، مِنَ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ، لِأَنَّ اللَّهَ نَصَبَ لِمَعْرِفَةِ الْمُسَبَّبَاتِ أَسْبَابًا عَقْلِيَّةً: هِيَ الْعُلُومُ وَالْمَعَارِفُ الْمُنْتَزَعَةُ مِنَ الْعَقْلِ، أَوْ مِنْ أَدِلَّتِهِ، كَالتَّجْرِبَةِ، وَجَعَلَ أَسْبَابًا لَا تُعْرَفُ سَبَبِيَّتُهَا إِلَّا بِتَوْقِيفٍ مِنْهُ عَلَى لِسَانِ الرُّسُلِ: كَجَعْلِ الزَّوَالِ سَبَبًا لِلصَّلَاةِ. وَمَا عَدَا ذَلِكَ كَذِبٌ وَبُهْتَانٌ، فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَانَ فِسْقًا، وَلِذَلِكَ قَالَ فُقَهَاؤُنَا بِجُرْحَةِ مَنْ يَنْتَحِلُ ادِّعَاءَ مَعْرِفَةِ الْغُيُوبِ.

şer'î bir sebeptir. Dolayısıyla katıksız bir iftira olmaktan ibarettir. Bununla birlikte insanların onu, Allah'ın kendileri hakkındaki muradını açığa çıkaran bir şey sanmalarındaki vehamet, Allah'a karşı yalan uydurmaktır. Çünkü Allah sonuçların bilinmesi için aklî sebepler koymuştur: Bunlar akıldan veya tecrübe gibi onun delillerinden çıkarılan ilimler ve marifetlerdir. Ayrıca zeval vaktinin namaz için sebep kılınması gibi, sebebiyeti ancak elçilerin diliyle O'nun bildirmesiyle (tevkîfen) bilinen sebepler de kılmıştır. Bunların dışındakiler ise yalan ve bühtandır; işte bu yüzden fısktır. Fakihlerimiz de gaybı bildiğini iddia eden kişinin şahitliğinin düşeceğini (cerhini) bu sebeple söylemişlerdir.

وَلَيْسَ مِنْ ذَلِكَ تُعْرَفُ الْمُسَبَّبَاتُ مِنْ أَسْبَابِهَا كَتَعَرُّفِ نُزُولِ الْمَطَرِ مِنَ السَّحَابِ، وَتَرَقُّبِ خُرُوجِ الْفَرْخِ مِنَ الْبَيْضَةِ بِانْقِضَاءِ مُدَّةِ الْحَضَانَةِ،

Buluttan yağmurun yağacağını anlamak veya kuluçka süresinin bitmesiyle civcivin yumurtadan çıkmasını beklemek gibi, sonuçların kendi sebeplerinden bilinmesi bu kapsamda değildir.

وَفِي الْحَدِيثِ «إِذَا نَشَأَتْ بَحْرِيَّةٌ ثُمَّ تَشَاءَمَتْ فَتِلْكَ عَيْنُ غُدَيْقَةٍ»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Deniz tarafından bir bulut belirip de Şam tarafına yönelirse, o bol yağmurlu bir buluttur (ayn-ı gudeysa).”

أَيْ سَحَابَةٍ مِنْ جِهَةِ بَحْرِهِمْ، وَمَعْنَى «عَيْنُ» أَنَّهَا كَثِيرَةُ الْمَطَرِ.

Yani denizleri cihetinden gelen bir buluttur; “Ayn” (عَيْن) kelimesinin anlamı ise onun bol yağmurlu olmasıdır.

وَأَمَّا أَزْلَامُ الْمَيْسِرِ، فَهِيَ فِسْقٌ، لِأَنَّهَا مِنْ أَكْلِ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ.

Kumar oklarına gelince; onlar fısktır, çünkü haksız yoldan mal yemektir.

الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ.

{ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ } “Bugün inkâr edenler dininizden ümitlerini kesmişlerdir. Artık onlardan korkmayın, benden korkun.”

جُمْلَةٌ وَقَعَتْ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ آيَةِ الْمُحَرَّمَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَبَيْنَ آيَةِ الرُّخْصَةِ الْآتِيَةِ: وَهِيَ قَوْلُهُ: فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ لِأَنَّ اقْتِرَانَ الْآيَةِ بِفَاءِ التَّفْرِيعِ يَقْضِي بِاتِّصَالِهَا بِمَا تَقَدَّمَهَا.

Bu cümle, yukarıda geçen haramlar ayeti ile ileride gelecek olan ruhsat ayeti, yani { فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ } “Kim darlıkta çaresiz kalırsa...” buyruğu arasına giren bir itiraz cümlesidir. Çünkü [ruhsat] ayetinin fâ-i tefrî' ile bitişmesi, onun kendisinden öncekine bağlı olmasını gerektirir.

وَلَا يَصْلُحُ لِلِاتِّصَالِ بِهَا إِلَّا قَوْلُهُ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ الْآيَةَ.

Ona bağlanmaya da { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Leş size haram kılındı...” ayetinden başkası elverişli değildir.

وَالْمُنَاسَبَةُ فِي هَذَا الِاعْتِرَاضِ: هِيَ أَنَّ اللَّهَ لَمَّا حَرَّمَ أُمُورًا كَانَ فِعْلُهَا مِنْ جُمْلَةِ دِينِ الشِّرْكِ، وَهِيَ مَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ، وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ، وَتَحْرِيمُ الِاسْتِقْسَامِ بِالْأَزْلَامِ، وَكَانَ فِي كَثِيرٍ مِنْهَا تَضْيِيقٌ عَلَيْهِمْ بِمُفَارَقَةِ مُعْتَادِهِمْ، وَالتَّقْلِيلِ مِنْ أَقْوَاتِهِمْ، أَعْقَبَ هَذِهِ الشِّدَّةَ بِإِينَاسِهِمْ بِتَذْكِيرِ أَنَّ هَذَا كُلَّهُ إِكْمَالٌ لِدِينِهِمْ، وَإِخْرَاجٌ لَهُمْ مِنْ أَحْوَالِ ضَلَالِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَأَنَّهُمْ كَمَا أُيِّدُوا بِدِينٍ عَظِيمٍ سَمْحٍ فِيهِ صَلَاحُهُمْ، فَعَلَيْهِمْ أَنْ يَقْبَلُوا مَا فِيهِ مِنَ الشِّدَّةِ الرَّاجِعَةِ إِلَى إِصْلَاحِهِمْ: فَالْبَعْضُ مَصْلَحَتُهُ رَاجِعَةٌ إِلَى الْمَنَافِعِ الْبَدَنِيَّةِ، وَالْبَعْضُ مَصْلَحَتُهُ رَاجِعَةٌ إِلَى التَّرَفُّعِ عَنْ حَضِيضِ الْكُفْرِ: وَهُوَ مَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ، وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ. وَالِاسْتِقْسَامُ بِالْأَزْلَامِ أَذْكَرَهُمْ بِفَوْزِهِمْ عَلَى مَنْ يُنَاوِيهِمْ، وَبِمَحَاسِنِ دِينِهِمْ وَإِكْمَالِهِ، فَإِنَّ مِنْ إِكْمَالِ الْإِصْلَاحِ إِجْرَاءَ الشِّدَّةِ عِنْدَ الِاقْتِضَاءِ. وَذُكِّرُوا بِالنِّعْمَةِ، عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ الشِّدَّةِ بِاللِّينِ. وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ، زَمَانًا، إِذَا سَمِعُوا أَحْكَامَ الْإِسْلَامِ رَجَوْا أَنْ تَثْقُلَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَيَرْتَدُّوا عَنِ الدِّينِ، وَيَرْجِعُوا

Bu itiraz cümlesindeki münasebet şudur: Allah, yapılması şirk dininin gereği olan şeyleri; yani Allah'tan başkası adına kesilenleri, dikili taşlar üzerinde boğazlananları ve fal oklarıyla kısmet aramayı haram kıldığında -ki bunların birçoğunda alışkanlıklarını terk etmeleri ve yiyeceklerinin azalması sebebiyle kendilerine bir zorluk vardı- bu sıkıntının ardından, bütün bunların dinlerini kemale erdirmek ve kendilerini cahiliyenin sapıklık hallerinden çıkarmak olduğunu hatırlatarak onları teselli etti. Kendileri, içinde kurtuluşları bulunan böylesine yüce ve müsamahakâr bir din ile desteklendiklerine göre, ıslahlarına yönelik bu dindeki zorlukları da kabullenmeleri gerekir. Zira bu yasakların bir kısmının maslahatı bedensel faydalara, bir kısmının maslahatı ise küfrün aşağılığından yücelmeye dayanır ki bunlar da Allah'tan başkası adına kesilenler ile dikili taşlar üzerinde boğazlananlardır. Fal oklarıyla kısmet arama yasağı da onlara düşmanlarına karşı kazandıkları zaferi, dinlerinin güzelliklerini ve kemalini hatırlatmıştır; çünkü gerektiğinde zorluk uygulamak da ıslahın kemalindendir. Kur'an'ın zorluğun peşinden kolaylık getirme âdeti üzere [burada da] nimet hatırlatılmıştır. Müşrikler bir zamanlar İslam'ın hükümlerini duyduklarında, bunların Müslümanlara ağır geleceğini ve dinden dönüp tekrar

إِلَى الشِّرْكِ، كَمَا قَالَ الْمُنَافِقُونَ لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا [المُنَافِقُونَ: ٧] . فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْأَحْكَامُ أَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ: بِشَارَةً لِلْمُؤْمِنِينَ، وَنِكَايَةً بِالْمُشْرِكِينَ. وَقَدْ رُوِيَ: أَنَّهَا نَزَلَتْ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، كَمَا رَوَاهُ الطَّبَرِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ، وَالْقُرْطُبِيُّ عَنِ الضَّحَّاكِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ يَوْمَ عَرَفَةَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ مَعَ الْآيَةِ الَّتِي

şirke döneceklerini umarlardı; nitekim münafıklar: { لَا تُنْفِقُوا عَلى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّى يَنْفَضُّوا } [Münâfikûn 7] “Allah'ın elçisinin yanında bulunanlara infak etmeyin ki dağılıp gitsinler” demişlerdi. Bu hükümler inince Allah Teâlâ müminlere bir müjde, müşriklere de bir hezimet olarak bu ayeti indirdi. Taberî'nin Mücâhid'den, Kurtubî'nin Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre bu ayetin Mekke'nin fethi günü indiği rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre de Veda Haccı'nda, Arafat gününde, kendisinden

سَتَأْتِي عَقِبَهَا. وَهُوَ مَا رَوَاهُ الطَّبَرِيُّ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ وَجَمْعٍ، وَنَسَبَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَهُوَ الْأَصَحُّ.

hemen sonra gelecek olan ayetle birlikte inmiştir. Taberî'nin İbn Zeyd ve bir topluluktan rivayet ettiği budur; İbn Atıyye de bunu Ömer b. el-Hattâb'a nispet etmiştir ki en sahih olanı da budur.

فَ الْيَوْمَ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْيَوْمُ الْحَاضِرُ، وَهُوَ يَوْمُ نُزُولِ الْآيَةِ، وَهُوَ إِنْ أُرِيدَ بِهِ يَوْمُ فَتْحِ مَكَّةَ، فَلَا جَرَمَ أَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ كَانَ أَبْهَجَ أَيَّامِ الْإِسْلَامِ، وَظَهَرَ فِيهِ مِنْ قُوَّةِ الدِّينِ، بَيْنَ ظَهَرَانِيِّ مَنْ بَقِيَ عَلَى الشِّرْكِ، مَا أَيْأَسَهُمْ مِنْ تَقَهْقُرِ أَمْرِ الْإِسْلَامِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ قُلُوبَ جَمِيعِ الْعَرَبِ كَانَتْ مُتَعَلِّقَةً بِمَكَّةَ وَمَوْسِمِ الْحَجِّ وَمَنَاسِكِهِ: الَّتِي كَانَتْ فِيهَا حَيَاتُهُمُ الِاجْتِمَاعِيَّةُ وَالتِّجَارِيَّةُ وَالدِّينِيَّةُ والأدبية، وقوام شؤونهم، وَتَعَارُفُهِمْ، وَفَصْلُ نِزَاعِهِمْ، فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ انْفِرَادُ الْمُسْلِمِينَ بِتِلْكَ الْمَوَاطِنِ قَاطِعًا لِبَقِيَّةِ آمَالِهِمْ: مِنْ بَقَاءِ دِينِ الشِّرْكِ، وَمِنْ مُحَاوَلَةِ الْفَتِّ فِي عَضُدِ الْإِسْلَامِ. فَذَلِكَ الْيَوْمُ عَلَى الْحَقِيقَةِ: يَوْمُ تَمَامِ الْيَأْسِ وَانْقِطَاعِ الرَّجَاءِ، وَقَدْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ يُعَاوِدُهُمُ الرَّجَاءُ تَارَةً. فَقَدْ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ يَوْمَ أُحُدٍ «اعْلُ هُبَلُ- وَقَالَ- لَنَا الْعُزَّى وَلَا عُزَّى لَكُمْ» . وَقَالَ صَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ أَوْ أَخُوهُ، يَوْمَ هَوَازِنَ، حِينَ انْكَشَفَ الْمُسْلِمُونَ وَظَنَّهَا هَزِيمَةً لِلْمُسْلِمِينَ: «أَلَا بَطُلَ السِّحْرُ الْيَوْمَ» .

{ الْيَوْمَ } “Bugün” ifadesiyle hazır bulunan günün, yani ayetin indiği günün kastedilmiş olması caizdir. Eğer bununla Mekke'nin fethi günü kastedilmişse, şüphe yok ki o gün İslam'ın en sevinçli günlerinden biriydi. Şirk üzere kalanların arasında dinin öyle bir gücü ortaya çıkmıştı ki, İslam davasının gerilemesinden tamamen ümitlerini kestiler. Şüphe yok ki bütün Arapların kalbi; sosyal, ticarî, dinî ve edebî hayatlarının, bütün işlerinin nizamının, tanışmalarının ve ihtilaflarını çözmelerinin merkezi olan Mekke'ye, hac mevsimine ve menâsikine bağlıydı. Dolayısıyla bu kutsal mekânlarda sadece Müslümanların hâkimiyet kurması; şirk dininin bekasına ve İslam'ın belini kırma çabalarına dair geriye kalan ümitlerini de şüphesiz kökünden kesmiştir. İşte o gün hakikatte tam bir yeis ve ümidin kesildiği gündür. Hâlbuki bundan önce zaman zaman ümide kapılırlardı; nitekim Ebû Süfyân Uhud günü “Yücel ey Hübel!” ve “Bizim Uzzâ'mız var, sizinse Uzzâ'nız yok!” demişti. Safvân b. Ümeyye yahut kardeşi de Hevâzin [Huneyn] günü Müslümanlar dağıldığında bunu Müslümanların yenilgisi sanarak: “Haberiniz olsun, büyü bugün bozuldu!” demişti.

