وَالْحَظُّ النَّصِيبُ، وَتَنْكِيرُهُ هُنَا لِلتَّعْظِيمِ أَوِ التَّكْثِيرِ بِقَرِينَةِ الذَّمِّ. وَمَا ذُكِّرُوا بِهِ هُوَ التَّوْرَاةُ.
*el-Hazz* (الْحَظُّ), pay ve nasip demektir. Buradaki belirsizliği (tenkîr), yerme karinesiyle birlikte büyüklük veya çokluk bildirmek içindir. Kendisiyle uyarıldıkları şey ise Tevrat'tır.
وَقَدْ جَمَعَتِ الْآيَةُ مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى قِلَّةِ اكْتِرَاثِهِمْ بِالدِّينِ وَرَقَةِ اتِّبَاعِهِمْ ثَلَاثَةَ أُصُولٍ مِنْ ذَلِكَ: وَهِيَ التَّعَمُّدُ إِلَى نَقْضٍ مَا عَاهَدُوا عَلَيْهِ مِنَ الِامْتِثَالِ، وَالْغُرُورُ بِسُوءِ التَّأْوِيلِ، وَالنِّسْيَانُ النَّاشِئُ عَنْ قِلَّةِ تَعَهُّدِ الدِّينِ وَقِلَّةِ الِاهْتِمَامِ بِهِ.
Ayet, onların dine az önem verdiklerine ve bağlılıklarının zayıflığına dair şu üç esası bünyesinde toplamıştır: İtaat edeceklerine dair verdikleri ahdi kasten bozmaları, kötü tevillerle aldanmaları ve dine az sarılmaktan ve ona az önem vermekten kaynaklanan unutma.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا أَنْ نَعْتَبِرَ بِحَالِهِمْ وَنَتَّعِظَ مِنَ الْوُقُوعِ فِي مِثْلِهَا. وَقَدْ حَاطَ عُلَمَاءُ الْإِسْلَامِ- ﵃ هَذَا الدِّينَ مِنْ كُلِّ مَسَارِبِ التَّحْرِيفِ، فَمَيَّزُوا الْأَحْكَامَ الْمَنْصُوصَةَ وَالْمَقِيسَةَ وَوَضَعُوا أَلْقَابًا لِلتَّمْيِيزِ بَيْنَهَا، وَلِذَلِكَ قَالُوا فِي الْحُكْمِ الثَّابِتِ بِالْقِيَاسِ:
Bundan maksat, onların durumundan ibret almamız ve benzerine düşmekten sakınmamızdır. İslâm âlimleri -radıyallâhu anhüm- bu dini tahrifin bütün yollarından korumuşlar; nassa dayalı hükümler ile kıyasa dayalı olanları birbirinden ayırmış ve aralarını tefrik etmek için ıstılahlar koymuşlardır. Bu sebeple kıyasla sabit olan hüküm hakkında şöyle demişlerdir:
يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: هُوَ دِينُ اللَّهِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: قَالَهُ اللَّهُ.
“Bu Allah'ın dinidir” denilmesi caizdir; fakat “Bunu Allah söylemiştir” denilmesi caiz değildir.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ انْتِقَالٌ مِنْ ذِكْرِ نَقْضِهِمْ لِعَهْدِ اللَّهِ إِلَى خَيْسِهِمْ بِعَهْدِهِمْ مَعَ النّبيء ﷺ. وَفِعْلُ لَا تَزالُ يَدُلُّ عَلَى اسْتِمْرَارٍ، لِأَنَّ الْمُضَارِعَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى اسْتِمْرَارِ الْفِعْلِ لِأَنَّهُ فِي قُوَّةِ أَنْ يُقَالَ: يَدُومُ اطِّلَاعُكَ. فَالِاطِّلَاعُ مَجَازٌ مَشْهُورٌ فِي الْعِلْمِ بِالْأَمْرِ، وَالِاطِّلَاعُ هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ الْمَطَّلَعِ عَلَيْهِ، أَيْ لَا يَزَالُونَ يَخُونُونَ فَتَطَّلِعُ عَلَى خِيَانَتِهِمْ.
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ } “Onlardan daima bir hainlik görür durursun” buyruğu, onların Allah'ın ahdini bozmalarından, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan antlaşmalarına hıyanet etmelerinin zikrine bir geçiştir. { لا تَزالُ } fiili sürekliliğe delalet eder; zira muzari fiil eylemin devam ettiğini bildirir, nitekim bu “senin muttali oluşun devam eder” demek hükmündedir. *Ittılâ‘* (haberdar olma), bir işi bilme konusunda meşhur bir mecazdır; buradaki ıttılâ‘ ise muttali olunan şeyden (hıyanetten) kinayedir; yani onlar hıyanet etmeye devam ederler, sen de onların hıyanetini görüp durursun.
وَالِاطِّلَاعُ افْتِعَالٌ مَنْ طَلَعَ. وَالطُّلُوعُ: الصُّعُودُ. وَصِيغَةُ الِافْتِعَالِ فِيهِ لِمُجَرَّدِ الْمُبَالَغَةِ، إِذْ لَيْسَ فِعْلُهُ مُتَعَدِّيًا حَتَّى يُصَاغَ لَهُ مُطَاوِعٌ، فَاطَّلَعَ بِمَنْزِلَةِ تَطَلَّعَ، أَيْ تَكَلَّفَ الطُّلُوعَ لِقَصْدِ الْإِشْرَافِ. وَالْمَعْنَى: وَلَا تَزَالُ تَكْشِفُ وَتُشَاهِدُ خَائِنَةً مِنْهُمْ.
*el-Ittılâ‘*, *tale‘a* (طَلَعَ) fiilinden *ifti‘âl* veznindedir. *Tulû‘* ise yükselmek/tırmanmaktır. Buradaki *ifti‘âl* kalıbı sadece mübalağa içindir; zira fiili geçişli (müteaddî) değildir ki dönüşlüsü (mutâvı') yapılsın. Dolayısıyla *ittala‘a*, gözetlemek ve yukarından bakmak amacıyla tırmanmaya çabalamak anlamına gelen *tetalla‘a* (تَطَلَّعَ) gibidir. Manası: “Onlardan bir hıyaneti sürekli ortaya çıkarır ve görürsün” demektir.
