وَقَوْلُهُ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ أَيْ يُكْمِلَ النِّعَمَ الْمَوْجُودَةَ قَبْلَ الْإِسْلَامِ بِنِعْمَةِ الْإِسْلَامِ، أَوْ وَيُكْمِلُ نِعْمَةَ الْإِسْلَامِ بِزِيَادَةِ أَحْكَامِهِ الرَّاجِعَةِ إِلَى التَّزْكِيَةِ وَالتَّطْهِيرِ مَعَ التَّيْسِيرِ فِي أَحْوَالٍ كَثِيرَةٍ. فَالْإِتْمَامُ إِمَّا بِزِيَادَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ النِّعَمِ لَمْ تَكُنْ، وَإِمَّا بِتَكْثِيرِ فُرُوعِ النَّوْعِ مِنَ النِّعَمِ.
{ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ } sözü; yani İslam'dan önce var olan nimetleri İslam nimetiyle tamamlasın veya pek çok durumda kolaylaştırmanın yanı sıra tezkiye ve arınmaya râci olan hükümlerini artırmak suretiyle İslam nimetini ikmâl etsin demektir. Dolayısıyla nimeti tamamlama, ya önceden bulunmayan yeni nimet türlerini artırmakla ya da mevcut nimet türünün kollarını çoğaltmakla olur.
وَقَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ أَيْ رَجَاءَ شُكْرِكُمْ إِيَّاهُ. جَعَلَ الشُّكْرَ عِلَّةً لِإِتْمَامِ النِّعْمَةِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ بِأَنِ اسْتُعِيرَتْ صِيغَةُ الرَّجَاءِ إِلَى الْأَمْرِ لِقَصْدِ الْحَثِّ عَلَيْهِ وَإِظْهَارِهِ فِي صُورَةِ الْأَمْرِ المستقرب الْحُصُول.
{ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } sözü; yani O'na şükretmeniz umuduyla demektir. Teşvik etmek ve gerçekleşmesi pek yakın bir iş suretinde göstermek amacıyla recâ (umut) sîgası emir manasına istiare edilerek mecaz yoluyla şükür, nimetin tamamlanmasının gerekçesi kılınmıştır.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٧]
[Mâide Sûresi (5), Ayet 7]
وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٧)
{ وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٧) } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve 'İşittik ve itaat ettik' dediğinizde sizden aldığı sağlam ahdini hatırlayın. Allah'tan korkup sakının; şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.”
عَطَفَ عَلَى جُمْلَةِ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ [الْمَائِدَة: ٦] الْآيَةَ الْوَاقِعَةَ تَذْيِيلًا لِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ [الْمَائِدَة: ٦] الْآيَةَ.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } [Mâide: 6] ayetinin fezlekesi konumunda olan { مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ } [Mâide: 6] ayetindeki cümleye atfedilmiştir.
وَالْكَلَامُ مُرْتَبِطٌ بِمَا افْتُتِحَتْ بِهِ السُّورَةُ مِنْ قَوْلِهِ: أَوْفُوا بِالْعُقُودِ لِأَنَّ فِي التَّذْكِيرِ بِالنِّعْمَةِ تَعْرِيضًا بِالْحَثِّ عَلَى الْوَفَاءِ.
Söz, sûrenin başlangıcındaki { أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } “Ahitleri yerine getirin” buyruğuyla irtibatlıdır; zira nimetin hatırlatılmasında ahde vefaya üstü kapalı bir teşvik vardır.
ذَكَّرَهُمْ بِنِعَمٍ مَضَتْ تَذْكِيرًا يُقْصَدُ مِنْهُ الْحَثُّ عَلَى الشُّكْرِ وَعَلَى الْوَفَاءِ
Onlara geçmiş nimetleri, şükre ve ahitlere vefaya teşvik maksadı taşıyan bir hatırlatmayla hatırlatmıştır;
بِالْعُهُودِ، وَالْمُرَادُ مِنَ النِّعْمَةِ جِنْسُهَا لَا نِعْمَةٌ مُعَيَّنَةٌ، وَهِيَ مَا فِي الْإِسْلَامِ مِنِ الْعِزِّ وَالتَّمْكِينِ فِي الْأَرْضِ وَذَهَابِ أَحْوَالِ الْجَاهِلِيَّةِ وَصَلَاحِ أَحْوَالِ الْأُمَّةِ.
nimetten kasıt muayyen bir nimet değil, onun cinsidir; bu da İslam'daki izzet, yeryüzünde iktidar bulma, cahiliye hallerinin yok olup gitmesi ve ümmetin hallerinin ıslahıdır.
وَالْمِيثَاقُ: الْعَهْدُ، وَوَاثَقَ: عَاهَدَ. وَأُطْلِقَ فِعْلُ وَاثَقَ عَلَى مَعْنَى الْمِيثَاقِ الَّذِي أَعْطَاهُ الْمُسْلِمُونَ، وَعَلَى وَعْدِ اللَّهِ لَهُمْ مَا وَعَدَهُمْ عَلَى الْوَفَاءِ بِعَهْدِهِمْ. فَفِي صِيغَةِ واثَقَكُمْ اسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ.
el-Mîsâk (الْمِيثَاقُ); ahittir. Vâseka (وَاثَقَ); ahitleşti demektir. Vâseka fiili hem Müslümanların verdiği ahit anlamında hem de ahitlerine vefa göstermelerine karşılık Allah'ın onlara vaat ettiği şey anlamında mutlak olarak kullanılmıştır. Dolayısıyla { واثَقَكُمْ } sîgasında lafzın hem hakikatinde hem mecazında kullanımı söz konusudur.
وإِذْ اسْمُ زَمَانٍ عُرِفَ هُنَا بِالْإِضَافَةِ إِلَى قَوْلٍ مَعْلُومٍ عِنْدَ الْمُخَاطَبِينَ.
{ إِذْ } zaman ismidir; burada muhataplarca bilinen bir söze izafe edilmekle marife kılınmıştır.
وَالْمُسْلِمُونَ عَاهَدُوا اللَّهَ فِي زمن الرّسول ﷺ عِدَّةَ عُهُودٍ: أَوَّلُهَا عَهْدُ الْإِسْلَامِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي صَدْرِ هَذِهِ السُّورَةِ. وَمِنْهَا عهد الْمُسلمين عِنْد مَا يُلَاقُونَ الرَّسُولَ- ﵊ وَهُوَ الْبَيْعَةُ أَنْ لَا يُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقُوا وَلَا يَزْنُوا وَلَا يَقْتُلُوا أَوْلَادَهُمْ وَلَا يَأْتُوا بِبُهْتَانٍ يَفْتَرُونَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلِهِمْ وَلَا يَعْصُونَهُ فِي مَعْرُوفٍ، وَهُوَ عَيْنُ الْعَهْدِ الَّذِي ذَكَرَهُ الْقُرْآنُ فِي سُورَةِ الْمُمْتَحِنَةِ عِنْدَ ذِكْرِ بَيْعَةِ النِّسَاءِ الْمُؤْمِنَاتِ، كَمَا وَرَدَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّهُ كَانَ يُبَايِعُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ، وَمِنْهَا بَيْعَةُ الْأَنْصَارِ رَسُول الله ﷺ فِي مَوْسِمِ الْحَجِّ سَنَةَ ثَلَاثَ عَشْرَةَ مِنَ الْبَعْثَةِ قَبْلَ الْهِجْرَةِ. وَكَانُوا ثَلَاثَةً وَسَبْعِينَ رَجُلًا الْتَقَوْا بِرَسُولِ اللَّهِ بَعْدَ الْمَوْسِمِ فِي الْعَقَبَةِ وَمَعَهُمُ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَبَايَعُوا عَلَى أَنْ يَمْنَعُوا رَسُولَ اللَّهِ كَمَا يَمْنَعُونَ نِسَاءَهُمْ وَأَبْنَاءَهُمْ، وَعَلَى أَنَّهُمْ يَأْوُونَهُ إِذَا هَاجَرَ إِلَيْهِمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذِهِ الْبَيْعَةَ بَيْعَتَانِ إِحْدَاهُمَا سَنَةَ إِحْدَى عَشْرَةَ مِنَ الْبَعْثَةِ، بَايَعَهُ نَفَرٌ مِنَ الْخَزْرَجِ فِي مَوْسِمِ الْحَجِّ. وَالثَّانِيَةُ سَنَةَ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ مِنَ الْبَعْثَةِ، بَايَعَ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا مِنَ الْخَزْرَجِ فِي مَوْسِمِ الْحَجِّ بِالْعَقَبَةِ لِيُبَلِّغُوا الْإِسْلَامَ إِلَى قَوْمِهِمْ. وَمِنَ الْمَوَاثِيقِ مِيثَاقُ بَيْعَةِ الرِّضْوَانِ فِي الْحُدَيْبِيَةِ تَحْتَ الشَّجَرَةِ سَنَةَ سِتٍّ مِنِ الْهِجْرَةِ، وَفِي كُلِّ ذَلِكَ وَاثَقُوا عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ فِي الْمَنْشَطِ وَالْمَكْرَهِ.