وَكَانَ نُزُولُ هَذِهِ الْآيَةِ يَوْمَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ مَعَ الْآيَةِ الَّتِي بَعْدَهَا، كَمَا يُؤَيِّدُهُ

Bu ayetin inişi, kendisinden sonraki ayetle birlikte Veda Haccı gününde vuku bulmuştur; nitekim siyer âlimlerinin çoğunun rivayetine göre

قَوْلُ رَسُول الله ﷺ فِي خُطْبَتِهِ يَوْمَئِذٍ فِي قَوْلِ كَثِيرٍ مِنْ أَصْحَابِ السِّيَرِ «أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ يَئِسَ أَنْ يُعْبَدَ فِي بَلَدِكُمْ هَذَا وَلَكِنَّهُ قَدْ رَضِيَ مِنْكُمْ بِمَا دُونَ ذَلِكَ فِيمَا تَحْقِرُونَ مِنْ أَعْمَالِكُمْ فَاحْذَرُوهُ عَلَى أَنْفُسِكُمْ»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in o günkü hutbesindeki şu buyruğu da bunu desteklemektedir: “Ey insanlar! Şeytan artık bu beldenizde kendisine tapılmasından ümidini kesmiştir. Fakat amellerinizden küçük gördüğünüz şeylerde kendisine uyulmasına razı olmuştur; bu hususta kendinizi ondan koruyun!”

. والْيَوْمَ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ يَوْمٌ مُعَيَّنٌ، جَدِيرٌ بِالِامْتِنَانِ بِزَمَانِهِ،

{ الْيَوْمَ } “Bugün” ifadesiyle, o vaktiyle minnet duyulmaya layık belirli bir gün kastedilmiş olabilir.

وَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ (الْيَوْمَ) بِمَعْنَى الْآنَ، أَيْ زَمَانَ الْحَالِ، الصَّادِقِ بِطَائِفَةٍ مِنَ الزَّمَانِ، رَسَخَ الْيَأْسُ، فِي خِلَالِهَا، فِي قُلُوبِ أَهْلِ الشِّرْكِ بَعْدَ أَنْ خَامَرَ نُفُوسَهُمُ التَّرَدُّدُ فِي ذَلِكَ، فَإِنَّ الْعَرَبَ يُطْلِقُونَ (الْيَوْمَ) عَلَى زَمَنِ الْحَالِ، (والأمس) عَلَى الْمَاضِي، وَ (الْغَدَ) عَلَى الْمُسْتَقْبَلِ. قَالَ زُهَيْرٌ:

{ الْيَوْمَ } “Bugün” lafzının “şimdi” yani şimdiki zaman manasında kullanılması da caizdir. Bu da müşriklerin kalplerine -daha önce tereddütler geçirdikten sonra- yeisin yerleştiği zaman dilimini ifade eder. Çünkü Araplar “bugün” (el-yevm) kelimesini şimdiki zaman, “dün” (el-ems) kelimesini geçmiş, “yarın” (el-gad) kelimesini ise gelecek zaman için kullanırlar. Nitekim Züheyr şöyle demiştir:

وَأَعْلَمُ عِلْمَ الْيَوْمِ وَالْأَمْسِ قَبْلَهُ ... وَلَكِنَّنِي عَنْ عِلْمِ مَا فِي غَدٍ عَمِي

“Bugünün ve ondan önceki dünün ilmini bilirim, / Fakat yarın ne olacağının ilminden yana körüm.”

يُرِيدُ بِالْيَوْمِ زَمَانَ الْحَالِ، وَبِالْأَمْسِ مَا مَضَى، وَبِالْغَدِ مَا يُسْتَقْبَلُ، وَمِنْهُ قَوْلُ زِيَادٍ الْأَعْجَمِ:

Bugün ile şimdiki zamanı, dün ile geçmişi, yarın ile de geleceği kastetmektedir. Ziyâd el-A'cem'in şu sözü de bu kabildendir:

رَأَيْتُكَ أَمْسِ خَيْرَ بَنِي مَعَدٍّ ... وَأَنْتَ الْيَوْمَ خَيْرٌ مِنْكَ أَمْسِ

“Dün seni Ma'add oğullarının en hayırlısı olarak gördüm, / Bugün ise dünkünden daha hayırlısın.”

وَأَنْتَ غَدًا تُزِيدُ الْخَيْرَ خَيْرًا ... كَذَاكَ تُزِيدُ سَادَةُ عَبْدِ شَمْسِ

“Yarın ise hayrı daha da artıracaksın, / Abdüşems'in efendileri de işte böyle [hayrı] artırırlar.”

وَفِعْلُ يَئِسَ يَتَعَدَّى بِ (مِنْ) إِلَى الشَّيْءِ الَّذِي كَانَ مَرْجُوًّا مِنْ قَبْلُ، وَذَلِكَ هُوَ الْقَرِينَةُ

Yeise (يَئِسَ) fiili daha önce umulan şeye { مِنْ } harf-i ceriyle geçişli olur; işte bu durum,

عَلَى أَنَّ دُخُولَ (مِنَ) الَّتِي هِيَ لِتَعْدِيَةِ يَئِسَ عَلَى قَوْلِهِ دِينِكُمْ، إِنَّمَا هُوَ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ يَئِسُوا مِنْ أَمْرِ دِينِكُمْ، يَعْنِي الْإِسْلَامَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْأَمْرَ الَّذِي كَانُوا يَطْمَعُونَ فِي حُصُولِهِ: هُوَ فُتُورُ انْتِشَارِ الدِّينِ وَارْتِدَادِ مُتَّبِعِيهِ عَنْهُ.

yeise fiilini geçişli kılan { مِنْ } harf-i cerinin { دِينِكُمْ } “dininizden” sözüne dahil olmasının takdir edilmiş bir tamlananla (muzâf) olduğunu gösteren karinedir. Yani: “Dininizin -yani İslam'ın- durumundan ümitlerini kestiler” demektir. Bilinmektedir ki gerçekleşmesini umdukları şey; dinin yayılmasının yavaşlaması ve ona uyanların dinden dönmesiydi.

وَتَفْرِيعُ النَّهْيِ عَنْ خَشْيَةِ الْمُشْرِكِينَ فِي قَوْلِهِ: فَلا تَخْشَوْهُمْ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنْ يَأْسِهِمْ مِنْ أَذَى الدِّينِ: لِأَنَّ يَأْسَ الْعَدُوِّ مِنْ نَوَالِ عَدُوِّهِ يُزِيلُ بَأْسَهُ، وَيُذْهِبُ حَمَاسَهُ، وَيُقْعِدُهُ عَنْ طَلَبِ عَدُوِّهِ.

{ فَلا تَخْشَوْهُمْ } “Artık onlardan korkmayın” buyruğunda müşriklerden korkmanın nehyedilmesi, onların dine zarar vermekten ümitlerini kestiklerinin haber verilmesine bağlanmıştır (tefrî'). Çünkü düşmanın hasmına erişmekten ümidini kesmesi, onun kuvvet ve şiddetini yok eder, hevesini kırar ve hasmının peşine düşmekten onu alıkoyar.

وَفِي الحَدِيث: «ونصرت بالرّغب»

Hadiste: “Korku salmakla [düşmanın kalbine düşen dehşetle] bana yardım olundu” buyrulmuştur.

. فَلَمَّا أَخْبَرَ عَنْ يَأْسِهِمْ طَمَّنَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ بَأْسِ عَدُوِّهِمْ، فَقَالَ: فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ أَوْ لِأَنَّ الْيَأْسَ لَمَّا كَانَ حَاصِلًا مِنْ آثَارِ انْتِصَارَاتِ الْمُسْلِمِينَ، يَوْمًا فَيَوْمًا، وَذَلِكَ مِنْ تَأْيِيدِ اللَّهِ لَهُمْ، ذَكَّرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ بِذَلِكَ بِقَوْلِهِ: الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ، وَإِنَّ فَرِيقًا لَمْ يُغْنِ عَنْهُمْ بَأْسُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا لَأَحْرِيَاءُ بِأَنْ لَا يُخْشَى بَأْسُهُمْ، وَأَنْ يُخْشَى مَنْ خَذَلَهُمْ وَمَكَّنَ أَوْلِيَاءَهُ مِنْهُمْ.

Müşriklerin ümitlerini kestiklerini haber verince Müslümanları düşmanlarının gücünden yana teskin edip: { فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ } “Artık onlardan korkmayın, benden korkun” buyurmuştur. Yahut da bu ümitsizlik Müslümanların günden güne elde ettikleri zaferlerin bir neticesi olduğundan ve bu da Allah'ın onlara yardımı sayesinde gerçekleştiğinden; Allah Teâlâ: { الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ } “Bugün inkâr edenler dininizden ümitlerini kesmişlerdir” buyurarak Müslümanlara bunu hatırlatmıştır. Güçleri Allah'a karşı kendilerine hiçbir fayda sağlamayan bir topluluk, güçlerinden korkulmamaya; asıl, onları hezimete uğratıp dostlarını kendilerine galip kılan [Allah]'tan korkulmaya layıktır.

وَقَدْ أَفَادَ قَوْلُهُ: فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ مُفَادَ صِيغَةِ الْحَصْرِ، وَلَوْ قِيلَ: فَإِيَّايَ فَاخْشَوْنِ لَجَرَى عَلَى الْأَكْثَرِ فِي مَقَامِ الْحَصْرِ، وَلَكِنْ عَدَلَ إِلَى جُمْلَتَيْ نَفْيٍ وَإِثْبَاتٍ: لِأَنَّ مُفَادَ كِلْتَا الْجُمْلَتَيْنِ مَقْصُودٌ، فَلَا يَحْسُنُ طَيُّ إِحْدَاهُمَا. وَهَذَا مِنَ الدَّوَاعِي الصَّارِفَةِ عَنْ صِيغَةِ الْحَصْرِ إِلَى الْإِتْيَانِ بِصِيغَتَيْ إِثْبَاتٍ وَنَفْيٍ، كَقَوْلِ السَّمَوْأَلِ أَوْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْحَارِثِيِّ:

{ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ } “Onlardan korkmayın, benden korkun” buyruğu hasr (kaside) sîgası anlamını vermiştir. Eğer “Yalnız benden korkun” (fe iyyâye fe'hşevn) denilseydi hasr makamında ekseriyetle kullanılan üsluba göre cereyan ederdi; fakat nefy ve ispat içeren iki ayrı cümleye dönülmüştür. Çünkü her iki cümlenin ifade ettiği mana da bizzat kastedilmektedir, dolayısıyla birini diğerinin içinde gizlemek uygun olmaz. Bu da Semev'el yahut Abdülmelik b. Abdürrahîm el-Hârisî'nin şu sözünde olduğu gibi, hasr sîgasından sarf-ı nazar edilerek ispat ve nefy sîgalarının birlikte getirilmesini gerektiren sebeplerdendir:

تَسِيلُ عَلَى حَدِّ الظُّبَاتِ نُفُوسُنَا ... وَلَيْسَتْ عَلَى غَيْرِ الظُّبَاتِ تَسِيلُ

“Kılıçların keskin ağızları üzerine akar canlarımız, / Kılıç ağızlarından başkası üzerine akmaz.”

وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ الْآتِي فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ [الْمَائِدَة: ٤٤] .

Bunun bir benzeri de ileride gelecek olan: { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ } [Mâide 44] “İnsanlardan korkmayın, benden korkun” ayetidir.

الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً.

{ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, size nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslam'a razı oldum.”

إِنْ كَانَتْ آيَةُ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ نَزَلَتْ يَوْمَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ بَعْدَ آيَةِ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ بِنَحْوِ الْعَامَيْنِ، كَمَا قَالَ الضَّحَّاكُ، كَانَتْ جُمْلَةً مُسْتَقِلَّةً، ابْتِدَائِيَّةً، وَكَانَ وُقُوعُهَا فِي الْقُرْآنِ، عَقِبَ الَّتِي قَبْلَهَا، بتوقيف النبيء ﷺ بِجَمْعِهَا مَعَ نَظِيرِهَا فِي إِكْمَالِ أَمْرِ الدِّينِ، اعْتِقَادًا وَتَشْرِيعًا، وَكَانَ الْيَوْمُ الْمَعْهُودُ فِي هَذِهِ غَيْرَ الْيَوْمِ الْمَعْهُودِ فِي الَّتِي قَبْلَهَا وَإِنْ كَانَتَا نَزَلَتَا مَعًا يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ، عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَهُوَ مَا رَوَاهُ الطَّبَرِيُّ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ وَآخَرِينَ. وَفِي كَلَامِ ابْنِ عَطِيَّةَ أَنَّهُ مَنْسُوبٌ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَذَلِكَ هُوَ الرَّاجِحُ الَّذِي عَوَّلَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْعِلْمِ وَهُوَ الْأَصْلُ فِي مُوَافَقَةِ التِّلَاوَةِ لِلنُّزُولِ، كَانَ الْيَوْمُ

Eğer { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” ayeti, Dahhâk'ın dediği gibi { الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ } “Bugün inkâr edenler dininizden ümitlerini kesmişlerdir” ayetinden yaklaşık iki yıl sonra Veda Haccı günü inmişse; müstakil bir başlangıç cümlesi olur. Kur'an'da kendisinden öncekinin hemen ardında yer alması ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tevkîfiyle (bildirmesiyle), inanç ve teşri bakımından din işinin kemale erdirilmesinde kendi benzeriyle bir araya getirilmesi sebebiyledir; bu durumda bu ayette bilinen “gün”, önceki ayette bilinen “gün”den farklı olur. Şayet Taberî'nin İbn Zeyd ve diğerlerinden rivayet ettiği gibi, her iki ayet de Veda Haccı yılı Hacc-ı Ekber gününde birlikte inmişse -ki İbn Atıyye'nin ifadesinde bu görüş Ömer b. el-Hattâb'a nispet edilmiştir; ilim ehlinin itimat ettiği racih görüş budur ve tilavetin nüzula uygunluğu kuralında asıl olan da budur- bu durumda bu ayette ve bir öncekinde

الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ وَفِي الَّتِي قَبْلَهَا يَوْمًا وَاحِدًا، وَكَانَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَعْدَادًا لِمِنَّةٍ أُخْرَى، وَكَانَ فَصْلُهَا عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا جَارِيًا عَلَى سِنَنِ الْجُمَلِ الَّتِي تُسَاقُ لِلتَّعْدَادِ فِي مِنَّةٍ أَوْ تَوْبِيخٍ، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ: أُعِيدَ لِفَظُ الْيَوْمَ لِيَتَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ أَكْمَلْتُ، وَلَمْ يَسْتَغْنِ بِالظَّرْفِ الَّذِي تَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ: يَئِسَ فَلَمْ يَقُلْ: وَأَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ.

zikredilen gün aynı gün olur. Bu cümle başka bir nimeti sayma mahiyetinde olur; bir öncekinden fasl ile (bağlaçsız) ayrılması ise nimetleri veya kınamaları sayıp dökmek üzere getirilen cümlelerin usulüne uygun cereyan etmiştir. İşte bu sebeple { الْيَوْمَ } “Bugün” lafzı { أَكْمَلْتُ } “kemale erdirdim” fiiline bağlanması için tekrar edilmiş, { يَئِسَ } “ümit kestiler” fiiline bağlanan zarfla yetinilmemiş ve “Ve sizin dininizi kemale erdirdim” denilmemiştir.

وَالدِّينُ: مَا كَلَّفَ اللَّهُ بِهِ الْأُمَّةَ مِنْ مَجْمُوعِ الْعَقَائِدِ، وَالْأَعْمَالِ، وَالشَّرَائِعِ، وَالنُّظُمِ.