وَالْخَائِنَةُ: الْخِيَانَةُ فَهُوَ مَصْدَرٌ عَلَى وَزْنِ الْفَاعِلَةِ، كَالْعَاقِبَةِ، وَالطَّاغِيَةِ. وَمِنْهُ يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ [غَافِر: ١٩] . وَأَصْلُ الْخِيَانَةِ: عَدَمُ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ، وَلَعَلَّ أَصْلَهَا إِظْهَارُ خِلَافِ الْبَاطِنِ. وَقِيلَ: خائِنَةٍ صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ، أَيْ فِرْقَةٌ خَائِنَةٌ.
*Hâine* (الْخَائِنَةُ), hıyanet demektir; *âkıbe* ve *tâğıye* gibi *fâile* vezninde bir masdardır. { يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ } “Gözlerin haince bakışını bilir” [Gâfir 19] ayeti de bu kabildendir. Hıyanetin aslı ahde vefasızlıktır; belki de asıl manası bâtının zıddını açığa vurmaktır. { خائِنَةٍ } kelimesinin hazfedilmiş bir ismin sıfatı olduğu, yani “hain bir topluluk” (fırkatün hâine) anlamına geldiği de söylenmiştir.
وَاسْتَثْنَى قَلِيلًا مِنْهُمْ جُبِلُوا عَلَى الْوَفَاءِ، وَقَدْ نَقَضَ يَهُودُ الْمَدِينَةِ عَهْدَهُمْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ وَالْمُسْلِمِينَ فَظَاهَرُوا الْمُشْرِكِينَ فِي وَقْعَةِ الْأَحْزَابِ، قَالَ تَعَالَى: وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ صَياصِيهِمْ [الْأَحْزَاب: ٢٦] . وَأَمْرُهُ بِالْعَفْوِ عَنْهُمْ وَالصَّفْحِ حُمِلَ عَلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَذَلِكَ فِيمَا يَرْجِعُ إِلَى سُوءِ معاملتهم للنّبيء ﷺ. وَلَيْسَ الْمَقَامُ مَقَامَ ذِكْرِ الْمُنَاوَاةِ الْقَوْمِيَّةِ أَوِ الدِّينِيَّةِ، فَلَا يُعَارِضُ هَذَا قَوْلُهُ فِي بَرَاءَةٍ قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ [التَّوْبَة: ٢٩] لِأَنَّ تِلْكَ أَحْكَامُ التَّصَرُّفَاتِ الْعَامَّةِ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نُسِخَتْ بِآيَة بَرَاءَة.
Fıtratları vefa üzerine yaratılmış pek azını bundan istisna etmiştir. Nitekim Medine Yahudileri Resûlullah ve Müslümanlarla olan ahitlerini bozmuş, Ahzâb Gazvesi'nde müşriklere arka çıkmışlardı. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مِنْ صَياصِيهِمْ } “Kitap ehlinden onlara arka çıkanları kalelerinden indirdi” [Ahzâb 26]. Peygamber'e onları affetmesi ve hoş görmesi yönündeki emir ise yüksek ahlaka yorulmuştur; bu da onların Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik kötü muameleleriyle ilgili hususlardadır. Yoksa burası kavmî veya dinî düşmanlığı zikretme makamı değildir. Dolayısıyla bu ayet, Berâe (Tevbe) sûresindeki: { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صاغِرُونَ } “Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, Allah'ın ve Resûlünün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyenlerle, boyun eğip kendi elleriyle cizye verinceye kadar savaşın” [Tevbe 29] buyruğuyla çelişmez. Çünkü bunlar genel tasarrufların hükümleridir; bu sebeple bu ayetin Berâe ayetiyle neshedildiğini söylemeye gerek yoktur.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ١٤]
[Mâide Sûresi (5), Ayet 14]
وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١٤)
{ وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١٤) } “«Biz Hristiyanlarız» diyenlerden de sözleşmelerini almıştık; fakat onlar da kendilerine hatırlatılan şeyden bir pay almayı unuttular. Bu yüzden kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık. Allah, yapmakta oldukları şeyleri onlara pek yakında haber verecektir.”
ذُكِرَ بَعْدَ مِيثَاقِ الْيَهُودِ مِيثَاقُ النَّصَارَى. وَجَاءَتِ الْجُمْلَة على سبه اشْتِغَالِ الْعَامِلِ عَنِ الْمَعْمُولِ بِضَمِيرِهِ حَيْثُ قُدِّمَ مُتَعَلِّقٌ أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ وَفِيهِ اسْمٌ ظَاهِرٌ، وَجِيءَ بِضَمِيرِهِ مَعَ الْعَامِلِ لِلنُّكْتَةِ الدَّاعِيَةِ لِلِاشْتِغَالِ مِنْ تَقْرِيرِ الْمُتَعَلِّقِ وَتَثْبِيتِهِ فِي الذِّهْنِ إِذْ يَتَعَلَّقُ الْحُكْمُ بِاسْمِهِ
Yahudilerin ahdinden sonra Hristiyanların ahdi zikredilmiştir. Cümle, âmilin mamulden onun zamiri sebebiyle meşgul olması (iştigâl) tarzında gelmiştir; zira { أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ } fiilinin müteallakı öne geçirilmiş ve onda açık bir isim yer almış, iştigâli gerektiren nükte gereği de âmil ile birlikte onun zamiri getirilmiştir; bu da hükmün hem açık isme
الظَّاهِرِ وَبِضَمِيرِهِ، فَالتَّقْدِيرُ: وَأَخَذْنَا، مِنَ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّا نَصَارَى، مِيثَاقَهُمْ، وَلَيْسَ تَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ بِالْحَرْفِ لِقَصْدِ الْحَصْرِ. وَقِيلَ: ضَمِيرُ مِيثاقَهُمْ عَائِدٌ إِلَى الْيَهُودِ، وَالْإِضَافَةُ عَلَى مَعْنَى التَّشْبِيهِ، أَيْ مِنَ النَّصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَ الْيَهُودِ، أَيْ مِثْلَهُ، فَهُوَ تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ حُذِفَتِ الْأَدَاةُ
hem de zamirine bağlanması sayesinde müteallakı pekiştirmek ve zihinde yerleştirmek içindir. Takdiri şöyledir: «Biz ‘Biz Hristiyanlarız’ diyen kimselerden de sözleşmelerini aldık». Harf-i cer ile mecrur olan kısmın öne geçirilmesi hasr (sınırlandırma) kastıyla değildir. { مِيثاقَهُمْ } ifadesindeki zamirin Yahudilere ait olduğu, tamlamanın da teşbih manasında bulunduğu söylenmiştir; yani «Hristiyanlardan da Yahudilerin ahdini, yani onun bir benzerini aldık» demektir. Bu, teşbih edatı hazfedilmiş beliğ bir teşbih olur,
فَانْتَصَبَ الْمُشَبَّهُ بِهِ. وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّ مِيثَاقَ الْيَهُودِ لَمْ يُفَصَّلْ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ حَتَّى يُشَبَّهَ بِهِ مِيثَاقُ النَّصَارَى.
