Binûn

5- Mâide Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بقول النبيء ﷺ «الْكَلْبُ الْأَسْوَدُ شَيْطَانٌ» أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Müslim tarafından rivayet edilen: «الْكَلْبُ الْأَسْوَدُ شَيْطَانٌ» “Kara köpek şeytandır” hadisini delil getirmişlerdir.

، وَهُوَ احْتِجَاجٌ ضَعِيفٌ، مَعَ أَنَّ النَّبِيءَ- ﵇ سَمَّاهُ كَلْبًا، وَهَلْ يَشُكُّ أَحَدٌ أَنَّ مَعْنَى كَوْنِهِ شَيْطَانًا أَنَّهُ مَظَنَّةٌ لِلْعَقْرِ وَسُوءِ الطَّبْعِ. عَلَى أَنَّ مَوْرِدَ الْحَدِيثِ فِي أَنَّهُ يَقْطَعُ الصَّلَاةَ إِذَا مَرَّ بَيْنَ يَدَيِ الْمُصَلِّي. عَلَى أَنَّ ذَلِكَ مُتَأَوَّلٌ. وَعَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ: مَا أَعْرِفُ أَحَدًا يُرَخِّصُ فِيهِ (أَيْ فِي أَكْلِ صَيْدِهِ) إِذَا كَانَ بَهِيمًا، وَبِهِ قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ، وَكَيْفَ يَصْنَعُ بِجُمْهُورِ الْفُقَهَاءِ.

Fakat bu zayıf bir delillendirmedir; zira Peygamber -aleyhisselâm- onu yine de “köpek” olarak isimlendirmiştir. Hem onun şeytan olmasının, ısırma ve huysuzluk tabiatına sahip bulunması anlamına geldiğinde kim şüphe edebilir ki? Kaldı ki hadisin geliş yeri (sebebi), namaz kılanın önünden geçtiğinde namazı keseceği/bozacağı meselesidir; nitekim bu husus da tevil edilmiştir. Ahmed b. Hanbel'den şöyle dediği nakledilmiştir: “Simsiyah olduğu takdirde [avının yenilmesine] ruhsat veren bir kimse bilmiyorum.” İshâk b. Râhûye de aynı görüşü benimsemiştir; ancak fıkıh âlimlerinin çoğunluğunun görüşü karşısında bu nasıl kabul edilebilir!

وَقَوْلُهُ: تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ حَالٌ ثَانِيَةٌ، قُصِدَ بِهَا الِامْتِنَانُ وَالْعِبْرَةُ وَالْمَوَاهِبُ الَّتِي أَوْدَعَهَا اللَّهُ فِي الْإِنْسَانِ، إِذْ جَعَلَهُ مُعَلَّمًا بِالْجِبِلَّةِ مِنْ يَوْمِ قَالَ: يَآ آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ [الْبَقَرَة: ٣٣] ، وَالْمَوَاهِبُ الَّتِي أَوْدَعَهَا اللَّهُ فِي بَعْضِ الْحَيَوَانِ، إِذْ جَعَلَهُ قَابِلًا لِلتَّعَلُّمِ. فَبِاعْتِبَارِ كَوْنِ مُفَادِ هَذِهِ الْحَالِ هُوَ مُفَادُ عَامِلِهَا تَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ الْحَالِ الْمُؤَكِّدَةِ، وَبِاعْتِبَارِ كَوْنِهَا تَضَمَّنَتْ مَعْنَى الِامْتِنَانِ فَهِيَ مُؤَسَّسَةٌ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» «وَفِي تَكْرِيرِ الْحَالِ فَائِدَةٌ أَنَّ عَلَى كُلِّ آخِذٍ عِلْمًا أَنْ لَا يَأْخُذَهُ إِلَّا مِنْ أَقْتَلِ أَهْلِهِ عِلْمًا وَأَنْحَرِهِمْ دِرَايَةً وَأَغْوَصِهِمْ عَلَى لَطَائِفِهِ وَحَقَائِقِهِ وَإِنِ احْتَاجَ إِلَى أَنْ يَضْرِبَ إِلَيْهِ أَكْبَادَ الْإِبِلِ، فَكَمْ مِنْ آخِذٍ عَنْ غَيْرِ مُتْقِنٍ قَدْ ضَيَّعَ أَيَّامَهُ وَعَضَّ عِنْدَ لِقَاءِ النَّحَارِيرِ أَنَامِلَهُ» . اه.

{ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size öğrettiğinden onlara da öğreterek” buyruğu ise ikinci bir hâldir; bununla minnet, ibret ve Allah'ın insana bahşettiği yetenekler kastedilmiştir. Zira Allah, { يَآ آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ } [Bakara 33] “Ey Âdem! Bunlara onların isimlerini haber ver” buyurduğu günden beri insanı doğuştan öğrenmeye yetenekli kılmış; aynı şekilde bazı hayvanları da öğrenmeye elverişli kılarak onlara yetenekler bahşetmiştir. Bu hâlin ifade ettiği mana, amilinin ifade ettiği mana ile aynı olduğundan tekit edici hâl (hâl-i müekkide) konumundadır; minnet manasını içermesi yönüyle ise kurucu/yeni bir anlam kazandıran hâldir (hâl-i müessise). el-Keşşâf sahibi şöyle der: “Hâlin tekrarlanmasında şu fayda vardır: İlim tahsil eden her kimse, o ilmi ancak o sahanın en yetkin, en derin anlayışlı, inceliklerine ve hakikatlerine en iyi nüfuz eden ehlinden almalıdır; bunun için develerin sırtında meşakkatli yolculuklara katlanması gerekse bile. Zira işin ehli olmayan kimseden ilim alıp da ömrünü zayi eden ve gerçek âlimlerle karşılaştığında pişmanlıktan parmaklarını ısıran nice kimseler vardır.”

وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: «فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ» فَاء الفصيحة فِي قَوْلِهِ: وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ إِنْ جَعَلْتَ (مَا) مِنْ قَوْلِهِ وَما عَلَّمْتُمْ مَوْصُولَةً، فَإِنْ جَعَلَتْهَا شُرْطِيَّةً فَالْفَاءُ رَابِطَةٌ لِلْجَوَابِ.

{ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } “Sizin için tuttuklarından yiyin” buyruğundaki “fâ” harfi; şayet { وَما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ } ifadesindeki { ما } mevsûl kabul edilirse fasîha fâsıdır. Eğer onu şart edatı kabul edersen fâ, şartın cevabını bağlayan rabıta harfidir.

وَحَرْفُ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ لِلتَّبْعِيضِ، وَهَذَا تَبْعِيضٌ شَائِعُ الِاسْتِعْمَالِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ عِنْدَ ذِكْرِ الْمُتَنَاوِلَاتِ، كَقَوْلِهِ: «كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ» . وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ النَّهْيَ عَنْ أَكْلِ جَمِيعِ مَا يَصِيدُهُ الصَّائِدُ، وَلَا أَنَّ ذَلِكَ احْتِرَاسٌ عَنْ أَكْلِ الرِّيشِ، وَالْعَظْمِ، وَالْجِلْدِ، وَالْقُرُونِ لِأَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ لَا يَتَوَهَّمُهُ السَّامِعُ حَتَّى يَحْتَرِسَ مِنْهُ.

{ مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } ifadesindeki “min” (مِنْ) harfi teb'îz (kısmilik) içindir. Bu, Arap kelamında yenilip içilen şeylerden bahsedilirken yaygın olarak kullanılan bir teb'îzdir; nitekim { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ } “Onun meyvesinden yiyin” buyruğunda da böyledir. Bundan maksat, avcının avladığı şeyin tamamını yemesini yasaklamak değildir; tüyün, kemiğin, derinin ve boynuzların yenmesinden sakındırmak (ihtiraz) da değildir. Çünkü zaten dinleyen hiçbir kimse bunların yenileceğini zannetmez ki bundan sakındırmaya gerek duyulsun.

وَحَرْفُ (عَلَى) فِي قَوْلِهِ مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ بِمَعْنَى لَامِ التَّعْلِيلِ، كَمَا تَقُولُ: سُجِنَ عَلَى الِاعْتِدَاءِ، وَضُرِبَ الصَّبِيُّ عَلَى الْكَذِبِ، وَقَوْلُ عَلْقَمَةَ بْنِ شَيْبَانَ:

{ مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } ifadesindeki “alâ” (عَلَى) harfi ta'lil (gerekçe bildiren) lâm manasındadır; nitekim “saldırganlığından dolayı hapsedildi” ve “çocuk yalanından ötürü dövüldü” denilmesi ile Alkame b. Şeybân'ın şu sözünde olduğu gibi:

وَنُطَاعِنُ الْأَعْدَاءَ عَنْ أَبْنَائِنَا ... وَعَلَى بَصَائِرِنَا وَإِنْ لَمْ نُبْصِرِ

“Evlatlarımızı savunmak için ve apaçık görmesek de basiretlerimiz uğruna mızraklarımızla düşmanla vuruşuruz.”

أَيْ نُطَاعِنُ عَلَى حَقَائِقِنَا: أَيْ لِحِمَايَةِ الْحَقِيقَةِ، وَمِنْ هَذَا الْبَابِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ [الْأَحْزَاب: ٣٧] ،

Yani hakikatlerimizi korumak uğruna vuruşuruz demektir. Yüce Allah'ın: { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } [Ahzâb 37] “Eşini nikâhında tut” buyruğu da bu kabildendir.

وَقَوله ﷺ: أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ» “Malının bir kısmını yanında tut, bu senin için daha hayırlıdır” hadisi de bu kabildendir.

. وَمَعْنَى الْآيَةِ إِبَاحَةُ أَكْلِ مَا صَادَهُ الْجَوَارِحُ: مِنْ كِلَابٍ، وَفُهُودٍ، وَسِبَاعِ طَيْرٍ:

Ayetin manası; avcı hayvanların, yani köpeklerin, pars gibi yırtıcıların ve yırtıcı kuşların avladığı şeylerin yenilmesinin mubah kılınmasıdır.

كَالْبُزَاةِ، وَالصُّقُورِ، إِذَا كَانَتْ مُعَلَّمَةً وَأُمْسِكَتْ بَعْدَ إِرْسَالِ الصَّائِدِ. وَهَذَا مِقْدَارٌ اتَّفَقَ عُلَمَاءُ الْأُمَّةِ عَلَيْهِ وَإِنَّمَا اخْتَلَفُوا فِي تَحَقُّقِ هَذِهِ الْقُيُودِ.

Bu hayvanlar doğan ve şahin gibi eğitilmiş olup da avcının salıvermesinden sonra avı tuttukları takdirde [avları helaldir]. Bu miktar, ümmetin âlimlerinin üzerinde ittifak ettiği bir husustur; onlar ancak bu şartların gerçekleşme biçiminde ihtilaf etmişlerdir.

فَأَمَّا شَرْطُ التَّعْلِيمِ فَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ إِذَا أُشْلِيَ، فَانْشَلَى، فَاشْتَدَّ وَرَاءَ الصَّيْدِ، وَإِذَا دُعِيَ فَأَقْبَلَ، وَإِذَا زُجِرَ فَانْزَجَرَ، وَإِذَا جَاءَ بِالصَّيْدِ إِلَى رَبِّهِ، أَنَّ هَذَا مُعَلَّمٌ. وَهَذَا عَلَى مَرَاتِبِ التَّعَلُّمِ. وَيُكْتَفَى فِي سِبَاعِ الطَّيْرِ بِمَا دُونَ ذَلِكَ: فَيُكْتَفَى فِيهَا بِأَنْ تُؤْمَرَ فَتُطِيعَ. وَصِفَاتُ التَّعْلِيمِ رَاجِعَةٌ إِلَى عُرْفِ أَهْلِ الصَّيْدِ، وَأَنَّهُ صَارَ لَهُ مَعْرِفَةً، وَبِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيُّ: وَلَا حَاجَةَ إِلَى ضَبْطِ ذَلِكَ بِمَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثٍ، خِلَافًا لِأَحْمَدَ، وَأَبِي يُوسُفَ، وَمُحَمَّدٍ.

Eğitilmiş olma şartına gelince; avcı hayvan kışkırtılıp salındığında fırlayıp avın peşinden koşarsa, çağrıldığında gelirse, azarlandığında vazgeçerse ve avı sahibine getirirse bunun eğitilmiş olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Bu durum, eğitimin derecelerine göredir. Yırtıcı kuşlarda ise bundan daha azı yeterli görülmüştür: Onlarda emredildiğinde itaat etmesi yeterlidir. Eğitimin nitelikleri av ehlinin örfüne ve hayvanın bu beceriyi kazanmış olmasına racidir. Mâlik, Ebû Hanîfe ve Şâfiî bu görüştedir; Ahmed, Ebû Yûsuf ve Muhammed'in aksine bunu iki veya üç defa ile sınırlamaya gerek yoktur.

وَأَمَّا شَرْطُ الْإِمْسَاكِ لِأَجْلِ الصَّائِدِ: فَهُوَ يُعْرَفُ بِإِمْسَاكِهَا الصَّيْدِ بَعْدَ إِشْلَاءِ الصَّائِدِ إِيَّاهَا، وَهُوَ الْإِرْسَالُ مِنْ يَدِهِ إِذَا كَانَ مَشْدُودًا، أَوْ أَمْرِهِ إيّاها بِلَفْظ اعْتدت أَنْ تَفْهَمَ مِنْهُ الْأَمْرَ كَقَوْلِهِ: «هَذَا لَكِ» لِأَنَّ الْإِرْسَالَ يَقُومُ مَقَامَ نِيَّةِ الذَّكَاةِ. ثُمَّ الْجَارِحُ مَا دَامَ فِي اسْتِرْسَالِهِ مُعْتَبَرٌ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى رَبِّهِ بِالصَّيْدِ. وَاخْتَلَفُوا فِي أَكْلِ الْجَارِحِ مِنَ الصَّيْدِ قَبْلَ الْإِتْيَانِ بِهِ إِلَى رَبِّهِ هَلْ يُبْطِلُ حُكْمَ الْإِمْسَاكِ عَلَى رَبِّهِ: فَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ:

Avcı adına tutma şartına gelince: Bu, avcının kışkırtıp salmasından sonra hayvanın avı tutmasıyla bilinir. Bu da hayvan bağlı ise elinden salıvermesiyle veya «bu senindir» gibi hayvanın anlamaya alıştığı bir lafızla ona emretmesiyle gerçekleşir; zira salıvermek boğazlama niyeti yerine geçer. Ardından avcı hayvan, hedefine doğru koştuğu müddetçe avı sahibine getirene kadar bu durumda kabul edilir. Avcı hayvanın avı sahibine getirmeden önce ondan yemesinin, sahibi adına tutma hükmünü iptal edip etmeyeceği hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Sahâbe ve tâbiînden bir grup şöyle demiştir:

إِذَا أَكَلَ الْجَارِحُ مِنَ الصَّيْدِ لَمْ تُؤْكَلِ الْبَقِيَّةُ لِأَنَّهُ إِنَّمَا أَمْسَكَ عَلَى نَفْسِهِ، لَا عَلَى رَبِّهِ. وَفِي هَذَا الْمَعْنَى

Avcı hayvan avdan yerse geri kalanı yenmez; çünkü o avı sahibi için değil, ancak kendisi için tutmuştur. Bu manada,

حَدِيثِ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ فِي الصَّحِيحِ: أَنَّهُ سَأَلَ رَسُول الله ﷺ عَنِ الْكَلْبِ، فَقَالَ: «وَإِذَا أَكَلَ فَلَا تَأْكُلْ فَإِنَّمَا أَمْسَكَ عَلَى نَفْسِهِ»

Sahîh'te geçen Adiy b. Hâtim hadisinde o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e köpeği sormuş; o da: «وَإِذَا أَكَلَ فَلَا تَأْكُلْ فَإِنَّمَا أَمْسَكَ عَلَى نَفْسِهِ» “Eğer yerse sen yeme; çünkü o ancak kendisi için tutmuştur” buyurmuştur.

. وَبِهِ أَخَذَ الشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَأَبُو

Şâfiî, Ahmed, Ebû

ثَوْرٍ، وَإِسْحَاقُ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ: إِذَا أَكَلَ الْجَارِحُ لَمْ يَضُرَّ أَكْلُهُ، وَيُؤْكَلْ مَا بَقِيَ. وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَأَصْحَابُهُ: لِحَدِيثِ أَبِي ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيِّ،

Sevr ve İshâk bu görüşü benimsemiştir. Sahâbeden bir grup ise şöyle demiştir: Avcı hayvan avdan yerse yemesi zarar vermez, geriye kalanı yenir. Bu, Ebû Sa'lebe el-Huşenî hadisinden dolayı Mâlik ve ashabının da görüşüdür.