Din (الدِّينُ): Allah'ın ümmeti yükümlü kıldığı inançlar, ameller, şeriatlar ve nizamların bütünüdür.

وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٩] . فَإِكْمَالُ الدِّينِ هُوَ إِكْمَالُ الْبَيَانِ الْمُرَادِ لِلَّهِ تَعَالَى الَّذِي اقْتَضَتِ الْحِكْمَةُ تَنْجِيمُهُ، فَكَانَ بَعْدَ نُزُولِ أَحْكَامِ الِاعْتِقَادِ، الَّتِي لَا يَسَعُ الْمُسْلِمِينَ جَهْلُهَا، وَبَعْدَ تَفَاصِيلِ أَحْكَامِ قَوَاعِدِ الْإِسْلَامِ- الَّتِي آخِرُهَا الْحَجُّ- بِالْقَوْلِ وَالْفِعْلِ، وَبَعْدَ بَيَانِ شَرَائِعِ الْمُعَامَلَاتِ وَأُصُولِ النِّظَامِ الْإِسْلَامِيِّ، كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ كُلِّهِ قَدْ تَمَّ الْبَيَانُ الْمُرَادُ لِلَّهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ [النَّحْل: ٨٩] وَقَوْلِهِ: لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ [النَّحْل: ٤٤] بِحَيْثُ صَارَ مَجْمُوعُ التَّشْرِيعِ الْحَاصِلِ بِالْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ، كَافِيًا فِي هَدْيِ الْأُمَّةِ فِي عِبَادَتِهَا، وَمُعَامَلَتِهَا، وَسِيَاسَتِهَا، فِي سَائِرِ عُصُورِهَا، بِحَسَبِ مَا تَدْعُو إِلَيْهِ حَاجَاتُهَا، فَقَدْ كَانَ الدِّينُ وَافِيًا فِي كُلِّ وَقْتٍ بِمَا يَحْتَاجُهُ الْمُسْلِمُونَ. وَلَكِنِ ابْتَدَأَتْ أَحْوَالُ جَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ بَسِيطَةً ثُمَّ اتَّسَعَتْ جَامِعَتُهُمْ، فَكَانَ الدِّينُ يَكْفِيهِمْ لِبَيَانِ الْحَاجَاتِ فِي أَحْوَالِهِمْ بِمِقْدَارِ اتِّسَاعِهَا، إِذْ كَانَ تَعْلِيمُ الدِّينِ بِطَرِيقِ التَّدْرِيجِ لِيَتَمَكَّنَ رُسُوخُهُ، حَتَّى اسْتَكْمَلَتْ جَامِعَةُ الْمُسلمين كلّ شؤون الْجَوَامِعِ الْكُبْرَى، وَصَارُوا أُمَّةً كَأَكْمَلِ مَا تَكُونُ أُمَّةً، فَكَمُلَ مِنْ بَيَانِ الدَّيْنِ مَا بِهِ الْوَفَاءُ بِحَاجَاتِهِمْ كُلِّهَا، فَذَلِكَ مَعْنَى إِكْمَالِ الدِّينِ لَهُمْ يَوْمَئِذٍ. وَلَيْسَ فِي ذَلِكَ مَا يُشْعِرُ بِأَنَّ الدِّينَ كَانَ نَاقِصًا، وَلَكِنَّ أَحْوَالَ الْأُمَّةِ فِي الْأُمَمِيَّةِ غَيْرُ مُسْتَوْفَاةٍ، فَلَمَّا تَوَفَّرَتْ كَمُلَ الدِّينُ لَهُمْ فَلَا إِشْكَالَ عَلَى الْآيَةِ. وَمَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ لَعَلَّهُ لَيْسَ فِيهِ تَشْرِيعُ شَيْءٍ جَدِيدٍ، وَلَكِنَّهُ تَأْكِيدٌ لِمَا تَقَرَّرَ تَشْرِيعُهُ مِنْ قَبْلُ بِالْقُرْآنِ أَوِ السُّنَّةِ.

Bunun açıklaması daha önce Âl-i İmrân Suresi'ndeki { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } [Âl-i İmrân 19] “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” buyruğunda geçmişti. Dinin kemale erdirilmesi, hikmetin peyderpey inmesini iktiza ettiği Allah Teâlâ'nın murad ettiği beyanın tamamlanmasıdır. Müslümanların bilmemelerinin caiz olmadığı inanç hükümlerinin inişinden, İslam'ın temel esaslarının -ki sonuncusu hacdır- sözlü ve fiilî olarak ayrıntılanmasından, muamelat şeriatlarının ve İslam nizamının esaslarının açıklanmasından sonra; bütün bunlardan sonra Allah Teâlâ'nın: { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } [Nahl 89] “Sana bu Kitab'ı her şey için bir açıklama olarak indirdik” ve { لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } [Nahl 44] “İnsanlara kendilerine indirileni açıklayasın diye...” buyruklarındaki murad olunan beyan tamamlanmıştı. Öyle ki Kur'an ve Sünnet ile hâsıl olan teşriin bütünü; ümmete her asırda ibadetinde, muamelesinde ve siyasetinde, ihtiyaçlarının gerektirdiği ölçüde hidayet vermek için yeterli hâle geldi. Çünkü din, her vakitte Müslümanların ihtiyaç duyduğu şeyleri karşılamaktaydı. Fakat Müslümanlar cemaatinin durumları başlangıçta basitti, sonra birlikleri genişledi; din de genişlemesi nispetinde onların durumlarındaki ihtiyaçları açıklamak için yeterli oluyordu. Çünkü dinin öğretilmesi, sağlamca yerleşmesi için tedrici bir yöntemle olmaktaydı. Nihayet Müslümanlar topluluğu büyük cemiyetlerin bütün niteliklerini tamamladı ve bir ümmetin olabileceği en mükemmel hâliyle bir ümmet oldu; böylece dinin bütün ihtiyaçlarını karşılayacak beyanı kemale erdi. İşte o gün onlar için dinin kemale erdirilmesinin anlamı budur. Bunda dinin daha önce eksik olduğunu hissettirecek hiçbir yön yoktur; ancak ümmetin ümmetlikteki durumları henüz tam kemaline ermemişti, bu şartlar teşekkül edince din onlar için kemale erdi; dolayısıyla ayette hiçbir müşkillik yoktur. Bu ayetten sonra Kur'an'dan inen şeylerde belki yeni bir teşri bulunmamakta, aksine daha önce Kur'an veya Sünnet ile hükme bağlanmış esasların teyidi yer almaktadır.

فَمَا نَجِدُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنَ الْآيَاتِ، بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ، مِمَّا فِيهِ تَشْرِيعٌ أَنَفَ مِثْلُ جَزَاءِ صَيْدِ الْمُحْرِمِ، نَجْزِمُ بِأَنَّهَا نَزَلَتْ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَمَّا نَزَلَتْ أُمِرَ بِوَضْعِهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: لَمْ يَنْزِلْ عَلَى النَّبِيءِ بَعْدَ ذَلِكَ الْيَوْمِ تَحْلِيلٌ وَلَا تَحْرِيمٌ وَلَا فَرْضٌ. فَلَوْ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَضَاعُوا كُلَّ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ- وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ- وَلَمْ يَبْقَ بَيْنَهُمْ إِلَّا الْقُرْآنُ لَاسْتَطَاعُوا

Bu surenin içinde bu ayetten sonra yer alan ve ihramlının av cezası gibi ilk defa konulan bir teşrii içeren ayetlerin kesinlikle bu ayetten önce indiğine ve bu ayet indiğinde buraya yerleştirilmesinin emredildiğine hükmederiz. İbn Abbas'tan şöyle rivayet edilmiştir: “O günden sonra Peygamber'e ne bir helal, ne bir haram ne de yeni bir farz inmiştir.” Şayet Müslümanlar ilim namına geriye kalan her şeyi -Allah korusun- kaybetselerdi ve aralarında sadece Kur'an kalsaydı, onunla

الْوُصُولَ بِهِ إِلَى مَا يَحْتَاجُونَهُ فِي أُمُورِ دِينِهِمْ. قَالَ الشَّاطِبِيُّ: «الْقُرْآنُ، مَعَ اخْتِصَارِهِ، جَامِعٌ وَلَا يَكُونُ جَامِعًا إِلَّا وَالْمَجْمُوعُ فِيهِ أُمُورٌ كُلِّيَّةٌ، لِأَنَّ الشَّرِيعَةَ تَمَّتْ بِتَمَامِ

din işlerinde ihtiyaç duydukları şeylere ulaşabilirlerdi. Şâtıbî şöyle demiştir: “Kur'an, muhtasar oluşuyla birlikte kuşatıcıdır (câmi'). O ancak içinde toplanan hususların küllî esaslar olmasıyla câmi' olabilir; çünkü şeriat,

نُزُولِهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ، وَأَنْتَ تَعْلَمُ: أَنَّ الصَّلَاةَ، وَالزَّكَاةَ، وَالْجِهَادَ، وَأَشْبَاهَ ذَلِكَ، لَمْ تُبَيَّنْ جَمِيعُ أَحْكَامِهَا فِي الْقُرْآنِ، إِنَّمَا بَيَّنَتْهَا السنّة، وَكَذَلِكَ الماديّات مِنَ الْعُقُودِ وَالْحُدُودِ وَغَيْرِهَا، فَإِذَا نَظَرْنَا إِلَى رُجُوعِ الشَّرِيعَةِ إِلَى كُلِّيَّاتِهَا الْمَعْنَوِيَّةِ، وَجَدْنَاهَا قَدْ تَضَمَّنَهَا الْقُرْآنُ عَلَى الْكَمَالِ، وَهِيَ: الضَّرُورِيَّاتُ، وَالْحَاجِيَّاتُ، وَالتَّحْسِينَاتُ وَمُكَمِّلُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا، فَالْخَارِجُ عَنِ الْكِتَابِ مِنَ الْأَدِلَّةِ: وَهُوَ السُّنَّةُ، وَالْإِجْمَاعُ، وَالْقِيَاسُ، إِنَّمَا نَشَأَ عَنِ الْقُرْآنِ وَفِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: «لَعَنَ اللَّهُ والواشمات وَالْمُسْتَوْشِمَاتِ والواصلات والمستوصلات والمنتمصات لِلْحُسْنِ الْمُغَيِّرَاتِ خَلْقَ اللَّهِ» فَبَلَغَ كَلَامُهُ امْرَأَةً مِنْ بَنِي أَسَدٍ يُقَالُ لَهَا: أُمُّ يَعْقُوبَ، وَكَانَتْ تَقْرَأُ الْقُرْآنَ، فَأَتَتْهُ فَقَالَتْ: «لَعَنْتَ كَذَا وَكَذَا» فَذَكَرَتْهُ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: «وَمَا لِي لَا أَلْعَنُ مَنْ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ وَهُوَ فِي كِتَابِ اللَّهِ» ، فَقَالَتِ الْمَرْأَةُ: «لَقَدْ قَرَأْتُ مَا بَيْنَ لَوْحَيِ الْمُصْحَفِ، فَمَا وَجَدْتُهُ» ، فَقَالَ: «لَئِنْ كُنْتِ قَرَأْتِيهِ لَقَدْ وَجَدْتِيهِ» : قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [الْحَشْر: ٧] » اه.

Allah Teâlâ'nın: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” buyruğu gereğince nüzulünün tamamlanmasıyla kâmil olmuştur. Bilirsin ki namaz, zekât, cihad ve benzerlerinin bütün hükümleri Kur'an'da açıklanmamış, bunları ancak Sünnet açıklamıştır; aynı şekilde akitler, hadler ve diğer maddî hükümler de böyledir. Şeriatın manevî külliyatına döndüğüne baktığımızda, Kur'an'ın bunları eksiksiz kapsadığını görürüz; bunlar da zarûriyyât, hâciyyât, tahsîniyyât ve her birinin tamamlayıcısıdır. Kitap'ın dışındaki deliller -yani Sünnet, İcma ve Kıyas- ancak Kur'an'dan doğmuştur. Sahih'te İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: “Allah dövme yapan ve yaptıran, saç ekleyen ve ekleten, güzellik için kaşlarını aldıran ve Allah'ın yarattığını değiştiren kadınlara lanet etsin!” Onun bu sözü Esed oğullarından Ümmü Ya'kûb denilen ve Kur'an okuyan bir kadına ulaştı. Kadın ona gelip: “Sen şöyle şöyle lanet etmişsin” diyerek durumu anlattı. Abdullah: “Resûlullah'ın lanet ettiğine ve Allah'ın Kitabı'nda bulunana ben niçin lanet etmeyeyim?” dedi. Kadın: “Mushaf'ın iki kapağı arasını baştan sona okudum ama bunu bulamadım” dedi. İbn Mes'ûd: “Eğer hakkıyla okusaydın onu bulurdun; Allah Teâlâ: { وَما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } [Haşr 7] ‘Resul size ne verdiyse onu alın, size neyi yasakladıysa ondan sakının’ buyurmuştur” dedi.” [Şâtıbî'nin sözü] bitti.

فَكَلَامُ ابْنِ مَسْعُودٍ يُشِيرُ إِلَى أَنَّ الْقُرْآنَ هُوَ جَامِعُ أُصُولِ الْأَحْكَامِ، وَأَنَّهُ الْحُجَّةُ عَلَى جَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ، إِذْ قَدْ بَلَغَ لِجَمِيعِهِمْ وَلَا يَسَعُهُمْ جَهْلُ مَا فِيهِ، فَلَوْ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَمْ تَكُنْ عِنْدَهُمْ أَثَارَةٌ مِنْ عِلْمٍ غَيْرُ الْقُرْآنِ لَكَفَاهُمْ فِي إِقَامَةِ الدِّينِ، لِأَنَّ كُلِّيَّاتِهِ وَأَوَامِرَهُ الْمُفَصَّلَةَ ظَاهِرَةُ الدَّلَالَةِ، وَمُجْمَلَاتِهِ تَبْعَثُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى تَعَرُّفِ بَيَانِهَا مِنِ اسْتِقْرَاءِ أَعْمَالِ الرَّسُولِ وَسَلَفِ الْأُمَّةِ، الْمُتَلَقِّينَ عَنْهُ، وَلِذَلِكَ لَمَّا اخْتَلَفَ الْأَصْحَابُ فِي شَأْنِ كِتَابَةِ النَّبِيءِ لَهُمْ كِتَابًا فِي مَرَضِهِ قَالَ عُمَرُ: حَسْبُنَا كِتَابُ اللَّهِ، فَلَوْ أَنَّ أَحَدًا قَصَرَ نَفْسَهُ عَلَى عِلْمِ الْقُرْآنِ فَوَجَدَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ [الْبَقَرَة: ٤٣] وآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ [الْأَنْعَام: ١٤١] وكُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ [الْبَقَرَة: ١٨٣] وأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ [الْبَقَرَة: ١٩٦] ، لَتَطَلَّبَ بَيَانَ ذَلِكَ مِمَّا تَقَرَّرَ مِنْ عَمَلِ سَلَفِ الْأُمَّةِ،

İbn Mes'ûd'un bu sözü; Kur'an'ın hükümlerin esaslarını toplayan bir kaynak olduğuna ve bütün Müslümanlara ulaştığı ve içindekileri bilmemeleri mazeret sayılamayacağı için hepsi üzerinde bağlayıcı bir hüccet olduğuna işaret etmektedir. Şayet Müslümanların elinde Kur'an'dan başka ilimden hiçbir eser kalmasaydı, dini ikame etmede bu onlara yeterdi. Çünkü onun küllî kuralları ve tafsilatlı emirleri delalet bakımından açıktır; mücmel (kapalı) hükümleri ise Müslümanları, Resul'ün ve ondan dini alan seleften nakledilen amelleri inceleyerek açıklamasını öğrenmeye sevk eder. Nitekim Resulullah hastalığı sırasında onlara bir mektup yazdırmak istediğinde sahabenin ihtilaf etmesi üzerine Ömer'in: “Bize Allah'ın Kitabı yeter” demesi bu yüzdendir. Bir kimse kendisini sadece Kur'an ilmiyle sınırlasa ve { أَقِيمُوا الصَّلاةَ } [Bakara 43] “Namazı kılın”, { وآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } [En'âm 141] “Hasat günü onun hakkını verin”, { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } [Bakara 183] “Oruç size farz kılındı” ve { أَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } [Bakara 196] “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” ayetlerini bulsa; bunların açıklamasını ümmetin selefinin yerleşik uygulamasından arayıp bulurdu.