ve kendisine benzetilen (müşebbehün bih) mensup olmuştur. Ancak bu uzak bir ihtimaldir; zira Yahudilerin ahdi, Hristiyanların ahdi ona benzetilecek kadar bir önceki ayette detaylandırılmamıştır.
وَعُبِّرَ عَنِ النَّصَارَى بِ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى هُنَا وَفِي قَوْلِهِ الْآتِي: وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى [الْمَائِدَة: ٨٢] تَسْجِيلًا عَلَيْهِمْ بِأَنَّ اسْمَ دِينِهِمْ مُشِيرٌ إِلَى أَصْلٍ مِنْ أُصُولِهِ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ أَتْبَاعُهُ أَنْصَارًا لِمَا يَأْمُرُ بِهِ اللَّهُ، كَما قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوارِيِّينَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ [الصَّفّ: ١٤] .
Burada ve ileride gelecek olan: { وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى } “İman edenlere sevgice en yakın olanları da «Biz Hristiyanlarız» diyenler bulursun” [Mâide 82] buyruğunda Hristiyanların { الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى } “«Biz Hristiyanlarız» diyenler” şeklinde ifade edilmesi; dinlerinin isminin, dinin esaslarından bir esasa işaret ettiğini onlara tescil ettirmek içindir. O esas da Meryem oğlu İsa'nın havarilere: { مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ } “Allah'a giden yolda benim yardımcılarım kimdir? Havariler: Biziz Allah'ın yardımcıları dediler” [Saff 14] buyurduğu gibi, o dine uyanların Allah'ın emrettiği şeylerin yardımcıları (ensârı) olmaları gerektiğidir.
وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ أَنْ يَنْصُرُوا الْقَائِمَ بِالدِّينِ بَعْدَ عِيسَى مِنْ أَتْبَاعِهِ، مِثْلَ بُولُسَ وَبُطْرُسَ وَغَيْرِهِمَا مِنْ دُعَاةِ الْهُدَى وَأَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ أَنْ يَنْصُرُوا النَّبِيءَ الْمُبَشَّرَ بِهِ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ الَّذِي يَجِيءُ بَعْدَ عِيسَى قَبْلَ مُنْتَهَى الْعَالَمِ وَيُخَلِّصَ النَّاسَ مِنَ الضَّلَالِ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ [آل عمرَان: ٨١] الْآيَةَ. فَجَمِيعُ أَتْبَاعِ الرُّسُلِ قَدْ لَزِمَهُمْ مَا الْتَزَمَهُ أَنْبِيَاؤُهُمْ وَبِخَاصَّةٍ النَّصَارَى، فَهَذَا اللَّقَبُ، وَهُوَ النَّصَارَى، حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ قَائِمَةٌ بِهِمْ مُتَلَبِّسَةٌ بِجَمَاعَتِهِمْ كُلِّهَا.
Bu meyanda İsa'dan sonra onun takipçilerinden dini ikame eden Pavlus, Petrus ve hidayet davetçisi diğer kimselere yardım etmeleri; hepsinden de öte Tevrat ve İncil'de müjdelenen, İsa'dan sonra dünyanın sonundan önce gelecek ve insanları sapıklıktan kurtaracak olan Peygamber'e yardım etmeleri gerekirdi: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ } “Hani Allah peygamberlerden: ‘Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim; sonra yanınızdakini tasdik eden bir peygamber geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz’ diye söz almıştı” [Âl-i İmrân 81]. Dolayısıyla peygamberlerin bütün tabileri, peygamberlerinin üstlendiği şeyleri üstlenmekle yükümlüdürler, özellikle de Hristiyanlar. İşte bu «Nasârâ» unvanı, onların aleyhine dikilmiş, bizzat kendileriyle kaim ve tüm cemaatlerini kuşatan kesin bir delildir.