Müslümanlar Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında Allah'a birçok ahitte bulunmuşlardır: Bunların ilki bu sûrenin başında geçtiği üzere İslam ahdidir. Bir diğeri Müslümanların Resûl aleyhisselâm ile karşılaştıklarında yaptıkları biattir ki bu; Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek, elleriyle ayakları arasında bir iftira uydurup getirmemek ve marufta ona isyan etmemek üzere yapılan biattir. Bu, Sahih'te mümin erkeklerle de benzeri üzerine biatleştiği rivayet edildiği üzere, mümin kadınların biati zikredilirken Mümtehine sûresinde Kur'an'ın zikrettiği ahdin ta kendisidir. Bunlardan biri de Ensar'ın hicretten önce bi'setin on üçüncü yılı hac mevsiminde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ettiği biattir. Onlar hac mevsiminden sonra Akabe'de yanlarında Abbas b. Abdilmuttalib olduğu halde Resûlullah ile buluşan yetmiş üç kişiydiler; kadınlarını ve çocuklarını korudukları gibi Resûlullah'ı da koruyacaklarına ve kendilerine hicret ettiğinde onu barındıracaklarına dair biat etmişlerdir. Bu biatten önce iki biat daha geçmişti: Birincisi bi'setin on birinci yılında Hazrec'den bir grubun hac mevsiminde ona biat etmesidir. İkincisi bi'setin on ikinci yılında Hazrec'den on iki kişinin İslam'ı kavimlerine tebliğ etmek üzere Akabe'de hac mevsiminde biat etmesidir. Bu misaklardan biri de hicretin altıncı yılında Hudeybiye'de ağacın altında yapılan Rıdvan Biati misakıdır; bunların hepsinde darlıkta ve genişlikte işitip itaat etmek üzere ahitleşmişlerdir.
وَمَعْنَى سَمِعْنا وَأَطَعْنا الِاعْتِرَافُ بِالتَّبْلِيغِ، وَالِاعْتِرَافُ بِأَنَّهُمْ سَمِعُوا مَا طُلِبَ مِنْهُمُ الْعَهْدُ عَلَيْهِ. فَالسَّمْعُ أُرِيدَ بِهِ الْعِلْمُ بِمَا وَاثَقُوا عَلَيْهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ سَمِعْنا مَجَازًا فِي الِامْتِثَالِ، وَأَطَعْنا تَأْكِيدًا لَهُ. وَهَذَا مِنَ اسْتِعْمَالِ سَمِعَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: بَايَعُوا عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ. وَقَالَ النَّابِغَةُ يَذْكُرُ حَالَةَ مَنْ لَدْغَتْهُ حَيَّةٌ فَأَخَذُوا يَرْقُونَهُ:
{ سَمِعْنا وَأَطَعْنا } sözünün manası, tebliği itiraf etmek ve kendilerinden üzerine ahit istenen şeyi duyduklarını ikrar etmektir. Buradaki işitmekten maksat, ahitleştikleri şeyi bilmektir. { سَمِعْنا } ifadesinin itaatte mecaz, { وَأَطَعْنا } ifadesinin ise onu tekit olması da caizdir. Bu, semi'a (سَمِعَ) lafzının kullanımlarındandır; Arapların: «İşitmek ve itaat etmek üzere biat ettiler» sözü de bu kabildendir. Nâbiga, yılan sokan ve kendisine efsun yapılan bir kimsenin durumunu zikrederken şöyle demiştir:
تَنَاذَرَهَا الرَّاقُونَ مِنْ سُوءِ سَمْعِهَا أَيْ مِنْ سُوءِ طَاعَتِهَا لِلرُّقْيَةِ، أَيْ عَدَمِ نَجَاحِ الرُّقْيَةِ فِي سُمِّهَا. وَعَقَّبَ ذَلِكَ بِالْأَمْرِ بِالتَّقْوَى لِأَنَّ النِّعْمَةَ تَسْتَحِقُّ أَنْ يُشْكَرَ مُسْدِيهَا. وَشُكْرُ اللَّهِ تَقْوَاهُ.
«Efsuncular, onun [efsuna] kötü itaatinden dolayı birbirini uyardılar», yani rukyeye/efsuna itaat etmeyişinden, efsunun onun zehrine tesir etmeyişinden dolayı. Ardından takva emri getirilmiştir; zira nimet, onu ihsan edene şükredilmeyi hak eder. Allah'a şükür ise O'na karşı takvalı olmaktır.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ تَذْيِيلٌ لِلتَّحْذِيرِ مِنْ إِضْمَارِ الْمَعَاصِي وَمِنْ تَوَهُّمِ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ إِلَّا مَا يَبْدُو مِنْهُمْ. وَحَرْفُ (إِنَّ) أَفَادَ أَنَّ الْجُمْلَةَ عِلَّةٌ لِمَا قَبْلَهَا عَلَى الْأُسْلُوبِ الْمُقَرَّرِ فِي الْبَلَاغَةِ فِي قَوْلِ بَشَّارٍ:
{ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } cümlesi, günahları gizlemekten ve Allah'ın kendilerinden yalnızca açığa çıkanı bildiğini sanmaktan sakındırmak için bir fezlekedir. İnne (إِنَّ) harfi, Beşşâr'ın:
إِنَّ ذَاكَ النَّجَاحَ فِي التبكير [٨]
«Kuşkusuz o başarı, sabah erkenden yola çıkmaktadır» beytinde belagatte yerleşmiş üslup üzere, cümlenin kendisinden öncesinin gerekçesi olduğunu ifade etmiştir. [8]
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٨]
[Mâide Sûresi (5), Ayet 8]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٨)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٨) } “Ey iman edenler! Allah için hakkı titizlikle ayakta tutan, adalet ile şahitlik eden kimseler olun. Bir topluluğa olan kininiz, sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır. Allah'tan korkup sakının; şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
لَمَّا ذَكَّرَهُمْ بِالنِّعْمَةِ عَقَّبَ ذَلِكَ بِطَلَبِ الشُّكْرِ لِلْمُنْعِمِ وَالطَّاعَةِ لَهُ، فَأَقْبَلَ عَلَى خِطَابِهِمْ بِوَصْفِ الْإِيمَانِ الَّذِي هُوَ مَنْبَعُ النِّعَمِ الْحَاصِلَةِ لَهُمْ.
Onlara nimeti hatırlatınca, hemen ardından nimeti verene şükür ve O'na itaat talebinde bulundu; böylece kendilerine ulaşan nimetlerin kaynağı olan iman sıfatıyla onlara hitaba yöneldi.
فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ نَشَأَ عَنْ تَرَقُّبِ السَّامِعِينَ بَعْدَ تَعْدَادِ النِّعَمِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ، وَلَكِنَّ آيَةَ سُورَةِ النِّسَاءِ [١٣٥] تَقُولُ: كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَمَا هُنَا بِالْعَكْسِ.
Cümle, dinleyicilerin nimetlerin sayılmasından sonraki beklentisinden doğan bir istînâftır. Bu ayetin bir benzeri Nisâ sûresinde geçmişti; ancak Nisâ sûresindeki [135.] ayet: { كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ } “Adaleti titizlikle ayakta tutan, Allah için şahitlik edenler olun” demekte, buradaki ise bunun tam aksini ifade etmektedir.
وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ الْآيَةَ الَّتِي فِي سُورَةِ النِّسَاءِ وَرَدَتْ عَقِبَ آيَاتِ الْقَضَاءِ فِي الْحُقُوقِ الْمُبْتَدَأَةِ بِقَوْلِهِ: إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ [النِّسَاء:
Bunun sebebi şudur: Nisâ sûresindeki ayet, { إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ } [Nisâ: 105] sözüyle başlayan haklar konusundaki hüküm ayetlerinin hemen ardından gelmiş,
١٠٥] ، ثُمَّ تَعَرَّضَتْ لِقَضِيَّةِ بَنِي أُبَيْرِقٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً [النِّسَاء: ١٠٥] ، ثُمَّ أُرْدِفَتْ بِأَحْكَامِ الْمُعَامَلَةِ بَيْنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، فَكَانَ الْأَهَمُّ
ardından { وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً } [Nisâ: 105] sözünde Benî Übeyrık hadisesine temas etmiş, sonra da erkekler ile kadınlar arasındaki muamele hükümleri peş peşe getirilmişti; bu yüzden orada en önemli olan
فِيهَا أَمْرَ الْعَدْلِ فَالشَّهَادَةِ.
husus adalet, ardından da şahitlik meselesiydi.
فَلِذَلِكَ قَدَّمَ فِيهَا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ [النِّسَاء: ١٣٥] فَالْقِسْطُ فِيهَا هُوَ الْعَدْلُ فِي الْقَضَاءِ، وَلِذَلِكَ عُدِّيَ إِلَيْهِ بِالْبَاءِ، إِذْ قَالَ: كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ [النِّسَاء: ١٣٥] .
Bu sebeple orada { كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ } [Nisâ: 135] ifadesi öne alınmıştır; oradaki kıst, yargıdaki adalettir. Bu yüzden { كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ } [Nisâ: 135] denilerek ona bâ (بِـ) harf-i ceriyle geçiş yapılmıştır.