وَأَيْضًا فَفِي الْقُرْآنِ تَعْلِيمُ طُرُقِ الِاسْتِدْلَالِ الشَّرْعِيَّةِ كَقَوْلِهِ: لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ [النِّسَاء: ٨٣] .

Ayrıca Kur'an'da: { لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } [Nisâ 83] “Onlardan hüküm çıkarabilenler onu elbette bilirlerdi” buyruğunda olduğu gibi şer'î istidlal yollarının öğretilmesi de vardır.

فَلَا شَكَّ أَنَّ أَمر الْإِسْلَام بدىء ضَعِيفًا ثُمَّ أَخَذَ يَظْهَرُ ظُهُورَ سَنَا الْفَجْرِ، وَهُوَ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ دِينٌ، يُبَيِّنُ لِأَتْبَاعِهِ الْخَيْرَ وَالْحَرَامَ وَالْحَلَالَ، فَمَا هَاجَرَ رَسُول الله ﷺ إِلَّا وَقَدْ أَسْلَمَ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، وَمُعْظَمُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، فَلَمَّا هَاجَرَ رَسُولُ اللَّهِ أَخَذَ الدِّينُ يَظْهَرُ فِي مَظْهَرِ شَرِيعَةٍ مُسْتَوْفَاةٍ فِيهَا بَيَانُ عِبَادَةِ الْأُمَّةِ، وَآدَابِهَا، وَقَوَانِينَ تَعَامُلِهَا، ثُمَّ لَمَّا فَتَحَ اللَّهُ مَكَّةَ وَجَاءَتِ الْوُفُودُ مُسْلِمِينَ، وَغَلَبَ الْإِسْلَامُ عَلَى بِلَادِ الْعَرَبِ، تَمَكَّنَ الدِّينُ وَخَدَمَتْهُ الْقُوَّةُ،

Şüphe yok ki İslam davası zayıf başlamış, ardından fecrin aydınlığı gibi parıldamaya yüz tutmuştu; bütün bu süreçte o, takipçilerine hayrı, haramı ve helali açıklayan bir dindi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke ehlinin çoğu ve Medine ehlinin ekseriyeti Müslüman olmadan hicret etmemişti. Resûlullah hicret edince din; ümmetin ibadetini, adabını ve muamele kurallarını bütünüyle içeren eksiksiz bir şeriat suretinde tezahür etmeye başladı. Sonra Allah Mekke'yi fethedip heyetler Müslüman olarak gelince ve İslam Arap diyarına hâkim olunca din perçinlendi, kuvvet ona hizmet etti,

فَأَصْبَحَ مَرْهُوبًا بَأْسُهُ، وَمَنَعَ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْحَجِّ بَعْدَ عَامٍ، فَحَجَّ رَسُول الله ﷺ عَامَ عَشَرَةٍ وَلَيْسَ مَعَهُ غَيْرُ الْمُسْلِمِينَ، فَكَانَ ذَلِكَ أَجْلَى مَظَاهِرِ كَمَالِ الدِّينِ: بِمَعْنَى سُلْطَانِ الدِّينِ وَتَمْكِينِهِ وَحِفْظِهِ، وَذَلِكَ تَبَيَّنَ وَاضِحًا يَوْمَ الْحَجِّ الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ هَذِهِ الْآيَةُ.

artık heybetinden çekinilir oldu ve bir yıl sonra müşriklerin hac yapmasını yasakladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicretin onuncu yılında yanında sadece Müslümanlar olduğu hâlde haccetti. Bu durum; dinin hâkimiyeti, yerleşmesi ve korunması anlamında dinin kemalinin en açık tezahürlerinden biri oldu. İşte bu, bu ayetin indiği hac gününde açıkça ortaya çıktı.

لَمْ يَكُنِ الدِّينُ فِي يَوْمٍ مِنَ الْأَيَّامِ غَيْرَ كَافٍ لِأَتْبَاعِهِ: لِأَنَّ الدِّينَ فِي كُلِّ يَوْمٍ، مِنْ وَقْتِ الْبَعْثَةِ، هُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمِقْدَارِ الَّذِي شَرَعَهُ اللَّهُ لِلْمُسْلِمِينَ يَوْمًا فَيَوْمًا، فَمَنْ كَانَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ آخِذًا بِكُلِّ مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ فِي وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ فَهُوَ مُتَمَسِّكٌ بِالْإِسْلَامِ، فَإِكْمَالُ الدِّينِ يَوْمَ نُزُولِ الْآيَةِ إِكْمَالٌ لَهُ فِيمَا يُرَادُ بِهِ، وَهُوَ قَبْلَ ذَلِكَ كَامِلٌ فِيمَا يُرَادُ مِنْ أَتْبَاعِهِ الْحَاضِرِينَ.

Din hiçbir gün mensupları için yetersiz olmamıştır. Çünkü bi'set vaktinden itibaren her gündeki din, Allah'ın Müslümanlara günden güne teşri buyurduğu miktardan ibarettir. Dolayısıyla Müslümanlardan herhangi bir vakitte kendilerine indirilenlerin tamamına sarılan kimse İslam'a sarılmış demektir. Ayetin indiği gün dinin kemale erdirilmesi, onunla murad edilen nihai gaye bakımından bir tamamlanmadır; bundan önce de o sırada mevcut olan muhataplarından istenen şey bakımından kâmildi.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى وُقُوعِ تَأْخِيرِ الْبَيَانِ إِلَى وَقْتِ الْحَاجَةِ. وَإِذَا كَانَتِ الْآيَةُ نَازِلَةً يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، كَمَا يُرْوَى عَنْ مُجَاهِدٍ، فَإِكْمَالُ الدِّينِ إِكْمَالُ بَقِيَّةِ مَا كَانُوا مَحْرُومِينَ مِنْهُ مِنْ قَوَاعِدِ الْإِسْلَامِ، إِذِ الْإِسْلَامُ قَدْ فُسِّرَ فِي الْحَدِيثِ بِمَا يَشْمَلُ الْحَجَّ، إِذْ قَدْ مَكَّنَهُمْ يَوْمَئِذٍ

Bu ayette, beyanın ihtiyaç vaktine kadar ertelenmesinin (te'hîrü'l-beyân) vâki olduğuna delil vardır. Ayet Mücâhid'den rivayet edildiği üzere Mekke'nin fethi günü inmişse; dinin kemale erdirilmesi, İslam'ın temel esaslarından mahrum kaldıkları diğer kısımların tamamlanması anlamına gelir. Zira İslam, hadiste haccı da kapsayacak şekilde tefsir edilmiştir; çünkü o gün Allah onlara

مِنْ أَدَاءِ حَجِّهِمْ دُونَ مُعَارِضٍ، وَقَدْ كَمُلَ أَيْضًا سُلْطَانُ الدِّينِ بِدُخُولِ الرَّسُولِ إِلَى الْبَلَدِ الَّذِي أَخْرَجُوهُ مِنْهُ، وَمَكَّنَهُ مِنْ قَلْبِ بِلَادِ الْعَرَبِ. فَالْمُرَادُ مِنَ الدِّينِ دِينُ الْإِسْلَامِ وَإِضَافَتُهُ إِلَى ضَمِيرِ الْمُسْلِمِينَ لِتَشْرِيفِهِمْ بِذَلِكَ.

hiçbir engelle karşılaşmaksızın haclarını ifa etme imkânı vermişti. Ayrıca Resul'ün kendisini çıkardıkları beldeye girmesi ve onu Arap diyarının kalbine hâkim kılmasıyla dinin hâkimiyeti de kemale ermişti. Burada “din”den kasıt İslam dinidir; onun Müslümanların zamirine izafe edilmesi ise onları bununla şereflendirmek içindir.

وَلَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الدِّينِ الْقُرْآنَ: لِأَنَّ آيَاتٍ كَثِيرَةً نَزَلَتْ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَحَسْبُكَ مِنْ ذَلِكَ بَقِيَّةُ سُورَةِ الْمَائِدَةِ وَآيَةُ الْكَلَالَةِ، الَّتِي فِي آخِرِ النِّسَاءِ، عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهَا آخِرُ آيَةٍ نَزَلَتْ، وَسُورَةُ إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ [النَّصْر: ١] كَذَلِكَ، وَقَدْ عَاشَ رَسُول الله ﷺ بَعْدَ نُزُولِ آيَةِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ نَحْوًا مِنْ تِسْعِينَ يَوْمًا، يُوحَى إِلَيْهِ. وَمَعْنَى (الْيَوْمَ) فِي قَوْلِهِ: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ نَظِيرُ مَعْنَاهُ فِي قَوْلِهِ: الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ.

Dinden kastın Kur'an olması sahih değildir; zira bu ayetten sonra pek çok ayet inmiştir. Mâide Suresi'nin geri kalanı, en son inen ayet olduğu görüşüne göre Nisâ Suresi'nin sonundaki kelâle ayeti ve aynı şekilde { إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ } [Nasr 1] “Allah'ın yardımı geldiği zaman...” suresi buna kâfidir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } ayetinin inişinden sonra kendisine vahiy gelmeye devam ederek yaklaşık doksan gün yaşamıştır. { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } buyruğundaki “bugün” lafzının anlamı, { الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ } buyruğundaki anlamın bir benzeridir.

وَقَوْلُهُ: وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي إِتْمَامُ النِّعْمَةِ: هُوَ خُلُوصُهَا مِمَّا يُخَالِطُهَا: مِنَ الْحَرَجِ، وَالتَّعَبِ. وَظَاهِرُهُ أَنَّ الْجُمْلَةَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ فَيَكُونُ مُتَعَلِّقًا لِلظَّرْفِ وَهُوَ الْيَوْمُ، فَيَكُونُ تَمَامُ النِّعْمَةِ حَاصِلًا يَوْمَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَإِتْمَامُ هَذِهِ النِّعْمَةِ هُوَ زَوَالُ مَا كَانُوا يَلْقَوْنَهُ مِنَ الْخَوْفِ فَمَكَّنَهُمْ من الْحَج آمين، مُؤْمِنِينَ، خَالِصِينَ، وَطَوَّعَ إِلَيْهِمْ أَعْدَاءَهُمْ يَوْمَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَقَدْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ فِي نِعْمَةٍ فَأَتَمَّهَا عَلَيْهِمْ، فَلِذَلِكَ قَيَّدَ إِتْمَامَ النِّعْمَةِ بِذَلِكَ الْيَوْمِ، لِأَنَّهُ زَمَانُ ظُهُورِ هَذَا الْإِتْمَامِ: إِذِ الْآيَةُ نَازِلَةٌ يَوْمَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ عَلَى أَصَحِّ الْأَقْوَالِ، فَإِنْ كَانَتْ نَزَلَتْ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، وَإِنْ كَانَ الْقَوْلُ بِذَلِكَ ضَعِيفًا، فَتَمَامُ النِّعْمَةِ فِيهِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ: أَنْ مَكَّنَهُمْ مِنْ أَشَدِّ أَعْدَائِهِمْ، وَأَحْرَصِهِمْ عَلَى اسْتِئْصَالِهِمْ، لَكِنْ

{ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي } “Size nimetimi tamamladım” buyruğuna gelince: Nimetin tamamlanması; onun sıkıntı ve meşakkat gibi kendisine karışan şeylerden arınmasıdır. Zahir olan, bu cümlenin { أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } cümlesine atfedilmiş olmasıdır; dolayısıyla zarfa, yani { الْيَوْمَ } “bugün” zarfına bağlanır ve nimetin tamamlanması bu ayetin indiği gün gerçekleşmiş olur. Bu nimetin tamamlanması; onların karşılaştıkları korkunun ortadan kalkmasıdır. Böylece Allah onlara Veda Haccı gününde emin, mümin ve ihlaslı kimseler olarak hac yapma imkânı vermiş ve düşmanlarını onların buyruğuna ram etmiştir. Hâlbuki onlar daha önce de bir nimet içindeydiler, Allah da onu üzerlerine tamamladı; işte bu yüzden nimetin tamamlanmasını o güne bağladı, çünkü bu tamamlanmanın tezahür ettiği zaman dilimi oydu. Zira en sahih görüşe göre ayet Veda Haccı gününde inmiştir. Şayet -bu görüş zayıf olsa da- Mekke'nin fethi gününde inmişse, o gündeki nimetin tamamlanması; Müslümanların en azılı ve onları kökten kazımaya en hırslı düşmanlarına karşı kendilerine imkân ve zafer vermesidir; fakat

يُنَاكِدُهُ قَوْلُهُ: أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ إِلَّا عَلَى تَأْوِيلَاتٍ بَعِيدَةٍ.

Uzak tevilere gidilmedikçe { أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Dininizi sizin için kemale erdirdim” buyruğu da bu [Mekke'nin fethi] ihtimaliyle çelişir.

وَظَاهِرُ الْعَطْفِ يَقْتَضِي: أَنَّ تَمَامَ النِّعْمَةِ مِنَّةٌ أُخْرَى غَيْرُ إِكْمَالِ الدِّينِ،

Atfın zahiri, nimetin tamamlanmasının dinin ikmalinden başka ayrı bir lütuf olmasını gerektirir;

وَهِيَ نِعْمَةُ النَّصْرِ، وَالْأُخُوَّةِ، وَمَا نَالُوهُ مِنَ الْمَغَانِمِ، وَمِنْ جُمْلَتِهَا إِكْمَالُ الدِّينِ، فَهُوَ عَطْفٌ عَامٌّ عَلَى خَاصٍّ. وَجَوَّزُوا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ النِّعْمَةِ الدِّينَ، وَإِتْمَامُهَا هُوَ إِكْمَالُ الدِّينِ، فَيَكُونُ مُفَادُ الْجُمْلَتَيْنِ وَاحِدًا، وَيَكُونُ الْعَطْفُ لِمُجَرَّدِ الْمُغَايَرَةِ فِي صِفَاتِ الذَّاتِ، لِيُفِيدَ أَنَّ الدِّينَ نِعْمَةٌ وَأَنَّ إِكْمَالَهُ إِتْمَامٌ لِلنِّعْمَةِ فَهَذَا الْعَطْفُ كَالَّذِي فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ أَنْشَدَهُ الْفَرَّاءُ فِي «مَعَانِي الْقُرْآنِ» :

O da zafer, kardeşlik ve elde ettikleri ganimetler nimetidir ki dinin ikmali de bu meyandandır; dolayısıyla bu, genel olanın özel olana atfıdır. Nimetten kastın din olması, onun tamamlanmasının da dinin ikmali olması ve böylece iki cümlenin ifade ettiği mananın bir olması da caiz görülmüştür. Bu durumda atıf, dinin bir nimet olduğunu ve onun ikmal edilmesinin de nimetin tamamlanması anlamına geldiğini bildirmek üzere, sadece zatın sıfatlarındaki başkalıktan ötürü yapılmış olur. İşte bu atıf, Ferrâ'nın Meâni'l-Kur'ân'da okuduğu şu şairin sözündeki gibidir:

إِلَى الْمَلِكِ الْقَرَمِ وَابْنِ الْهُمَا ... مِ وَلَيْثِ الْكَتِيبَةِ فِي الْمُزْدَحَمْ

“O ulu hükümdara, cömert önderin oğluna ... Ve savaş meydanındaki birliğin aslanına [vardım].”