وَيُفِيدُ لَفْظُ قالُوا بِطَرِيقِ التَّعْرِيضِ الْكِنَائِيِّ أَنَّ هَذَا القَوْل غير مُوَفًّى بِهِ وَأَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يُوَفَّى بِهِ. هَذَا إِذَا كَانَ النَّصَارَى جَمْعًا لِنَاصِرِيٍّ أَوْ نَصْرَانِيٍّ عَلَى مَعْنَى النِّسْبَةِ إِلَى النَّصْرِ مُبَالَغَةً، كَقَوْلِهِمْ: شَعْرَانِيٌّ، وَلِحْيَانِيٌّ، أَيِ النَّاصِرُ الشَّدِيدُ النَّصْرِ فَإِنْ كَانَ النَّصَارَى اسْمَ جَمْعِ نَاصِرِيٍّ، بِمَعْنَى الْمَنْسُوبِ إِلَى النَّاصِرِيِّ، وَالنَّاصِرِيُّ عِيسَى، لِأَنَّهُ ظَهَرَ مِنْ مَدِينَةِ النَّاصِرَةِ. فَالنَّاصِرِيُّ صِفَةٌ عُرِفَ بِهَا الْمَسِيحُ- ﵇ فِي كُتُبِ الْيَهُودِ لِأَنَّهُ ظَهَرَ بِدَعْوَةِ الرِّسَالَةِ مِنْ بَلَدِ النَّاصِرَةِ فِي فِلَسْطِينَ فَلِذَلِكَ كَانَ مَعْنَى النِّسْبَةِ إِلَيْهِ النِّسْبَةَ إِلَى طَرِيقَتِهِ وَشَرْعِهِ فَكُلُّ مَنْ حَادَ عَنْ شَرْعِهِ لَمْ يَكُنْ حَقِيقًا بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ إِلَّا بِدَعْوَى كَاذِبَةٍ، فَلِذَلِكَ قَالَ:
{ قالُوا } “dediler” lafzı, kinayeli bir dokundurma yoluyla bu sözün gereğinin yerine getirilmediğini ve aslen yerine getirilmesi gerektiğini ifade eder. Bu durum, Nasârâ kelimesi; Arapların *şa‘rânî* (aşırı kıllı) ve *lıhyânî* (büyük sakallı) demeleri gibi, mübalağa amacıyla yardım etmeye nispetle *Nâsırî* veya *Nasrânî* kelimesinin çoğulu kabul edildiğinde, yani “yardımı çok güçlü olan kimse” manasına geldiğinde geçerlidir. Eğer Nasârâ; Nâsıra kasabasından çıkan İsa'ya mensubiyet bildiren *Nâsırî* kelimesinin ismi cemi olursa durum yine böyledir. Çünkü Nâsırî, Mesih'in -aleyhisselâm- Filistin'deki Nâsıra beldesinden peygamberlik davetiyle ortaya çıkması sebebiyle Yahudilerin kitaplarında kendisiyle tanındığı bir sıfattır. Bu yüzden ona nispet edilmenin manası, onun yoluna ve şeriatına nispet edilmek demektir; dolayısıyla onun şeriatından sapan hiç kimse kuru bir iddia dışında ona nispet edilmeye layık olamaz. İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
قالُوا إِنَّا نَصارى. وَقِيلَ: إِنَّ النَّصَارَى جَمْعُ نَصْرَانِيٍّ، مَنْسُوبٌ إِلَى النَّصْرِ: كَمَا قَالُوا:
{ قالُوا إِنَّا نَصارى } “«Biz Hristiyanlarız» dediler”. Nasârâ'nın yardıma (nasr) nispet edilen *Nasrânî* kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; nitekim Arapların:
شَعْرَانِيٌّ، وَلِحْيَانِيٌّ، لِأَنَّهُمْ قَالُوا: نَحْنُ أَنْصَارَ اللَّهِ. وَعَلَيْهِ فَمَعْنَى قالُوا: إِنَّا نَصارى أَنَّهُمْ زَعَمُوا ذَلِكَ بِقَوْلِهِمْ وَلَمْ يُؤَيِّدُوهُ بِفِعْلِهِمْ.
*şa‘rânî* ve *lıhyânî* dedikleri gibi, çünkü onlar: «Biz Allah'ın yardımcılarıyız» demişlerdi. Buna göre { قالُوا إِنَّا نَصارى } ifadesinin manası; bunu sadece sözleriyle iddia ettikleri, fakat fiilleriyle desteklemedikleridir.
وَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ عَلَى النَّصَارَى مِيثَاقًا عَلَى لِسَانِ الْمَسِيحِ- ﵇. وَبَعْضُهُ مَذْكُورٌ فِي مَوَاضِعَ مِنَ الْأَنَاجِيلِ.
Allah Teâlâ Mesih'in -aleyhisselâm- diliyle Hristiyanlardan söz almıştır. Bunun bir kısmı İncillerin muhtelif yerlerinde zikredilmektedir.
وَقَوْلُهُ: فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ حَقِيقَةُ الْإِغْرَاءِ حَثُّ أَحَدٍ عَلَى فِعْلٍ وَتَحْسِينُهُ إِلَيْهِ حَتَّى لَا يَتَوَانَى فِي تَحْصِيلِهِ فَاسْتُعِيرَ الْإِغْرَاءُ لِتَكْوِينِ مُلَازَمَةِ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ فِي نُفُوسِهِمْ، أَيْ لُزُومِهِمَا لَهُمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ، شُبِّهَ تَكْوِينُ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ مَعَ اسْتِمْرَارِهِمَا فِيهِمْ بِإِغْرَاءِ أَحَدٍ أحدا بِعَمَل يعْمل تَشْبِيهَ مَعْقُولٍ بِمَحْسُوسٍ. وَلَمَّا دَلَّ الظَّرْفُ، وَهُوَ بَيْنَهُمُ، عَلَى أَنَّهُمَا أُغْرِيَتَا بِهِمُ اسْتُغْنِيَ عَنْ ذِكْرِ متعلّق فَأَغْرَيْنا. وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: فَأَغْرَيْنَا الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ بِهِمْ كَائِنَتَيْنِ بَيْنَهُمْ. وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ الْعُدُولُ عَلَى تَعْدِيَةِ «أَغْرَيْنَا» بِحَرْفِ الْجَرِّ إِلَى تَعْلِيقِهِ بِالظَّرْفِ قَرِينَةً أَوْ تَجْرِيدًا لِبَيَانِ أَنَّ المُرَاد ب فَأَغْرَيْنا أَلْقَيْنَا.
Allah Teâlâ'nın: { فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ } “Aralarına düşmanlık saldık” buyruğunda *iğrâ*nın hakiki manası, birini bir işe teşvik etmek ve o işi elde etmekte gevşeklik göstermesin diye ona güzel göstermektir. Buradaki iğrâ ise nefislerinde düşmanlık ve kinin yerleşip kalıcı hale gelmesi, yani aralarında bunların ayrılmaz bir hâl alması manasında istiare edilmiştir. Düşmanlık ve kinin onlarda devamlı surette meydana getirilmesi, bir kimsenin başka birini yapacağı bir işe kışkırtmasına benzetilmiştir ki bu makul olanın somut olana teşbihidir. { بَيْنَهُمُ } zarfı, bu iki duygunun onlara musallat edildiğine delalet ettiği için { فَأَغْرَيْنا } fiilinin mefulü ayrıca zikredilmemiştir. İfadenin takdiri şöyledir: «Aralarında bulunmak üzere düşmanlık ve kini onlara musallat ettik». *Ağreynâ* fiilinin harf-i cer ile geçişli kılınmasından vazgeçilip zarfa bağlanması, { فَأَغْرَيْنا } ile kastedilenin “attık, saldık” (elkaynâ) olduğunu açıklayan bir karine veya tecrid türü gibidir.