وَأَمَّا الْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِ تَفْسِيرِهَا فَهِيَ وَارِدَةٌ بَعْدَ التَّذْكِيرِ بِمِيثَاقِ اللَّهِ، فَكَانَ الْمقَام الأوّل للحصّ عَلَى الْقِيَامِ لِلَّهِ، أَيِ الْوَفَاءِ لَهُ بِعُهُودِهِمْ لَهُ، وَلِذَلِكَ عُدِّيَ قَوْلُهُ: قَوَّامِينَ بِاللَّامِ. وَإِذْ كَانَ الْعَهْدُ شَهَادَةً أَتْبَعَ قَوْلَهُ: قَوَّامِينَ لِلَّهِ بِقَوْلِهِ: شُهَداءَ بِالْقِسْطِ، أَيْ شُهَدَاءَ بِالْعَدْلِ شَهَادَةً لَا حَيْفَ فِيهَا، وَأَوْلَى شَهَادَةٍ بِذَلِكَ شَهَادَتُهُمْ لِلَّهِ تَعَالَى. وَقَدْ حَصَلَ
Tefsirini yapmakta olduğumuz ayete gelince; bu ayet Allah'ın ahdinin hatırlatılmasından sonra gelmiştir. Dolayısıyla öncelikli makam, Allah için kıyamda bulunmaya, yani O'na olan ahitlerine vefa göstermeye teşvik makamıydı; bu sebeple { قَوَّامِينَ } sözü lâm harfi ile müteaddi kılınmıştır. Ahit bir şahitlik olduğu için de { قَوَّامِينَ لِلَّهِ } sözünün ardından { شُهَداءَ بِالْقِسْطِ } yani haksızlık ve taraf tutmanın bulunmadığı bir adaletle şahitlik edenler sözü getirilmiştir; bu şahitliğe en lâyık olanı ise Allah Teâlâ için yaptıkları şahitliktir.
مِنْ مَجْمُوعِ الْآيَتَيْنِ: وُجُوبُ الْقِيَامِ بِالْعَدْلِ، وَالشَّهَادَةِ بِهِ، وَوُجُوبُ الْقِيَامِ لِلَّهِ، وَالشَّهَادَةِ لَهُ.
İki ayetin toplamından şu netice hâsıl olmuştur: Adaleti ayakta tutmanın ve onunla şahitlik etmenin vücûbiyeti ile Allah için ayakta durmanın ve O'nun için şahitlik etmenin vücûbiyeti.
وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَعْنَى وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ قَرِيبًا، وَلَكِنَّهُ هُنَا صَرَّحَ بِحَرْفِ (عَلَى) وَقَدْ بَيَّنَّاهُ هُنَالِكَ. وَالْكَلَامُ عَلَى الْعَدْلِ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ [النِّسَاء: ٥٨] .
{ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ } ifadesinin anlamına dair açıklama az önce geçmişti; ancak burada (عَلَى) harf-i cerri açıkça zikredilmiştir ki bunu da orada açıklamıştık. Adalet hakkındaki açıklama ise: { وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ } [Nisâ: 58] ayetinde geçmişti.
وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: هُوَ أَقْرَبُ عَائِدٌ إِلَى الْعَدْلِ الْمَفْهُومِ مِنْ تَعْدِلُوا، لِأَنَّ عَوْدَ الضَّمِيرِ يُكْتَفَى فِيهِ بِكُلِّ مَا يُفْهَمُ حَتَّى قَدْ يَعُودُ عَلَى مَا لَا ذِكْرَ لَهُ، نَحْوُ حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص: ٣٢] . عَلَى أَنَّ الْعَرَبَ تَجْعَلُ الْفِعْلَ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ فِي مَرَاتِبَ:
{ هُوَ أَقْرَبُ } sözündeki zamir, { تَعْدِلُوا } fiilinden anlaşılan adalete râcidir; zira zamirin dönüşünde anlaşılan her şeyle yetinilir, hatta { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } [Sâd: 32] ayetinde olduğu gibi hiç zikredilmemiş bir şeye bile dönebilir. Bununla birlikte Araplar fiili mertebeler halinde masdar anlamında kılarlar:
الْمَرْتَبَةُ الْأُولَى: أَنْ تَدَخُلَ عَلَيْهِ (أَنْ) الْمَصْدَرِيَّةُ.
Birinci mertebe: Fiilin başına masdariyet edatı en'in (أَنْ) girmesidir.
الثَّانِيَةُ: أَنْ تُحْذَفَ (أَنْ) الْمَصْدَرِيَّةُ وَيَبْقَى النَّصْبُ بِهَا، كَقَوْلِ طَرَفَةَ:
İkinci mertebe: Masdariyet edatı en'in hazfedilip onun amel ettiği nasbın bâkî kalmasıdır; Tarafe'nin şu sözünde olduğu gibi:
أَلَا أَيُّهَذَا الزَّاجِرِي أَحْضُرَ الْوَغَى ... وَأَنْ أَشْهَدَ اللَّذَّاتِ هَلْ أَنْتَ مُخْلِدِي
«Ey beni savaşa katılmaktan ve lezzetleri tatmaktan meneden adam! Beni ebedî mi kılacaksın?»
بِنَصْبِ (أَحْضُرَ) فِي رِوَايَةٍ، وَدَلَّ عَلَيْهِ عَطْفُ (وَأَنْ أَشْهَدَ) .
Bir rivayette (أَحْضُرَ) fethasıyla nasb olarak gelmiştir ve (وَأَنْ أَشْهَدَ) ifadesinin ona atfedilmesi buna delildir.
الثَّالِثَةُ: أَنْ تُحْذَفَ (أَنْ) وَيُرْفَعَ الْفِعْلُ عَمَلًا عَلَى الْقَرِينَةِ، كَمَا رُوِيَ بَيْتُ طَرَفَةَ (أَحْضُرُ) بِرَفْعِ أَحْضُرُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْمَثَلِ (تَسْمَعُ بِالْمُعَيْدِيِّ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَرَاهُ) ،
Üçüncü mertebe: Karineye dayanılarak en'in (أَنْ) hazfedilmesi ve fiilin merfû kılınmasıdır; nitekim Tarafe'nin beyti (أَحْضُرُ) şeklinde merfû olarak da rivayet edilmiştir. «Muaykîlî'yi işitmen onu görmenden daha hayırlıdır» darb-ı meseli de böyledir.
وَفِي الْحَدِيثِ «تَحْمِلُ لِأَخِيكَ الرِّكَابَ صَدَقَةٌ»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Kardeşinin binek üzengisini tutman bir sadakadır.»
. الرَّابِعَةُ: عَوْدُ الضَّمِيرِ عَلَى الْفِعْلِ مُرَادًا بِهِ الْمَصْدَرُ، كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ اقْتَصَرَ عَلَيْهَا النُّحَاةُ فِي التَّمْثِيلِ حَتَّى يُخَيَّلَ لِلنَّاظِرِ أَنَّهُ مِثَالٌ فَذٌّ فِي بَابِهِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ بَلْ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُنْذِرَ الَّذِينَ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً [الْكَهْف: ٤] . وَأَمْثِلَتُهُ كَثِيرَةٌ: مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ [الْكَهْف: ٥] ، فَضَمِيرُ بِهِ عَائِدٌ إِلَى الْقَوْلِ الْمَأْخُوذِ مِنْ قالُوا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ [الْحَج:
Dördüncü mertebe: Bu ayette olduğu gibi zamirin masdar kastedilerek fiile dönmesidir. Nahivciler misal vermede bu ayetle yetinmişlerdir; öyle ki bakan kimse bunun kendi babında tek bir misal olduğunu zanneder. Oysa öyle değildir; bilakis Allah Teâlâ'nın: { وَيُنْذِرَ الَّذِينَ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } “'Allah çocuk edindi' diyenleri de uyarsın” [Kehf: 4] ayeti de bu kabildendir. Bunun misalleri pek çoktur: Bunlardan biri Allah Teâlâ'nın: { مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ } “Bu hususta onların hiçbir bilgisi yoktur” [Kehf: 5] ayetidir; buradaki { بِهِ } zamiri { قالُوا } fiilinden çıkarılan söze dönmektedir. Yine Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ } [Hac: 30]
٣٠] ، فَضَمِيرُ فَهُوَ عَائِدٌ لِلتَّعْظِيمِ الْمَأْخُوذِ مِنْ فِعْلِ يُعَظِّمْ، وَقَوْلُ بَشَّارٍ:
ayeti de böyledir; buradaki { فَهُوَ } zamiri { يُعَظِّمْ } fiilinden çıkarılan tâzime (saygı göstermeye) dönmektedir. Beşşâr'ın şu sözü de bu kabildendir:
وَاللَّهِ رَبِّ مُحَمَّدٍ ... مَا إِنْ غَدَرْتُ وَلَا نَوَيْتُهُ
«Muhammed'in Rabbi olan Allah'a andolsun ki hıyanet etmedim ve onu niyet de etmedim»
أَيِ الْغَدْرَ.
yani hıyaneti.
وَمَعْنَى أَقْرَبُ لِلتَّقْوى أَيْ لِلتَّقْوَى الْكَامِلَةِ الَّتِي لَا يَشِذُّ مَعَهَا شَيْءٌ مِنَ الْخَيْرِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْعَدْلَ هُوَ مِلَاكُ كَبْحِ النَّفْسِ عَنِ الشَّهْوَةِ وَذَلِكَ ملاك التّقوى.
{ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } ifadesinin manası; kendisiyle beraber hayırdan hiçbir şeyin dışarıda kalmadığı kâmil takvaya daha yakındır demektir. Zira nefsi arzudan alıkoymanın esası adalettir; bu ise takvanın temel direğidir.
[٩، ١٠]
[9, 10]
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٩ إِلَى ١٠]
[Mâide Sûresi (5), Ayetler 9-10]
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ (٩) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١٠)
{ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ (٩) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١٠) } “Allah, iman edip salih amel işleyenlere vaat etmiştir ki onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince; işte onlar cehennemliklerdir.”
عُقِّبَ أَمْرُهُمْ بِالتَّقْوَى بِذِكْرِ مَا وَعَدَ اللَّهُ بِهِ الْمُتَّقِينَ تَرْغِيبًا فِي الِامْتِثَالِ، وَعُطِفَ عَلَيْهِ حَالُ أَضْدَادِ الْمُتَّقِينَ تَرْهِيبًا. فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا. وَمَفْعُولُ وَعَدَ الثَّانِي مَحْذُوفٌ تَنْزِيلًا لِلْفِعْلِ مَنْزِلَةَ الْمُتَعَدِّي إِلَى وَاحِدٍ.