وَقَوْلُهُ: وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً الرِّضَى بِالشَّيْءِ الرُّكُونُ إِلَيْهِ وَعَدَمُ النَّفْرَةِ مِنْهُ، وَيُقَابِلُهُ السُّخْطُ: فَقَدْ يَرْضَى أَحَدٌ شَيْئًا لِنَفْسِهِ فَيَقُولُ: رَضِيتُ بِكَذَا، وَقَدْ يَرْضَى شَيْئًا لِغَيْرِهِ، فَهُوَ بِمَعْنَى اخْتِيَارِهِ لَهُ، وَاعْتِقَادِهِ مُنَاسَبَتِهِ لَهُ، فَيُعَدَّى بِاللَّامِ: لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ رِضَاهُ لِأَجْلِ غَيْرِهِ، كَمَا تَقُولُ: اعْتَذَرْتُ لَهُ.

{ وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً } “Sizin için din olarak İslam'dan razı oldum” buyruğuna gelince: Bir şeyden razı olmak (rıdâ), ona meyletmek ve ondan nefret etmemektir; bunun zıddı ise öfke ve hoşnutsuzluktur (suht). İnsan bazen kendi nefsi için bir şeyden razı olur ve “falan şeyden razı oldum” der; bazen de başkası için bir şeyden razı olur ki bu da o şeyi onun için seçmesi ve ona uygun olduğuna inanması anlamındadır. Nitekim “Onun adına özür diledim” denildiği gibi, rızasının başkası adına olduğunu göstermek için lam harfiyle geçişli kılınır.

وَفِي الْحَدِيثِ «إِنَّ اللَّهَ يَرْضَى لَكُمْ ثَلَاثًا»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Şüphesiz Allah sizin için üç şeyden razı olur...”

، وَكَذَلِكَ هُنَا، فَلِذَلِكَ ذَكَرَ قَوْلَهُ: لَكُمْ وَعُدِّيَ رَضِيتُ إِلَى الْإِسْلَامِ بِدُونِ الْبَاءِ. وَظَاهِرُ تَنَاسُقِ الْمَعْطُوفَاتِ: أَنَّ جُمْلَةَ رَضِيتُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمْلَتَيْنِ اللَّتَيْنِ قَبْلَهَا، وَأَنَّ تَعَلُّقَ الظَّرْفِ بِالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ الْأَوَّلِ سَارَ إِلَى الْمَعْطُوفَيْنِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا الْيَوْمَ. وَإِذْ قَدْ كَانَ رِضَى الْإِسْلَامِ دِينًا لِلْمُسْلِمِينَ ثَابِتًا فِي عِلْمِ اللَّهِ ذَلِكَ الْيَوْمَ وَقَبْلَهُ، تَعَيَّنَ التَّأْوِيلُ فِي تَعْلِيقِ ذَلِكَ الظَّرْفِ بِ رَضِيتُ فَتَأَوَّلَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» بِأَنَّ الْمَعْنَى: آذَنْتُكُمْ بِذَلِكَ فِي هَذَا الْيَوْمِ، أَيْ أَعْلَمْتُكُمْ: يَعْنِي أَيْ هَذَا التَّأْوِيلُ مُسْتَفَادٌ مِنْ قَوْلِهِ الْيَوْمَ، لِأَنَّ الَّذِي حَصَلَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ هُوَ إِعْلَانُ ذَلِكَ، وَالْإِيذَانُ بِهِ، لَا حُصُولَ رِضَى اللَّهِ بِهِ دِينًا لَهُمْ يَوْمَئِذٍ، لِأَنَّ الرِّضَى بِهِ حَاصِلٌ مِنْ قَبْلُ، كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ سَابِقَةٌ لِهَذِهِ الْآيَةِ. فَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ «رَضِيتُ» مَجَازٌ فِي مَعْنَى «أَذَنْتُ» لِعَدَمِ اسْتِقَامَةِ ذَلِكَ: لِأَنَّهُ يَزُولُ مِنْهُ مَعْنَى اخْتِيَارِ الْإِسْلَامِ لَهُمْ، وَهُوَ الْمَقْصُودُ، وَلِأَنَّهُ لَا يَصْلُحُ لِلتَّعَدِّي إِلَى قَوْلِهِ: الْإِسْلامَ. وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَدَلَالَةُ الْخَبَرِ عَلَى مَعْنَى الْإِيذَانِ مِنْ دَلَالَتِهِ عَلَى لَازِمٍ مِنْ لَوَازِمِ مَعْنَاهُ بِالْقَرِينَةِ الْمُعَيَّنَةِ، فَيَكُونُ مِنَ الْكِنَايَةِ فِي التَّرْكِيبِ. وَلَوْ شَاءَ أَحَدٌ أَنْ يَجْعَلَ

Burada da aynı şekildedir; işte bu sebeple { لَكُمْ } “sizin için” buyruğunu zikretmiş ve { رَضِيتُ } fiili, { الْإِسْلامَ } kelimesine “bâ” harf-i ceri olmaksızın geçişli kılınmıştır. Atfedilenlerin dizilişinin zahiri şudur: { رَضِيتُ } cümlesi kendisinden önceki iki cümleye atfedilmiştir ve zarfın ({ الْيَوْمَ } lafzının) ilk matuf aleyhe olan bağlılığı iki matufa da sirayet etmiştir; bu durumda mana: “Bugün sizin için din olarak İslam'dan razı oldum” şeklinde olur. İslam'ın Müslümanlar için din olarak seçilip razı olunması o gün ve ondan önce de Allah'ın ilminde sabit olduğuna göre, mezkûr zarfın { رَضِيتُ } fiiline bağlanmasında tevil zorunlu hale gelmiştir. el-Keşşâf sahibi bunu, “Bugün bunu size bildirdim (izanda bulundum)” manasıyla tevil etmiştir; yani bu tevil { الْيَوْمَ } “bugün” lafzından çıkarılmıştır. Çünkü o gün gerçekleşen şey, Allah'ın o gün İslam'dan razı olması değil, bunun ilan edilmesi ve bildirilmesidir; zira O'nun İslam'dan razı olması, bu ayetten önceki pek çok ayetin delalet ettiği üzere daha önceden gerçekleşmiştir. Yoksa buradaki maksat, uygun düşmeyeceğinden ötürü { رَضِيتُ } fiilinin “bildirdim (âzentü)” manasında mecaz olması demek değildir; çünkü o takdirde ayetten İslam'ın onlar için seçilmiş olması manası -ki asıl kastedilen budur- zail olur ve ayrıca bu fiil { الْإِسْلامَ } lafzına geçişli olmaya elverişli olmaz. Durum böyle olunca, haberin bildirme (izan) manasına delaleti, belirlenen karine ile kendi manasının gereklerinden birine delalet etmesi türünden olur; bu da terkipte kinaye kabilindendir. Şayet biri bunu,

هَذَا مِنِ اسْتِعْمَالِ الْخَبَرِ فِي لَازِمِ الْفَائِدَةِ، فَكَمَا اسْتُعْمِلَ الْخَبَرُ كَثِيرًا فِي الدَّلَالَةِ عَلَى كَوْنِ الْمُخْبِرِ عَالِمًا بِهِ، اسْتُعْمِلَ هُنَا فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الْإِعْلَامِ وَإِعْلَانِهِ.

haberin lazım-ı faidede kullanılması kabilinden saymak isterse [bu da mümkündür]; zira haber, haber verenin o şeyi bildiğini göstermede çokça kullanıldığı gibi, burada da bildirme ve ilan etmeye delalet etmek üzere kullanılmıştır.

وَقَدْ يَدُلُّ قَوْلُهُ: وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً عَلَى أَنَّ هَذَا الدِّينَ دِينٌ أَبَدِيٌّ: لِأَنَّ

{ وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً } “Sizin için din olarak İslam'dan razı oldum” buyruğu, bu dinin ebedi bir din olduğuna da delalet edebilir; çünkü

الشَّيْءَ الْمُخْتَارَ الْمُدَّخَرَ لَا يَكُونُ إِلَّا أَنْفَسَ مَا أُظْهِرَ مِنَ الْأَدْيَانِ، وَالْأَنْفَسُ لَا يُبْطِلُهُ شَيْءٌ إِذْ لَيْسَ بَعْدَهُ غَايَةٌ، فَتَكُونُ الْآيَةُ مُشِيرَةً إِلَى أَنَّ نَسْخَ الْأَحْكَامِ قَدِ انْتَهَى.

seçilip saklanan şey, ancak ortaya konulan dinlerin en değerlisi olur; en değerli olanı ise hiçbir şey iptal edemez, zira ondan öte bir gaye yoktur. Dolayısıyla bu ayet, hükümlerin nesh edilmesinin artık son bulduğuna işaret etmektedir.

فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ.

{ فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kim bir açlık ve darlık anında, günaha meyletmeksizin mecbur kalırsa, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

وُجُودُ الْفَاءِ فِي صَدْرِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ، مَعَ عَدَمِ مُنَاسِبَةِ مَا بَعْدَ الْفَاءِ لَمَا وَلِيَتْهُ، يُعَيِّنُ أَنْ تَكُونَ مُتَّصِلَةً بِبَعْضِ الْآيِ الَّتِي سَبَقَتْ، وَقَدْ جَعَلَهَا الْمُفَسِّرُونَ مُرْتَبِطَةً بِآيَةِ تَحْرِيمِ الْمَيْتَةِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا مِنَ الْمَأْكُولَاتِ، مِنْ غَيْرِ تَعَرُّضٍ فِي كَلَامِهِمْ إِلَى انْتِظَامِ نَظْمِ هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ الَّتِي قَبْلَهَا. وَقَدِ انْفَرَدَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» بِبَيَانِ ذَلِكَ فَجَعَلَ مَا بَيْنَ ذَلِكَ اعْتِرَاضًا.

Fâ harfinin bu cümlenin başında bulunması ve fâ'dan sonrasının hemen bitişiğindeki kısımla münasebetinin olmaması, onun daha önce geçen bazı ayetlerle bağlantılı olmasını zorunlu kılar. Müfessirler bu ayetin, sözlerinde kendisinden öncekiyle olan nazım irtibatına değinmeksizin, leşin ve ona atfedilen yenilecek şeylerin haram kılınmasını bildiren ayetle irtibatlı olduğunu belirtmişlerdir. Yalnızca el-Keşşâf sahibi bunu açıklayarak aradaki kısmı itiraz (ara cümle) kılmıştır.

وَلَا شَكَّ أَنَّهُ يَعْنِي بِاتِّصَالِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِمَا قَبْلَهَا: اتِّصَالَ الْكَلَامِ النَّاشِئِ عَنْ كَلَامٍ قَبْلَهُ، فَتَكُونُ الْفَاءُ عِنْدَهُ لِلْفَصِيحَةِ، لِأَنَّهُ لَمَّا تَضَمَّنَتِ الْآيَاتُ تَحْرِيمَ كَثِيرٍ مِمَّا كَانُوا يَقْتَاتُونَهُ، وَقَدْ كَانَتْ بِلَادُ الْعَرَبِ قَلِيلَةَ الْأَقْوَاتِ، مُعَرَّضَةً لِلْمَخْمَصَةِ: عِنْدَ انْحِبَاسِ الْأَمْطَارِ، أَوْ فِي شِدَّةِ كَلَبِ الشِّتَاءِ، فَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُمْ مِنْ صُنُوفِ الْأَطْعِمَةِ مَا يَعْتَاضُونَ بِبَعْضِهِ عَنْ بَعْضٍ، كَمَا طَفَحَتْ بِهِ أَقْوَالُ شُعَرَائِهِمْ.

Şüphe yok ki o, bu cümlenin öncesiyle irtibatından, kendisinden önceki kelamdan doğan kelamın irtibatını kastetmektedir; dolayısıyla ona göre fâ harfi fasiha içindir. Zira ayetler, onların azık edindikleri şeylerin çoğunun haram kılınmasını içerince ve Arap yarımadası da azıkları kıt, yağmurların kesilmesi veya kışın çetin geçmesi zamanlarında açlığa maruz bir yer olup şairlerinin sözlerinin dolup taştığı üzere birbirinin yerine ikame edebilecekleri yiyecek çeşitlerine sahip olmadıklarından,

فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ تَحْرِيمُ كَثِيرٍ مِنْ مُعْتَادِ طَعَامِهِمْ مُؤْذِنًا بِتَوَقُّعٍ مِنْهُمْ أَنْ يُفْضِيَ ذَلِكَ إِلَى امْتِدَادِ يَدِ الْهَلَاكِ إِلَيْهِمْ عِنْدَ الْمَخْمَصَةِ، فَنَاسَبَ أَنْ

alışılagelen yiyeceklerinin çoğunun haram kılınması, açlık anında helak elinin kendilerine uzanacağı yönünde bir beklenti içine girmelerini beraberinde getirmiştir. Bu yüzden,

يُفْصِحَ عَنْ هَذَا الشَّرْطِ الْمُعْرِبِ عَنْ أَحْوَالِهِمْ بِتَقْدِيرِ: فَإِنْ خَشِيتُمُ الْهَلَاكَ فِي مَخْمَصَةٍ فَمَنُ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ الْخَ. وَلَا تَصْلُحُ الْفَاءُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لِلْعَطْفِ: إِذْ لَيْسَ فِي الْجُمَلِ السَّابِقَةِ مِنْ جُمَلِ التَّحْرِيمِ مَا يَصْلُحُ لِعَطْفِ «مَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ» عَلَيْهِ.

“Şayet açlık içinde helak olmaktan korkarsanız, kim açlık içinde mecbur kalırsa...” takdiriyle onların durumlarını dile getiren bu şartın açıkça ifade edilmesi münasip düşmüştür. Bu veche göre fâ harfi atıf için elverişli değildir; zira önceki haram kılma cümleleri içinde “kim mecbur kalırsa” ifadesinin üzerine atfedilmesine uygun bir cümle yoktur.

وَالْأَحْسَنُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ مَوْقِعُ فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ مُتَّصِلًا بِقَوْلِهِ: وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً، اتِّصَالَ الْمَعْطُوفِ بِالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَالْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ: تَفْرِيعِ مِنَّةٍ جُزْئِيَّةٍ عَلَى مِنَّةٍ كُلِّيَّةٍ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ امْتَنَّ فِي هَذِهِ الْجُمَلِ الثَّلَاثِ بِالْإِسْلَامِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ: مَرَّةً بِوَصْفِهِ فِي قَوْلِهِ دِينِكُمْ، وَمَرَّةً بِالْعُمُومِ الشَّامِلِ لَهُ فِي قَوْلِهِ: نِعْمَتِي، وَمَرَّةً بِاسْمِهِ فِي قَوْلِهِ: الْإِسْلامَ فَقَدْ تَقَرَّرَ بَيْنَهُمْ: أَنَّ الْإِسْلَامَ أَفْضَلُ صِفَاتِهِ السَّمَاحَةُ وَالرِّفْقُ، مِنْ آيَاتٍ كَثِيرَةٍ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ، فَلَمَّا عَلَّمَهُمْ يُوجَسُونَ خِيفَةَ الْحَاجَةِ فِي الْأَزَمَاتِ بَعْدَ تَحْرِيمِ مَا حُرِّمَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْمَطْعُومَاتِ، وَأَعْقَبَ ذَلِكَ بِالْمِنَّةِ ثُمَّ أَزَالَ عَقِبَ ذَلِكَ مَا أَوْجَسُوهُ مِنْ نُفُوسِهِمْ بِقَوْلِهِ: فَمَنِ اضْطُرَّ الْخَ فَنَاسَبَ أَنْ تُعْطَفَ هَاتِهِ التَّوْسِعَةُ، وَتُفَرَّعَ عَلَى قَوْلِهِ: وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً وَتُعَقَّبَ الْمِنَّةُ الْعَامَّةُ بِالْمِنَّةِ الْخَاصَّةِ.

Bana göre en güzeli, { فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ } buyruğunun konumunun, matufun matuf aleyhe bağlanması gibi { وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً } buyruğuna bağlı olmasıdır; fâ harfi ise tefri' (detaylandırma) içindir, yani cüzi bir nimetin külli bir nimete bağlanmasıdır. Şöyle ki: Allah bu üç cümlede İslam ile üç defa minnette bulunmuştur: Bir defasında { دِينِكُمْ } buyruğunda onun vasfıyla, bir defasında { نِعْمَتِي } buyruğunda onu da kapsayan umumi lafızla, bir defasında da { الْإِسْلامَ } buyruğunda onun bizzat ismiyle. Bu ayetten önceki pek çok ayetten ötürü onların zihninde İslam'ın en faziletli vasfının müsamaha ve kolaylık olduğu yerleşmişti. Yiyeceklerden kendilerine haram kılınanların haram kılınmasından sonra darlık anlarında ihtiyaç korkusuna kapılacaklarını bildiğinde ve bunun ardından nimeti zikredip hemen akabinde { فَمَنِ اضْطُرَّ } “Kim mecbur kalırsa...” buyruğuyla içlerinde hissettikleri bu korkuyu giderince, bu genişletmenin { وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً } buyruğuna atfedilip ona bağlanması ve genel nimetin peşinden özel nimetin getirilmesi pek münasip düşmüştür.

وَالِاضْطِرَارُ: الْوُقُوعُ فِي الضَّرُورَةِ، وَفِعْلُهُ غَلَبَ عَلَيْهِ الْبِنَاءُ لِلْمَجْهُولِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٢٦] .

Iztırâr (الِاضْطِرَارُ), zorunluluk (zaruret) içine düşmektir; bu fiil çoğunlukla meçhul kalıbında kullanılır. Bunun açıklaması daha önce Bakara Suresi'ndeki { ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ } [Bakara 126] “Sonra onu ateş azabına mecbur bırakırım” buyruğunun tefsirinde geçmişti.

وَالْمَخْمَصَةُ: الْمَجَاعَةُ، اشْتُقَّتْ مِنَ الْخَمْصِ وَهُوَ ضُمُورُ الْبَطْنِ، لِأَنَّ الْجُوعَ يُضْمِرُ الْبُطُونَ،

Mahmasa (الْمَخْمَصَةُ), şiddetli açlık demektir; karnın içeri çekilip incelmesi anlamına gelen “hams (الْخَمْص)” kökünden türetilmiştir, çünkü açlık karınları inceltir.

وَفِي الْحَدِيثِ «تَغْدُو خماصا فتروح بِطَانًا»

Nitekim hadiste “Sabahleyin karınları aç çıkarlar, akşamleyin karınları tok dönerler” buyrulmuştur.

. وَالتَّجَانُفُ: التَّمَايُلُ، وَالْجَنَفُ: الْمَيْلُ، قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً [الْبَقَرَة: ١٨٢] الْآيَةَ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُ اضْطُرَّ غَيْرَ مَائِلٍ إِلَى الْحَرَامِ مِنْ أَخْذِ أَمْوَالِ النَّاسِ، أَوْ مِنْ مُخَالَفَةِ الدِّينِ. وَهَذِهِ حَالٌ قُصِدَ بِهَا ضَبْطُ حَالَةِ الِاضْطِرَارِ فِي الْإِقْدَامِ وَالْإِحْجَامِ، فَلَا يُقْدِمُ عَلَى أَكْلِ الْمُحَرَّمَاتِ إِذَا كَانَ رَائِمًا بِذَلِكَ تَنَاوَلَهَا مَعَ ضَعْفِ الِاحْتِيَاجِ، وَلَا يَحْجِمُ عَنْ تَنَاوُلِهَا إِذَا خَشِيَ أَنْ

Tecânüf (التَّجَانُفُ) meyledip sapmak, cenef (الْجَنَفُ) ise meyil demektir; nitekim Yüce Allah { فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً } [Bakara 182] “Kim bir vasiyet edenin haksızlığa meyletmesinden endişe ederse...” buyurmuştur. Manası şudur: İnsanların mallarını almak veya dine muhalefet etmek suretiyle harama meyletmeksizin mecbur kalırsa [yiyebilir]. Bu, yönelme ve geri durma noktasında zaruret durumunu zapturapt altına almayı hedefleyen bir haldir; dolayısıyla ihtiyaç zayıf olduğu halde haramları yemeye yeltenemez, yine

يَتَنَاوَلَ مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ بِالْغَصْبِ وَالسَّرِقَةِ، وَهَذَا بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ: فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ [الْبَقَرَة: ١٧٣] ، أَيْ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ عَلَى النَّاسِ وَلَا عَلَى أَحْكَامِ الدِّينِ.

gasp ve hırsızlıkla insanların elindekilere el uzatmaktan korktuğunda da bunları yemekten geri durmaz. Bu durum, { فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } [Bakara 173] “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın...” ayeti konumundadır; yani ne insanlara ne de dinin hükümlerine saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın demektir.

وَوَقَعَ قَوْلُهُ: «فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» مُغْنِيًا عَنْ جَوَابِ الشَّرْطِ لِأَنَّهُ كَالْعِلَّةِ لَهُ، وَهِيَ دَلِيلٌ عَلَيْهِ، وَالِاسْتِغْنَاءُ بِمِثْلِهِ كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَفِي الْقُرْآنِ. وَالتَّقْدِيرُ: فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَلَهُ تَنَاوُلُ ذَلِكَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ، كَمَا قَالَ فِي الْآيَةِ نَظِيرَتِهَا فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [الْبَقَرَة: ١٧٣] .

{ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu, şartın gerekçesi gibi olduğu ve ona delalet ettiği için şartın cevabının yerine geçmiştir; bu türden bir yetinme Arap kelamında ve Kur'an'da pek çoktur. Cümlenin takdiri şöyledir: “Kim günaha meyletmeksizin bir açlık anında mecbur kalırsa, onu yemesi caizdir; şüphesiz Allah çok bağışlayandır.” Nitekim benzeri olan ayette şöyle buyrulmuştur: { فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } [Bakara 173] “Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın [yerse], ona hiçbir günah yoktur; şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٤]

[Mâide Suresi (5): Ayet 4]

يَسْئَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤)

{ يَسْئَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } (4) “Sana kendilerine nelerin helal kılındığını soruyorlar. De ki: Size temiz ve hoş şeyler helal kılındı. Allah'ın size öğrettiğinden öğreterek yetiştirdiğiniz avcı hayvanların sizin için tuttuklarından da yiyin ve üzerine Allah'ın adını anın. Allah'tan korkup sakının; şüphesiz Allah hesabı pek çabuk görendir.” (4)

يَسْئَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ.

{ يَسْئَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Sana kendilerine nelerin helal kılındığını soruyorlar. De ki: Size temiz ve hoş şeyler helal kılındı.”

إِنْ كَانَ النَّاسُ قَدْ سَأَلُوا عَمَّا أُحِلَّ لَهُمْ مِنَ الْمَطْعُومَاتِ بَعْدَ أَنْ سَمِعُوا مَا حُرِّمَ عَلَيْهِمْ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ، أَوْ قَبْلَ أَنْ يَسْمَعُوا ذَلِكَ، وَأُرِيدَ جَوَابُهُمْ عَنْ سُؤَالِهِمُ الْآنَ، فَالْمُضَارِعُ مُسْتَعْمَلٌ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَجَدُّدِ السُّؤَالِ، أَيْ تَكَرُّرِهِ أَوْ تَوَقُّعِ تَكَرُّرِهِ. وَعَلَيْهِ فَوَجْهُ فصل جملَة يَسْئَلُونَكَ أَنَّهَا اسْتِئْنَاف بيانيّ ناشىء عَنْ جُمْلَةِ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ [الْمَائِدَة: ٣] وَقَوْلِهِ:

Şayet insanlar, önceki ayette kendilerine nelerin haram kılındığını işittikten sonra yahut bunu işitmeden önce kendilerine nelerin helal kılındığını sormuşlarsa ve şu anda onların bu sorularına cevap verilmesi murat edilmişse; muzari fiil sorunun yenilendiğini, yani tekrarlandığını veya tekrarlanmasının beklendiğini bildirmek için kullanılmıştır. Buna göre { يَسْئَلُونَكَ } “Sana soruyorlar” cümlesinin fasl edilme (atıfsız getirilme) veçhi; onun, { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } [Mâide 3] “Size leş haram kılındı” cümlesinden ve

فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ [الْمَائِدَة: ٣] أَوْ هِيَ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ: لِلِانْتِقَالِ مِنْ بَيَانِ الْمُحَرَّمَاتِ إِلَى بَيَانِ الْحَلَالِ بِالذَّاتِ، وَإِنْ كَانَ السُّؤَالُ لَمْ يَقَعْ، وَإِنَّمَا قُصِدَ بِهِ تَوَقُّعُ السُّؤَالِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنْ سَأَلُوكَ، فَالْإِتْيَانُ بِالْمُضَارِعِ بِمَعْنَى الِاسْتِقْبَالِ لِتَوَقُّعِ أَنْ يَسْأَلَ النَّاسُ

{ فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ } [Mâide 3] “Kim bir açlık anında mecbur kalırsa...” buyruğundan doğan bir istînâf-ı beyânî olmasıdır. Yahut haram kılınanların beyanından bizzat helal olanın beyanına geçmek için bir istînâf-ı ibtidâîdir. Şayet soru vaki olmamış da bununla sadece sorunun beklenmesi kastedilmişse -sanki “Sana sorarlarsa” denilmiş gibi-, muzari fiilin gelecek zaman anlamında getirilmesi, insanların

عَنْ ضَبْطِ الْحَلَالِ، لِأَنَّهُ مِمَّا تَتَوَجَّهُ النُّفُوسُ إِلَى الْإِحَاطَةِ بِهِ، وَإِلَى مَعْرِفَةِ مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدْ حُرِّمَ عَلَيْهِمْ مِنْ غَيْرِ مَا عُدِّدَ لَهُمْ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ، وَقَدْ بَيَّنَّا فِي مَوَاضِعَ مِمَّا تَقَدَّمَ، مِنْهَا قَوْله تَعَالَى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٨٩] : أنّ صِيغَة يَسْئَلُونَكَ فِي الْقُرْآنِ تَحْتَمِلُ الْأَمْرَيْنِ. فَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ يَكُونُ الْجَوَابُ قَدْ حَصَلَ بِبَيَانِ الْمُحَرَّمَاتِ أَوَّلًا ثُمَّ بِبَيَانِ الْحَلَالِ، أَوْ بِبَيَانِ الْحَلَالِ فَقَطْ، إِذَا كَانَ

helalin sınırlarını öğrenmeyi sormalarının beklenmesinden ötürüdür; zira nefisler bunu kavramaya ve önceki ayetlerde kendilerine sayılanların dışında üzerlerine haram kılınmış olabilecek şeyleri bilmeye yönelir. Nitekim Bakara Suresi'ndeki { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ } [Bakara 189] “Sana hilalleri soruyorlar” ayeti gibi daha önce geçen yerlerde Kur'an'daki { يَسْئَلُونَكَ } kalıbının bu iki ihtimale de gelebileceğini açıklamıştık. Birinci veche göre cevap, ya önce haramların ardından da helalin beyanıyla gerçekleşmiştir yahut haramların

بَيَانُ الْمُحَرَّمَاتِ سَابِقًا عَلَى السُّؤَالِ، وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي قَدْ قُصِدَ الِاهْتِمَامُ بِبَيَانِ الْحَلَالِ بِوَجْهٍ جَامِعٍ، فَعَنَوْنَ الِاهْتِمَامَ بِهِ بِإِيرَادِهِ بِصِيغَةِ السُّؤَالِ الْمُنَاسِبِ لِتَقَدُّمِ ذِكْرِهِ.

beyanı sorudan önce geçmişse sadece helalin beyanıyla olmuştur. İkinci veche göre ise helalin kapsamlı bir şekilde beyan edilmesine ehemmiyet verilmesi kastedilmiş ve bu ehemmiyet, zikrinin önceliğine uygun düşen bir soru kalıbıyla getirilerek başlık yapılmıştır.

والطَّيِّباتُ صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ مَعْلُومٍ مِنَ السِّيَاقِ، أَيِ الْأَطْعِمَةُ الطَّيِّبَةُ، وَهِيَ الْمَوْصُوفَةُ بِالطَّيِّبِ، أَيِ الَّتِي طَابَتْ. وَأَصْلُ مَعْنَى الطَّيِّبِ مَعْنَى الطَّهَارَةِ وَالزَّكَاءِ وَالْوَقْعِ الْحَسَنِ فِي النَّفْسِ عَاجِلًا وَآجِلًا، فَالشَّيْءُ الْمُسْتَلَذُّ إِذَا كَانَ وَخِمًا لَا يُسَمَّى طَيِّبًا: لِأَنَّهُ يُعْقِبُ أَلَمًا أَوْ ضُرًّا، وَلِذَلِكَ كَانَ طَيِّبُ كُلِّ شَيْءٍ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَحْسَنِ نَوْعِهِ وَأَنْفَعِهِ. وَقَدْ أُطْلِقَ الطَّيِّبُ عَلَى الْمُبَاحِ شَرْعًا لِأَنَّ إِبَاحَةَ الشَّرْعِ الشَّيْءَ عَلَامَةٌ عَلَى حُسْنِهِ وَسَلَامَتِهِ مِنَ الْمَضَرَّةِ، قَالَ تَعَالَى: كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً [الْبَقَرَة: ١٦٨] . وَالْمُرَادُ بِالطَّيِّبَاتِ فِي قَوْلِهِ:

{ الطَّيِّباتُ } lafzı, bağlamdan anlaşılan mahzuf bir kelimenin sıfatıdır; yani “temiz ve hoş yiyecekler” (et-tayyibât) demektir ki bunlar “tayyib” vasfına sahip olan, yani temiz ve lezzetli olan şeylerdir. Tayyib kelimesinin asıl manası; temizlik, arılık ve peşin ya da sonradan nefiste güzel bir tesir bırakmaktır. Dolayısıyla lezzetli olan bir şey şayet bünyeye zararlı ve ağır ise ona “tayyib” denilmez; çünkü ardında bir acı veya zarar bırakır. İşte bu sebeple her şeyin tayyibi, onun en güzel ve en faydalı nevi olmasıdır. Tayyib kelimesi şer'an mubah olan şeyler için de kullanılmıştır; çünkü şeriatın bir şeyi mubah kılması, onun güzelliğinin ve zarardan uzak oluşunun bir alametidir. Nitekim Yüce Allah: { كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً } [Bakara 168] “Yeryüzündeki şeylerden helal ve temiz olarak yiyin” buyurmuştur. { أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } buyruğundaki “tayyibât”tan kasıt,

أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ مَعْنَاهَا اللُّغَوِيُّ لِيَصِحَّ إِسْنَادُ فِعْلِ أُحِلَّ إِلَيْهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ شَيْءٌ مِنْ مَعْنَى الطَّيِّبِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٨] ، وَيَجِيءُ شَيْءٌ مِنْهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٥٨] .