وَمَا وَقَعَ فِي «الْكَشَّافِ» من تَفْسِير فَأَغْرَيْنا بِمَعْنَى أَلْصَقْنَا تَطَوُّحٌ عَنِ الْمَقْصُودِ إِلَى رَائِحَةِ الِاشْتِقَاقِ مِنِ الْغِرَاءِ، وَهُوَ الدُّهْنُ الَّذِي يُلْصَقُ الْخَشَبُ بِهِ، وَقَدْ تُنُوسِيَ هَذَا الْمَعْنَى فِي الِاسْتِعْمَالِ. وَالْعَدَاوَةُ وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِإِضَافَةِ بَيْنَ إِلَيْهِ يَعُودُ إِلَى النَّصَارَى لِتَنْتَسِقَ الضَّمَائِرُ.
*Keşşâf*’ta { فَأَغْرَيْنا } fiilinin “yapıştırdık” şeklinde tefsir edilmesi, kastedilen manadan uzaklaşıp kelimenin ağaçların birbirine yapıştırıldığı tutkal anlamına gelen *el-ğırâ* (الْغِرَاء) kökünden iştikak kokusuna kaymaktır; oysa bu mana dildeki kullanımda unutulmuştur. { بَيْنَ } edatına muzaf olan mecrur zamir ise, zamirlerin uyum içinde olması için Hristiyanlara racidir.
وَالْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ اسْمَانِ لِمَعْنَيَيْنِ مِنْ جِنْسِ الْكَرَاهِيَةِ الشَّدِيدَةِ، فَهُمَا ضِدَّانِ لِلْمَحَبَّةِ.
Düşmanlık (adâvet) ve kin (bağdâ’), şiddetli nefret cinsinden iki duygunun adıdır ve her ikisi de sevginin zıddıdır.
وَظَاهِرُ عَطْفِ أَحَدِ الِاسْمَيْنِ عَلَى الْآخَرِ فِي مَوَاضِعَ مِنَ الْقُرْآنِ، فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَفِي الْآيَتَيْنِ بَعْدَهَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَفِي آيَةِ سُورَةِ الْمُمْتَحِنَةِ، أَنَّهُمَا لَيْسَا مِنَ الْأَسْمَاءِ الْمُتَرَادِفَةِ لِأَنَّ الْتِزَامَ الْعَطْفِ بِهَذَا التَّرْتِيب ببعد أَنْ يَكُونَ لِمُجَرَّدِ التَّأْكِيدِ، فَلَيْسَ عَطْفُ أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ مِنْ قَبِيلِ عَطْفِ الْمُرَادِفِ لمجرّد التّأكيد، كَقَوْلِه عَدِيٍّ:
Kur'an'ın muhtelif yerlerinde -bu ayette, bu sûredeki sonraki iki ayette ve Mümtehine sûresindeki ayette- bu iki ismin birbirine atfedilmesinin zahiri, bunların eşanlamlı kelimeler olmadığını gösterir; çünkü bu tertip üzere atfın sürekli kılınması sırf tekit için olmaktan uzaktır. Dolayısıyla birinin diğerine atfı, Adiyy'in şu sözündeki gibi sırf pekiştirme amaçlı eşanlamlının eşanlamlıya atfı kabilinden değildir:
وَأَلْفَى قَوْلَهَا كَذِبًا وَمَيْنًا
“Ve onun sözünü yalan ve hilaf buldu.”
وَقَدْ تَرَكَ عُلَمَاءُ اللُّغَةِ بَيَانَ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ، وَتَابَعَهُمُ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى ذَلِكَ فَلَا تَجِدُ مَنْ تَصَدَّى لِلْفَرْقِ بَيْنَهُمَا سِوَى الشَّيْخِ ابْنِ عَرَفَةَ التُّونِسِيِّ، فَقَالَ فِي «تَفْسِيرِهِ» «الْعَدَاوَةُ أَعَمُّ مِنَ الْبَغْضَاءِ لِأَنَّ الْعَدَاوَةَ سَبَبٌ فِي الْبَغْضَاءِ فَقَدْ يَتَعَادَى الْأَخُ مَعَ أَخِيهِ وَلَا يَتَمَادَى عَلَى ذَلِكَ حَتَّى تَنْشَأَ عَنْهُ الْمُبَاغَضَةُ، وَقَدْ يَتَمَادَى عَلَى ذَلِكَ» اه.
Dil âlimleri düşmanlık ile kin arasındaki farkı açıklamayı terk etmiş, müfessirler de bu hususta onlara tabi olmuştur. Dolayısıyla Tunuslu Şeyh İbn Arafe dışında bu ikisi arasındaki farkı ele alan birini bulamazsınız. O, *Tefsîr*’inde şöyle demiştir: «Düşmanlık kinden daha geneldir; çünkü düşmanlık kinin sebebidir. Nitekim kardeş kardeşiyle düşmanlık edebilir ama bu durum aralarında kin doğuracak dereceye varmayabilir, bazen de varabilir».