Onlara takva emredilince, emre uymaya teşvik etmek maksadıyla hemen peşinden Allah'ın takva sahiplerine vaat ettiği şeyler zikredilmiş; sakındırmak için de takva sahiplerinin zıtlarının durumu buna atfedilmiştir. Dolayısıyla cümle beyânî bir istînâftır. Fiil tek mef'ûle geçişli konumuna indirilerek va'ade fiilinin ikinci mef'ûlü hazfedilmiştir.
وَجُمْلَةُ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا، فَاسْتُغْنِيَ بِالْبَيَانِ عَنِ الْمَفْعُولِ، فَصَارَ التَّقْدِيرُ: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا لَهُمْ.
{ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ } cümlesi { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } cümlesini açıklayıcıdır; bu açıklama ile mef'ûle ihtiyaç kalmamıştır. Böylece takdirî anlam: «Allah iman edip salih amel işleyenlere bir bağışlanma ve kendileri için büyük bir mükâfat vaat etmiştir» şeklinde olur.
وَإِنَّمَا عَدَلَ عَنْ هَذَا النَّظْمِ لِمَا فِي إِثْبَاتِ الْمَغْفِرَةِ لَهُمْ بِطَرِيقِ الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى الثَّبَاتِ وَالتَّقَرُّرِ.
Bu dizilişten vazgeçilmesinin sebebi, isim cümlesi yoluyla onlar için bağışlanmanın sübut ve istikrar ifade etmesindeki delalettir.
وَالْقَصْرُ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ لِأَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا أَحَقَّ النَّاسِ بِالْجَحِيمِ وَكَانُوا خَالِدِينَ فِيهِ جُعِلُوا كَالْمُنْفَرِدِينَ بِهِ، أَوْ هُوَ قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ إِذَا كَانَتْ إِضَافَةُ أَصْحابُ مُؤْذِنَةً بِمَزِيدِ الِاخْتِصَاصِ بِالشَّيْءِ كَمَا قَالُوهُ فِي مُرَادِفِهَا، وَهُوَ ذُو كَذَا، كَمَا نَبَّهُوا عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ [آل عمرَان: ٤] فَيَكُونُ وَجْهُ هَذَا الِاخْتِصَاصِ أَنَّهُمُ الْبَاقُونَ فِي الْجَحِيم أبدا.
Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “İşte onlar cehennemliklerdir” sözündeki kasr (sınırlandırma), iddiâî bir kasrdır. Çünkü onlar cehenneme insanların en müstahak olanları ve orada ebedî kalacak kimseler oldukları için, sanki cehenneme yalnızca onlar girecekmiş gibi kılınmışlardır. Yahut { أَصْحابُ } tamlaması bir şeye olan aşırı tahsisi (aidiyeti) bildiriyorsa -nitekim onun eşanlamlısı olan "falanca şeyin sahibi" (zü kezâ) hakkında da böyle demişler ve Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ } “Allah mutlak güç sahibidir, intikam sahibidir” [Âl-i İmrân: 4] ayetinde buna dikkat çekmişlerdir- bu durumda hakiki bir kasrdır. Bu tahsisin vechi ise onların cehennemde ebediyen kalacak olmalarıdır.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ١١]
[Mâide Sûresi (5), Ayet 11]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١١)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١١) } “Ey iman edenler! Bir topluluk size el uzatmaya (saldırmaya) yeltendiğinde Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani O, onların ellerini sizden çekmişti. Allah'a karşı takvalı olun. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.”
بَعْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ [الْمَائِدَة: ٧] أُعِيدَ تَذْكِيرُهُمْ بِنِعْمَةٍ أُخْرَى عَظِيمَةٍ عَلَى جَمِيعِهِمْ إِذْ كَانَتْ فِيهَا سَلَامَتُهُمْ، تِلْكَ هِيَ نِعْمَةُ إِلْقَاءِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِ أَعْدَائِهِمْ لِأَنَّهَا نِعْمَةٌ يَحْصُلُ بِهَا مَا يَحْصُلُ مِنَ النَّصْرِ دُونَ تَجَشُّمِ مَشَاقِّ الْحَرْبِ وَمَتَالِفِهَا. وَافْتِتَاحُ الِاسْتِئْنَافِ بِالنِّدَاءِ لِيَحْصُلَ إِقْبَالُ السَّامِعِينَ عَلَى سَمَاعِهِ. وَلَفْظُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve sizinle yaptığı sözleşmesini hatırlayın” [Mâide: 7] buyruğundan sonra, içinde selametleri bulunduğu için hepsine yönelik bir diğer büyük nimet tekrar hatırlatılmıştır. Bu nimet, düşmanlarının kalplerine korku salınması nimetidir; zira bu, savaşın meşakkatlerine ve tehlikelerine katlanmaksızın elde edilen zaferin hasıl olduğu bir nimettir. Yeni söze nida ile başlanması ise dinleyenlerin onu dinlemeye yönelmesini sağlamak içindir. Ve lafız:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا وَمَا مَعَهُ مِنْ ضَمَائِرِ الْجَمْعِ يُؤْذِنُ بِأَنَّ الْحَادِثَةَ تَتَعَلَّقُ بِجَمَاعَةِ الْمُؤْمِنِينَ كُلِّهِمْ. وَقَدْ أَجْمَلَ النِّعْمَةَ ثُمَّ بَيَّنَهَا بِقَوْلِهِ: إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” lafzı ve onunla birlikteki çoğul zamirleri, olayın bütün müminler cemaatini ilgilendirdiğini bildirmektedir. Allah nimeti önce icmâlî (özet) olarak zikretmiş, ardından: { إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ } “Hani bir topluluk size el uzatmaya yeltenmişti” buyruğuyla açıklamıştır.
وَقَدْ ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ احْتِمَالَاتٍ فِي تَعْيِينِ الْقَوْمِ الْمَذْكُورِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَالَّذِي يَبْدُو لِي أَنَّ الْمُرَادَ قَوْمٌ يَعْرِفُهُمُ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَئِذٍ فَيَتَعَيَّنُ أَنْ تَكُونَ إِشَارَةً إِلَى وَقْعَةٍ مَشْهُورَةٍ أَوْ قَرِيبَةٍ مِنْ تَارِيخِ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ. وَلَمْ أَرَ فِيمَا ذَكَرُوهُ مَا تَطْمَئِنُّ لَهُ النَّفْسُ. وَالَّذِي أَحْسَبُ أَنَّهَا تَذْكِيرٌ بِيَوْمِ الْأَحْزَابِ لِأَنَّهَا تُشْبِهُ قَوْلَهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَجُنُوداً لَمْ تَرَوْها [الْأَحْزَاب: ٩] الْآيَةَ.
Müfessirler bu ayette zikredilen kavmin belirlenmesi konusunda birtakım ihtimaller zikretmişlerdir. Bana öyle geliyor ki maksat, Müslümanların o gün tanıdığı bir topluluktur; dolayısıyla meşhur bir olaya veya bu sûrenin iniş tarihine yakın bir hadiseye işaret olması gerekir. Müfessirlerin zikrettikleri arasında gönlün mutmain olacağı bir şey göremedim. Benim zannımca bu, Ahzâb gününün hatırlatılmasıdır; çünkü bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَجُنُوداً لَمْ تَرَوْها } “Ey iman edenler! Üzerinize ordular geldiğinde Allah'ın size olan nimetini hatırlayın; hani biz onların üzerine bir rüzgâr ve görmediğiniz ordular göndermiştik” [Ahzâb: 9] ayetine benzemektedir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا كَانَ مِنْ عَزْمِ أَهْلِ مَكَّةَ عَلَى الْغَدْرِ
İşaretin, Mekkelilerin hıyanet etme azmine yönelik olması da caizdir;
بِالْمُسْلِمِينَ حِينَ نُزُولِ الْمُسْلِمِينَ بِالْحُدَيْبِيَةِ عَامَ صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ ثُمَّ عَدَلُوا عَنْ ذَلِكَ. وَقَدْ أَشَارَتْ إِلَيْهَا الْآيَةُ:
[ki bu azim], Hudeybiye Barışı yılında Müslümanlar Hudeybiye'ye konakladıklarında Müslümanlara [hıyanet etmeleri], sonra da bundan vazgeçmeleridir. Nitekim şu ayet buna işaret etmiştir:
وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ [الْفَتْح: ٢٤] الْآيَةَ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى عَزْمِ أَهْلِ خَيْبَرَ وَأَنْصَارِهِمْ مِنْ غَطَفَانَ وَبَنِي أَسَدٍ عَلَى قِتَالِ الْمُسْلِمِينَ حِينَ حِصَارِ خَيْبَرَ، ثُمَّ رَجَعُوا عَنْ عَزْمِهِمْ وَأَلْقَوْا بِأَيْدِيهِمْ، وَهِيَ الَّتِي أَشَارَتْ إِلَيْهَا آيَةُ: وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَها فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ [الْفَتْح: ٢٠] . وَعَنْ قَتَادَةَ: سَبَبُ الْآيَةِ مَا هَمَّتْ بِهِ بَنُو مُحَارِبٍ وَبَنُو ثَعْلَبَةَ يَوْمَ ذَاتِ الرِّقَاعِ مِنَ الْحَمْلِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فِي صَلَاةِ الْعَصْرِ فَأَشْعَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِذَلِكَ، وَنَزَلَتْ صَلَاةُ الْخَوْفِ، وَكَفَّ اللَّهُ أَيْدِيَهُمْ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ.
{ وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ } “Mekke vadisinde onların ellerini sizden, sizin ellerinizi de onlardan çeken O'dur” [Fetih: 24] ayeti. Yine işaretin, Hayber kuşatması sırasında Hayber halkının ve Gatafân ile Benî Esed'den olan yardımcılarının Müslümanlarla savaşma azmine olması da mümkündür; sonra azimlerinden dönüp teslim olmuşlardır. Nitekim şu ayet buna işaret etmiştir: { وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَها فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ } “Allah size alacağınız birçok ganimetler vaat etmiştir. Şimdilik bunu size peşin vermiş ve insanların ellerini sizden çekmiştir” [Fetih: 20]. Katâde'den rivayet edildiğine göre ayetin iniş sebebi; Zâtürrikâ' gününde Muhârib ve Sa'lebe oğullarının ikindi namazında Müslümanlara saldırmaya yeltenmeleridir. Allah bunu Resûlü'ne bildirmiş, korku namazı (salâtü'l-havf) nazil olmuş ve Allah onların ellerini müminlerden çekmiştir.
وَأَمَّا مَا يُذْكَرُ مِنْ غَيْرِ هَذَا مِمَّا هَمَّ بِهِ بَنُو النَّضِيرِ مِنْ قتل النبيء ﷺ حِينَ جَاءَهُمْ يَسْتَعِينُهُمْ عَلَى دِيَةِ الْعَامِرِيَّيْنِ فَتَآمَرُوا عَلَى أَنْ يَقْتُلُوهُ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ بِذَلِكَ فَخَرَجَ هُوَ وَأَصْحَابُهُ. وَكَذَا مَا يُذْكَرُ مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ قِصَّةُ الْأَعْرَابِيِّ الَّذِي اخْتَرَطَ سَيْفَ رَسُول الله ﷺ وَهُوَ قَائِلٌ فِي مُنْصَرَفِهِ مِنْ إِحْدَى غَزَوَاتِهِ، فَذَلِكَ لَا يُنَاسِبُ خِطَابَ الَّذِينَ آمَنُوا، وَلَا يُنَاسِبُ قِصَّةَ الْأَعْرَابِيِّ لِأَنَّ الَّذِي أَهَمَّ بِالْقَتْلِ وَاحِدٌ لَا قَوْمٌ.
Bundan başka zikredilen; Benî Nadîr'in, iki Âmirî'nin diyeti hususunda kendilerinden yardım istemeye geldiğinde Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem öldürmeye yeltenmeleri ve onu öldürmek için plan yapmaları üzerine Allah'ın bunu ona vahyettiği, kendisinin ve ashabının oradan çıktığı rivayeti ile yine kastedilenin, gazvelerinden birinden dönerken kaylûle uykusundayken Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kılıcını kınından çeken bedevî kıssası olduğu rivayetine gelince; bu ne iman edenlere yapılan hitaba uygundur ne de bedevî kıssasına uygundur, zira öldürmeye yeltenen bir topluluk değil bir tek kişidir.
وَبَسْطُ الْيَدِ مَجَازٌ فِي الْبَطْشِ قَالَ تَعَالَى: وَيَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ [الممتحنة: ٢] وَيُطْلَقُ عَلَى السُّلْطَةِ مَجَازًا أَيْضًا، كَقَوْلِهِمْ: يَجِبُ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ عَلَى كُلِّ مَنْ بُسِطَتْ يَدُهُ فِي الْأَرْضِ وَعَلَى الْجُودِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ [الْمَائِدَة: ٦٤] . وَهُوَ حَقِيقَةٌ فِي مُحَاوَلَةِ الْإِمْسَاكِ بِشَيْءٍ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنِ ابْنِ آدَمَ لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ [الْمَائِدَة: ٢٨] .
El uzatmak (bastü'l-yed), saldırma/zorbalık yapma hususunda mecazdır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَيَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ } “Size ellerini ve dillerini kötülükle uzatırlar” [Mümtehine: 2] buyurmuştur. Mecaz olarak otorite için de kullanılır; nitekim: «Yeryüzünde eli uzanan (iktidar sahibi olan) herkese iyiliği emredip kötülükten sakındırmak vaciptir» denilir. Cömertlik için de kullanılır; Allah Teâlâ'nın: { بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır” [Mâide: 64] buyruğunda olduğu gibi. Bir şeyi yakalamaya çalışmakta ise hakiki anlamındadır; nitekim Allah Teâlâ Âdemoğlundan naklen şöyle buyurmuştur: { لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ } “Beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim” [Mâide: 28].
وَأَمَّا كَفُّ الْيَدِ فَهُوَ مَجَازٌ عَنِ الْإِعْرَاضِ عَنِ السُّوءِ خَاصَّةً وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ [الْفَتْح: ٢٠] .
El çekmek (keffü'l-yed) ise özellikle kötülükten vazgeçmekten mecazdır; { وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ } “ve insanların ellerini sizden çekti” [Fetih: 20].
وَالْأَمْرُ بِالتَّقْوَى عَقِبَ ذَلِكَ لأنّها أظهر للشكر، فَعَطَفَ الْأَمْرَ بِالتَّقْوَى بِالْوَاوِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ التَّقْوَى مَقْصُودَةٌ لِذَاتِهَا، وَأَنَّهَا شُكْرٌ لِلَّهِ بِدَلَالَةِ وُقُوعِ الْأَمْرِ عَقِبَ التَّذْكِيرِ بِنِعْمَةٍ عُظْمَى.
Bunun hemen ardından takvanın emredilmesi, onun şükrü en açık şekilde göstermesi sebebiyledir. Takva emrinin vâv harfiyle atfedilmesi, takvanın bizzat kendisinin hedeflendiğini ve çok büyük bir nimetin hatırlatılmasının ardından bu emrin gelmesi delaletiyle de Allah'a bir şükür olduğunu göstermek içindir.
وَقَوْلُهُ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ أَمْرٌ لَهُمْ بِالِاعْتِمَادِ عَلَى اللَّهِ دُونَ غَيْرِهِ. وَذَلِكَ التَّوَكُّلُ يَعْتَمِدُ امْتِثَالَ الْأَوَامِرِ وَاجْتِنَابَ الْمَنْهِيَّاتِ فَنَاسَبَ التَّقْوَى. وَكَانَ مِنْ مَظَاهِرِهِ تِلْكَ النِّعْمَةُ الَّتِي ذكّروا بهَا.
Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler” buyruğu, başkasına değil yalnızca Allah'a güvenip dayanmalarını emretmektedir. Bu tevekkül emirlere uymayı ve yasaklardan sakınmayı gerektirir, dolayısıyla takvaya uygun düşmüştür. Kendilerine hatırlatılan o nimet de bu [tevekkülün] tezahürlerindendir.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ١٢]
[Mâide Sûresi (5), Ayet 12]
وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (١٢)
{ وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (١٢) } “Andolsun ki Allah İsrailoğullarından kesin söz almıştı. Onlardan on iki temsilci (nakîb) göndermiştik. Allah şöyle demişti: «Ben şüphesiz sizinle beraberim. Eğer namazı dosdoğru kılar, zekâtı verir, peygamberlerime inanır, onlara yardım eder ve Allah'a güzel bir borç verirseniz, elbette sizin kötülüklerinizi örterim ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyarım. Bundan sonra sizden kim inkâr ederse, şüphesiz o doğru yoldan sapmış olur.»”
نَاسَبَ ذِكْرُ مِيثَاقِ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَقِبَ ذِكْرِ مِيثَاقِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَوْلِهِ: وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ [الْمَائِدَة: ٧] تَحْذِيرًا مِنْ أَنْ يَكُونَ مِيثَاقُنَا كَمِيثَاقِهِمْ. وَمَحَلُّ الْمَوْعِظَةِ هُوَ قَوْلُهُ:
İsrailoğullarının sözleşmesinin, bizim sözleşmemizin onlarınki gibi olmasından sakındırmak amacıyla, Allah Teâlâ'nın: { وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ } “ve sizinle yaptığı sözleşmesini [hatırlayın]” [Mâide: 7] buyruğundaki Müslümanların sözleşmesinin zikrinin hemen ardından anılması uygun düşmüştür. Öğüt alınan yer ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ. وَهَكَذَا شَأْنُ الْقُرْآنِ فِي التَّفَنُّنِ وَمَجِيءِ الْإِرْشَادِ فِي قَالَبِ الْقِصَصِ، وَالتَّنَقُّلِ مِنْ أُسْلُوبٍ إِلَى أُسْلُوبٍ.
{ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } “Bundan sonra sizden kim inkâr ederse, şüphesiz o doğru yoldan sapmış olur.” Kur'an'ın üslup çeşitliliği gösterme, irşadı kıssalar kalıbında sunma ve bir üsluptan diğerine geçme konusundaki adeti böyledir.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ بِقَدْ وَبِاللَّامِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ، كَمَا يَجِيءُ التَّأْكِيدُ بِإِنَّ لِلِاهْتِمَامِ وَلَيْسَ ثَمَّ مُتَرَدَّدٌ وَلَا مُنَزَّلٌ مَنْزِلَتَهُ. وَذِكْرُ مَوَاثِيقِ بَنِي إِسْرَائِيلَ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Fiil cümlesi olan haberin { قَدْ } ve { لَـ } ile tekit edilmesi konuya önem verildiğini göstermek içindir; nitekim şüphe eden veya şüphe eden yerine konulan biri olmasa bile { إِنَّ } ile tekit konuya verilen önem için gelir. İsrailoğullarının sözleşmelerinin zikri Bakara Sûresi'nde geçmişti.