فِي «كتاب أبي دَاوُود» : أَنَّهُ سَأَلَ رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: «وَإِنْ أَكَلَ مِنْهُ»

Ebû Dâvûd'un Sünen'inde geçtiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuş, Efendimiz de: «وَإِنْ أَكَلَ مِنْهُ» “Ondan yemiş olsa bile [ye]” buyurmuştur.

. وَرَامَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا أَنْ يَحْتَجَّ لِهَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ حَيْثُ جَاءَ بِمن الْمُفِيدَةِ لِلتَّبْعِيضِ، الْمُؤْذِنَةِ بِأَنَّهُ يُؤْكَلُ إِذَا بَقِيَ بَعْضُهُ، وَهُوَ دَلِيلٌ وَاهٍ فَقَدْ ذَكَرْنَا آنِفًا أَنَّ (مِنْ) تَدْخُلُ عَلَى الِاسْمِ فِي مِثْلِ هَذَا وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ التَّبْعِيضُ، وَالْكَلْبُ أَوِ الْجَارِحُ، إِذَا أَشْلَاهُ الْقَنَّاصُ فَانْشَلَى، وَجَاءَ بِالصَّيْدِ إِلَى رَبِّهِ. فَهُوَ قَدْ أَمْسَكَهُ عَلَيْهِ وَإِنْ كَانَ قَدْ أَكَلَ مِنْهُ، فَقَدْ يَأْكُلُ لِفَرْطِ جُوعٍ أَوْ نِسْيَانٍ. وَنَحَا بَعْضُهُمْ فِي هَذَا إِلَى تَحْقِيقِ أَنَّ أَكْلَ الْجَارِحِ مِنَ الصَّيْدِ هَلْ يَقْدَحُ فِي تَعْلِيمِهِ، وَالصَّوَابُ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَقْدَحُ فِي تَعْلِيمِهِ، إِذَا كَانَتْ أَفْعَالُهُ جَارِيَةً عَلَى وَفْقِ أَفْعَالِ الصَّيْدِ، وَإِنَّمَا هَذَا مِنَ الْفَلْتَةِ أَوْ مِنَ التَّهَوُّرِ. وَمَالَ جَمَاعَةٌ إِلَى التَّرْخِيصِ فِي ذَلِكَ فِي سِبَاعِ الطَّيْرِ خَاصَّةً، لِأَنَّهَا لَا تَفْقَهُ مِنَ التَّعْلِيمِ مَا يَفْقَهُ الْكَلْبُ، وَرُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَحَمَّادٍ، وَالنَّخَعِيِّ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَأَبِي ثَوْرٍ.

Bazı mensuplarımız buna Yüce Allah'ın: { مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } buyruğunu delil getirmeye çalışmışlardır; zira burada teb'îz (kısmilik) bildiren ve bir kısmı kaldığında yenileceğini hissettiren “min” (من) edatı gelmiştir. Fakat bu zayıf bir delildir; zira az önce “min” edatının bu gibi yerlerde ismin başına geldiğini ve maksadın teb'îz olmadığını zikretmiştik. Köpek veya avcı hayvan, avcı onu kışkırttığında fırlayıp avı sahibine getirirse, ondan yemiş olsa bile onu sahibi için tutmuş demektir; çünkü aşırı açlıktan veya bir anlık unutkanlıktan ötürü yemiş olabilir. Bazıları bu meselede, avcı hayvanın avdan yemesinin onun eğitimine halel getirip getirmeyeceği tahkikine yönelmiştir. Doğru olan şudur ki, eğer diğer hareketleri av kurallarına uygun cereyan ediyorsa bu durum onun eğitimine zarar vermez; bu ancak bir sürçme veya hırstan kaynaklanmıştır. Bir grup âlim ise yırtıcı kuşların köpek gibi eğitimi kavrayamaması sebebiyle bu ruhsatı sadece yırtıcı kuşlara hasretme eğilimi göstermiştir; bu görüş İbn Abbâs, Hammâd, en-Nehaî, Ebû Hanîfe ve Ebû Sevr'den rivayet edilmiştir.

وَقَدْ نَشَأَ عَنْ شَرْطِ تَحَقُّقِ إِمْسَاكِهِ عَلَى صَاحِبِهِ مَسْأَلَةُ لَوْ أَمْسَكَ الْكَلْبُ أَوِ الْجَارِحُ صَيْدًا لَمْ يَرَهُ صَاحِبُهُ وَتَرَكَهُ وَرَجَعَ دُونَهُ، ثُمَّ وَجَدَ الصَّائِدُ

Avın sahibi adına tutulması şartından şu mesele doğmuştur: Köpek veya avcı hayvan, sahibinin görmediği bir avı tutar, sonra onu bırakıp avsız geri dönerse; ardından avcı,

بَعْدَ ذَلِكَ صَيْدًا فِي الْجِهَةِ الَّتِي كَانَ يَجُوسُهَا الْجَارِحُ أَوْ عَرَفَ أَثَرَ كَلْبِهِ فِيهِ فَعَنْ مَالِكٍ: لَا يُؤْكَلُ، وَعَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ:

avcı hayvanın dolaştığı yönde bir av bulur veya onda köpeğinin izini tanırsa, Mâlik'ten gelen rivayete göre: O av yenmez; ashabından bazılarından gelen rivayete göre ise:

يُؤْكَلُ. وَأَمَّا إِذَا وَجَدَ الصَّائِدُ سَهْمَهُ فِي مَقَاتِلِ الصَّيْدِ فَإِنَّهُ يُؤْكَلُ لَا مَحَالَةَ.

yenir. Avcı, okunu avın ölümcül yerinde bulursa o takdirde şüphesiz yenir.

وَأَحْسَبُ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ احْتِرَازٌ عَنْ أَنْ يَجِدَ أَحَدٌ صَيْدًا لَمْ يَصِدْهُ هُوَ، وَلَا رَأَى الْجَارِحَ حِينَ أَمْسَكَهُ، لِأَنَّ ذَلِكَ قَدْ يَكُونُ مَوْتُهُ عَلَى غَيْرِ الْمُعْتَادِ فَلَا يَكُونُ ذَكَاةً، وَأَنَّهُ لَا يَحْرُمُ عَلَى مَنْ لَمْ يَتَصَدَّ لِلصَّيْدِ أَنْ يَأْكُلَ صَيْدًا رَأَى كَلْبَ غَيْرِهِ حِينَ صَادَهُ إِذَا لَمْ يَجِدِ الصَّائِدَ قَرِيبًا، أَوِ ابْتَاعَهُ مِنْ صَائِدِهِ، أَوِ اسْتَعْطَاهُ إِيَّاهُ.

Bana göre Yüce Allah'ın: { مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ } buyruğu; bir kimsenin bizzat kendisinin avlamadığı ve avcı hayvanın tuttuğu anı görmediği bir avı bulması durumundan sakındırmaktadır (ihtirazdır). Çünkü o hayvanın ölümü alışılmışın dışındaki bir yolla gerçekleşmiş olabilir ve tezkiye (usulüne uygun kesim) sayılmaz. Ancak ava bizzat çıkmamış bir kimsenin, başkasının köpeğinin avladığı anı gördüğü bir avı -avcısını yakında bulamazsa veya onu avcısından satın alırsa yahut avcı ona bağışlarsa- yemesi haram değildir.

وَقَوْلُهُ: وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ أَمْرٌ بِذِكْرِ الله على تَعَالَى الصَّيْدِ، وَمَعْنَاهُ أَنْ يَذْكُرَهُ عِنْدَ الْإِرْسَالِ لِأَنَّهُ قَدْ يَمُوتُ بِجُرْحِ الْجَارِحِ، وَأَمَّا إِذَا أَمْسَكَهُ حَيًّا فَقَدْ تَعَيَّنَ ذَبْحُهُ فَيَذْكُرُ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ حِينَئِذٍ. وَلَقَدْ أَبْدَعَ إِيجَازُ كَلِمَةِ «عَلَيْهِ» لِيَشْمَلَ الْحَالَتَيْنِ. وَحُكْمُ نِسْيَانِ التَّسْمِيَةِ وَتَعَمُّدِ تَرْكِهَا مَعْلُومٌ مِنْ كُتُبِ الْفِقْهِ وَالْخِلَافِ، وَالدِّينُ يُسْرٌ.

Yüce Allah'ın: { وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın adını anın” buyruğu, av üzerine Allah Teâlâ'nın adını anmayı emretmektedir. Bunun manası, avı salıverirken besmele çekmektir; zira avcı hayvanın açtığı yara ile ölebilir. Eğer avı canlı olarak yakalarsa bu takdirde onu bizzat boğazlaması gerekir ve işte o esnada üzerine Allah'ın adını anar. «عَلَيْهِ» kelimesinin vecizliği her iki durumu da kapsayacak şekilde pek bedi' düşmüştür. Besmelenin unutulması ve kasten terk edilmesinin hükmü fıkıh ve hilaf kitaplarında malumdur; din ise kolaylıktır.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ: فِي أَنَّ الصَّيْدَ رُخْصَةٌ، أَوْ صِفَةٌ مِنْ صِفَاتِ الذَّكَاةِ. فَالْجُمْهُورُ أَلْحَقُوهُ بِالذَّكَاةِ، وَهُوَ الرَّاجِحُ، وَلِذَلِكَ أَجَازُوا أَكْلَ صَيْدِ الْكِتَابِيِّ دُونَ الْمَجُوسِيِّ. وَقَالَ مَالِكٌ: هُوَ رُخْصَةٌ لِلْمُسْلِمِينَ فَلَا يُؤْكَلُ صَيْدُ الْكِتَابِيِّ وَلَا الْمَجُوسِيّ وَلَا قَوْلَهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا

Fıkıh âlimleri, avın bir ruhsat mı yoksa tezkiye (boğazlama) türlerinden bir tür mü olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Âlimlerin çoğunluğu onu tezkiyeye mülhak kılmışlardır ki racih olan da budur; bundan dolayı Mecûsî'ninkini değil ama Ehl-i Kitab'ın avını yemeyi caiz görmüşlerdir. Mâlik ise şöyle demiştir: Av Müslümanlara tanınmış bir ruhsattır, dolayısıyla ne Ehl-i Kitab'ın ne de Mecûsî'nin avı yenir. O, Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا }

الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ

{ الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ } “iman edenler! Allah, ellerinizin ve mızraklarınızın erişeceği bir avla sizi mutlaka imtihan edecektir”

[الْمَائِدَة: ٩٤] . وَهُوَ دَلِيل ضَعِيف: لِأَنَّهُ وَارِدٌ فِي غَيْرِ بَيَانِ الصَّيْدِ، وَلَكِنْ فِي حُرْمَةِ الْحَرَمِ. وَخَالَفَهُ أَشْهَبُ، وَابْنُ وَهْبٍ، مِنْ أَصْحَابِهِ. وَلَا خِلَافَ فِي عَدَمِ أَكْلِ صَيْدِ الْمَجُوسِيِّ إِلَّا رِوَايَةً عَنْ أَبِي ثَوْرٍ إِذْ أَلْحَقَهُمْ بِأَهْلِ الْكِتَابِ فَهُوَ اخْتِلَافٌ فِي الْأَصْلِ لَا فِي الْفَرْعِ.

[Mâide 94] “Ey iman edenler! Allah ellerinizin ve mızraklarınızın erişeceği bir avla sizi mutlaka imtihan edecektir” buyruğunu delil getirmiştir. Ancak bu zayıf bir delildir; zira avın genel hükmünü beyan etmek için değil, Harem'in hürmeti bağlamında vârit olmuştur. Mâlik'in ashabından Eşheb ve İbn Vehb ona muhalefet etmişlerdir. Mecûsî'nin avının yenmeyeceği hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; sadece Ebû Sevr'den gelen bir rivayette o, Mecûsîleri Ehl-i Kitab'a mülhak saymıştır ki bu ihtilaf fer'de değil asıldadır.

وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوا اللَّهَ الْآيَةَ تَذْيِيلٌ عَامٌّ خُتِمَتْ بِهِ آيَةُ الصَّيْدِ، وَهُوَ عَامُّ الْمُنَاسَبَةِ

Yüce Allah'ın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” buyruğu, av ayetinin kendisiyle mühürlendiği genel bir fezleke (tezyîl) olup münasebeti de geneldir.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٥]

[Mâide Suresi (5), Ayet 5]

الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وَلا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٥)

{ الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وَلا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٥) } “Bugün size temiz ve iyi şeyler helal kılındı. Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helal, sizin yiyeceğiniz de onlara helaldir. Mümin kadınlardan iffetli olanlar ile sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da, mehirlerini vermeniz, iffetli yaşamanız, zina etmemeniz ve gizli dost tutmamanız şartıyla size helaldir. Kim imanı inkâr ederse onun ameli boşa gitmiştir ve o ahirette hüsrana uğrayanlardandır.”

الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ.

{ الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ } “Bugün size temiz ve iyi şeyler helal kılındı. Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helal, sizin yiyeceğiniz de onlara helaldir.”

يَجِيءُ فِي التَّقْيِيدِ (بِالْيَوْمِ) هُنَا مَا جَاءَ فِي قَوْلِهِ: الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ [الْمَائِدَة: ٣] وَقَوْلِهِ: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ [الْمَائِدَة: ٣] ، عَدَا وَجْهِ تَقْيِيدِ حُصُولِ الْفِعْلِ حَقِيقَةً بِذَلِكَ الْيَوْمِ، فَلَا يَجِيءُ هُنَا، لِأَنَّ إِحْلَالَ الطَّيِّبَاتِ أَمْرٌ سَابِقٌ إِذْ لَمْ يَكُنْ شَيْءٌ مِنْهَا مُحَرَّمًا، وَلَكِنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ كَانَ يَوْمَ الْإِعْلَامِ بِهِ بِصِفَةٍ كُلِّيَّةٍ، فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ: وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً [الْمَائِدَة: ٣] فِي تَعَلُّقِ قَوْلِهِ: الْيَوْمَ بِهِ، كَمَا تَقَدَّمَ.

Buradaki { الْيَوْمَ } “Bugün” kaydı hakkında, Yüce Allah'ın: { الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ } [Mâide 3] “Bugün kâfirler dininizden ümitlerini kestiler” ve { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } [Mâide 3] “Bugün sizin dininizi kemale erdirdim” buyruklarında geçen açıklamalar geçerlidir. Ancak fiilin hakikatte o gün meydana gelmesiyle kayıtlanması yönü hariçtir; zira bu yön burada geçerli olmaz. Çünkü temiz şeylerin helal kılınması daha önce gerçekleşmiş bir hükümdür, zira onlardan hiçbiri zaten haram kılınmamıştı; fakat o gün, bu hükmün külli bir nitelikle bildirildiği gündür. Dolayısıyla daha önce geçtiği üzere, { الْيَوْمَ } lafzının kendisiyle irtibatı bakımından { وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً } [Mâide 3] “Ve size din olarak İslam'ı seçip razı oldum” buyruğu gibi olur.

وَمُنَاسَبَةُ ذِكْرِ ذَلِكَ عَقِبَ قَوْلِهِ الْيَوْمَ يَئِسَ [الْمَائِدَة: ٣] والْيَوْمَ أَكْمَلْتُ [الْمَائِدَة: ٣] أَنَّ هَذَا أَيْضًا مِنَّةٌ كُبْرَى لِأَنَّ إِلْقَاءَ الْأَحْكَامِ بِصِفَةٍ كُلِّيَّةٍ نِعْمَةٌ فِي التَّفَقُّهِ فِي الدِّينِ.

Bunun { الْيَوْمَ يَئِسَ } [Mâide 3] ve { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ } [Mâide 3] buyruklarının hemen ardından zikredilmesinin münasebeti; bunun da pek büyük bir lütuf olmasıdır, zira hükümlerin külli bir nitelikle vazedilmesi dinde derinleşme (fıkıh) açısından büyük bir nimettir.

وَالْكَلَامُ عَلَى الطَّيِّبَاتِ تَقَدَّمَ آنِفًا، فَأُعِيدَ لِيُبْنَى عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ. وَعَطْفُ جُمْلَةِ وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ عَلَى جُمْلَةِ الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ لِأَجْلِ مَا فِي هَذِهِ الرُّخْصَةِ مِنَ الْمِنَّةِ لِكَثْرَةِ مُخَالَطَةِ الْمُسْلِمِينَ أَهْلَ الْكِتَابِ فَلَوْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ طَعَامَهُمْ لَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ.