وَوَقَعَ لِأَبِي الْبَقَاءِ الْكَفَوِيِّ فِي كِتَابِ «الْكُلِّيَّاتِ» أَنَّهُ قَالَ: «الْعَدَاوَةُ أَخَصُّ مِنَ الْبَغْضَاءِ لِأَنَّ كُلَّ عَدُوٍّ مُبْغِضٌ، وَقَدْ يُبْغِضُ مَنْ لَيْسَ بِعَدُوٍّ» . وَهُوَ يُخَالِفُ كَلَامَ ابْنِ عَرَفَةَ. وَفِي تَعْلِيلِيهِمَا مُصَادَرَةٌ وَاضِحَةٌ، فَإِنْ كَانَتِ الْعَدَاوَةُ أَعَمَّ مِنَ الْبَغْضَاءِ زَادَتْ فَائِدَةُ الْعَطْفِ لِأَنَّهُ يَصِيرُ فِي مَعْنَى الِاحْتِرَاسِ، وَإِنْ كَانَتِ الْعَدَاوَةُ أَخَصَّ مِنَ الْبَغْضَاءِ لَمْ يَكُنِ الْعَطْفُ إِلَّا لِلتَّأْكِيدِ، لِأَنَّ التَّأْكِيدَ يَحْصُلُ بِذِكْرِ لَفْظٍ يَدُلُّ عَلَى بَعْضٍ مُطْلَقٍ من معنى المؤكّد، فَيَتَقَرَّرُ
Ebü'l-Bekâ el-Kefevî'nin *el-Külliyyât* adlı kitabında ise şöyle dediği görülür: «Düşmanlık kinden daha özeldir; çünkü her düşman kin besleyendir, fakat kişi düşmanı olmayana da kin besleyebilir». Bu görüş İbn Arafe'nin sözüne muhaliftir. Her iki âlimin gerekçesinde de açık bir döngüsellik (müsâdere) vardır. Eğer düşmanlık kinden daha genel ise atfın faydası artar; çünkü ihtirâs (yanlış anlamayı önleme) manasına gelir. Eğer düşmanlık kinden daha özel ise atıf sadece tekit için olur; zira tekit, tekit edilenin manasının mutlak bir kısmına delalet eden bir lafzın zikredilmesiyle gerçekleşir ve böylece
الْمَعْنَى وَلَوْ بِوَجْهٍ أَعَمَّ أَوْ أَخَصَّ، وَذَلِكَ يَحْصُلُ بِهِ مَعْنَى التَّأْكِيدِ.
daha genel veya daha özel bir vecihle de olsa mana pekişmiş olur; bu sayede tekit manası hasıl olur.
وَعِنْدِي: أَنَّ كِلَا الْوَجْهَيْنِ غَيْرُ ظَاهِرٍ، وَالَّذِي أَرَى أَنَّ بَيْنَ مَعْنَيَيِ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ التَّضَادَّ وَالتَّبَايُنَ فَالْعَدَاوَةُ كَرَاهِيَةٌ تَصْدُرُ عَنْ صَاحِبِهَا: مُعَامَلَةٌ بِجَفَاءٍ، أَوْ قَطِيعَةٌ، أَوْ إِضْرَارٌ، لِأَنَّ الْعَدَاوَةَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْعَدْوِ وَهُوَ التَّجَاوُزُ وَالتَّبَاعُدُ، فَإِنَّ مُشْتَقَّاتِ مَادَّةِ (ع د و) كُلَّهَا تَحُومُ حَوْلَ التَّفَرُّقِ وَعَدَمِ الْوِئَامِ. وَأَمَّا الْبَغْضَاءُ فَهِيَ شِدَّةُ الْبُغْضِ، وَلَيْسَ فِي مَادَّةِ (ب غ ض) إِلَّا مَعْنَى جِنْسِ الْكَرَاهِيَةِ فَلَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَةِ اشْتِقَاقِ لَفْظِهَا مِنْ مَادَّتِهَا. نَعَمْ يُمْكِنُ أَنْ يُرْجَعَ فِيهِ إِلَى طَرِيقَةِ الْقَلْبِ، وَهُوَ مِنْ عَلَامَاتِ الِاشْتِقَاقِ، فَإِنَّ مَقْلُوبَ بَغِضَ يَكُونُ غَضِبَ لَا غَيْرُ، فَالْبَغْضَاءُ شِدَّةُ الْكَرَاهِيَةِ غَيْرُ مَصْحُوبَةٍ بِعَدْوٍ، فَهِيَ مُضْمَرَةٌ فِي النَّفْسِ. فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَصِحَّ اجْتِمَاعُ مَعْنَيَيِ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ فِي مَوْصُوفٍ وَاحِدٍ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ فَيَتَعَيَّنُ أَنْ يكون إلقاؤهما بَينهمَا عَلَى مَعْنَى التَّوْزِيعِ، أَيْ أَغْرَيْنَا الْعَدَاوَةَ بَيْنَ بَعْضٍ مِنْهُمْ وَالْبَغْضَاءَ بَيْنَ بَعْضٍ آخَرَ. فَوَقَعَ فِي هَذَا النَّظْمِ إِيجَازٌ بَدِيعٌ، لِأَنَّهُ يَرْجِعُ إِلَى الِاعْتِمَادِ عَلَى عِلْمِ الْمُخَاطَبِينَ بِعَدَمِ اسْتِقَامَةِ اجْتِمَاعِ الْمَعْنَيَيْنِ فِي مَوْصُوفٍ وَاحِدٍ.
Bana göre her iki yaklaşım da açık ve ikna edici değildir. Benim kanaatimce düşmanlık ile kin kavramları arasında bir zıtlık ve tebayün (farklılık) vardır. Düşmanlık (adâvet); sahibinden kaba muamele, ilişkiyi kesme veya zarar verme şeklinde sadır olan nefrettir; çünkü *adâvet*, haddi aşmak ve uzaklaşmak anlamına gelen *adv* (عَدْو) kökünden türemiştir. Nitekim (ع د و) maddesinin bütün türevleri ayrılık ve uyumsuzluk etrafında döner. *Bağdâ’* (kin) ise buğzun şiddetidir ve (ب غ ض) maddesinde nefret cinsinin manasından başka bir şey yoktur; dolayısıyla lafzın bu maddeden iştikakını tayin etmenin yolu yoktur. Evet, iştikakın alametlerinden biri olan kalp (harf değiştirme) metoduna başvurulabilir; zira *bağıda* fiilinin maklûbu yalnızca *ğadıbe* (öfkelendi) olur. Dolayısıyla kin (bağdâ’), düşmanca bir taşkınlıkla birlikte olmayan şiddetli nefrettir; yani içte saklı tutulandır. Durum böyle olunca, düşmanlık ve kin manalarının aynı anda tek bir nitelenende birleşmesi sahih olmaz; dolayısıyla bunların aralarına salınması taksim (tevzi‘) manasında olmak zorundadır. Yani: «Onların bazısının arasına düşmanlığı, bazısının arasına da kini saldık» demektir. Bu nazımda harika bir îcâz (özlü anlatım) meydana gelmiştir; çünkü bu, muhatapların bu iki mananın aynı nitelenende birleşmesinin tutarlı olmayacağını bilmelerine dayanmaktadır.