وَالْبَعْثُ أَصْلُهُ التَّوْجِيهُ وَالْإِرْسَالُ، وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى الْإِقَامَةِ وَالْإِنْهَاضِ
*Ba‘s* (الْبَعْث) kelimesinin aslı yönlendirmek ve göndermektir; mecazen tayin etmek ve ayağa kaldırmak anlamında da kullanılır;
كَقَوْلِهِ: مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا [يس: ٥٢] ، وَقَوْلِهِ: فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ [الرّوم: ٥٦] . ثُمَّ شَاعَ هَذَا الْمَجَازُ حَتَّى بُنِيَ عَلَيْهِ مَجَازٌ آخَرُ بِإِطْلَاقِهِ عَلَى الْإِقَامَةِ الْمَجَازِيَّةِ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ [آل عمرَان: ١٦٤] ، ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى إِثَارَةِ الْأَشْيَاءِ وَإِنْشَاءِ الْخَوَاطِرِ فِي النَّفْسِ. قَالَ مُتَمِّمُ بْنُ نُوَيْرَةَ:
Nitekim: { مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } “Yattığımız yerden bizi kim kaldırdı?” [Yâsîn: 52] ve { فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ } “İşte bu yeniden diriliş günüdür” [Rûm: 56] buyruklarında olduğu gibi. Sonra bu mecaz o kadar yaygınlaşmıştır ki, üzerine bir diğer mecaz bina edilerek mecazi tayin/gönderme hakkında: { إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “kendi içlerinden onlara bir peygamber gönderdiği zaman” [Âl-i İmrân: 164] şeklinde kullanılmıştır. Daha sonra bir şeyleri harekete geçirmek ve nefiste düşünceler uyandırmak için kullanılmıştır. Mütemmim b. Nüveyre şöyle demiştir:
فَقُلْتُ لَهُمْ إِنَّ الْأَسَى يَبْعَثُ الْأَسَى أَيْ أَنَّ الْحُزْنَ يُثِيرُ حُزْنًا آخَرَ. وَهُوَ هُنَا يَحْتَمِلُ الْمَعْنَى الْأَوَّلَ وَالْمَعْنَى الثَّالِثَ.
«Onlara dedim ki: Şüphesiz keder kederi doğurur», yani hüzün başka bir hüznü harekete geçirir. Buradaki kelime hem birinci hem de üçüncü manayı muhtemel kılmaktadır.
وَالْعُدُولُ عَنْ طَرِيقِ الْغَيْبَةِ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ إِلَى طَرِيقِ التَّكَلُّمِ فِي قَوْلِهِ:
{ وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ } buyruğundaki gâib (üçüncü şahıs) üslubundan;
وَبَعَثْنا الْتِفَاتٌ.
{ وَبَعَثْنا } buyruğundaki mütekellim (birinci şahıs) üslubuna geçilmesi iltifâttır.
وَالنَّقِيبُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ: إِمَّا مِنْ نَقَبَ إِذَا حَفَرَ مَجَازًا، أَوْ مِنْ نَقَّبَ إِذَا بَعَثَ فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ [ق: ٣٦] ، وَعَلَى الْأَخِيرِ يَكُونُ صَوْغُ فَعِيلٍ مِنْهُ عَلَى خِلَافِ الْقِيَاسِ، وَهُوَ وَارِدٌ كَمَا صِيغَ سَمِيعٌ مِنْ أَسْمَعَ فِي قَوْلِ عَمْرو بن معد يكرب:
*Nakîb* (النَّقِيبُ) kelimesi fâil anlamında *fa‘îl* veznindedir: Ya mecazen deldi/araştırdı anlamında *nakabe* (نَقَبَ) fiilindendir; ya da araştırıp gezdi anlamında *nekkabe* (نَقَّبَ) fiilindendir; { فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ } “Diyarlarda delik deşik edip dolaşmışlardı” [Kâf: 36] ayetinde olduğu gibi. İkinci ihtimale göre *fa‘îl* vezninin bundan türetilmesi kıyasa aykırıdır; fakat bu kullanılmıştır, nitekim Amr b. Ma‘dîkerib'in şu beytinde *esm‘a* (أَسْمَعَ) fiilinden *semî‘* (سَمِيعٌ) türetilmiştir:
أَمِنْ رَيْحَانَةَ الدَّاعِي السَّمِيعُ أَيِ الْمُسْمِعُ.
«Reyhâne'den mi seslenen işittirici?» yani işittiren.
وَوَصْفُهُ تَعَالَى بِالْحَكِيمِ بِمَعْنَى الْمُحْكِمِ لِلْأُمُورِ. فَالنَّقِيبُ الْمَوْكُولُ إِلَيْهِ تَدْبِيرُ الْقَوْمِ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَجْعَلُهُ بَاحِثًا عَنْ أَحْوَالِهِمْ فَيُطْلَقُ عَلَى الرَّئِيسِ وَعَلَى قَائِدِ الْجَيْشِ وَعَلَى الرَّائِدِ، وَمِنْهُ مَا فِي حَدِيثِ بَيْعَةِ الْعَقَبَةِ أَنَّ نُقَبَاءَ الْأَنْصَارِ يَوْمَئِذٍ كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا.
Allah Teâlâ'nın *Hakîm* olarak nitelenmesi, işleri sağlam yapan (muhkem kılan) anlamındadır. Nakîb, bir kavmin idaresi kendisine havale edilen kimsedir; çünkü bu görev onu kavminin durumlarını araştırıcı kılar. Bu sebeple reise, ordu komutanına ve öncüye (kılavuza) bu isim verilir. Akabe Biatı hadisinde geçen Ensar nakîblerinin o gün on iki kişi olması da bu kabildendir.
وَالْمُرَادُ بِنُقَبَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ هُنَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا رُؤَسَاءَ جُيُوشٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا رُوَّادًا وَجَوَاسِيسَ، وَكِلَاهُمَا وَاقِعٌ فِي حَوَادِثِ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
Burada İsrailoğullarının nakîblerinden muradın ordu komutanları olması da, öncüler ve casuslar (keşifçiler) olması da caizdir; nitekim her ikisi de İsrailoğullarının hadiselerinde vuku bulmuştur.
فَأَمَّا الْأَوَّلُ فَيُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ الْبَعْثُ مَعَهُ بِمَعْنَى الْإِقَامَةِ، وَقَدْ أَقَامَ مُوسَى- ﵇ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ اثْنَيْ عَشَرَ رَئِيسًا عَلَى جَيْشِ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى عَدَدِ الْأَسْبَاطِ الْمُجَنَّدِينَ، فَجَعَلَ لِكُلِّ سِبْطٍ نَقِيبًا، وَجَعَلَ لِسِبْطِ يُوسُفَ نَقِيبَيْنِ،
Birincisine gelince; *ba‘s* kelimesinin onunla birlikte tayin etmek anlamında olması uygundur. Nitekim Mûsâ -*aleyhisselâm*- savaşa katılan kabilelerin sayısınca İsrailoğulları ordusunun başına İsrailoğullarından on iki lider tayin etmiş; her kabileye bir nakîb, Yûsuf'un kabilesine ise iki nakîb tayin etmiştir.
وَلَمْ يَجْعَلْ لِسِبْطِ لَاوِي نَقِيبًا، لِأَنَّ اللَّاوِيِّينَ كَانُوا غَيْرَ مَعْدُودِينَ فِي الْجَيْشِ إِذْ هُمْ حَفَظَةُ الشَّرِيعَةِ، فَقَدْ جَاءَ فِي أَوَّلِ سِفْرِ الْعَدَدِ: كَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى: أَحْصُوا كُلَّ جَمَاعَةِ إِسْرَائِيلَ بِعَشَائِرِهِمْ بِعَدَدِ الْأَسْمَاءِ مِنَ ابْنِ عِشْرِينَ فَصَاعِدًا كُلٌّ خَارِجٌ لِلْحَرْبِ فِي إِسْرَائِيلَ حَسَبَ أَجْنَادِهِمْ، تَحْسِبُهُمْ أَنْتَ وَهَارُونُ، وَيَكُونُ مَعَكُمَا رَجُلٌ لِكُلِّ سِبْطٍ رُؤُوسِ أُلُوفِ إِسْرَائِيلَ «وَكَلَّمَ الرَّبُّ مُوسَى قَائِلًا: أَمَّا سِبْطُ لَاوِي فَلَا تَعُدَّهُ بَلْ وَكُلُّ اللَّاوِيِّينَ عَلَى مَسْكَنِ الشَّهَادَةِ وَعَلَى جَمِيعِ أَمْتِعَتِهِ» . وَكَانَ ذَلِكَ فِي الشَّهْرِ الثَّانِي مِنَ السَّنَةِ الثَّانِيَةِ مِنْ خُرُوجِهِمْ مِنْ مِصْرَ فِي بَرِّيَّةِ سِينَا.
Levi kabilesine ise bir nakîb tayin etmemiştir; çünkü Levîler şeriatın koruyucuları oldukları için orduda sayılmıyorlardı. Nitekim Sayılar Kitabı'nın başında şöyle geçmektedir: «Allah Mûsâ'ya şöyle dedi: İsrail'in bütün topluluğunu, boylarına göre, yirmi yaşında ve daha yukarı olup İsrail'de savaşa çıkabilen herkesin isimlerinin sayısıyla ordularına göre sayın; sen ve Hârûn onları sayacaksınız. Yanınızda her kabileden İsrail'in binlerinin başı bir adam bulunacaktır. Rab Mûsâ'ya şöyle dedi: Ancak Levi kabilesini sayma, bilakis Levîleri şehadet meskeni ve onun bütün eşyaları üzerine görevlendir.» Bu olay, Mısır'dan çıkışlarının ikinci yılının ikinci ayında Sina Çölü'nde gerçekleşmiştir.