Tayyibât (temiz ve helal şeyler) hakkındaki açıklama az önce geçmişti; { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } buyruğuna temel teşkil etmesi için burada tekrar edilmiştir. { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ } “Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helaldir” cümlesinin { الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ } “Bugün size temiz şeyler helal kılındı” cümlesine atfedilmesi ise bu ruhsatta bulunan minnet (lütuf) sebebiyledir. Zira Müslümanlar Ehl-i Kitap ile fazlaca içli dışlı idiler; şayet Allah onlara Ehl-i Kitab'ın yiyeceğini haram kılsaydı bu durum Müslümanlara pek ağır gelirdi.

وَالطَّعَامُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَا يَطْعَمُهُ الْمَرْءُ وَيَأْكُلُهُ، وَإِضَافَتُهُ إِلَى أَهْلِ الْكِتَابِ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ مَا يُعَالِجُهُ أَهْلُ الْكِتَابِ بِطَبْخٍ أَوْ ذَبْحٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: الطَّعَامُ الَّذِي لَا مُحَاوَلَةَ فِيهِ كَالْبُرِّ وَالْفَاكِهَةِ وَنَحْوِهِمَا لَا يُغَيِّرُهُ تَمَلُّكُ أَحَدٍ لَهُ، وَالطَّعَامُ الَّذِي تَقَعُ فِيهِ مُحَاوَلَةُ صَنْعَتِهِ لَا تَعَلُّقَ لِلدِّينِ بِهَا كَخَبْزِ الدَّقِيقِ وَعَصْرِ الزَّيْتِ. فَهَذَا إِنْ تُجُنِّبَ مِنَ الذِّمِّيِّ فَعَلَى جِهَةِ

Taam (yiyecek), Arap kelamında insanın tattığı ve yediği şeydir. Bunun Ehl-i Kitab'a izafe edilmesi mülâbese (aralarındaki ilişki) sebebiyledir; yani Ehl-i Kitab'ın pişirerek veya keserek hazırladığı yiyecek demektir. İbn Atiyye şöyle der: Buğday, meyve ve benzeri gibi üzerinde herhangi bir işçilik/ameliyat bulunmayan yiyecekler bir kimsenin mülkiyetine geçmekle mahiyetini değiştirmez. Üzerinde işçilik bulunup da un yoğurup ekmek yapmak ve zeytin sıkmak gibi din ile alakası olmayan yiyeceklere gelince; bunlar zimmîden [alındığında] şayet sakınılırsa ancak

التَّقَذُّرِ. وَالتَّذْكِيَةُ هِيَ الْمُحْتَاجَةُ إِلَى الدِّينِ وَالنِّيَّةِ، فَلَمَّا كَانَ الْقِيَاسُ أَنْ لَا تَجُوزَ ذَبَائِحُهُمْ رَخَّصَ اللَّهُ فِيهَا عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ وَأَخْرَجَهَا عَنِ الْقِيَاسِ. وَأَرَادَ بِالْقِيَاسِ قِيَاسَ أَحْوَالِ

tiksinme (kirlilik endişesi) cihetiyle sakınılır. Din ve niyete ihtiyaç duyan şey ise sadece tezkiCurrent (usulüne uygun boğazlama) ameliyesidir. Kıyasın gereği onların kestiklerinin caiz olmaması iken, Allah bu ümmete ruhsat tanımış ve bunu kıyastan istisna etmiştir. Kıyas ile kastettiği,

ذَبَائِحِهِمْ عَلَى أَحْوَالِهِمُ الْمُخَالِفَةِ لِأَحْوَالِنَا، وَلِهَذَا قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: أَرَادَ اللَّهُ هُنَا بِالطَّعَامِ الذَّبَائِحَ، مَعَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى أَنَّ غَيْرَهَا مِنَ الطَّعَامِ مُبَاحٌ، وَلَكِنَّ هَؤُلَاءِ قَالُوا: إِنَّ غَيْرَ الذَّبَائِحِ لَيْسَ مُرَادًا، أَيْ لِأَنَّهُ لَيْسَ مَوْضِعُ تَرَدُّدٍ فِي إِبَاحَةِ أَكْلِهِ. وَالْأَوْلَى حَمَلُ الْآيَةِ عَلَى عُمُومِهَا فَتَشْمَلُ كُلَّ طَعَامٍ قَدْ يُظَنُّ أَنَّهُ مُحَرَّمٌ عَلَيْنَا إِذْ تَدْخُلُهُ صَنْعَتُهُمْ، وَهُمْ لَا يَتَوَقَّوْنَ مَا نَتَوَقَّى، وَتَدْخُلُهُ ذَكَاتُهُمْ وَهُمْ لَا يَشْتَرِطُونَ فِيهَا مَا نَشْتَرِطُهُ. وَدَخَلَ فِي طَعَامِهِمْ صَيْدُهُمْ عَلَى الْأَرْجَحِ.

onların boğazlama hallerini bizim hallerimize aykırı olan diğer hallerine kıyas etmektir. İşte bu sebeple birçok âlim şöyle demiştir: Diğer yiyeceklerin mubah olduğunda ittifak etmekle birlikte, Allah burada taam ile kestikleri hayvanları kastetmiştir. Ancak bu âlimler şöyle demişlerdir: Kestikleri dışındaki yiyecekler kastedilmemiştir; çünkü onların yenilmesinin mubahlığında zaten bir tereddüt bulunmamaktadır. Evla olan ise ayeti umumiliği üzere hamletmektir; böylece onların işçiliğinin girdiği ve bizim sakındığımız şeylerden onların sakınmadığı, ayrıca bizim aradığımız şartları onların aramadığı boğazlamalarının karıştığı, dolayısıyla bize haram olabileceği zannedilen her yiyeceği kapsar. Tercih edilen görüşe göre onların avladıkları avlar da onların yiyecekleri kapsamına girer.

والَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ: هُمْ أَتْبَاعُ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، سَوَاءً كَانُوا مِمَّنْ دَعَاهُمْ مُوسَى وَعِيسَى- ﵉ إِلَى اتِّبَاعِ الدِّينِ، أَمْ كَانُوا ممّن اتّبعوا الدينيين اخْتِيَارًا فَإِنَّ مُوسَى وَعِيسَى ودعوا بَنِي إِسْرَائِيلَ خَاصَّةً، وَقَدْ تَهَوَّدَ مِنَ الْعَرَبِ أَهْلُ الْيَمَنِ، وَتَنَصَّرَ مِنَ الْعَرَبِ تَغْلِبُ، وَبَهْرَاءُ، وَكَلْبٌ، وَلَخْمٌ، وَنَجْرَانُ، وَبَعْضُ رَبِيعَةَ وَغَسَّانُ، فَهَؤُلَاءِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ عِنْدَ الْجُمْهُور عدا عليّا بْنَ أَبِي طَالِبٍ فَإِنَّهُ قَالَ: لَا تَحِلُّ ذَبَائِحُ نَصَارَى تَغْلِبَ، وَقَالَ: إِنَّهُمْ لَمْ يَتَمَسَّكُوا مِنَ النَّصْرَانِيَّةِ بِشَيْءٍ سِوَى شُرْبِ الْخَمْرِ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: هَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، وَرَوَى الرَّبِيعُ عَنِ الشَّافِعِيِّ: لَا خَيْرَ فِي ذَبَائِحِ نَصَارَى الْعَرَبِ مِنْ تَغْلِبَ. وَعَنِ الشَّافِعِيِّ: مَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ قَبْلَ الْبَعْثَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَمَنْ دَخَلَ فِي دِينِ أَهْلِ الْكِتَابِ بَعْدَ نُزُولِ الْقُرْآنِ فَلَا يُقْبَلُ مِنْهُ إِلَّا الْإِسْلَامُ، وَلَا تُقْبَلُ مِنْهُ الْجِزْيَةُ، أَيْ كَالْمُشْرِكِينَ.

Kendilerine kitap verilenler ({ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ }) Tevrat ve İncil'e tabi olanlardır. İster Mûsâ ve Îsâ'nın -aleyhimesselâm- dine davet ettiği kimselerden olsunlar, isterse bu iki dine sonradan kendi istekleriyle girenlerden olsunlar fark etmez; zira Mûsâ ve Îsâ özellikle İsrailoğullarını davet etmişlerdi. Araplardan Yemen halkı Yahudileşmiş; Tağlib, Behrâ, Kelb, Lahm, Necrân ile Rebîa'nın bir kısmı ve Gassân kabileleri ise Hristiyanlaşmıştı. Ali b. Ebî Tâlib hariç cumhura göre bunlar Ehl-i Kitap'tandır. Nitekim Ali: «Tağlib Hristiyanlarının kestikleri helal değildir» demiş ve «Onlar Hristiyanlıktan şarap içmek dışında hiçbir şeye tutunmamışlardır» diye eklemiştir. Kurtubî şöyle der: Bu, Şâfiî'nin de görüşüdür. er-Rebî', Şâfiî'den: «Arap Hristiyanlarından Tağliblilerin kestiklerinde hiçbir hayır yoktur» dediğini rivayet etmiştir. Şâfiî'den ayrıca şu nakledilmiştir: «Muhammedî risaletten önce Ehl-i Kitap'tan olan kimse Ehl-i Kitap'tandır; Kur'an indikten sonra Ehl-i Kitap dinine giren kimseden ise ancak İslam kabul edilir ve müşrikler gibi ondan cizye de kabul edilmez.»

وَأَمَّا الْمَجُوسُ فَلَيْسُوا أَهْلَ كِتَابٍ بِالْإِجْمَاعِ، فَلَا تُؤْكَلُ ذَبَائِحُهُمْ، وَشَذَّ مَنْ جَعَلَهُمْ أَهْلَ كِتَابٍ. وَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ وَعَبَدَةُ الْأَوْثَانِ فَلَيْسُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ دُونَ خِلَافٍ.

Mecûsîlere gelince; onlar icma ile Ehl-i Kitap değildir, dolayısıyla kestikleri yenmez; onları Ehl-i Kitap sayan görüş şâzdır. Müşrikler ve putperestler de hiçbir ihtilaf olmaksızın Ehl-i Kitap'tan değildirler.

وَحِكْمَةُ الرُّخْصَةِ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ: لِأَنَّهُمْ عَلَى دِينٍ إِلَهِيٍّ يُحَرِّمُ الْخَبَائِثَ، وَيَتَّقِي النَّجَاسَةَ، وَلَهُم فِي شؤونهم أَحْكَامٌ مَضْبُوطَةٌ مُتَّبَعَةٌ

Ehl-i Kitap hakkında ruhsat verilmesinin hikmeti şudur: Onlar murdar şeyleri haram kılan, pislikten sakınan ilahi bir dine mensupturlar; kendi işlerinde uydukları düzenli kuralları vardır,

لَا تُظَنُّ بِهِمْ مُخَالَفَتُهَا، وَهِيَ مُسْتَنِدَةٌ لِلْوَحْيِ الْإِلَهِيِّ، بِخِلَافِ الْمُشْرِكِينَ وَعَبَدَةِ الْأَوْثَانِ. وَأَمَّا الْمَجُوسُ فَلَهُمْ كِتَابٌ لَكِنَّهُ لَيْسَ بِالْإِلَهِيِّ، فَمنهمْ أَتبَاع (زرادشت) ، لَهُمْ كِتَابُ (الزَّنْدَفَسْتَا) وَهَؤُلَاءِ هُمْ مَحَلُّ الْخِلَافِ. وَأَمَّا الْمَجُوسُ (الْمَانَوِيَّةُ) فَهُمْ إِبَاحِيَّةٌ فَلَا يَخْتَلِفُ حَالُهُمْ عَنْ حَالِ الْمُشْرِكِينَ وَعَبَدَةِ الْأَوْثَانِ، أَوْ هُمْ شَرٌّ مِنْهُمْ. وَقَدْ قَالَ مَالِكٌ: مَا لَيْسَ فِيهِ ذَكَاةٌ مِنْ طَعَامِ الْمَجُوسِ فَلَيْسَ بِحَرَامٍ يَعْنِي إِذَا كَانُوا يَتَّقُونَ النَّجَاسَةَ.

bunlara aykırı davranacakları zannedilmez ve bu kurallar ilahi vahye dayanır. Müşrikler ve putperestler ise böyle değildir. Mecûsîlere gelince; onların da bir kitabı vardır ancak ilahi değildir; nitekim Zerdüşt'ün takipçileri olup Zend-Avesta adında bir kitapları vardır ki ihtilaf konusu olanlar bunlardır. Senevî/Mânî Mecûsîleri ise ibâhîdirler (helal-haram tanımazlar); dolayısıyla onların durumu müşriklerin ve putperestlerin durumundan farksızdır, hatta onlardan daha şerlidirler. Mâlik şöyle demiştir: «Pislikten sakındıkları takdirde Mecûsîlerin yiyeceklerinden tezkiyeye (boğazlamaya) ihtiyaç göstermeyen şeyler haram değildir.»

وَفِي «جَامِعِ التِّرْمِذِيِّ» : أَنَّ أَبَا ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيَّ سَأَلَ رَسُول الله ﷺ عَنْ

Sünen-i Tirmizî'de geçtiğine göre Ebû Sa'lebe el-Huşenî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e

قُدُورِ الْمَجُوسِ. فَقَالَ لَهُ: «أَنْقُوهَا غَسْلًا وَاطْبُخُوا فِيهَا» .

Mecûsîlerin kaplarını sormuş; o da kendisine: «أَنْقُوهَا غَسْلًا وَاطْبُخُوا فِيهَا» “Onları güzelce yıkayarak temizleyin ve içlerinde pişirin” buyurmuştur.

وَفِي الْبُخَارِيِّ: أَنَّ أَبَا ثَعْلَبَةَ سَأَلَ رَسُول الله ﷺ عَنْ آنِيَةِ أَهْلِ الْكِتَابِ. فَقَالَ لَهُ: «إِنْ وَجَدْتُمْ غَيْرَهَا فَلَا تَأْكُلُوا فِيهَا، وَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَاغْسِلُوهَا ثُمَّ كُلُوا فِيهَا»

Buhârî'de ise Ebû Sa'lebe'nin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Ehl-i Kitab'ın kaplarını sorduğu ve Efendimizin ona: «إِنْ وَجَدْتُمْ غَيْرَهَا فَلَا تَأْكُلُوا فِيهَا، وَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَاغْسِلُوهَا ثُمَّ كُلُوا فِيهَا» “Başka kap bulursanız onlarda yemeyin; bulamazsanız onları yıkayın, sonra içlerinde yiyin” buyurduğu nakledilmiştir.

. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: «فَغَسْلُ آنِيَةِ الْمَجُوسِ فَرْضٌ، وَغَسْلُ آنِيَةِ أَهْلِ الْكِتَابِ نَدْبٌ» . يُرِيدُ لِأَنَّ اللَّهَ أَبَاحَ لَنَا طَعَامَ أَهْلِ الْكِتَابِ فَقَدْ عَلِمَ حَالَهُمْ، وَإِنَّمَا يَسْرِي الشَّكُّ إِلَى آنِيَتِهِمْ مِنْ طَعَامِهِمْ وَهُوَ مَأْذُونٌ فِيهِ، وَلَمْ يُبَحْ لَنَا طَعَامُ الْمَجُوسِ، فَذَلِكَ مَنْزَعُ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ آنِيَةِ الْفَرِيقَيْنِ.

İbnü'l-Arabî şöyle der: “Mecûsîlerin kaplarını yıkamak farz, Ehl-i Kitab'ın kaplarını yıkamak ise menduptur.” Şunu kastetmektedir: Allah bize Ehl-i Kitab'ın yiyeceğini helal kıldığına göre onların durumunu zaten bilmektedir; kaplarına şüphe sirayeti ancak izin verilmiş olan kendi yiyeceklerinden kaynaklanır. Mecûsîlerin yiyeceği ise bize helal kılınmamıştır. İşte bu iki grubun kapları arasındaki farkın dayanağı budur.