وَمِنَ اللَّطَائِفِ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ هِشَامٍ، فِي شَرْحِ قَصِيدَةِ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ عِنْدَ قَوْلِ كَعْبٍ:
Latif nüktelerden biri de İbn Hişâm'ın, Kâ'b b. Züheyr'in kasidesinin şerhinde Kâ'b'ın şu beytini açıklarken zikrettiğidir:
لَكِنَّهَا خُلَّةٌ قَدْ سِيطَ مِنْ دَمِهَا ... فَجْعٌ وَوَلْعٌ وَإِخْلَافٌ وَتَبْدِيلُ
“Fakat o öyle bir sevgilidir ki kanına ... vefasızlık, yalan, sözden dönme ve değişme karışmıştır.”
أَنَّ الزَّمَخْشَرِيَّ قَالَ: إِنَّهُ رَأَى نَفْسَهُ فِي النَّوْمِ يَقُولُ: الْعَدَاوَةُ مُشْتَقَّةٌ مِنْ عُدْوَةِ الْوَادِي، أَيْ جَانِبِهِ، لِأَنَّ الْمُتَعَادِيَيْنِ يَكُونُ أَحَدُهُمَا مُفَارِقًا لِلْآخَرِ فَكَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا على عدوة اه. فَيَكُونُ مُشْتَقًّا مِنَ الِاسْمِ الْجَامِدِ وَهُوَ بَعِيدٌ.
Zemahşerî rüyasında kendisinin şöyle dediğini gördüğünü anlatmıştır: «*Adâvet*, vadinin kenarı anlamına gelen *udve*den türemiştir; zira birbirine düşman olan iki kişiden her biri diğerinden ayrı düşer, sanki her biri bir kenardadır (udvededir)». Bu durumda donuk (câmid) bir isimden türetilmiş olur ki bu da zayıf bir ihtimaldir.
وَإِلْقَاءُ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ بَيْنَهُمْ كَانَ عِقَابًا فِي الدُّنْيَا لِقَوْلِهِ: إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ جَزَاءً عَلَى نَكْثِهِمُ الْعَهْدَ. وَأَسْبَابُ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ شِدَّةُ الِاخْتِلَافِ: فَتَكُونُ مِنِ اخْتِلَافِهِمْ فِي نِحَلِ الدِّينِ بَيْنَ يَعَاقِبَةٍ، ومَلْكَانِيَّةٍ، ونُسْطُورِيَّةٍ، وهَرَاتِقَةٍ (بُرُوتِسْتَانْتَ) وَتَكُونُ مِنَ التَّحَاسُدِ عَلَى السُّلْطَانِ وَمَتَاعِ الدُّنْيَا، كَمَا كَانَ بَيْنَ مُلُوكِ النَّصْرَانِيَّةِ، وَبَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رُؤَسَاءَ دِيَانَتِهِمْ.
Aralarına düşmanlık ve kinin salınması; { إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ } “kıyamet gününe kadar. Allah, yapmakta oldukları şeyleri onlara pek yakında haber verecektir” buyruğu gereğince, ahdi bozmalarının cezası olarak dünyadaki bir cezadır. Düşmanlık ve kinin sebepleri ise şiddetli ihtilaflardır: Bu da Yakubîler, Melkâîler, Nastûrîler ve Heretikler (Protestanlar) gibi dini fırkalar arasındaki ayrılıklardan kaynaklandığı gibi; Hristiyan krallarının kendi aralarında ve din adamları ile aralarında olduğu gibi, iktidar ve dünya menfaati konusundaki hasetten de kaynaklanır.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ أُغْرِيَتْ بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةُ وَهُمْ لَمْ يَزَالُوا إِلْبًا عَلَى الْمُسْلِمِينَ؟ فَجَوَابُهُ: أَنَّ الْعَدَاوَةَ ثَابِتَةٌ بَيْنَهُمْ فِي الدِّينِ بِانْقِسَامِهِمْ فِرَقًا، كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٧١] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ، وَذَلِكَ الِانْقِسَامُ يَجُرُّ إِلَيْهِمُ الْعَدَاوَةَ وَخَذَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. ثُمَّ إِنَّ دُوَلَهُمْ كَانَتْ مُنْقَسِمَةً وَمُتَحَارِبَةً، وَلَمْ تَزَلْ كَذَلِكَ، وَإِنَّمَا تَأَلَّبُوا فِي
Eğer: “Onlar Müslümanlara karşı sürekli tek bir güç halinde oldukları halde aralarına düşmanlık nasıl salınmıştır?” denilirse, cevabı şudur: Nisâ sûresinde [171] Allah Teâlâ'nın: { وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ } “ve Meryem'e ulaştırdığı bir kelimesi ve O'ndan bir ruhtur” buyruğu açıklanırken zikrettiğimiz üzere, onların fırkalara bölünmesi sebebiyle din hususundaki düşmanlıkları aralarında sabittir. Bu bölünme aralarında düşmanlığa ve birbirlerini yüzüstü bırakmalarına yol açmıştır. Ayrıca onların devletleri her zaman bölünmüş ve birbiriyle savaş halinde olmuştur ve öyle kalmaya devam etmiştir. Yalnızca
الْحُرُوبِ الصَّلِيبِيَّةِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ ثُمَّ لَمْ يَلْبَثُوا أَنْ تَخَاذَلُوا وَتَحَارَبُوا، وَلَا يَزَالُ الْأَمْرُ بَيْنَهُمْ كَذَلِكَ إِلَى الْآنَ. وَكَمْ ضَاعَتْ مَسَاعِي السَّاعِينَ فِي جَمْعِهِمْ عَلَى كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ وَتَأْلِيفِ اتِّحَادٍ بَيْنَهُمْ، وَكَانَ اخْتِلَافُهُمْ لُطْفًا بِالْمُسْلِمِينَ فِي مُخْتَلِفِ عُصُورِ التَّارِيخِ الْإِسْلَامِيِّ، عَلَى أَنَّ اتِّفَاقَهُمْ عَلَى أُمَّةٍ أُخْرَى لَا يُنَافِي تَمَكُّنَ الْعَدَاوَةِ فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَكَفَى بِذَلِكَ عِقَابًا لَهُمْ عَلَى نِسْيَانِهِمْ مَا ذُكِّرُوا بِهِ.