{ أُحِلَّ } “helal kılındı” fiilinin ona isnad edilmesinin sahih olması için onun sözlük anlamıdır. Tayyib kelimesinin anlamına dair açıklamaların bir kısmı daha önce Bakara Suresi'ndeki { يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً } [Bakara 168] ayetinde geçmişti; bir kısmı da A'râf Suresi'ndeki { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ } [A'râf 58] ayetinde gelecektir.

والطَّيِّباتُ وَصْفٌ لِلْأَطْعِمَةِ قُرِنَ بِهِ حُكْمُ التَّحْلِيلِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الطَّيِّبَ عِلَّةُ التَّحْلِيلِ، وَأَفَادَ أَنَّ الْحَرَامَ ضِدُّهُ وَهُوَ الْخَبَائِثُ، كَمَا قَالَ فِي آيَةِ الْأَعْرَافِ، فِي ذكر الرَّسُول ﷺ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ [الْأَعْرَاف: ١٥٧] .

{ الطَّيِّباتُ }, yiyeceklerin bir vasfı olup helal kılma hükmü ona bağlanmıştır; bu da tayyib (temiz ve hoş) olmanın helal kılınmanın illeti olduğuna delalet etmiş ve haramın da onun zıddı, yani “habâis” (pis ve murdar şeyler) olduğunu bildirmiştir. Nitekim A'râf Suresi'ndeki ayette Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikrinde: { وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } [A'râf 157] “Onlara temiz şeyleri helal kılar, pis ve murdar şeyleri ise haram kılar” buyrulmuştur.

وَقد اخْتلفت أَقْوَالُ السَّلَفِ فِي ضَبْطِ وَصْفِ الطَّيِّبَاتِ فَعَنْ مَالِكٍ: الطَّيِّبَاتُ الْحَلَالُ، وَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ مُرَادُهُ أَنَّ الْحِلَّ هُوَ الْمُؤْذِنُ بِتَحَقُّقِ وَصْفِ الطَّيِّبِ فِي الطَّعَامِ الْمُبَاحِ، لِأَنَّ الْوَصْفَ الطَّيِّبَ قَدْ يَخْفَى، فَأَخَذَ مَالِكٌ بِعَلَامَتِهِ وَهِيَ الْحِلُّ كَيْلَا يَكُونَ قَوْلُهُ: الطَّيِّباتُ حَوَالَةً عَلَى مَا لَا يَنْضَبِطُ بَيْنَ النَّاسِ مِثْلَ الِاسْتِلْذَاذِ، فَيَتَعَيَّنُ، إِذَنْ، أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ غَيْرَ مُرَادٍ مِنْهُ ضَبْطَ الْحَلَالِ، بَلْ أُرِيدَ بِهِ الِامْتِنَانُ

Selefin tayyibât vasfının sınırını belirleme konusundaki görüşleri farklılık göstermiştir: Mâlik'ten nakledildiğine göre tayyibât “helal” olan şeylerdir. Onun maksadının şu olması zorunludur: Helallik, mubah olan yiyecekte tayyib vasfının gerçekleştiğini bildiren şeydir; çünkü tayyib vasfı bazen gizli kalabilir, bu yüzden Mâlik -{ الطَّيِّباتُ } buyruğu lezzet almak gibi insanlar arasında kesin sınırları çizilemeyen bir duruma havale edilmiş olmasın diye- onun alametini, yani helalliği esas almıştır. Dolayısıyla { أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } buyruğundan helalin sınırlarının çizilmesinin değil, aksine bir minnette bulunulmasının,

وَالْإِعْلَامُ بِأَنَّ مَا أَحَلَّهُ اللَّهُ لَهُمْ فَهُوَ طَيِّبٌ، إِبْطَالًا لِمَا اعْتَقَدُوهُ فِي زَمَنِ الشِّرْكِ: مِنْ تَحْرِيمِ مَا لَا مُوجِبَ لِتَحْرِيمِهِ، وَتَحْلِيلِ مَا هُوَ خَبِيثٌ. وَيَدُلُّ لِذَلِكَ تَكَرُّرُ ذِكْرِ الطَّيِّبَاتِ مَعَ ذِكْرِ الْحَلَالِ فِي الْقُرْآنِ، مِثْلَ

şirk döneminde haram kılınmasını gerektirecek bir sebep bulunmayan şeyleri haram kılma ve pis olan şeyleri helal sayma şeklindeki inançlarını iptal etmek üzere Allah'ın kendilerine helal kıldığı şeylerin temiz ve hoş olduğunun bildirilmesinin kastedildiği netleşir. Kur'an'da tayyibâtın helal lafzıyla birlikte tekrar tekrar zikredilmesi de buna delalet eder; nitekim

قَوْلِهِ: الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ [الْمَائِدَة: ٥] وَقَوْلِهِ فِي الْأَعْرَافِ [١٥٧] : وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ. وَعَنِ الشَّافِعِيِّ: الطَّيِّبَاتُ: الْحَلَالُ الْمُسْتَلَذُّ، فَكُلُّ مُسْتَقْذَرٍ كَالْوَزَغِ فَهُوَ مِنَ الْخَبَائِثِ حَرَامٌ. قَالَ فَخْرُ الدِّينِ: الْعِبْرَةُ فِي الِاسْتِلْذَاذِ وَالِاسْتِطَابَةِ بِأَهْلِ الْمُرُوءَةِ وَالْأَخْلَاقِ الْجَمِيلَةِ، فَإِنَّ أَهْلَ الْبَادِيَةِ يَسْتَطْيِبُونَ أَكْلَ جَمِيعِ الْحَيَوَانَاتِ، وَتَتَأَكَّدُ دَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَاتِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً [الْبَقَرَة: ٢٩] فَهَذَا يَقْتَضِي التَّمَكُّنَ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِكُلِّ مَا فِي الْأَرْضِ، إِلَّا أَنَّهُ دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ بِحُرْمَةِ الْخَبَائِثِ، فَصَارَ هَذَا أَصْلًا كَبِيرًا فِي مَعْرِفَةِ مَا يَحِلُّ وَيَحْرُمُ مِنَ الْأَطْعِمَةِ. مِنْهَا أَنَّ لَحْمَ الْخَيْلِ مُبَاحٌ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَيْسَ بِمُبَاحٍ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ مُسْتَلَذٌّ مُسْتَطَابٌ، وَالْعِلْمُ بِذَلِكَ ضَرُورِيٌّ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ حَلَالًا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ.

{ الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } [Mâide 5] “Bugün size temiz ve hoş şeyler helal kılındı” buyruğu ve A'râf Suresi'ndeki { وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } [A'râf 157] “Onlara temiz şeyleri helal kılar, pis şeyleri ise haram kılar” buyruğu böyledir. Şâfiî'den nakledildiğine göre ise tayyibât; “helal ve lezzetli” olan şeylerdir; dolayısıyla kertenkele (vezeğ) gibi iğrenç sayılan her şey habâisten (pis şeylerden) olup haramdır. Fahreddîn [er-Râzî] şöyle demiştir: Lezzetli ve hoş bulmada ölçü, mürüvvet ve güzel ahlak sahipleridir; zira bedeviler bütün hayvanları yemeyi hoş karşılarlar. Bu ayetlerin delaleti, Yüce Allah'ın: { خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } [Bakara 29] “Yeryüzünde olanların hepsini sizin için yarattı” buyruğuyla pekişir. Bu da yeryüzündeki her şeyden faydalanma imkânını gerektirir; ancak pis ve murdar şeylerin haram kılınmasıyla buna tahsis girmiştir ve bu durum, yiyeceklerden nelerin helal ve nelerin haram olduğunu bilmede büyük bir asıl haline gelmiştir. Bu kabilden olarak at eti Şâfiî'ye göre mubahtır. Ebû Hanîfe ise: “Mubah değildir” demiştir. Şâfiî'nin delili, onun lezzetli ve hoş olmasıdır ve bunun bilinmesi zorunludur; durum böyle olunca Yüce Allah'ın: { أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Size temiz ve hoş şeyler helal kılındı” buyruğu gereğince helal olması vacip olur.

وَفِي «شَرْحِ الْهِدَايَةِ» فِي الْفِقْهِ الْحَنَفِيِّ لِمُحَمَّدٍ الْكَاكِيِّ «أَنَّ مَا اسْتَطَابَهُ الْعَرَبُ حَلَالٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ [الْأَعْرَاف: ١٥٧] ، وَمَا اسْتَخْبَثَهُ الْعَرَبُ حَرَامٌ، لِقَوْلِهِ: وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ [الْأَعْرَاف: ١٥٧] . وَالَّذِينَ تُعْتَبَرُ اسْتِطَابَتُهُمْ أَهْلُ الْحِجَازِ مِنْ أَهْلِ الْأَمْصَارِ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَيْهِمْ وَخُوطِبُوا بِهِ، وَلَمْ يُعْتَبَرْ أَهْلُ الْبَوَادِي لِأَنَّهُمْ يَأْكُلُونَ مَا يَجِدُونَ لِلضَّرُورَةِ وَالْمَجَاعَةِ. وَمَا يُوجَدُ فِي أَمْصَارِ الْمُسْلِمِينَ مِمَّا لَا يَعْرِفُهُ أَهْلُ الْحِجَازِ رُدَّ إِلَى أَقْرَبِ مَا يُشْبِهُهُ فِي الْحِجَازِ اه. وَفِيهِ مِنَ التَّحَكُّمِ فِي تَحْكِيمِ عَوَائِدِ بَعْضِ الْأُمَّةِ دُونَ بَعْضٍ مَا لَا يُنَاسِبُ التَّشْرِيعَ الْعَامَّ، وَقَدِ اسْتَقْذَرَ أَهْلُ الْحِجَازِ لَحْمَ الضَّبِّ بِشَهَادَة

Muhammed el-Kâkî'nin Hanefî fıkhına dair Şerhu'l-Hidâye adlı eserinde şöyle denilmektedir: “Arapların hoş ve lezzetli bulduğu şeyler, Yüce Allah'ın: { وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ } [A'râf 157] buyruğu gereğince helaldir; Arapların pis ve iğrenç bulduğu şeyler ise: { وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } [A'râf 157] buyruğu gereğince haramdır. Hoş bulmaları muteber olanlar ise şehirlerde yaşayan Hicaz halkıdır; çünkü Kur'an onlara inmiş ve kendilerine hitap edilmiştir. Çöl halkı (bedeviler) ise dikkate alınmaz; çünkü onlar zorunluluk ve açlık sebebiyle buldukları her şeyi yerler. Müslümanların şehirlerinde bulunup da Hicaz ehlinin tanımadığı şeyler ise Hicaz'daki en yakın benzerine kıyas edilir.” [Kâkî'nin sözü burada bitti]. Fakat bunda, ümmetin bir kısmının örfünü diğerlerine hâkim kılmak suretiyle genel teşri mantığına uymayan bir sübjektiflik (tahakküm) vardır. Nitekim Hicaz ehli keler (dabb) etini iğrenç bulmuşlardır;

قَوْله ﷺ فِي حَدِيثِ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ: «لَيْسَ هُوَ مِنْ أَرْضِ قَوْمِي فَأَجِدُنِي أَعَافُهُ»

Hâlid b. Velîd hadisinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “O benim kavmimin arazisinde bulunmaz, bu yüzden kendimi ondan tiksinir buluyorum” buyurması buna şahittir.

وَمَعَ ذَلِكَ لَمْ يُحَرِّمْهُ عَلَى خَالِدٍ.

Bununla birlikte onu Hâlid'e haram kılmamıştır.

وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي: أَنَّ اللَّهَ قَدْ نَاطَ إِبَاحَةَ الْأَطْعِمَةِ بِوَصْفِ الطَّيِّبِ فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مَنْظُورًا فِيهِ إِلَى ذَاتِ الطَّعَامِ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ ضَارٍّ وَلَا مُسْتَقْذَرٍ وَلَا مُنَافٍ لِلدِّينِ، وَأَمَارَةُ اجْتِمَاعِ هَذِهِ الْأَوْصَافِ أَنْ لَا يُحَرِّمَهُ

Bana zahir olan şudur: Allah yiyeceklerin mubah oluşunu tayyib vasfına bağlamıştır; dolayısıyla bu vasıfta yiyeceğin bizzat kendisine bakılması kaçınılmazdır. Bu da onun zararlı olmaması, iğrenç bulunmaması ve dine aykırı düşmemesidir. Bu vasıfların bir arada bulunmasının alameti ise