ثُمَّ الطَّعَامُ الشَّامِلُ لِلذَّكَاةِ إِنَّمَا يُعْتَبَرُ طَعَامًا لَهُمْ إِذَا كَانُوا يَسْتَحِلُّونَهُ فِي دِينِهِمْ، وَيَأْكُلُهُ أَحْبَارُهُمْ وَعُلَمَاؤُهُمْ، وَلَوْ كَانَ مِمَّا ذَكَرَ الْقُرْآنُ أَنَّهُ حَرَّمَهُ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمْ قَدْ تَأَوَّلُوا فِي دِينِهِمْ تَأْوِيلَاتٍ، وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ. وَأَرَى أَنَّ دَلِيلَهُ: أَنَّ الْآيَةَ عَمَّمَتْ طَعَامَهُمْ فَكَانَ عُمُومُهَا دَلِيلًا لِلْمُسْلِمِينَ، وَلَا الْتِفَاتَ إِلَى مَا حَكَى اللَّهُ أَنَّهُ حَرَّمَهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ أَبَاحَهُ لِلْمُسْلِمِينَ، فَكَانَ عُمُومُ طَعَامِهِمْ فِي شَرْعِنَا مُبَاحًا نَاسِخًا لِلْمُحَرَّمِ عَلَيْهِمْ، وَلَا نَصِيرُ إِلَى الِاحْتِجَاجِ «بِشَرْعِ مَنْ قَبْلَنَا ... » إِلَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ لَنَا دَلِيلٌ عَلَى حُكْمِهِ فِي شَرْعِنَا. وَقِيلَ: لَا يُؤْكَلُ مَا عَلِمْنَا تَحْرِيمَهُ عَلَيْهِمْ بِنَصِّ الْقُرْآنِ، وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَقِيلَ بِهِ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَالْمُعْتَمَدُ عَنْ مَالِكٍ كَرَاهَةُ شُحُومِ بَقَرِ وَغَنَمِ الْيَهُودِ مِنْ غَيْرِ تَحْرِيمٍ لِأَنَّ اللَّهَ ذَكَرَ أَنَّهُ حَرَّمَ عَلَيْهِمُ الشُّحُومَ.

Sonra tezkiyeyi (boğazlamayı) kapsayan yiyecek, ancak kendi dinlerinde helal saydıkları ve hahamları ile âlimlerinin yedikleri bir şey olduğunda onların yiyeceği kabul edilir; Kur'an'ın onlara haram kılındığını bildirdiği şeylerden olsa bile [hüküm böyledir]. Çünkü onlar kendi dinlerinde birtakım tevillere gitmişlerdir; Mâlik'in görüşü de budur. Bana göre onun delili şudur: Ayet onların yiyeceğini umumi kılmıştır ve bu umumilik Müslümanlar için bir delil olmuştur. Allah'ın onlara haram kıldığını naklettiği, ardından da Müslümanlara helal kıldığı şeylere bakılmaz; nitekim bizim şeriatımızda onların yiyeceklerinin umumi olarak helal kılınması, onlara haram kılınan hükmü neshetmiştir (yürürlükten kaldırmıştır). Biz şeriatımızda o konunun hükmüne dair bir delil bulunmadığı durumlar haricinde «bizden öncekilerin şeriatı...» esasıyla delil getirme yoluna gitmeyiz. Kur'an'ın açık hükmüyle onlara haram kılındığını bildiğimiz şeylerin yenmeyeceği de söylenmiştir; bu bazı ilim ehlinin görüşü olup Mâlik'in mezhebinde de dile getirilmiştir. Mâlik'ten muteber olan görüşe göre ise, Allah onlara iç yağlarını haram kıldığını zikrettiği için Yahudilerin sığır ve davarlarının iç yağları haram olmaksızın mekruhtur.

وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنْ لَا تَعْمَلَ ذَكَاةُ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا إِبَاحَةُ طَعَامِهِمْ فِيمَا حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَيْنَا بِعَيْنِهِ: كَالْخِنْزِيرِ وَالدَّمِ، وَلَا مَا حَرَّمَهُ عَلَيْنَا بِوَصْفِهِ، الَّذِي لَيْسَ بِذَكَاةٍ: كَالْمَيْتَةِ وَالْمُنْخَنِقَةِ وَالْمَوْقُوذَةِ وَالْمُتَرَدِّيَةِ وَالنَّطِيحَةِ وَأَكِيلَةِ السَّبُعِ، إِذَا كَانُوا هُمْ يَسْتَحِلُّونَ ذَلِكَ، فَأَمَّا مَا كَانَتْ ذَكَاتُهُمْ فِيهِ مُخَالِفَةً لِذَكَاتِنَا مُخَالَفَةَ تَقْصِيرٍ لَا مُخَالَفَةَ زِيَادَةٍ فَذَلِكَ مَحَلُّ نَظَرٍ كَالْمَضْرُوبَةِ بِمُحَدَّدٍ عَلَى رَأْسِهَا فَتَمُوتُ، وَالْمَفْتُولَةِ الْعُنُقِ فَتَتَمَزَّقُ الْعُرُوقُ، فَقَالَ جُمْهُورُ الْعلمَاء: لَا يُؤْكَل. وَقَالَ أَبُو بَكْرِ ابْن الْعَرَبِيِّ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ: تُؤْكَلُ. وَقَالَ فِي «الْأَحْكَامِ» : فَإِنْ قِيلَ فَمَا أَكَلُوهُ عَلَى غَيْرِ وَجْهِ الذَّكَاةِ كَالْخَنْقِ وَحَطْمِ الرَّأْسِ فَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذِهِ مَيْتَةٌ، وَهِيَ حَرَامٌ بِالنَّصِّ، وَإِنْ أَكَلُوهَا فَلَا نَأْكُلُهَا نَحْنُ، كَالْخِنْزِيرِ فَإِنَّهُ حَلَالٌ لَهُمْ وَمِنْ طَعَامِهِمْ وَهُوَ حَرَامٌ عَلَيْنَا- يُرِيدُ إِبَاحَتَهُ عِنْدَ النَّصَارَى- ثُمَّ قَالَ: وَلَقَدْ سُئِلْتُ عَنِ النَّصْرَانِيِّ يَفْتِلُ عُنُقَ الدَّجَاجَةِ ثُمَّ يَطْبُخُهَا هَلْ تُؤْكَلُ مَعَهُ أَوْ تُؤْخَذُ طَعَامًا مِنْهُ، فَقُلْتُ: تُؤْكَلُ لِأَنَّهَا طَعَامُهُ وَطَعَامُ أَحْبَارِهِ وَرُهْبَانِهِ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ هَذِهِ ذَكَاةً عِنْدَنَا وَلَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَبَاحَ طَعَامَهُمْ مُطْلَقًا وَكُلُّ مَا يَرَوْنَهُ فِي دِينِهِمْ فَإِنَّهُ حَلَالٌ لَنَا فِي دِينِنَا» . وَأَشْكَلَ عَلَى كَثِيرٍ مِنَ النَّاظِرِينَ وَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ كَلَامَيِ ابْنِ الْعَرَبِيِّ، وَإِنَّمَا أَرَادَ التَّفْرِقَةَ بَيْنَ مَا هُوَ مِنْ أَنْوَاعِ قَطْعِ الْحُلْقُومِ، وَالْأَوْدَاجِ وَلَوْ بِالْخَنْقِ،

Bilindiği üzere Ehl-i Kitab'ın boğazlaması ve yiyeceklerinin helal oluşu; domuz ve kan gibi Allah'ın bize bizzat zatı itibarıyla haram kıldığı şeylerde geçerli olmadığı gibi, leş, boğulmuş, vurularak öldürülmüş, yuvarlanıp ölmüş, boynuzlanarak ölmüş ve yırtıcı hayvan tarafından parçalanmış hayvanlar gibi tezkiye (şer'î boğazlama) sayılmayan vasfı sebebiyle bize haram kılınan şeylerde de —onlar bunları helal saysalar dahi— geçerli değildir. Onların boğazlamasının bizim boğazlamamızdan, fazlalık yönüyle değil de noksanlık yönüyle farklı olduğu durumlara gelince; kafasına keskin bir cisimle vurulup ölen veya boynu bükülüp damarları koparılan hayvan gibi durumlar inceleme konusudur. Âlimlerin çoğunluğu: «Yenmez» demiştir. Mâlikîlerden Ebû Bekir İbnü'l-Arabî ise: «Yenir» demiştir ve el-Ahkâm'da şöyle demiştir: «Eğer 'Boğma ve başını ezme gibi tezkiye şekli dışında yedikleri şeylerin hükmü nedir?' denilirse, cevap şudur: Bu leştir ve açık nass ile haramdır; onlar yeseler bile biz yemeyiz. Tıpkı domuz gibi; zira o onlara helaldir ve onların yiyeceğindendir, bize ise haramdır» —bununla Hristiyanlar nezdinde helal olmasını kastetmektedir—. Sonra şöyle demiştir: «Bana tavuğun boynunu büküp koparan, sonra da onu pişiren bir Hristiyan'ın bu yemeğinin onunla birlikte yenip yenmeyeceği veya ondan yiyecek olarak alınıp alınmayacağı soruldu; ben de şöyle dedim: Yenir, çünkü bu onun, hahamlarının ve rahiplerinin yiyeceğidir; her ne kadar bu bizim katımızda bir tezkiye sayılmasa da Allah Teâlâ onların yiyeceğini mutlak olarak helal kılmıştır ve dinlerinde [meşru] gördükleri her şey bizim dinimizde bize helaldir.» İncelemecilerin çoğuna İbnü'l-Arabî'nin bu iki sözünü uzlaştırmak müşkil gelmiştir; oysa o sadece boğarak da olsa nefes borusu ve şah damarlarının koparılması türünden olan şeyler ile,

وَبَيْنَ نَحْوِ الْخَنْقِ لِحَبْسِ النَّفَسِ، وَرَضِّ الرَّأْسِ وَقَوْلُ ابْنِ الْعَرَبِيِّ شُذُوذٌ.

nefesini tıkamak suretiyle boğma ve başı ezme gibi şeyler arasını ayırmayı kastetmiştir. İbnü'l-Arabî'nin bu görüşü şâzzdır (kabul görmemiş münferit bir ictihaddır).

وَقَوْلُهُ: وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ لَمْ يُعَرِّجِ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى بَيَانِ الْمُنَاسَبَةِ بِذِكْرِ وَطَعامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ. وَالَّذِي أَرَاهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَبَّهَنَا بِهَذَا إِلَى التَّيْسِيرِ فِي مُخَالَطَتِهِمْ، فَأَبَاحَ لَنَا طَعَامَهُمْ، وَأَبَاحَ لَنَا أَنْ نُطْعِمَهُمْ طَعَامَنَا، فَعُلِمَ مِنْ هَذَيْنِ الْحُكْمَيْنِ أَنَّ عِلَّةَ الرُّخْصَةِ فِي تَنَاوُلِنَا طَعَامَهُمْ هُوَ الْحَاجَةُ إِلَى مُخَالَطَتِهِمْ، وَذَلِكَ أَيْضًا تَمْهِيدٌ لِقَوْلِهِ بَعْدُ:

Allah Teâlâ'nın: «Sizin yiyeceğiniz de onlara helaldir» buyruğuna gelince; müfessirler «Sizin yiyeceğiniz de onlara helaldir» ifadesinin zikredilmesindeki münasebeti açıklamaya yönelmemişlerdir. Benim kanaatime göre Allah Teâlâ bununla onlarla bir arada bulunup kaynaşmada kolaylık sağlanmasına dikkatimizi çekmiş; böylece onların yiyeceğini bize helal kıldığı gibi, bizim yiyeceğimizden onlara yedirmemizi de helal kılmıştır. Bu iki hükümden anlaşılmıştır ki bizim onların yiyeceğini tüketmemizdeki ruhsatın illeti, onlarla bir arada bulunup kaynaşma ihtiyacıdır. Bu durum aynı zamanda daha sonra gelen şu buyruk için de bir hazırlıktır:

وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لِأَنَّ ذَلِكَ يَقْتَضِي شِدَّةَ الْمُخَالَطَةِ مَعَهُمْ لِتَزَوُّجِ نِسَائِهِمْ وَالْمُصَاهَرَةِ مَعَهُمْ.

«Kendilerine kitap verilenlerden iffetli/hür kadınlar da...» Zira bu durum, kadınlarıyla evlenmek ve onlarla hısımlık kurmak suretiyle onlarla daha ileri düzeyde bir kaynaşmayı gerektirir.

وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وَلا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ.

«Müminlerden iffetli/hür kadınlar ile sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli/hür kadınlar da, mehirlerini vermeniz, fuhuşta bulunmayıp gizli dost da tutmaksızın namuslu yaşamanız şartıyla [size helaldir]. Kim imanı inkâr ederse kesinlikle ameli boşa gitmiştir ve o, ahirette de hüsrana uğrayanlardandır.»

عُطِفَ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ عَلَى وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ عَطْفَ الْمُفْرَدِ عَلَى الْمُفْرَدِ. وَلَمْ يُعَرِّجِ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى بَيَانِ الْمُنَاسَبَةِ لِذِكْرِ حِلِّ الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ فِي أَثْنَاءِ إِبَاحَةِ طَعَامِ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَإِبَاحَةِ تَزَوُّجِ نِسَائِهِمْ. وَعِنْدِي: أَنَّهُ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُنَّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ مُحْصَنَاتِ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَالْمَقْصُودُ هُوَ حُكْمُ الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ فَإِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ جَاءَتْ لِإِبَاحَةِ التَّزَوُّجِ بِالْكِتَابِيَّاتِ. فَقَوْلُهُ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ عَطْفٌ عَلَى وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ. فَالتَّقْدِيرُ:

«Müminlerden iffetli/hür kadınlar da...» ifadesi, «Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helaldir» ifadesine tekilin tekile atfedilmesi kabilinden atfedilmiştir. Müfessirler, Ehl-i Kitab'ın yiyeceğinin helal kılınması ve kadınlarıyla evlenmenin mubah kılınması arasında mümin kadınlardan iffetli/hür olanların helalliğinin zikredilmesindeki münasebeti açıklamaya değinmemişlerdir. Bana göre bu, onların müminler için Ehl-i Kitab'ın iffetli/hür kadınlarından daha öncelikli olduğuna bir işarettir. Asıl maksat ise kendilerine kitap verilenlerden iffetli/hür kadınların hükmüdür; nitekim bu ayet Kitabî kadınlarla evlenmenin mubah kılınması için gelmiştir. Dolayısıyla O'nun: «Kendilerine kitap verilenlerden iffetli/hür kadınlar da...» buyruğu, «Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helaldir» ifadesine atıftır. Takdiri şöyledir:

وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ.

«Kendilerine kitap verilenlerden iffetli/hür kadınlar da size helaldir.»