وَأَمَّا الثَّانِي فَيُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ الْبَعْثُ فِيهِ بِمَعْنَاهُ الْأَصْلِيِّ، فَقَدْ بَعَثَ مُوسَى اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا مِنْ أَسْبَاطِ إِسْرَائِيلَ لِاخْتِبَارِ أَحْوَالِ الْأُمَمِ الَّتِي حَوْلَهُمْ فِي أَرْضِ كَنْعَانَ، وَهُمْ غَيْرُ الِاثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا الَّذِينَ جَعَلَهُمْ رُؤَسَاءَ عَلَى قَبَائِلِهِمْ. وَمِنْ هَؤُلَاءِ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ مِنْ سِبْطِ أَفْرَايِمَ، وَكَالِبُ بْنُ يَفَنَةَ مِنْ سِبْطِ يَهُوذَا، وَهُمَا الْوَارِدُ ذِكْرهُمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ [الْمَائِدَة: ٢٣] ، كَمَا سَيَأْتِي فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَقَدْ ذُكِرَتْ أَسْمَاؤُهُمْ فِي الْفَصْلِ الثَّالِثَ عَشَرَ مِنْ سِفْرِ الْعَدَدِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ هُنَا النُّقَبَاءُ الَّذِينَ أُقِيمُوا لِجُنْدِ إِسْرَائِيلَ.
İkincisine gelince; *ba‘s* kelimesinin onda asıl manasında olması uygundur. Nitekim Mûsâ, Kenân diyarında çevrelerindeki kavimlerin durumlarını öğrenip keşfetmek üzere İsrail kabilelerinden on iki adam göndermiştir. Bunlar, kabilelerine reis tayin ettiği on iki nakîbden başkadır. Bunlardan biri Efraim kabilesinden Yûşa b. Nûn, diğeri ise Yahuda kabilesinden Kâleb b. Yüfenne'dir. Bu ikisi, Allah Teâlâ'nın: { قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ } “Korkanlar arasından Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam: Onların üzerlerine kapıdan girin! dedi” [Mâide: 23] ayetinde zikri geçenlerdir; bu sûrede ileride gelecektir. Onların isimleri Sayılar Kitabı'nın on üçüncü bâbında zikredilmiştir. Zâhir olan odur ki burada kastedilenler, İsrail ordusu için tayin edilen nakîblerdir.
وَالْمَعِيَّةُ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي مَعَكُمْ مَعِيَّةٌ مَجَازِيَّةٌ، تَمْثِيلٌ لِلْعِنَايَةِ وَالْحِفْظِ وَالنَّصْرِ، قَالَ تَعَالَى: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ [الْأَنْفَال: ١٢] ، وَقَالَ: إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى [طه: ٤٦] وَقَالَ: وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ [الْحَدِيد: ٤] .
Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي مَعَكُمْ } “Ben sizinle beraberim” buyruğundaki beraberlik (maiyyet) mecazî bir beraberliktir; inayet, koruma ve yardım için bir temsildir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ } “Hani Rabbin meleklere: 'Ben sizinle beraberim' diye vahyediyordu” [Enfâl: 12], yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ وَأَرى } “Şüphesiz ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm” [Tâhâ: 46] ve şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” [Hadîd: 4].
وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ وَقَعَ وَعْدًا بِالْجَزَاءِ عَلَى الْوَفَاءِ بِالْمِيثَاقِ.
Zâhir olan odur ki bu söz, sözleşmeye vefa göstermenin karşılığında bir mükâfat vaadi olarak vuku bulmuştur.
وَجُمْلَةُ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ الْآيَةَ. واستئناف مَحْضٌ لَيْسَ مِنْهَا شَيْءٌ يَتَعَلَّقُ بِبَعْضِ أَلْفَاظِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَإِنَّمَا جَمَعَهُمَا الْعَامِلُ، وَهُوَ فِعْلُ الْقَوْلِ، فَكِلْتَاهُمَا مَقُولٌ، وَلِذَلِكَ
{ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ } ayeti tam bir istînâftır; kendisinden önceki cümlenin lafızlarından hiçbir şeye bağlı değildir. Onları bir araya getiren âmil yalnızca kavl (söyleme) fiilidir; zira her ikisi de makûldür (söylenen sözdür). Bundan dolayıdır ki;
يَحْسُنُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: إِنِّي مَعَكُمْ، ثُمَّ يُسْتَأْنَفُ قَوْلُهُ: لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ إِلَى آخِرِهِ. وَلَامُ لَئِنْ أَقَمْتُمُ مُوَطِّئَةٌ لِلْقَسَمِ، وَلَامُ لَأُكَفِّرَنَّ لَامُ
{ إِنِّي مَعَكُمْ } sözü üzerinde vakıf yapmak (durmak), ardından sonuna kadar { لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ } sözüne istînâf olarak başlamak güzel olur. { لَئِنْ أَقَمْتُمُ } lafzındaki lâm harfi yemine hazırlık (muvattıe) lâmı, { لَأُكَفِّرَنَّ } lafzındaki lâm ise
جَوَابِ الْقَسَمِ، وَلَعَلَّ هَذَا بَعْضُ مَا تَضَمَّنَهُ الْمِيثَاقُ، كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ: لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ بَعْضُ مَا شَمِلَهُ قَوْلُهُ:
yemin cevabı lâmıdır. Belki de bu, sözleşmenin içerdiği hususların bir kısmıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } “Elbette sizin kötülüklerinizi örterim” buyruğu, O'nun şu buyruğunun kapsadığı şeylerin bir kısmıdır:
إِنِّي مَعَكُمْ.
{ إِنِّي مَعَكُمْ } “Ben sizinle beraberim.”
وَالْمُرَادُ بِالزَّكَاةِ مَا كَانَ مَفْرُوضًا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ: مِنْ إِعْطَائِهِمْ عُشْرَ مَحْصُولَاتِ ثِمَارِهِمْ وَزَرْعِهِمْ، مِمَّا جَاءَ فِي الْفَصْلِ الثَّامِنَ عَشَرَ مِنْ سِفْرِ الْعَدَدِ، وَالْفَصْلِ الرَّابِعَ عَشَرَ وَالْفَصْلِ التَّاسِعَ عَشَرَ مِنْ سِفْرِ التَّثْنِيَةِ. وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٣] .
Zekâttan murat, Sayılar Kitabı'nın on sekizinci bâbında ve Tesniye Kitabı'nın on dördüncü ile on dokuzuncu bâblarında geçtiği üzere, meyve ve ekin mahsullerinin onda birini vermeleri şeklinde İsrailoğullarına farz kılınan şeydir. Bununla ilgili açıklama Bakara Sûresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve rükû edenlerle birlikte rükû edin” [43] ayetinde geçmişti.
وَالتَّعْزِيرُ: النَّصْرُ. يُقَالُ: عَزَرَهُ مُخَفَّفًا، وَعَزَّرَهُ مُشَدَّدًا، وَهُوَ مُبَالَغَةٌ فِي عَزَرَهُ عَزْرًا إِذَا نَصَرَهُ، وَأَصْلُهُ الْمَنْعُ، لِأَنَّ النَّاصِرَ يَمْنَعُ الْمُعْتَدِيَ عَلَى مَنْصُورِهِ.
*Ta‘zîr* (التَّعْزِيرُ), yardım etmek demektir. Şeddesiz olarak *azere* (عَزَرَهُ) ve şeddeli olarak *azzere* (عَزَّرَهُ) denir. Bu, yardım ettiğinde söylenen *azere azren* ifadesinin mübalağasıdır. Aslı men etmektir; çünkü yardım eden kimse, yardım ettiği kişiye saldıranı engeller.
وَمَعْنَى وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً الصَّدَقَاتُ غَيْرُ الْوَاجِبَةِ.
{ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “ve Allah'a güzel bir borç verirseniz” ifadesinin manası farz olmayan sadakalardır.
وَتَكْفِيرُ السَّيِّئَاتِ: مَغْفِرَةُ مَا فَرَطَ مِنْهُمْ مَنِ التَّعَاصِي لِلرَّسُولِ فَجَعَلَ الطَّاعَةَ وَالتَّوْبَةَ مُكَفِّرَتَيْنِ عَنِ الْمَعَاصِي.
Kötülüklerin örtülmesi (tekfîrü's-seyyiât); peygambere itaatsizlik hususunda onlardan sadır olanların bağışlanmasıdır. Böylece Allah itaati ve tövbeyi günahları örtücü kılmıştır.
وَقَوْلُهُ: فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ أَيْ فَقَدْ حَادَ عَنِ الطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ، وَذَلِكَ لَا عذر لسَائِر فِيهِ حِينَ يُضِلُّهُ، لِأَنَّ الطَّرِيقَ السَّوِيَّ لَا يُحْوِجُ السَّائِرَ فِيهِ إِلَى الرَّوَغَانِ فِي ثَنَيَاتٍ قَدْ تَخْتَلِطُ عَلَيْهِ وَتُفْضِي بِهِ إِلَى التِّيهِ فِي الضلال.
Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } “şüphesiz o doğru yoldan sapmış olur” buyruğu; dosdoğru yoldan ayrılmıştır demektir. Onda yürüyen kişi o yoldan saptığında hiçbir mazereti olamaz; zira düz yol, onda yürüyeni kafasını karıştırabilecek ve kendisini sapıklık içinde şaşkınlığa sürükleyecek dolambaçlı patikalara sapmaya mecbur bırakmaz.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ١٣]
[Mâide Sûresi (5), Ayet 13]
فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣)
{ فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣) } “Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle onları lânetledik ve kalplerini katılaştırdık. Kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştiriyorlar ve kendilerine hatırlatılan şeyden bir pay almayı unuttular. İçlerinden pek azı müstesna, onlardan daima bir hainlik görür durursun. Yine de onları affet ve hoş gör. Şüphesiz Allah iyilik edenleri sever.”
قَوْلُهُ: فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ قَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِهِ فِي قَوْلِهِ
Allah Teâlâ'nın: { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ } “Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle onları lânetledik” buyruğunun benzeri hakkındaki açıklama daha önce şu ayette geçmişti:
تَعَالَى:
Allah Teâlâ'nın:
فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ [النِّسَاء: ١٥٥] ، وَقَوْلِهِ: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٦٠] .
{ فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ } “Sözleşmelerini bozmaları ve inkârları sebebiyle...” [Nisâ 155] ayeti ile Nisâ sûresindeki: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ } “Yahudilerin zulümleri sebebiyle onlara temiz şeyleri haram kıldık” [160] buyruğu.
وَاللَّعْنُ هُوَ الْإِبْعَادُ، وَالْمُرَادُ هُنَا الْإِبْعَادُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَمِنْ هَدْيِهِ إِذِ اسْتَوْجَبُوا غَضَبَ اللَّهِ لِأَجْلِ نَقْضِ الْمِيثَاقِ.
Lânet, uzaklaştırmaktır. Buradaki kastedilen ise, ahdi bozmaları sebebiyle Allah'ın gazabını hak ettiklerinde Allah Teâlâ'nın rahmetinden ve hidayetinden uzaklaştırılmalarıdır.
وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً قَسَاوَةُ الْقَلْبِ مَجَازٌ، إِذْ أَصْلُهَا الصَّلَابَةُ وَالشِّدَّةُ، فَاسْتُعِيرَتْ
{ وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً } “ve kalplerini katılaştırdık”. Kalbin katılığı (kasvet) mecazdır; zira asıl anlamı sertlik ve katılıktır. Buradan istiare yoluyla nakledilmiştir.
لِعَدَمِ تَأَثُّرِ الْقُلُوبِ بِالْمَوَاعِظِ وَالنُّذُرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ [الْبَقَرَة: ٧٤] . وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: قاسِيَةً- بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ-. وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكسَائِيّ، وَخلف: قاسِيَةً فَيَكُونُ بِوَزْنِ فَعَيْلَةٍ مِنْ قَسَا يَقْسُو.
Kalplerin öğütlerden ve uyarılardan etkilenmemesi [anlamında kullanılmıştır]. Bu durum Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Sonra bunun ardından kalpleriniz katılaştı” [Bakara 74] buyruğunda geçmişti. Âlimlerin çoğunluğu (cumhur) bunu ism-i fâil kalıbında { قاسِيَةً } şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise { قَسِيَّةً } şeklinde okumuşlardır; bu durumda *kasa yaksû* fiilinden türemiş *fa‘île* vezninde olur.
وَجُمْلَةُ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ اسْتِئْنَافٌ أَوْ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ لَعَنَّاهُمْ.
{ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ } “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştiriyorlar” cümlesi, yeni bir başlangıç cümlesi (isti'nâf) ya da { لَعَنَّاهُمْ } “onları lânetledik” ifadesindeki zamirden hâldir.
وَالتَّحْرِيفُ: الْمَيْلُ بِالشَّيْءِ إِلَى الْحَرْفِ، وَالْحَرْفُ هُوَ الْجَانِبُ. وَقَدْ كَثُرَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ اسْتِعَارَةُ مَعَانِي السَّيْرِ وَمَا يَتَعَلَّقُ بِهِ إِلَى مَعَانِي الْعَمَلِ وَالْهُدَى وَضِدِّهِ فَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ:
*Tahrîf*, bir şeyi kenara (harfe) doğru eğmektir; *harf* ise yan, kenar demektir. Arapların kelâmında yürüme ve onunla ilişkili manaların; amel, hidayet ve bunun zıddı olan anlamlara istiare yoluyla aktarılması pek yaygındır. Nitekim şu sözleri bu kabildendir:
السُّلُوكُ، وَالسِّيرَةُ وَالسَّعْيُ وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ: الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ، وصراطا سَوِيًّا، وَسَوَاءُ السَّبِيلِ، وَجَادَّةُ الطَّرِيقِ، وَالطَّرِيقَةُ الْوَاضِحَةُ، وَسَوَاءُ الطَّرِيقِ وَفِي عَكْسِ ذَلِك قَالُوا:
*es-sülûk* (tutulan yol), *es-sîret* (yaşayış/gidişat), *es-sa'y* (çaba). Yine: dosdoğru yol (es-sırâtu'l-müstakîm), düzgün bir yol (sırâtan seviyyâ), yolun doğrusu (sevâü's-sebîl), ana cadde (câddetü't-tarîk), apaçık yol (et-tarîkatü'l-vâdıha), yolun ortası (sevâü't-tarîk) sözleri de bu kabildendir. Bunun zıddında ise şöyle demişlerdir:
المراوغة، وَالِانْحِرَافُ، وَقَالُوا: بُنَيَّاتُ الطَّرِيقِ، وَيَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ، وَيُشَعِّبُ الْأُمُورَ.
*el-mürâvağa* (dolambaçlı hareket etmek), *el-inhirâf* (sapmak). Yine şöyle demişlerdir: *büneyyâtü't-tarîk* (tali yollar), *ya‘büdullâhe alâ harf* (Allah'a bir kenardan ibadet eder), *yüşe‘‘ibü'l-umûr* (işleri çıkmaza sokar).
وَكَذَلِكَ مَا هُنَا، أَيْ يَعْدِلُونَ بِالْكَلِمِ النَّبَوِيَّةِ عَنْ مَوَاضِعِهَا فَيَسِيرُونَ بِهَا فِي غَيْرِ مَسَالِكِهَا، وَهُوَ تَبْدِيلُ مَعَانِي كُتُبِهِمُ السَّمَاوِيَّةِ. وَهَذَا التَّحْرِيفُ يَكُونُ غَالِبًا بِسُوءِ التَّأْوِيلِ اتِّبَاعًا لِلْهَوَى، وَيَكُونُ بِكِتْمَانِ أَحْكَامٍ كَثِيرَة مجاراة لأهواة الْعَامَّةِ، قِيلَ: وَيَكُونُ بِتَبْدِيلِ أَلْفَاظِ كُتُبِهِمْ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّحْرِيفَ فَسَادُ التَّأْوِيلِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٤٦] . وَجِيءَ بِالْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى اسْتِمْرَارِهِمْ.
Buradaki durum da böyledir; yani peygamberlik kelimelerini yerlerinden saptırıp kendi mecralarından başka yollara sevk ederler ki bu da semavi kitaplarının manalarını değiştirmektir. Bu tahrif çoğunlukla nefsin arzularına uyarak yapılan kötü yorumlama (tevil) yoluyla olur; bazen de halkın hevasına uyum sağlamak için pek çok hükmü gizlemekle olur. Hatta kitaplarının lafızlarını değiştirmekle olduğu da söylenmiştir. İbn Abbas'tan tahrifin tevildeki bozulma olduğuna delalet eden rivayet gelmiştir. Bu husustaki açıklama daha önce Nisâ sûresindeki: { مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ } “Yahudilerden kimi kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştirirler” [46] ayetinde geçmişti. Bu fiilin muzari olarak getirilmesi, onların bu davranışı sürdürdüklerine delalet etmek içindir.
وَجُمْلَةُ وَنَسُوا حَظًّا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ يُحَرِّفُونَ. وَالنِّسْيَانُ مُرَادٌ بِهِ الْإِهْمَالُ الْمُفْضِي إِلَى النِّسْيَانِ غَالِبًا. وَعُبِّرَ عَنْهُ بِالْفِعْلِ الْمَاضِي لِأَنَّ النِّسْيَانَ لَا يَتَجَدَّدُ، فَإِذَا حَصَلَ مَضَى، حَتَّى يُذَكِّرَهُ مُذَكِّرٌ. وَهُوَ وَإِنْ كَانَ مُرَادًا بِهِ الْإِهْمَالُ فَإِنَّ فِي صَوْغِهِ بِصِيغَةِ الْمَاضِيَ تَرْشِيحًا لِلِاسْتِعَارَةِ أَوِ الْكِنَايَةِ لِتَهَاوُنِهِمْ بِالذِّكْرَى.
{ وَنَسُوا حَظًّا } “bir pay almayı unuttular” cümlesi, { يُحَرِّفُونَ } cümlesine atfedilmiştir. Buradaki nisyan (unutma) ile kastedilen, çoğunlukla unutmaya yol açan ihmaldir. Bu durum geçmiş zaman (mâzî) fiiliyle ifade edilmiştir; çünkü unutma yenilenmez, meydana geldiği zaman bir hatırlatıcı hatırlatana kadar geçmişte kalır. Her ne kadar ihmal kastedilmiş olsa da mâzî kalıbında getirilmesi, öğüdü hafife almaları sebebiyle yapılan istiareye veya kinayeye kuvvet kazandırmak (terşîh) içindir.