الدِّينُ، وَأَنْ يَكُونَ مَقْبُولًا عِنْدَ جُمْهُورِ الْمُعْتَدِلِينَ مِنَ الْبَشَرِ، مِنْ كُلِّ مَا يَعُدُّهُ الْبَشَرُ طَعَامًا غَيْرَ مُسْتَقْذَرٍ، بِقَطْعِ النَّظَرِ عَنِ الْعَوَائِدِ وَالْمَأْلُوفَاتِ، وَعَنِ الطَّبَائِعِ الْمُنْحَرِفَاتِ، وَنَحْنُ نَجِدُ أَصْنَافَ الْبَشَرِ يَتَنَاوَلُ بَعْضُهُمْ بَعْضَ الْمَأْكُولَاتِ مِنْ حَيَوَانٍ وَنَبَاتٍ، وَيَتْرُكُ بَعْضُهُمْ ذَلِكَ الْبَعْضَ. فَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَأْكُلُ الضَّبَّ وَالْيَرْبُوعَ وَالْقَنَافِذَ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يَأْكُلُهَا. وَمِنَ الْأُمَمِ مَنْ يَأْكُلُ الضَّفَادِعَ وَالسَّلَاحِفَ وَالزَّوَاحِفَ وَمِنْهُمْ مَنْ يَتَقَذَّرُ ذَلِكَ. وَأَهْلُ مَدِينَةِ تُونِسَ يَأْبَوْنَ أَكْلَ لَحْمِ أُنْثَى الضَّأْنِ وَلَحْمِ الْمَعْزِ، وَأَهْلُ جَزِيرَةِ شَرِيكٍ يَسْتَجِيدُونَ لَحْمَ الْمَعْزِ، وَفِي أَهْلِ الصَّحَارِي تُسْتَجَادُ لُحُومُ الْإِبِلِ وَأَلْبَانُهَا، وَفِي أَهْلِ الْحَضَرِ مَنْ يَكْرَهُ ذَلِكَ، وَكَذَلِكَ دَوَابُّ الْبَحْرِ وَسَلَاحِفُهُ وَحَيَّاتُهُ. وَالشَّرِيعَةُ مِنْ

dinin onu haram kılmamış olması ve örflerden, alışkanlıklardan ve sapkın fıtratlardan bağımsız olarak insanların iğrenç sayılmayan bir yiyecek kabul ettiği her şeyden, dengeli ve mutedil insanların çoğunluğu katında makbul olmasıdır. Biz insan nevilerinin hayvan ve bitkilerden oluşan yiyeceklerin bazılarını yediklerini, bazılarının ise bunları terk ettiklerini görürüz. Araplardan keler, arap tavşanı ve kirpi yiyenler olduğu gibi, bunları yemeyenler de vardır. Milletlerden kurbağa, kaplumbağa ve sürüngenleri yiyenler olduğu gibi, bunlardan tiksinenler de vardır. Tunus şehri ahalisi dişi koyun ve keçi eti yemekten kaçınırken, Şerîk Yarımadası ahalisi keçi etini çok lezzetli bulur. Çöl ehlinde deve eti ve sütü makbul ve lezzetli sayılırken, şehir ehlinden bundan hoşlanmayanlar bulunur; deniz hayvanları, deniz kaplumbağaları ve deniz yılanları da böyledir. Şeriat ise

ذَلِكَ كُلِّهِ فَلَا يَقْضِي فِيهَا طَبْعُ فَرِيقٍ عَلَى فَرِيقٍ. وَالْمُحَرَّمَاتُ فِيهَا مِنَ الطُّعُومِ مَا يَضُرُّ تَنَاوُلُهُ بِالْبَدَنِ أَوِ الْعَقْلِ كَالسُّمُومِ وَالْخُمُورِ وَالْمُخَدِّرَاتِ كَالْأَفْيُونِ وَالْحَشِيشَةِ الْمُخَدِّرَةِ، وَمَا هُوَ نَجَسُ الذَّاتِ بِحُكْمِ الشَّرْعِ، وَمَا هُوَ مُسْتَقْذَرٌ كالنخامة وذرق الطيوب وَأَرْوَاثِ النَّعَامِ، وَمَا عَدَا ذَلِكَ لَا تَجِدُ فِيهِ ضَابِطًا لِلتَّحْرِيمِ إِلَّا الْمُحَرَّمَاتِ بِأَعْيَانِهَا وَمَا عَدَاهَا فَهُوَ فِي قِسْمِ الْحَلَالِ لِمَنْ شَاءَ تَنَاوَلَهُ. وَالْقَوْلُ بِأَنَّ بَعْضَهَا حَلَالٌ دُونَ بَعْضٍ بِدُونِ نَصٍّ وَلَا قِيَاسٍ هُوَ مِنَ الْقَوْلِ عَلَى اللَّهِ بِمَا لَا يَعْلَمُهُ الْقَائِلُ، فَمَا الَّذِي سَوَّغَ الظَّبْيَ وَحَرَّمَ الْأَرْنَبَ، وَمَا الَّذِي سَوَّغَ السَّمَكَةَ وَحَرَّمَ حَيَّةَ الْبَحْرِ، وَمَا الَّذِي سَوَّغَ الْجَمَلَ وَحَرَّمَ الْفَرَسَ، وَمَا الَّذِي سَوَّغَ الضَّبَّ وَالْقُنْفُذَ وَحَرَّمَ السُّلَحْفَاةَ، وَمَا الَّذِي أَحَلَّ الْجَرَادَ وَحَرَّمَ الْحَلَزُونَ، إِلَّا أَنْ يَكُونَ لَهُ نَصٌّ صَحِيحٌ، أَوْ نَظَرٌ رَجِيحٌ، وَمَا سِوَى ذَلِكَ فَهُوَ رِيحٌ. وَغَرَضُنَا مِنْ هَذَا تَنْوِيرُ الْبَصَائِرِ إِذَا اعْتَرَى التَّرَدُّدُ لِأَهْلِ النَّظَرِ فِي إِنَاطَةِ حَظْرٍ أَوْ إِبَاحَةٍ بِمَا لَا نَصَّ فِيهِ أَوْ فِي مَوَاقِعِ الْمُتَشَابِهَاتِ.

bütün bunların ötesindedir; dolayısıyla bir topluluğun tabiatı diğeri aleyhine hüküm veremez. Şeriatta yiyeceklerden haram olanlar; zehirler, içkiler, afyon ve uyuşturucu otlar gibi tüketilmesi bedene veya akla zarar veren şeyler, şeriatın hükmüyle bizzat necis olan maddeler, sümük, kuş pisliği ve devekuşu tezeği gibi iğrenç şeylerdir. Bunların dışında ise bizzat haram kılınan maddelerden başka haramlık için bir kural bulamazsın; bunların dışındakiler ise dileyenin yiyebileceği helal kısmındadır. Bunlardan bir kısmının nas ve kıyas olmaksızın diğer bir kısmına göre helal olduğunu söylemek, söyleyenin bilmediği bir şeyi Allah'a isnat etmesi kabilindendir. Zira sahih bir nas veya racih bir kıyas bulunmadıkça -ki bunun dışındakiler birer rüzgârdan ibarettir- ceylanı meşru kılıp tavşanı haram kılan, balığı meşru kılıp deniz yılanını haram kılan, deveyi meşru kılıp atı haram kılan, keleri ve kirpiyi meşru kılıp kara kaplumbağasını haram kılan, çekirgeyi helal kılıp salyangozu haram kılan nedir? Bizim bundan maksadımız, hakkında nas bulunmayan konularda veya müteşabih hususlarda haramlık yahut mubahlık bağlama hususunda ilim ehlinin zihnine bir tereddüt arız olduğunda basiretleri aydınlatmaktır.

وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ.

{ وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Allah'ın size öğrettiğinden öğreterek yetiştirdiğiniz avcı hayvanların sizin için tuttuklarından da yiyin ve üzerine Allah'ın adını anın. Allah'tan korkup sakının; şüphesiz Allah hesabı pek çabuk görendir.”

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى الطَّيِّباتُ عَطْفَ الْمُفْرَدِ، عَلَى نِيَّةِ مُضَافٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: وَصَيْدُ مَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ.

Bu kısmın, mahzuf bir muzaf takdiriyle { الطَّيِّباتُ } kelimesine müfredin müfrede atfı olması caizdir; cümlenin takdiri: “Eğittiğiniz avcı hayvanların avı [da size helal kılındı]” şeklindedir. { فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } “Sizin için tuttuklarından yiyin” buyruğu da buna delalet eder.

فَمَا مَوْصُولَةٌ وَفَاءُ فَكُلُوا لِلتَّفْرِيعِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفَ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ، وَتَكُونُ (مَا) شَرْطِيَّةً وَجَوَابُ الشَّرْطِ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ.

Buna göre “mâ” (ما) ismi mevsûldür; { فَكُلُوا } lafzındaki fâ ise tefri' içindir. Bu kısmın cümlenin cümleye atfı olması da caizdir; bu takdirde “mâ” şart edatı, şartın cevabı ise { فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ } “Tuttuklarından yiyin” cümlesidir.

وَخُصَّ بِالْبَيَانِ مِنْ بَيْنِ الطَّيِّبَاتِ لِأَنَّ طَيِّبَهُ قَدْ يَخْفَى مِنْ جِهَةِ خَفَاءِ مَعْنَى الذَّكَاةِ فِي جرح الصَّيْد، لاسيما صَيْدُ الْجَوَارِحِ، وَهُوَ مَحَلُّ التَّنْبِيهِ هُنَا الْخَاصُّ بِصَيْدِ الْجَوَارِحِ.

Temiz ve hoş şeylerin arasından bunun beyanına ayrıca yer verilmiştir; zira avın yaralanmasında tezkiye (kesim) manasının gizli kalması yönüyle onun tayyib (temiz ve helal) oluşu kapalı kalabilir. Özellikle de avcı hayvanların avı böyledir ki burada dikkat çekilen özel husus da avcı hayvanların avıdır.

وَسَيُذْكَرُ صَيْدُ الرِّمَاحِ وَالْقَنْصِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ [الْمَائِدَة: ٩٤] وَالْمَعْنَى: وَمَا أَمْسَكَ عَلَيْكُمْ مَا عَلَّمْتُمْ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ بَعْدَ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ لِظُهُورِ أَنْ لَيْسَ الْمُرَادُ إِبَاحَةَ أَكْلِ الْكِلَابِ وَالطُّيُورِ الْمُعَلَّمَةِ.

Mızrak ve tuzak avı ise Yüce Allah'ın: { لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ } [Mâide 94] “Allah ellerinizin ve mızraklarınızın erişeceği bir avla sizi mutlaka imtihan edecektir” buyruğunda zikredilecektir. Manası şudur: “Eğittiğiniz [hayvanların] sizin için tuttukları [da size helal kılındı].” Zira eğitilmiş köpeklerin ve kuşların bizzat kendilerinin yenilmesinin mubah kılınmasının kastedilmediği açık olduğundan, ardından gelen { فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } “Sizin için tuttuklarından yiyin” buyruğu buna bir karinedir.

وَالْجَوَارِحُ: جَمْعُ الْجَارِحِ، أَوِ الْجَارِحَةِ، جَرَى عَلَى صِيغَةِ جَمْعِ فَاعِلَةٍ، لِأَنَّ الدَّوَابَّ مُرَاعَى فِيهَا تَأْنِيثُ جَمْعِهَا، كَمَا قَالَتِ الْعَرَبُ لِلسِّبَاعِ: الْكَوَاسِبُ، قَالَ لَبِيدٌ:

Cevârih (الْجَوَارِحُ); cârih (avcı erkek hayvan) veya câriha (avcı dişi hayvan) kelimesinin çoğuludur. “Fâile” vezninin çoğul kalıbı üzere gelmiştir, çünkü hayvanların çoğullarında müenneslik gözetilir; nitekim Araplar yırtıcı hayvanlara “el-kevâsib” demişlerdir. Lebîd şöyle der:

غُبْسٌ كَوَاسِبُ مَا يُمَنُّ طِعَامُهَا وَلِذَلِكَ تُجْمَعُ جَمْعَ التَّأْنِيثِ، كَمَا سَيَأْتِي فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ.

“Boz renkli, kazandıkları yiyecekleri başa kakılmayan [yırtıcılar]...” İşte bu sebeple birazdan geleceği üzere { فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } “Sizin için tuttuklarından yiyin” ifadesinde olduğu gibi müennes çoğul olarak cem edilirler.

ومُكَلِّبِينَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ عَلَّمْتُمْ مُبَيِّنَةٌ لِنَوْعِ التَّعْلِيمِ وَهُوَ تَعْلِيمُ الْمُكَلِّبِ، وَالْمُكَلِّبُ- بِكَسْرِ اللَّامِ- بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ مُعَلِّمُ الْكِلَابِ، يُقَالُ: مُكَلِّبٌ، وَيُقَالُ:

{ مُكَلِّبِينَ } lafzı, { عَلَّمْتُمْ } fiilindeki zamirden hal olup eğitimin türünü, yani avcı yetiştiricisi (mükellib) eğitimini açıklığa kavuşturmaktadır. Mükellib (المُكَلِّبُ) -lâm harfinin kesresiyle- ism-i fâil kalıbında köpek eğiticisidir; “mükellib” denildiği gibi,

كَلَّابٌ.

“kellâb” da denir.

فَ مُكَلِّبِينَ وَصْفٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الِاسْمِ الْجَامِدِ اشْتُقَّ مِنِ اسْمِ الْكَلْبِ جَرْيًا عَلَى الْغَالِبِ فِي صَيْدِ الْجَوَارِحِ، وَلِذَلِكَ فَوُقُوعُهُ حَالًا مِنْ ضَمِيرِ عَلَّمْتُمْ لَيْسَ مُخَصَّصًا لِلْعُمُومِ الَّذِي أَفَادَهُ قَوْلُهُ: وَما عَلَّمْتُمْ فَهَذَا الْعُمُومُ يَشْمَلُ غَيْرَ الْكِلَابِ

{ مُكَلِّبِينَ } lafzı, câmid isimden türetilmiş bir vasıftır; avcı hayvanlarla avlanmada çoğunlukla köpek kullanıldığı için “köpek” (kelb) isminden türetilmiştir. Dolayısıyla bunun { عَلَّمْتُمْ } fiilindeki zamirden hâl olması, { وَما عَلَّمْتُمْ } buyruğunun ifade ettiği umumiliği (genelliği) tahsis etmez (daraltmaz). Bu umumilik köpeklerin dışındakileri,

مِنْ فُهُودٍ وَبُزَاةٍ. وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ ابْنُ عُمَرَ، حَكَى عَنْهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ أَنَّهُ قَصَرَ إِبَاحَةَ أَكْلِ مَا قَتَلَهُ الْجَارِحُ عَلَى صَيْدِ الْكِلَابِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مُكَلِّبِينَ قَالَ: فَأَمَّا مَا يُصَادُ بِهِ مِنَ الْبُزَاةِ وَغَيْرِهَا مِنَ الطَّيْرِ فَمَا أَدْرَكْتَ ذَكَاتَهُ فَذَكِّهِ فَهُوَ لَكَ حَلَالٌ وَإِلَّا فَلَا تَطْعَمْهُ. وَهَذَا أَيْضًا قَوْلُ الضَّحَّاكِ وَالسُّدِّيِّ.

yani pars ve doğan gibi hayvanları da kapsar. İbn Ömer bu hususta farklı görüş belirtmiştir. İbnü'l-Münzir'in kendisinden rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah'ın { مُكَلِّبِينَ } buyruğundan dolayı avcı hayvanın öldürdüğü avın yenilmesinin mubahlığını sadece köpeklerin avıyla sınırlandırmış ve şöyle demiştir: “Doğan ve diğer kuşlarla avlanan şeylere gelince; canlıyken yetişip kestiğin senin için helaldir, yetişemezsen onu yeme.” Bu aynı zamanda Dahhâk ve Süddî'nin de görüşüdür.

فَأَمَّا الْكِلَابُ فَلَا خِلَافَ فِي إِبَاحَةِ عُمُومِ صَيْدِ الْمُعَلَّمَاتِ مِنْهَا، إِلَّا مَا شَذَّ مِنْ قَوْلِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَالنَّخَعِيِّ بِكَرَاهَةِ صَيْدِ الْكَلْبِ الْأَسْوَدِ الْبَهِيمِ، أَيْ عَامُّ السَّوَادِ، مُحْتَجِّينَ

Köpeklere gelince; Hasan, Katâde ve en-Nehaî'nin simsiyah, yani her yeri kara olan köpeğin avını mekruh görmeleri şeklindeki şâz görüşleri müstesna, eğitilmiş köpeklerin avının mubahlığı hususunda hiçbir görüş ayrılığı yoktur. Onlar,