وَالْمُحصنَات: النسْوَة الّلاء أَحْصَنَهُنَّ مَا أَحْصَنَهُنَّ، أَيْ مَنَعَهُنَّ عَنِ الْخَنَا أَوْ عَنِ الرَّيْبِ، فَأُطْلِقَ الْإِحْصَانُ: عَلَى الْمَعْصُومَاتِ بِعِصْمَةِ الْأَزْوَاجِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢٤] عَطْفًا عَلَى الْمُحَرَّمَاتِ الْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ وَعَلَى الْمُسْلِمَاتِ لِأَنَّ الْإِسْلَامَ وَزَعَهُنَّ عَنِ الْخَنَا، قَالَ الشَّاعِرُ:

Muhsanât (الْمُحصنَات): Koruyucu unsurların kendilerini koruduğu, yani onları zinadan veya şüpheli durumlardan alıkoyduğu kadınlardır. İhsan lafzı; Nisâ Suresi'nde [24] haram kılınanlara atıfla geçen «Evli kadınlar da [size haram kılındı]» buyruğunda olduğu gibi nikâh bağıyla korunan kadınlar için kullanıldığı gibi; İslam onları zinadan alıkoyduğu için Müslüman kadınlar için de kullanılmıştır. Şair şöyle demiştir:

وَيَصُدُّهُنَّ عَنِ الْخَنَا الْإِسْلَامُ وَأُطْلِقَ عَلَى الْحَرَائِرِ، لِأَنَّ الْحَرَائِرَ يَتَرَفَّعْنَ عَنِ الْخَنَا مِنْ عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ. وَلَا يَصْلُحُ مِنْ هَذِهِ الْمَعَانِي هُنَا الْأَوَّلُ، إِذْ لَا يَحِلُّ تَزَوُّجُ ذَاتِ الزَّوْجِ، وَلَا الثَّانِي لِقَوْلِهِ: مِنَ الْمُؤْمِناتِ الَّذِي هُوَ ظَاهِرٌ فِي أَنَّهُنَّ بَعْضُ الْمُؤْمِنَاتِ فَتَعَيَّنَ مَعْنَى الْحُرِّيَّةِ، فَفَسَّرَهَا مَالِكٌ بِالْحَرَائِرِ، وَلِذَلِكَ مَنَعَ نِكَاحَ الْحُرِّ

«İslam onları zinadan alıkoyar.» Hür kadınlar Cahiliye döneminden beri zinadan uzak durup kendilerini üstün tuttukları için bu lafız hür kadınlar için de kullanılmıştır. Bu anlamlardan birincisi burada geçerli olamaz, çünkü evli bir kadınla evlenmek helal değildir. İkincisi de geçerli olamaz; zira «Mümin kadınlardan...» buyruğu, onların mümin kadınların bir kısmı olduğunu açıkça göstermektedir. Bu durumda hürriyet anlamı zorunlu hale gelmektedir. Bu sebeple Mâlik bu kelimeyi hür kadınlar olarak tefsir etmiştir; bundan dolayı hür bir erkeğin,

الْأَمَةَ إِلَّا إِذَا خَشِيَ الْعَنَتَ وَلَمْ يَجِدْ لِلْحَرَائِرِ طَوْلًا، وَجَوَّزَ

günaha girme endişesi taşımadıkça ve hür kadınlara güç yetiremedikçe bir cariye ile evlenmesini yasaklamış,

ذَلِكَ لِلْعَبْدِ، وَكَأَنَّهُ جَعَلَ الْخِطَابَ هُنَا لِلْأَحْرَارِ بِالْقَرِينَةِ وَبِقَرِينَةِ آيَةِ النِّسَاءِ [٢٥] وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ وَهُوَ تَفْسِيرٌ بَيِّنٌ مُلْتَئِمٌ. وَأَصْلُ ذَلِكَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَمُجَاهِدٍ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ فَسَّرَ الْمُحْصَنَاتِ هُنَا بِالْعَفَائِفِ، وَنُقِلَ عَنِ الشَّعْبِيِّ وَغَيْرِهِ، فَمَنَعُوا تَزَوُّجَ غَيْرِ الْعَفِيفَةِ مِنَ النِّسَاءِ لِرِقَّةِ دِينِهَا وَسُوءِ خُلُقِهَا.

köle için ise buna cevaz vermiştir. Sanki o, hem karineye hem de Nisâ Suresi'ndeki [25] «İçinizden mümin hür kadınlarla evlenmeye gücü yetmeyen kimse...» ayetinin karinesine dayanarak buradaki hitabı hür kimselere yönelik kılmıştır ki bu, gayet açık ve tutarlı bir tefsirdir. Bu tefsirin aslı Ömer b. el-Hattâb'a ve Mücâhid'e dayanmaktadır. Âlimlerden buradaki muhsanât kelimesini iffetli kadınlar olarak tefsir edenler de vardır; bu Şa'bî ve başkalarından nakledilmiştir. Bu âlimler dininin zayıflığı ve ahlakının kötülüğü sebebiyle iffetsiz kadınlarla evlenmeyi yasaklamışlardır.

وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ أَيِ الْحَرَائِرُ عِنْدَ مَالِكٍ، وَلِذَلِكَ مُنِعَ نِكَاحُ إِمَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ مُطْلَقًا لِلْحُرِّ وَالْعَبْدِ. وَالَّذِينَ فَسَّرُوا الْمُحْصَنَاتِ بِالْعَفَائِفِ مَنَعُوا هُنَا مَا مَنَعُوا هُنَاكَ.

«Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli/hür kadınlar da...» buyruğunun tefsirinde de durum böyledir; yani Mâlik'e göre bunlar hür kadınlardır. Bu sebeple Ehl-i Kitab'ın cariyeleriyle evlenmek gerek hür gerek köle için mutlak surette yasaklanmıştır. Muhsanât kelimesini iffetliler olarak tefsir edenler ise orada yasakladıklarını burada da yasaklamışlardır.

وَشَمَلَ أَهْلُ الْكِتَابِ: الذِّمِّيِّينَ، وَالْمُعَاهِدِينَ، وَأَهْلَ الْحَرْبِ، وَهُوَ ظَاهِرٌ، إِلَّا أَنَّ مَالِكًا كَرِهَ نِكَاحَ النِّسَاءِ الْحَرْبِيَّاتِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: تَخْصِيصُ الْآيَةِ بِغَيْرِ نِسَاءِ أَهْلِ الْحَرْبِ، فَمَنَعَ نِكَاحَ الْحَرْبِيَّاتِ. وَلَمْ يَذْكُرُوا دَلِيلَهُ.

Ehl-i Kitap lafzı zimmîleri, muâhedleri (antlaşmalıları) ve harbîleri kapsamaktadır ve bu açıktır; ancak Mâlik harbî kadınlarla evlenmeyi mekruh görmüştür. İbn Abbas'tan ise ayetin harbî kadınlar dışındakilere tahsis edildiği rivayet edilmiş, bu sebeple o, harbî kadınlarla evlenmeyi yasaklamıştır. Bunun delilini ise zikretmemişlerdir.

وَالْأُجُورُ: الْمُهُورُ، وَسُمِّيَتْ هُنَا (أُجُورًا) مَجَازًا فِي مَعْنَى الْأَعْوَاضِ عَنِ الْمَنَافِعِ الْحَاصِلَةِ مِنْ آثَارِ عُقْدَةِ النِّكَاحِ، عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ أَوِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ. وَالْمَهْرُ شِعَارٌ مُتَقَادِمٌ فِي الْبَشَرِ لِلتَّفْرِقَةِ بَيْنَ النِّكَاحِ وَبَيْنَ الْمُخَادَنَةِ. وَلَوْ كَانَتِ الْمُهُورُ أُجُورًا حَقِيقَةً لَوَجَبَ تَحْدِيدُ مُدَّةِ الِانْتِفَاعِ وَمِقْدَارِهِ وَذَلِكَ مِمَّا تَنَزَّهَ عَنْهُ عُقْدَةُ النِّكَاحِ.

Ücûr (الْأُجُورُ): Mehirler demektir. Burada istiare veya mecâz-ı mürsel yoluyla, nikâh akdinin neticelerinden hâsıl olan menfaatlerin karşılığı anlamında mecazen (ücretler) olarak isimlendirilmiştir. Mehir, insanlık tarihinde nikâh ile gizli dost tutmayı (metres hayatını) birbirinden ayırmak için çok eskiden beri var olan bir alamettir. Şayet mehirler hakiki anlamda birer ücret olsaydı, faydalanma süresinin ve miktarının belirlenmesi gerekirdi; oysa nikâh akdi bundan münezzehtir.

وَالْقَوْلُ فِي قَوْلِهِ: مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وَلا مُتَّخِذِي أَخْدانٍ كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ [النِّسَاء: ٢٥] تقدّم فِي هَذِه السُّورَة.

«Fuhuşta bulunmayıp gizli dost da tutmaksızın namuslu yaşamanız şartıyla...» buyruğu hakkındaki izah, benzeri olan «fuhuşta bulunmayan, gizli dost da tutmayan namuslu kadınlar olarak...» [Nisâ: 25] ifadesi hakkındaki izah gibidir ve bu surede daha önce geçmişti.

وَجُمْلَةُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمَلِ. وَالْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ إِبَاحَةَ تَزَوُّجِ نِسَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ لَا يَقْتَضِي تَزْكِيَةً لِحَالِهِمْ، وَلَكِنَّ ذَلِكَ تَيْسِيرٌ عَلَى الْمُسْلِمِينَ. وَقَدْ ذُكِرَ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا أَنَّ

«Kim imanı inkâr ederse kesinlikle ameli boşa gitmiştir» cümlesi, cümleler arasında yer alan bir ara cümledir (itiraziyedir). Maksat, Ehl-i Kitap kadınlarıyla evlenmenin helal kılınmasının onların durumunu temize çıkarmayı (tezkiye etmeyi) gerektirmediğine, bilakis bunun Müslümanlara bir kolaylık olduğuna dikkat çekmektir. Bu ayetin nüzul sebebi hakkında şöyle zikredilmiştir:

نِسَاءَ أَهْلِ الْكِتَابِ قُلْنَ «لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ رَضِيَ دِينَنَا لَمْ يُبِحْ لَكُمْ نِكَاحَنَا» . وَالْمُرَادُ بِالْإِيمَانِ الْإِيمَانُ الْمَعْهُودُ وَهُوَ إِيمَانُ الْمُسْلِمِينَ الَّذِي بِسَبَبِهِ لُقِّبُوا بِالْمُؤْمِنِينَ، فَالْكُفْرُ هُنَا الْكُفْرُ بِالرُّسُلِ، أَيْ: يُنْكِرُ الْإِيمَانَ، أَيْ يُنْكِرُ مَا يَقْتَضِيهِ الْإِيمَانُ مِنَ الْمُعْتَقَدَاتِ، إِذِ الْإِيمَانُ صَارَ لَقَبًا لِمَجْمُوعِ مَا يَجِبُ التَّصْدِيقُ بِهِ.

Ehl-i Kitap kadınları: «Eğer Allah bizim dinimizden razı olmasaydı sizin bizimle evlenmenizi helal kılmazdı» demişlerdir. İmandan kasıt, bilinen imandır; yani Müslümanların kendisi sebebiyle müminler olarak isimlendirildikleri imandır. Dolayısıyla buradaki inkâr, elçileri inkâr etmektir; yani imanı inkâr eder, başka bir deyişle imanın gerektirdiği inanç esaslarını inkâr eder; çünkü iman, tasdik edilmesi gereken esasların tamamı için bir unvan haline gelmiştir.

وَالْحَبْطُ- بِسُكُونِ الْمُوَحَّدَةِ- وَالْحُبُوطُ: فَسَادُ شَيْءٍ كَانَ صَالِحًا، وَمِنْهُ سُمِّيَ الْحَبَطُ- بِفَتْحَتَيْنِ- مَرَضٌ يُصِيبُ الْإِبِلَ مِنْ جَرَّاءِ أَكْلِ الْخُضَرِ فِي أَوَّلِ الرَّبِيعِ فَتَنْتَفِخُ أَمْعَاؤُهَا وَرُبَّمَا مَاتَتْ. وَفِعْلُ (حَبِطَ) يُؤْذِنُ بِأَنَّ الْحَابِطَ كَانَ صَالِحًا فَانْقَلَبَ إِلَى فَسَادٍ. وَالْمُرَادُ مِنَ الْفَسَادِ هُنَا الضَّيَاعُ وَالْبُطْلَانُ، وَهُوَ أَشَدُّ الْفَسَادِ، فَدَلَّ فِعْلُ (حَبِطَ) عَلَى أَنَّ الْأَعْمَالَ صَالِحَةٌ،

el-Habt (الْحَبْطُ) —bâ harfinin sükûnu ile— ve el-hubût: Salih ve düzgün olan bir şeyin bozulmasıdır. İlkbaharın başında yeşillik yemesi neticesinde develerin başına gelen, bağırsaklarının şişmesine ve bazen de ölmelerine yol açan hastalığa —iki fetha ile— el-habet (الْحَبَط) denilmesi de bundandır. (حَبِطَ) fiili, boşa giden şeyin başlangıçta iyi ve düzgün olduğunu, sonra bozulmaya dönüştüğünü bildirir. Buradaki bozulmadan kasıt, zayi olmak ve iptal olmaktır ki bu, bozulmanın en şiddetlisidir. Dolayısıyla (حَبِطَ) fiili amellerin salih ameller olduğuna delalet etmiştir;

وَحَذْفُ الْوَصْفِ لِدَلَالَةِ الْفِعْلِ عَلَيْهِ. وَهَذَا تَشْبِيهٌ لِضَيَاعِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ بِفَسَادِ الذَّوَاتِ النَّافِعَةِ، وَوَجْهُ الشَّبَهِ عَدَمُ انْتِفَاعِ مُكْتَسِبِهَا مِنْهَا. وَالْمُرَادُ ضَيَاعُ ثَوَابِهَا وَمَا يَتَرَقَّبُهُ الْعَامِلُ مِنَ الْجَزَاءِ عَلَيْهَا وَالْفَوْزِ بِهَا.

nitekim fiil bu vasfa delalet ettiği için vasıf hazfedilmiştir. Bu, salih amellerin zayi oluşunu faydalı varlıkların bozulup telef olmasına benzetmektir; vech-i şebeh (benzetme yönü) ise onu kazanan kimsenin ondan faydalanamamasıdır. Kastedilen şey, amelin sevabının ve ameli işleyenin ondan beklediği mükâfat ile kurtuluşun zayi olmasıdır.

وَالْمُرَادُ التَّحْذِيرُ مِنَ الِارْتِدَادِ عَنِ الْإِيمَانِ، وَالتَّرْغِيبُ فِي الدُّخُولِ فِيهِ كَذَلِكَ، لِيَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنَّهُمْ لَا تَنْفَعُهُمْ قُرُبَاتُهُمْ وَأَعْمَالُهُمْ، وَيَعْلَمَ الْمُشْركُونَ ذَلِك.

Buradaki gaye imandan dönmeye (irtidada) karşı uyarmak ve aynı şekilde imana girmeye teşvik etmektir; ta ki Ehl-i Kitap iyi amellerinin ve ibadetlerinin kendilerine fayda vermeyeceğini bilsin, müşrikler de bunu bilsin.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٦]

[MÂİDE SURESİ (5): ÂYET 6]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayın; başlarınızı meshedin ve topuklara kadar ayaklarınızı da [yıkayın]. Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin (yıkanın). Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz tuvaletten gelmişse ya da kadınlara dokunmuş (cinsel ilişkide bulunmuş) da su bulamamışsanız, temiz bir toprağa yönelin (teyemmüm edin); onunla yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin. Allah size herhangi bir güçlük çıkarmak istemez; fakat sizi tertemiz kılmak ve şükredesiniz diye üzerinizdeki nimetini tamamlamak ister.

(٦)

(6)

إِذَا جَرَيْنَا عَلَى مَا تَحَصْحَصَ لَدَيْنَا وَتَمَحَّصَ: مِنْ أَنَّ سُورَةَ الْمَائِدَةِ هِيَ مِنْ آخِرِ السُّوَرِ نُزُولًا، وَأَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَامِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ، جَزَمْنَا بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ هُنَا تَذْكِيرًا بِنِعْمَةٍ عَظِيمَةٍ مِنْ نِعَمِ التَّشْرِيعِ: وَهِيَ مِنَّةُ شَرْعِ التَّيَمُّمِ عِنْدَ مَشَقَّةِ التَّطَهُّرِ بِالْمَاءِ، فَجَزَمْنَا بِأَنَّ هَذَا الْحُكْمَ كُلَّهُ مَشْرُوعٌ مِنْ قَبْلُ، وَإِنَّمَا ذُكِرَ هُنَا فِي عِدَادِ النِّعَمِ الَّتِي امْتَنَّ اللَّهُ بِهَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَإِنَّ الْآثَارَ صَحَّتْ بِأَنَّ الْوُضُوءَ وَالْغُسْلَ شُرِعَا مَعَ وُجُوبِ الصَّلَاةِ، وَبِأَنَّ التَّيَمُّمَ شُرِعَ فِي غَزْوَةِ الْمُرَيْسِيعِ سَنَةَ خَمْسٍ أَوْ سِتٍّ. وَقَدْ تَقَدَّمَ لَنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى - فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٤٣]- الْخِلَافُ فِي أَنَّ الْآيَةَ الَّتِي نَزَلَ فِيهَا شَرْعُ التَّيَمُّمِ أَهِيَ آيَةُ سُورَةِ النِّسَاءِ، أَمْ آيَةُ سُورَةِ الْمَائِدَةِ. وَذَكَرْنَا هُنَالِكَ أَنَّ حَدِيثَ «الْمُوَطَّأِ» مِنْ رِوَايَةِ مَالِكٍ عَن عبد الرحمان بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ لَيْسَ فِيهِ تَعْيِينُ الْآيَةِ وَلَكِنْ سَمَّاهَا آيَةَ التَّيَمُّمِ، وَأَنَّ الْقُرْطُبِيَّ اخْتَارَ أَنَّهَا آيَةُ النِّسَاءِ لِأَنَّهَا الْمَعْرُوفَةُ بِآيَةِ التَّيَمُّمِ، وَكَذَلِكَ اخْتَارَ الْوَاحِدِيُّ فِي «أَسْبَابِ النُّزُولِ» ، وَذَكَرْنَا أَنَّ صَرِيحَ رِوَايَةِ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّ الْآيَةَ الَّتِي نَزَلَتْ فِي غَزْوَةِ الْمُرَيْسِيعِ هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ الْآيَةَ، كَمَا أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ يَحْيَى عَنِ ابْنِ وَهْبٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ عَن عبد الرحمان بْنِ الْقَاسِمِ، وَلَا يُسَاعِدُ مُخْتَارُنَا فِي تَارِيخِ نُزُولِ سُورَةِ الْمَائِدَةِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَا فِي حَدِيثِ الْبُخَارِيِّ سَهْوًا مِنْ أَحَدِ رُوَاتِهِ غير عبد الرحمان بْنِ الْقَاسِمِ وَأَبِيهِ، أَرَادَ أَنْ يَذْكُرَ آيَةَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى

Bizim nezdimizde netleşip iyice tetkik edilen hususa; yani Mâide Suresi'nin nüzul bakımından en son surelerden olduğuna ve Veda Haccı yılında indiğine dayanarak hareket edersek, bu ayetin burada teşri nimetlerinden büyük bir nimeti hatırlatmak üzere indiğini kesin olarak ifade ederiz: O da su ile temizlenmenin meşakkatli olduğu durumlarda teyemmümün meşru kılınması lütfudur. Dolayısıyla bu hükmün tamamının daha önce meşru kılındığını, burada ise ancak Allah'ın Müslümanlara bahşettiği nimetler cümlesinden olmak üzere zikredildiğini kesinlikle kabul ederiz. Zira abdest ve guslün namazın farz kılınmasıyla birlikte meşru kılındığına, teyemmümün ise hicretin beşinci veya altıncı yılındaki Müreysî Gazvesi'nde meşru kılındığına dair rivayetler sahihtir. Nisâ Suresi'nde [43] geçen: «Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın...» ayet-i kerimesinin tefsirinde, teyemmümün meşru kılınışına dair inen ayetin Nisâ Suresi'ndeki ayet mi yoksa Mâide Suresi'ndeki ayet mi olduğu konusundaki ihtilafı zikretmiştik. Orada Muvatta'da geçen Mâlik'in Abdurrahman b. el-Kâsım'dan, onun babasından, onun da Âişe'den naklettiği hadiste ayetin bizzat tayin edilmeyip «Teyemmüm ayeti» olarak isimlendirildiğini; Kurtubî'nin Teyemmüm ayeti olarak bilinen ayet olması sebebiyle bunun Nisâ ayeti olduğunu tercih ettiğini; aynı şekilde Vâhidî'nin de Esbâb-ı Nüzûl'de bunu tercih ettiğini belirtmiştik. Yine zikretmiştik ki Amr b. Hureys'in Âişe'den rivayetinde صریح olan husus, Müreysî Gazvesi'nde inen ayetin Buhârî'nin Yahyâ yoluyla İbn Vehb'den, onun Amr b. Hureys'ten, onun da Abdurrahman b. el-Kâsım'dan rivayet ettiği: «Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman...» ayeti olduğudur. Ancak bu durum, Mâide Suresi'nin nüzul tarihi hakkındaki tercihimizle uyuşmamaktadır. Eğer Buhârî hadisinde yer alan bu husus, Abdurrahman b. el-Kâsım ve babası dışındaki râvilerinden birinin; «Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar ve cünüp iken de —yolcu olmanız müstesna— yıkanıncaya kadar namaza yaklaşmayın...» mealindeki Nisâ Suresi [43] ayetini zikretmek isterken,

تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا، وَهِيَ آيَةُ النِّسَاءِ [٤٣] ، فَذَكَرَ آيَةَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ الْآيَةَ. فَتَعَيَّنَ تَأْوِيلُهُ حِينَئِذٍ بِأَنْ تَكُونَ آيَةُ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ قَدْ نَزَلَتْ قَبْلَ نُزُولِ سُورَةِ الْمَائِدَةِ، ثُمَّ أُعِيدَ نُزُولُهَا فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ، أَوْ أَمَرَ اللَّهُ أَنْ تُوضَعَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مِنْ سُورَةِ الْمَائِدَةِ، وَالْأَرْجَحُ عِنْدِي: أَنْ يَكُونَ مَا فِي حَدِيثِ الْبُخَارِيِّ وَهْمًا مِنْ بَعْضِ رُوَاتِهِ لِأَنَّ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ مُشَابَهَةً.

yanılarak «Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi yıkayın...» ayetini zikretmesi kabilinden bir sehvi değilse, bu durumda şöyle tevil edilmesi zorunlu olur: «Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman...» ayeti Mâide Suresi'nin nüzulünden önce inmiş, sonra Mâide Suresi'nde nüzulü tekrarlanmış veya Allah bu ayetin Mâide Suresi'nin bu yerine konulmasını emretmiştir. Bana göre en racih olan görüş ise, iki ayet arasındaki benzerlik sebebiyle Buhârî hadisindeki ifadenin râvilerden bazısının bir vehmi (yanılması) olmasıdır.

فَالْأَظْهَرُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أُرِيدَ مِنْهَا تَأْكِيدُ شَرْعِ الْوُضُوءِ وَشَرْعِ التَّيَمُّمِ خَلَفًا عَنِ الْوُضُوءِ بِنَصِّ الْقُرْآنِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَمْ يَسْبِقْ نُزُولُ قُرْآنٍ فِيهِ وَلَكِنَّهُ كَانَ مَشْرُوعًا بِالسُّنَّةِ. وَلَا شَكَّ أَنَّ الْوُضُوءَ كَانَ مَشْرُوعًا مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ، فَقَدْ ثَبَتَ أنّ النّبيء ﷺ لَمْ يُصَلِّ صَلَاةً إِلَّا بِوُضُوءٍ.

En belirgin olan husus şudur: Bu ayetle abdestin meşruiyetinin ve abdest yerine geçmek üzere teyemmümün meşruiyetinin Kur'an nassı ile teyit edilmesi murat edilmiştir; çünkü bu konuda daha önce bir Kur'an ayeti inmemişti, fakat bunlar sünnet ile meşru kılınmıştı. Şüphe yok ki abdest bundan önce de meşru idi; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hiçbir namazı abdestsiz kılmadığı sabit olmuştur.

قَالَ أَبُو بَكْرِ ابْن الْعَرَبِيِّ فِي «الْأَحْكَامِ» «لَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِي أَنَّ الْآيَةَ مَدَنِيَّةٌ، كَمَا أَنَّهُ لَا خِلَافَ أَنَّ الْوُضُوءَ كَانَ مَفْعُولًا قَبْلَ نُزُولِهَا غَيْرَ مَتْلُوٍّ وَلِذَلِكَ قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِنَّ الْوُضُوءَ كَانَ بِمَكَّةَ سُنَّةً، مَعْنَاهُ كَانَ بِالسُّنَّةِ. فَأَمَّا حُكْمُهُ فَلَمْ يَكُنْ قَطُّ إِلَّا فَرْضًا» وَقَدْ رَوَى ابْنُ إِسْحَاقَ وَغَيْرُهُ أنّ النّبيء ﷺ لَمَّا فَرَضَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِ الصَّلَاةَ لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ وَنَزَلَ جِبْرِيلُ ظُهْرَ ذَلِكَ الْيَوْمِ لِيُصَلِّيَ بِهِمْ فَهَمَزَ بِعَقِبِهِ فَانْبَعَثَ مَاءٌ وَتَوَضَّأَ مُعَلِّمًا لَهُ وَتَوَضَّأَ هُوَ مَعَهُ فَصَلَّى رَسُول الله ﷺ. وَهَذَا صَحِيحٌ وَإِنْ كَانَ لَمْ يَرْوِهِ أَهْلُ الصَّحِيحِ وَلَكِنَّهُمْ تَرَكُوهُ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَحْتَاجُوا إِلَيْهِ اه.

Ebû Bekir İbnü'l-Arabî el-Ahkâm'da şöyle demiştir: «Âlimler arasında bu ayetin Medenî olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; tıpkı bu ayet inmeden önce abdestin [Kur'an'da] okunmaksızın fiilen uygulandığı hususunda ihtilaf olmadığı gibi. Bundan dolayı âlimlerimiz: 'Abdest Mekke'de sünnet idi' demişlerdir; bunun anlamı sünnet ile sabit olduğudur. Hükmüne gelince, o hiçbir zaman farz olmaktan başka bir şey olmamıştır.» İbn İshâk ve başkaları rivayet etmiştir ki: Allah Teâlâ İsrâ gecesinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e namazı farz kıldığında, Cebrâil o günün öğle vaktinde onlara namaz kıldırmak için indi, ökçesiyle [yere] vurdu, bir su kaynadı; Cebrâil ona öğretmek üzere abdest aldı, o da onunla birlikte abdest aldı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kıldı. Sahih hadis müellifleri (Buhârî ve Müslim) rivayet etmemiş olsalar da bu sahihtir; onlar buna ihtiyaç duymadıkları için terk etmişlerdir.

وَفِي «سِيرَةِ ابْنِ إِسْحَاقَ» ثُمَّ انْصَرَفَ جِبْرِيلُ فَجَاءَ رَسُول الله ﷺ خَدِيجَةَ فَتَوَضَّأَ لَهَا لِيُرِيَهَا كَيْفَ الطُّهُورُ لِلصَّلَاةِ كَمَا أَرَاهُ جِبْرِيلُ اه. وَقَوْلُهُمْ: الْوُضُوءُ سُنَّةٌ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ. وَقَدْ تَأَوَّلَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ بِأَنَّهُ ثَابِتٌ بِالسُّنَّةِ. قَالَ بَعْضُ عُلَمَائِنَا: وَلِذَلِكَ قَالُوا فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ: فَنَزَلَتْ آيَةُ التَّيَمُّمِ وَلَمْ يَقُولُوا: آيَةُ الْوُضُوءِ لِمَعْرِفَتِهِمْ إِيَّاهُ قَبْلَ الْآيَةِ.

İbn İshâk'ın Sîre'sinde şöyle geçmektedir: «Sonra Cebrâil ayrıldı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hatice'nin yanına gelerek Cebrâil'in kendisine gösterdiği gibi ona namaz için temizliğin nasıl yapılacağını göstermek üzere abdest aldı.» Âlimlerin «Abdest sünnettir» sözü Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet edilmiştir. İbnü'l-Arabî bunu «Sünnet ile sabittir» şeklinde tevil etmiştir. Bazı âlimlerimiz şöyle demiştir: «İşte bu sebeple Hz. Âişe hadisinde ayetten önce de abdesti bildikleri için 'Teyemmüm ayeti indi' demişler, 'Abdest ayeti' dememişlerdir.»

فَالْوُضُوءُ مَشْرُوعٌ مَعَ الصَّلَاةِ لَا مَحَالَةَ، إِذْ لَمْ يَذْكُرِ الْعُلَمَاءُ إِلَّا شَرْعَ الصَّلَاةِ وَلَمْ يَذْكُرُوا شَرْعَ الْوُضُوءِ بَعْدَ ذَلِكَ، فَهَذِهِ الْآيَةُ قَرَّرَتْ حُكْمَ الْوُضُوءِ لِيَكُونَ ثُبُوتُهُ بِالْقُرْآنِ.

Dolayısıyla abdest kesin olarak namaz ile birlikte meşru kılınmıştır; zira âlimler sadece namazın meşru kılınışını zikretmiş, abdestin daha sonra meşru kılındığını zikretmemişlerdir. İşte bu ayet, sabit oluşu Kur'an ile gerçekleşsin diye abdestin hükmünü tescil etmiştir.

وَكَذَلِكَ الِاغْتِسَالُ فَهُوَ مَشْرُوعٌ مِنْ قَبْلُ، كَمَا شُرِعَ الْوُضُوءُ بَلْ هُوَ أَسْبَقُ مِنَ الْوُضُوءِ لِأَنَّهُ مِنْ بَقَايَا الْحَنِيفِيَّةِ الَّتِي كَانَتْ مَعْرُوفَةً حَتَّى أَيَّامِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَقَدْ وَضَّحْنَا ذَلِكَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ. وَلِذَلِكَ أُجْمِلَ التَّعْبِيرُ عَنْهُ هُنَا وَهُنَالِكَ بِقَوْلِهِ هُنَا فَاطَّهَّرُوا، وَقَوله هُنَالك تَغْتَسِلُوا [النِّسَاء: ٤٣] ، فَتَمَحَّضَتِ الْآيَةُ لِشَرْعِ التَّيَمُّمِ عِوَضًا عَنِ الْوُضُوءِ.

Aynı şekilde gusül de abdestin meşru kılındığı gibi önceden meşru kılınmıştı; hatta gusül abdestten daha öncedir, çünkü o Cahiliye günlerinde bile bilinen Hanîflik dininin kalıntılarındandır; bunu Nisâ Suresi'nde açıklamıştık. Bundan dolayı burada ve orada gusülden mücmel bir ifadeyle bahsedilmiş; burada «iyice temizlenin (yıkanın)», orada ise «yıkanıncaya kadar» [Nisâ: 43] buyrulmuştur. Böylece ayet, abdest yerine geçmek üzere teyemmümün teşriine has kılınmıştır.

وَمَعْنَى إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ إِذَا عَزَمْتُمْ عَلَى الصَّلَاةِ، لِأَنَّ الْقِيَامَ يُطْلَقُ فِي كَلَامِ

«Namaza kalktığınız zaman...» ifadesinin anlamı, namaz kılmaya azmettiğiniz zamandır. Çünkü kıyâm (kalkmak) lafzı Arap kelamında

الْعَرَبِ بِمَعْنَى الشُّرُوعِ فِي الْفِعْلِ، قَالَ الشَّاعِرُ:

fiile başlamak/girişmek anlamında kullanılır. Şair şöyle demiştir:

فَقَامَ يَذُودُ النَّاسَ عَنْهَا بِسَيْفِهِ ... وَقَالَ أَلَا لَا مِنْ سَبِيلٍ إِلَى هِنْدٍ

«Kılıcıyla insanları ondan uzaklaştırmaya koyuldu... Ve dedi ki: 'Bilin ki Hind'e ulaşmaya hiçbir yol yoktur!'»

وَعَلَى الْعَزْمِ عَلَى الْفِعْلِ، قَالَ النَّابِغَةُ:

Aynı zamanda fiile azmetmek anlamında da kullanılır. Nâbiğa şöyle demiştir:

قَامُوا فَقَالُوا حِمَانَا غَيْرُ مَقْرُوبٍ أَيْ عَزَمُوا رَأْيَهُمْ فَقَالُوا. وَالْقِيَامُ هُنَا كَذَلِكَ بِقَرِينَةِ تَعْدِيَتِهِ بِ (إِلَى) لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى عَمَدْتُمْ إِلَى أَنْ تُصَلُّوا.

«Kalkıp dediler ki: Korumamız altındaki yere yaklaşılamaz!» Yani görüşlerine kesin karar verip öyle söylediler. Buradaki kıyâm da böyledir; zira «namaz kılmaya yöneldiniz» anlamını tazammun etmesi için (إِلَى) harf-i cerri ile geçişli kılınması buna karinedir.

وَرَوَى مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ أَنَّهُ فَسَّرَ الْقِيَامَ بِمَعْنَى الْهُبُوبِ مِنَ النَّوْمِ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ السُّدِّيِّ. فَهَذِهِ وُجُوهُ الْأَقْوَالِ فِي تَفْسِيرِ مَعْنَى الْقِيَامِ فِي هَذِهِ الْآيَة، وكلّها تؤول إِلَى أَنَّ إِيجَابَ الطِّهَارَةِ لِأَجْلِ أَدَاءِ الصَّلَاةِ.

Mâlik Muvatta'da Zeyd b. Eslem'den, onun kıyâm lafzını uykudan kalkmak şeklinde tefsir ettiğini rivayet etmiştir ki bu aynı zamanda Süddî'den de rivayet edilmiştir. İşte bu ayetteki kıyâm kelimesinin anlamının tefsirine dair görüşlerin yönleri bunlardır ve hepsi de temizliğin namazı eda etmek amacıyla vacip kılındığı neticesine varmaktadır.

وَأَمَّا مَا يَرْجِعُ إِلَى تَأْوِيلِ مَعْنَى الشَّرْطِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ الْآيَةَ فَظَاهِرُ الْآيَةِ الْأَمْرُ بِالْوُضُوءِ عِنْدَ كُلِّ صَلَاةٍ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِغَسْلِ مَا أُمِرَ بِغَسْلِهِ شُرِطَ بِ إِذا قُمْتُمْ فَاقْتَضَى طَلَبَ غَسْلِ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ عِنْدَ كُلِّ قِيَامٍ إِلَى الصَّلَاةِ. وَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ فِي الْوُجُوبِ. وَقَدْ وَقَفَ عِنْدَ هَذَا الظَّاهِرِ قَلِيلٌ مِنَ السَّلَفِ فَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَعِكْرِمَةَ وُجُوبُ الْوُضُوءِ لِكُلِّ صَلَاةٍ وَنَسَبَهُ الطبرسي إِلَى دَاوُود الظَّاهِرِيِّ، وَلَمْ يَذْكُرْ ذَلِكَ ابْنُ حَزْمٍ فِي «الْمُحَلَّى» وَلَمْ أَرَهُ لِغَيْرِ الطَّبَرَسِيِّ. وَقَالَ بُرَيْدَةُ بْنُ أَبِي بُرْدَةَ: كَانَ الْوُضُوءُ وَاجِبًا عَلَى الْمُسْلِمِينَ لِكُلِّ صَلَاةٍ ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ عَامَ الْفَتْحِ بِفِعْلِ النّبيء ﷺ، فَصَلَّى يَوْمَ الْفَتْحِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ، وَصَلَّى فِي غَزْوَةِ خَيْبَرَ الْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ بِوُضُوءٍ وَاحِدٍ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا حُكْمٌ خاصّ بالنّبيء ﷺ. وَهَذَا قَوْلٌ عَجِيبٌ إِنْ أَرَادَ بِهِ صَاحِبُهُ حَمْلَ الْآيَةِ عَلَيْهِ، كَيْفَ وَهِيَ مُصَدَّرَةٌ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا. وَالْجُمْهُورُ حَمَلُوا الْآيَةَ عَلَى مَعْنَى «إِذَا قُمْتُمْ مُحْدِثِينَ» وَلَعَلَّهُمُ اسْتَنَدُوا فِي ذَلِكَ إِلَى آيَةِ النِّسَاءِ [٤٣] الْمُصَدَّرَةِ بِقَوْلِهِ: لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى - إِلَى قَوْلِهِ- وَلا جُنُباً الْآيَةَ. وَحَمَلُوا مَا كَانَ يَفْعَلُهُ النَّبِيءُ ﷺ من الْوضُوء لكلّ صَلَاة على أنّه كَانَ فرضا على النّبيء صلى

«Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi yıkayın...» ayetindeki şartın anlamına yönelik tevile gelince: Ayetin zahiri, her namaz vaktinde abdest almayı emretmektedir; çünkü yıkanması emredilen azaların yıkanması emri «kalktığınız zaman» şartına bağlanmıştır, bu da namaza her kalkışta bu azaların yıkanmasının talep edilmesini gerektirir. Emir sîgası ise zahirinde vücub (farziyet) bildirir. Selef-i sâlihînden az bir kısmı bu zahire bağlı kalmıştır; nitekim Ali b. Ebî Tâlib ve İkrime'den her namaz için abdest almanın farz olduğu rivayet edilmiştir. Tabersî bunu Dâvûd ez-Zâhirî'ye nispet etmişse de İbn Hazm el-Muhallâ'da bundan bahsetmemiştir ve bunu Tabersî'den başkasında da görmedim. Büreyde b. Ebî Bürde şöyle demiştir: «Her namaz için abdest almak Müslümanlara farz idi, sonra bu hüküm fetih yılında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiiliyle neshedildi; nitekim fetih günü beş vakit namazı tek bir abdestle kıldı, Hayber Gazvesi'nde de ikindi ile akşam namazını tek bir abdestle kılmıştı.» Bazıları ise: «Bu hüküm Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustur» demiştir. Eğer bunu söyleyen kimse ayeti buna hamletmeyi kastetmişse bu hayret verici bir görüştür; zira ayet «Ey iman edenler!» hitabıyla başlamaktadır. Âlimlerin cumhuru ise ayeti «abdestsiz olarak kalktığınız zaman» anlamına hamletmişlerdir; muhtemelen bu konuda Nisâ Suresi'ndeki [43] «Sarhoş iken namaza yaklaşmayın... cünüp iken de...» diye başlayan ayete dayanmışlardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in her namaz için abdest almasını ise, bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e

الله عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَاصًّا بِهِ غَيْرَ دَاخِلٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَنَّهُ نَسَخَ وُجُوبَهُ عَلَيْهِ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى أنّ النّبيء ﷺ كَانَ يَلْتَزِمُ ذَلِكَ وَحَمَلُوا مَا كَانَ يَفْعَلُهُ الْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ وَابْنُ عُمَرَ مِنَ الْوُضُوءِ لِفَضْلِ إِعَادَةِ الْوُضُوءِ لِكُلِّ صَلَاةٍ. وَهُوَ الَّذِي لَا يَنْبَغِي الْقَوْلُ بِغَيْرِهِ. وَالَّذِينَ فَسَّرُوا الْقِيَامَ بِمَعْنَى الْقِيَامِ مِنَ النَّوْمِ أَرَادُوا تَمْهِيدَ طَرِيقِ التَّأْوِيلِ بِأَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ قَدْ نِيطَ بِوُجُودِ مُوجِبِ

özel bir farz olup bu ayetin kapsamına girmediğine ve Mekke'nin fethi günü bu farziyetin onun üzerinden neshedildiğine hamletmişlerdir. Onlardan bazıları ise bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu kendisi için bir prensip haline getirmesine hamletmişler, Hulefâ-yi Râşidîn ile İbn Ömer'in abdest almalarını ise her namaz için abdest tazelemenin faziletine hamletmişlerdir. Başka türlü söylenmesi uygun olmayan doğru görüş de budur. Kıyâm lafzını uykudan kalkmak şeklinde tefsir edenler ise, emri abdesti

الْوُضُوءِ. وَإِنِّي لَأَعْجَبُ مِنْ هَذِهِ الطُّرُقِ فِي التَّأْوِيلِ مَعَ اسْتِغْنَاءِ الْآيَةِ عَنْهَا لِأَنَّ تَأْوِيلَهَا فِيهَا بَيِّنٌ لِأَنَّهَا افْتُتِحَتْ بِشَرْطٍ، هُوَ الْقِيَامُ إِلَى الصَّلَاةِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْوُضُوءَ شَرْطٌ فِي الصَّلَاةِ عَلَى الْجُمْلَةِ ثُمَّ بَيَّنَ هَذَا الْإِجْمَالَ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى - إِلَى قَوْلِهِ- أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ- إِلَى قَوْلِهِ- فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا فَجَعَلَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ مُوجِبَةً لِلتَّيَمُّمِ إِذَا لَمْ يُوجَدُ الْمَاءُ، فَعُلِمَ مِنْ هَذَا بِدَلَالَةِ الْإِشَارَةِ أَنَّ امْتِثَالَ الْأَمْرِ يَسْتَمِرُّ إِلَى حُدُوثِ حَادِثٍ مِنْ هَذِهِ الْمَذْكُورَاتِ، إِمَّا مَانِعٍ مِنْ أَصْلِ الْوُضُوءِ وَهُوَ الْمَرَضُ وَالسَّفَرُ، وَإِمَّا رَافِعٍ لِحُكْمِ الْوُضُوءِ بَعْدَ وُقُوعِهِ وَهُوَ الْأَحْدَاثُ الْمَذْكُورُ بَعْضُهَا بِقَوْلِهِ: أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ، فَإِنْ وُجِدَ الْمَاءُ فَالْوُضُوءُ وَإِلَّا فَالتَّيَمُّمُ، فَمَفْهُومُ الشَّرْطِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى وَمَفْهُومُ النَّفْيِ وَهُوَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً تَأْوِيلٌ بَيِّنٌ فِي صَرْفِ هَذَا الظَّاهِرِ عَنْ مَعْنَاهُ بَلْ فِي بَيَانِ هَذَا الْمُجْمَلِ، وَتَفْسِيرٌ وَاضِحٌ لِحَمْلِ مَا فَعَلَهُ الْخُلَفَاءُ عَلَى أَنَّهُ لِقَصْدِ الْفَضِيلَةِ لَا لِلْوُجُوبِ.

gerektiren sebebin varlığına bağlayarak tevil yolunu hazırlamak istemişlerdir. Ayet bu tür tevil yollarına ihtiyaç duyurmayacak kadar açıkken, bu yollara başvurulmasına doğrusu hayret ediyorum; çünkü ayetin tevili bizzat kendi içindedir. Zira ayet 'namaza kalkmak' şeklinde bir şartla başlamıştır, buradan abdestin genel olarak namazın bir şartı olduğunu anlarız. Sonra bu mücmelliği «Eğer hasta iseniz...» ifadesinden «yahut biriniz tuvaletten gelmişse...» ve «su bulamamışsanız teyemmüm edin» ifadesine kadar olan kısımla açıklamış, böylece su bulunmadığında bu durumları teyemmümü gerektiren sebepler kılmıştır. Buradan delâlet-i işâre yoluyla anlaşılmıştır ki, emre icabet hali bu zikredilen durumlardan bir hades (abdesti bozan durum) meydana gelinceye kadar devam eder; bu hades ya hastalığın ve yolculuğun abdestin aslına engel olması gibi bir engeldir ya da bir kısmını «yahut biriniz tuvaletten gelmişse» buyruğuyla zikrettiği, vuku bulduktan sonra abdestin hükmünü kaldıran abdest bozucu hallerdir. Dolayısıyla su bulunursa abdest, bulunmazsa teyemmüm gerekir. «Eğer hasta iseniz» buyruğundaki şart mefhumu ile «su bulamamışsanız» ifadesindeki nefyin mefhumu, bu zahiri asıl manasından çevirmede gayet açık bir tevil, hatta bu mücmeli açıklamada ve halifelerin uygulamasını farziyet için değil fazilet kastıyla yapıldığına hamletmede apaçık bir tefsirdir.

وَمَا ذَكَرَهُ الْقُرْآنُ مِنْ أَعْضَاءِ الْوُضُوءِ هُوَ الْوَاجِبُ وَمَا زَادَ عَلَيْهِ سُنَّةٌ وَاجِبَةٌ. وَحَدَّدَتِ الْآيَةُ الْأَيْدِي بِبُلُوغِ الْمَرَافِقِ لِأَنَّ الْيَدَ تُطْلَقُ عَلَى مَا بَلَغَ الْكُوعَ وَمَا إِلَى الْمِرْفَقِ وَمَا إِلَى الْإِبِطِ فَرَفَعَتِ الْآيَةُ الْإِجْمَالَ فِي الْوُضُوءِ لِقَصْدِ الْمُبَالَغَةِ فِي النَّظَافَةِ وَسَكَتَتْ فِي التَّيَمُّمِ فَعَلِمْنَا أَنَّ السُّكُوتَ مَقْصُودٌ وَأَنَّ التَّيَمُّمَ لَمَّا كَانَ مَبْنَاهُ عَلَى الرُّخْصَةِ اكْتَفَى بِصُورَةِ الْفِعْلِ وَظَاهِرِ الْعُضْوِ، وَلِذَلِكَ اقْتَصَرَ عَلَى قَوْلِهِ: وَأَيْدِيَكُمْ فِي التَّيَمُّمِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَفِي سُورَةِ النِّسَاءِ. وَهَذَا مِنْ طَرِيقِ الِاسْتِفَادَةِ بِالْمُقَابَلَةِ، وَهُوَ طَرِيقٌ بَدِيعٌ فِي الْإِيجَازِ أَهْمَلَهُ عُلَمَاءُ الْبَلَاغَةِ وَعُلَمَاءُ الْأُصُولِ فَاحْتَفِظْ بِهِ وَأَلْحِقْهِ بِمَسَائِلِهِمَا.

Kur'an'ın zikrettiği abdest azaları farz olan kısımdır; bundan fazlası ise vacip olan sünnettir. Ayet, elleri dirseklere ulaşma sınırıyla belirlemiştir; çünkü el kelimesi bileğe kadar olan kısma dendiği gibi, dirseğe kadar ve koltuk altına kadar olan kısma da denir. Böylece ayet, temizlikte mübalağa gayesiyle abdestteki bu kapalılığı gidermiştir; teyemmümde ise [sınır belirtmeyip] sükût etmiştir. Buradan anladık ki bu sükût maksatlıdır ve teyemmüm ruhsat esasına dayandığı için fiilin şekli ve uzvun zahiri ile yetinilmiştir; bu sebeple gerek bu surede gerekse Nisâ Suresi'nde teyemmümde sadece «elleriniz» ifadesiyle yetinilmiştir. Bu durum, mukabele yoluyla istifade etme yöntemindendir; belağat ve usul âlimlerinin ihmal ettiği eşsiz bir îcâz (özlü anlatım) yoludur, dolayısıyla bunu iyi muhafaza et ve onların meselelerine dahil et.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْأَئِمَّةُ فِي أَنَّ الْمَرَافِقَ مَغْسُولَةٌ أَوْ مَتْرُوكَةٌ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهَا مَغْسُولَةٌ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْغَايَةِ فِي الْحَدِّ أَنَّهُ دَاخِلٌ فِي الْمَحْدُودِ. وَفِي «الْمَدَارِكِ» أَنَّ الْقَاضِيَ إِسْمَاعِيلَ بْنَ إِسْحَاقَ سُئِلَ عَنْ دُخُولِ الْحَدِّ فِي الْمَحْدُودِ فَتَوَقَّفَ فِيهَا. ثُمَّ قَالَ لِلسَّائِلِ بَعْدَ أَيَّامٍ: قَرَأْتُ «كِتَابَ سِيبَوَيْهِ» فَرَأَيْتُ أَنَّ الْحَدَّ دَاخِلٌ فِي الْمَحْدُودِ. وَفِي مَذْهَبِ مَالِكٍ: قَوْلَانِ فِي دُخُولِ الْمَرَافِقِ فِي الْغُسْلِ، وَأَوْلَاهُمَا دُخُولُهُمَا. قَالَ الشَّيْخُ أَبُو مُحَمَّدٍ: وَإِدْخَالُهُمَا فِيهِ أَحْوَطُ لِزَوَالِ تَكَلُّفِ التَّحْدِيدِ. وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّهُ يَغْسِلُ يَدَيْهِ إِلَى الْإِبِطَيْنِ، وَتُؤُوِّلُ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ أَرَادَ إِطَالَةَ الْغُرَّةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقِيلَ: تُكْرَهُ الزِّيَادَةُ.

İmamlar dirseklerin yıkanıp yıkanmayacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir; en açık olanı yıkanmasıdır, çünkü sınır belirlemede (gâyede) asıl olan, sınırın sınırlanan şeyin içine dahil olmasıdır. Medârik'te geçtiğine göre Kâdı İsmâil b. İshâk'a sınırın sınırlanana dahil olup olmadığı sorulmuş, o da bu konuda duraksamıştır. Sonra birkaç gün sonra sorana: «Sîbeveyhi'nin Kitâb'ını okudum ve sınırın sınırlanana dahil olduğunu gördüm» demiştir. Mâlik'in mezhebinde dirseklerin yıkamaya dahil olup olmadığı konusunda iki görüş vardır; en evla olanı dahil olmalarıdır. Şeyh Ebû Muhammed şöyle demiştir: «Sınır belirleme külfetini ortadan kaldırmak için onları yıkamaya dahil etmek en ihtiyatlısıdır.» Ebû Hureyre'den ise kollarını koltuk altlarına kadar yıkadığı nakledilmiş ve bu, onun kıyamet günündeki abdest nurunu uzatmak istemesi şeklinde tevil edilmiştir. [Sınırı aşan] bu fazlalığın mekruh olduğu da söylenmiştir.

وَقَوْلُهُ: وَأَرْجُلَكُمْ قَرَأَهُ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَالْكِسَائِيُّ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَيَعْقُوبَ- بِالنَّصْبِ- عَطْفَاً عَلَى وَأَيْدِيَكُمْ وَتَكُونُ جملَة وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ مُعْتَرَضَةً بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَيْنِ. وَكَأَنَّ فَائِدَةَ الِاعْتِرَاضِ الْإِشَارَةُ إِلَى تَرْتِيبِ أَعْضَاءِ الْوُضُوءِ لِأَنَّ

O'nun: «Ve ayaklarınızı da...» buyruğunu Nâfi', İbn Âmir, Kisâî, Âsım'dan Hafs, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb —nasb ile (ve ercüléküm)— «ve ellerinizi...» ifadesine atıfla okumuşlardır; bu takdirde «başlarınızı meshedin» cümlesi birbiri üzerine atfedilen iki öge arasına giren bir ara cümle (itiraziye) olur. Sanki bu ara cümlenin faydası abdest azalarının tertibine işaret etmektir; çünkü

الْأَصْلَ فِي التَّرْتِيبِ الذِّكْرِيِّ أَنْ يَدُلَّ عَلَى التَّرْتِيبِ الْوُجُودِيِّ، فَالْأَرْجُلُ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مَغْسُولَةً إِذْ حِكْمَةُ الْوُضُوءِ وَهِيَ النَّقَاءُ وَالْوَضَاءَةُ وَالتَّنَظُّفُ وَالتَّأَهُّبُ لِمُنَاجَاةِ اللَّهِ تَعَالَى تَقْتَضِي أَنْ يُبَالَغَ فِي غَسْلِ مَا هُوَ أَشَدُّ تَعَرُّضًا لِلْوَسَخِ فَإِنَّ الْأَرْجُلَ تُلَاقِي غُبَارَ الطُّرُقَاتِ وَتُفْرِزُ الْفَضَلَاتِ بِكَثْرَةِ حَرَكَةِ الْمَشْيِ، وَلِذَلِكَ

zikirdeki tertipte asıl olan, varlıktaki/fiildeki tertibe delalet etmesidir. Dolayısıyla ayakların yıkanması vaciptir; zira abdestin hikmeti olan arınma, parlaklık, temizlik ve Allah Teâlâ'ya münacatta bulunmaya hazırlanma gayesi, kire en çok maruz kalan uzvun yıkanmasında mübalağa gösterilmesini gerektirir. Nitekim ayaklar yolların tozuna maruz kalır ve yürüme hareketinin çokluğu sebebiyle ter ve kir salgılar. Bundan dolayıdır ki

كَانَ النّبيء ﷺ يَأْمُرُ بِمُبَالَغَةِ الْغَسْلِ فِيهَا، وَقَدْ نَادَى بِأَعْلَى صَوْتِهِ للَّذِي لَمْ يُحْسِنْ غَسْلَ رِجْلَيْهِ «وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların iyice yıkanmasını emrederdi; nitekim ayaklarını güzelce yıkamayan kimseye en yüksek sesiyle: «وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ» “Ateşte yanacak o ökçelerin vay haline!” diye seslenmiştir.

. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَحَمْزَةُ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَخَلَفٌ- بِخَفْضِ- وَأَرْجُلَكُمْ. وَلِلْعُلَمَاءِ فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ تَأْوِيلَاتٌ: مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَ بِظَاهِرِهَا فَجَعَلَ حُكْمَ الرِّجْلَيْنِ الْمَسْحَ دُونَ الْغَسْلِ، وَرُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، وَعِكْرِمَةَ، وَالشَّعْبِيِّ، وَقَتَادَةَ. وَعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ الْحَجَّاجَ خَطَبَ يَوْمًا بِالْأَهْوَازِ فَذَكَرَ الْوُضُوءَ فَقَالَ: «إِنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ مِنَ ابْنِ آدَمَ أَقْرَبَ مِنْ خُبْثِهِ مِنْ قَدَمَيْهِ فَاغْسِلُوا بُطُونَهُمَا وَظُهُورَهُمَا وعَرَاقِيبَهُمَا» فَسَمِعَ ذَلِكَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ فَقَالَ: صَدَقَ اللَّهُ وَكَذَبَ الْحَجَّاجُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ. وَرُوِيَتْ عَنْ أَنَسٍ رِوَايَةٌ أُخْرَى: قَالَ نَزَلَ الْقُرْآنُ بِالْمَسْحِ وَالسُّنَّةُ

İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza, Âsım'dan Ebû Bekir ve Halef ise bu kelimeyi —cer ile (ve ercüliküm)— okumuşlardır. Âlimlerin bu kıraat hakkında çeşitli tevilleri vardır: Kimi bu kıraatin zahirini esas alarak ayakların hükmünü yıkamak değil meshetmek kılmıştır; bu görüş İbn Abbas, Enes b. Mâlik, İkrime, Şa'bî ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre, Haccâc'ın bir gün Ahvaz'da hutbe irat edip abdestten bahsettiği ve: «Âdemoğlunun hiçbir uzvu pisliğe ayaklarından daha yakın değildir; bu yüzden ayaklarınızın altını, üstünü ve ökçelerini yıkayın» dediği kendisine ulaşmış; Enes b. Mâlik bunu işitince: «Allah doğru söyledi, Haccâc yalan söyledi! Allah Teâlâ: 'Başlarınızı ve ayaklarınızı meshedin' buyurmuştur» demiştir. Enes'ten gelen başka bir rivayette ise o şöyle demiştir: «Kur'an meshetmekle indi, sünnet ise

بِالْغَسْلِ، وَهَذَا أَحْسَنُ تَأْوِيلٍ لِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَيَكُونُ مَسْحُ الرِّجْلَيْنِ مَنْسُوخًا بِالسُّنَّةِ،

yıkamakla geldi.» Bu kıraat için en güzel tevil de budur; bu takdirde ayakları meshetme hükmü sünnet ile neshedilmiş olur.

فَفِي الصَّحِيحِ أَنَّ رَسُول الله ﷺ رأى قوما يتوضّؤون وَأَعْقَابُهُمْ تَلُوحُ، فَنَادَى بِأَعْلَى صَوْتِهِ «وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ» مَرَّتَيْنِ

Nitekim Sahih'te geçtiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem abdest alan ve ökçeleri [kuru kalıp] parıldayan bir topluluk görmüş, bunun üzerine en yüksek sesiyle iki defa: «وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ» “Ateşte yanacak o ökçelerin vay haline!” diye seslenmiştir.

. وَقَدْ أَجْمَعَ الْفُقَهَاءُ بَعْدَ عَصْرِ التَّابِعِينَ عَلَى وُجُوبِ غَسْلِ الرِّجْلَيْنِ فِي الْوُضُوءِ وَلَمْ يَشِذَّ عَنْ ذَلِكَ إِلَّا الْإِمَامِيَّةُ مِنَ الشِّيعَةِ، قَالُوا:

Tâbiîn devrinden sonraki fakihler abdestte ayakları yıkamanın farz olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; Şîa'dan İmamiyye fırkası dışında hiç kimse bu icmâdan ayrılmamıştır. Onlar şöyle demişlerdir:

لَيْسَ فِي الرِّجْلَيْنِ إِلَّا الْمَسْحُ، وَإِلَّا ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: رَأَى التَّخْيِيرَ بَيْنَ الْغَسْلِ وَالْمَسْحِ، وَجَعَلَ الْقِرَاءَتَيْنِ بِمَنْزِلَةِ رِوَايَتَيْنِ فِي الْإِخْبَارِ إِذَا لَمْ يُمْكِنْ تَرْجِيحُ إِحْدَاهُمَا عَلَى رَأْيِ مَنْ يَرَوْنَ التَّخْيِيرَ فِي الْعَمَلِ إِذَا لَمْ يُعْرَفِ الْمُرَجَّحُ. وَاسْتَأْنَسَ الشَّعْبِيُّ لِمَذْهَبِهِ بِأَنَّ التَّيَمُّمَ يُمْسَحُ فِيهِ مَا كَانَ يُغْسَلُ فِي الْوُضُوءِ وَيُلْغَى فِيهِ مَا كَانَ يُمْسَحُ فِي الْوُضُوءِ. وَمن الَّذين قرأوا- بِالْخَفْضِ- مَنْ تَأَوَّلَ الْمَسْحَ فِي الرِّجْلَيْنِ بِمَعْنَى الْغَسْلِ، وَزَعَمُوا أَنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي الْغَسْلَ الْخَفِيفَ مَسْحًا وَهَذَا الْإِطْلَاقُ إِنْ صَحَّ لَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا هُنَا لِأَنَّ الْقُرْآنَ فَرَّقَ فِي التَّعْبِيرِ بَيْنَ الْغَسْلِ وَالْمَسْحِ.

«Ayaklar için meshten başka bir şey yoktur» demişlerdir. Bir de İbn Cerîr et-Taberî [istisnadır]; o, yıkamak ile meshetmek arasında serbestlik görmüş ve tercih edici bir delil bilinmediğinde amelde serbestlik olduğunu savunanların görüşüne dayanarak iki kıraati, rivayetlerde birini diğerine tercih etmenin mümkün olmadığı iki rivayet konumunda kılmıştır. Şa'bî ise kendi mezhebine, teyemmümde abdestte yıkanan uzuvların meshedilmesi ve abdestte meshedilen uzvun ise tamamen düşürülmesiyle istidlalde bulunmuştur. Cer ile okuyanlardan bazıları ise ayaklardaki meshi yıkamak anlamında tevil etmiş ve Arapların hafif yıkamaya mesh adını verdiklerini iddia etmişlerdir. Bu kullanım sahih olsa bile burada kastedilmiş olması sahih değildir; çünkü Kur'an, ifadede yıkamak ile meshetmek arasını ayırt etmiştir.

وَجُمْلَةُ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا- إِلَى قَوْلِهِ- وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَضَى الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ بِمَا أَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

{ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا } cümlesinden { وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ } sözüne kadar olan kısmın benzeri hakkında Nisâ sûresinde burada tekrarlamayı gereksiz kılacak ölçüde açıklama geçmiştir.

وَجُمْلَةُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ تَعْلِيلٌ لِرُخْصَةِ التَّيَمُّمِ، وَنَفْيُ الْإِرَادَةِ هُنَا كِنَايَةٌ عَنْ نَفْيِ الْجَعْلِ لِأَنَّ الْمُرِيدَ الَّذِي لَا غَالِبَ لَهُ لَا يَحُولُ دُونَ إِرَادَتِهِ عَائِقٌ.

{ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ } cümlesi teyemmüm ruhsatının gerekçesidir. Burada iradenin nefyedilmesi, [hükmün] kılınmasının nefyinden kinayedir; çünkü kendisine hiçbir şeyin galip gelemeyeceği bir İrade Sahibi'nin muradına hiçbir engel mani olamaz.

وَاللَّامُ فِي لِيَجْعَلَ دَاخِلَةٌ عَلَى أَنِ الْمَصْدَرِيَّةِ مَحْذُوفَةً وَهِيَ لَامٌ يَكْثُرُ وُقُوعُهَا بَعْدَ أَفْعَالِ الْإِرَادَةِ وَأَفْعَالِ مَادَّةِ الْأَمْرِ، وَهِيَ لَامٌ زَائِدَةٌ عَلَى الْأَرْجَحِ، وَتُسَمَّى لَامُ أَنْ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢٦] ، وَهِيَ قَرِيبَةٌ فِي الْمَوْقِعِ مِنْ مَوْقِعِ لَامِ الْجُحُودِ.

{ لِيَجْعَلَ } ifadesindeki lâm, hazfedilmiş olan masdariyet edatı en (أن) üzerine dahil olmuştur. Bu, irade fiillerinden ve emir kökünden türeyen fiillerden sonra gelişi çokça görülen bir lâmdır ve en kuvvetli görüşe göre zâiddir; buna 'en lâmı' (lâmu en) denir. Bu husustaki açıklama Nisâ sûresindeki: { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak ister” [Nisâ: 26] ayetinde geçmişti; bu lâm konum itibarıyla lâmu'l-cuhûd'un konumuna yakındır.

وَالْحَرَجُ: الضِّيقُ وَالشِّدَّةُ، وَالْحَرَجَةُ: الْبُقْعَةُ مِنَ الشَّجَرِ الْمُلْتَفِّ الْمُتَضَايِقِ، وَالْجَمْعُ حَرَجٌ. وَالْحَرَجُ الْمَنْفِيُّ هُنَا هُوَ الْحَرَجُ الْحِسِّيُّ لَوْ كُلِّفُوا بِطَهَارَةِ الْمَاءِ مَعَ الْمَرَضِ أَوِ السَّفَرِ، وَالْحَرَجُ النَّفْسِيُّ لَوْ مُنِعُوا مِنْ أَدَاءِ الصَّلَاةِ فِي حَالِ الْعَجْزِ عَنِ اسْتِعْمَالِ الْمَاءِ لِضُرٍّ أَوْ سَفَرٍ أَوْ فَقْدِ مَاءٍ فَإِنَّهُمْ يَرْتَاحُونَ إِلَى الصَّلَاةِ وَيُحِبُّونَهَا.

Harec (الْحَرَجُ); darlık ve zorluk demektir. el-Harace (الْحَرَجَةُ) ise birbirine girmiş, sık ve dar ağaçlık alandır; çoğulu harectir (حَرَج). Burada nefyedilen harec; hastalık veya yolculuk halinde su ile temizlikle mükellef tutulsalardı çekecekleri hissî/bedenî zorluk ile hastalık, yolculuk yahut su bulamama sebebiyle su kullanmaktan aciz kaldıklarında namaz kılmaktan menedilselerdi yaşayacakları ruhî zorluktur; zira müminler namazla huzur bulur ve onu severler.

وَقَوْلُهُ: وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ مِنْ حِكْمَةِ الْأَمْرِ بِالْغَسْلِ وَالْوُضُوءِ التَّطْهِيرَ وَهُوَ تَطْهِيرٌ حِسِّيٌّ لِأَنَّهُ تَنْظِيفٌ، وَتَطْهِيرٌ نَفْسِيٌّ جَعَلَهُ اللَّهُ فِيهِ لَمَّا جَعَلَهُ عِبَادَةً فَإِنَّ الْعِبَادَاتِ كُلَّهَا مُشْتَمِلَةٌ عَلَى عِدَّةِ أَسْرَارٍ: مِنْهَا مَا تَهْتَدِي إِلَيْهِ الْأَفْهَامُ وَنُعَبِّرُ عَنْهَا بالحكمة وَمِنْهَا مَا لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ، كَكَوْنِ الظُّهْرِ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ، فَإِذَا ذُكِرَتْ حِكَمٌ لِلْعِبَادَاتِ فَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ الْحِكَمَ مُنْحَصِرَةٌ فِيمَا عَلِمْنَاهُ وَإِنَّمَا هُوَ بَعْضٌ مِنْ كُلٍّ وَظَنٌّ لَا يَبْلُغُ مُنْتَهَى الْعِلْمِ، فَلَمَّا تَعَذَّرَ الْمَاءُ عَوَّضَ بِالتَّيَمُّمِ، وَلَوْ أَرَادَ الْحَرَجَ لَكَلَّفَهُمْ طَلَبَ الْمَاءِ وَلَوْ بِالثَّمَنِ أَوْ تَرْكَ الصَّلَاةِ إِلَى أَنْ يُوجَدَ الْمَاءُ ثُمَّ يَقْضُونَ الْجَمِيعَ. فَالتَّيَمُّمُ لَيْسَ فِيهِ تَطْهِيرٌ حِسِّيٌّ وَفِيهِ التَّطْهِيرُ النَّفْسِيُّ الَّذِي فِي الْوُضُوءِ لَمَّا جُعِلَ التَّيَمُّمُ بَدَلًا عَنِ الْوُضُوءِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ.

{ وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ } sözü, gusül ve abdestin emredilmesindeki hikmetlerden birinin temizleme olduğuna bir işarettir. Bu temizlik, temizlik faaliyeti olması bakımından maddî bir arınmadır; aynı zamanda Allah onu bir ibadet kıldığı için içine dercettiği mânevî bir arınmadır. Çünkü bütün ibadetler birçok sır içermektedir: Bunlardan bir kısmı akılların kavrayabildiği ve bizim 'hikmet' diye ifade ettiğimiz hususlardır; bir kısmı da öğle namazının dört rekât olması gibi sadece Allah'ın bildiği hususlardır. İbadetler için hikmetler zikredildiğinde kastedilen, hikmetlerin bizim bildiklerimizden ibaret olduğu değil, bilakis bu bütünden bir parça ve bilginin nihayetine ulaşmayan bir zandır. İşte su bulunamadığında teyemmüm bedel kılınmıştır; şayet [Allah] zorluk dileseydi, bedelini ödeyerek de olsa su aramalarını yahut su bulununcaya kadar namazı terk edip sonra hepsini kaza etmelerini onlara yüklerdi. Dolayısıyla teyemmümde maddî bir arınma yoktur; fakat Nisâ sûresinde geçtiği üzere teyemmüm abdeste bedel kılındığı için abdestteki mânevî arınma onda da vardır.