Haçlı Seferleri'nde Müslümanlara karşı birleşmişler, ancak çok geçmeden birbirlerini yüzüstü bırakıp savaşa tutuşmuşlardır; nitekim günümüze kadar da aralarındaki durum böyledir. Onları tek bir kelime üzerinde bir araya getirmek ve aralarında bir birlik kurmak isteyenlerin gayretleri ne kadar da boşa çıkmıştır! Onların ihtilafı İslâm tarihinin muhtelif çağlarında Müslümanlar için bir lütuf olmuştur. Kaldı ki başka bir millete karşı ittifak etmeleri, kendi aralarında düşmanlığın yerleşmiş olmasına engel değildir. Kendilerine hatırlatılan şeyleri unutmaları sebebiyle bu ceza onlara yeter de artar.
وَقِيلَ: الضَّمِيرُ عَائِدٌ عَلَى الْفَرِيقَيْنِ، أَيْ بَيْنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَلَا إِشْكَالَ فِي تَجَسُّمِ الْعَدَاوَةِ بَيْنَ الْمِلَّتَيْنِ.
Zamirin her iki gruba, yani Yahudilere ve Hristiyanlara raci olduğu da söylenmiştir; bu iki din mensubu arasındaki düşmanlığın somutluğu hususunda ise hiçbir şüphe yoktur.
وَقَوْلُهُ: وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ تَهْدِيدٌ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِنْبَاءِ إِنْبَاءُ الْمُؤَاخَذَةِ بِصَنِيعِهِمْ، كَقَوْلِهِ: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ [الْأَنْعَام: ١٣٥] . وَهَذَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَحْصُلَ فِي الْآخِرَةِ فَالْإِنْبَاءُ عَلَى حَقِيقَتِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَحْصُلَ فِي الدُّنْيَا، فَالْإِنْبَاءُ مَجَازٌ فِي تَقْدِيرِ اللَّهِ لَهُمْ حَوَادِثَ يَعْرِفُونَ بِهَا سوء صنيعتهم.
Allah Teâlâ'nın: { وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ } “Allah onlara pek yakında haber verecektir” buyruğu bir tehdittir; zira haber vermekten maksat, { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Yakında bileceksiniz” [En‘âm 135] ayetinde olduğu gibi yaptıkları sebebiyle hesaba çekileceklerini bildirmektir. Bunun ahirette gerçekleşmesi muhtemeldir ki bu takdirde haber verme hakiki manasındadır; dünyada gerçekleşmesi de muhtemeldir ki bu durumda haber verme, Allah'ın onlar hakkında yaptıkları kötü işleri anlayacakları hadiseler takdir etmesi anlamında mecazdır.
[١٥، ١٦]
[15, 16]
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ١٥ إِلَى ١٦]
[Mâide Sûresi (5), Ayet 15-16]
يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ (١٥) يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٦)
{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ (١٥) يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٦) } “Ey Kitap ehli! Kitaptan gizlemekte olduğunuz pek çok şeyi size açıklayan ve birçoğundan da vazgeçen Resûlümüz size geldi. Doğrusu size Allah'tan bir nur ve apaçık bir kitap geldi. (15) Allah, rızasına uyanları onunla kurtuluş yollarına iletir; onları kendi izniyle karanlıklardan aydınlığa çıkarır ve dosdoğru bir yola iletir. (16)”
بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ مِنْ أَحْوَالِ فَرِيقَيْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَأَنْبَائِهِمْ مَا لَا يَعْرِفُهُ غَيْرُ عُلَمَائِهِمْ وَمَا لَا يَسْتَطِيعُونَ إِنْكَارَهُ أَقْبَلَ عَلَيْهِمْ بِالْخِطَابِ بِالْمَوْعِظَةِ إِذْ قَدْ تَهَيَّأَ مِنْ ظُهُورِ صدق الرَّسُول ﷺ مَا يُسَهِّلُ إِقَامَةَ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ، وَلِذَلِكَ ابْتُدِئَ وَصْفُ الرَّسُولِ بِأَنَّهُ يُبَيِّنُ لَهُمْ كَثِيرًا مِمَّا كَانُوا يُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ، ثُمَّ أَعْقَبَهُ بِأَنَّهُ يَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ.
Ehl-i kitabın iki fırkasının durumlarından ve haberlerinden sadece âlimlerinin bilebileceği ve inkâr edemeyecekleri hususları zikrettikten sonra, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in doğruluğunun ortaya çıkışıyla kendilerine karşı delil getirmek kolaylaşmışken, öğüt içerikli bir hitapla onlara yönelmiştir. Bu sebeple Resûl’ün nitelenmesine, onların Kitap’tan gizledikleri birçok şeyi kendilerine açıklamasıyla başlanmış, ardından da birçoğundan vazgeçtiği belirtilmiştir.
وَمَعْنَى يَعْفُوَ يُعْرِضُ وَلَا يُظْهِرُ، وَهُوَ أَصْلُ مَادَّةِ الْعَفْوِ. يُقَالُ: عَفَا الرَّسْمُ، بِمَعْنَى لَمْ يَظْهَرْ، وَعَفَّاهُ: أَزَالَ ظُهُورَهُ. ثُمَّ قَالُوا: عَفَا عَنِ الذَّنْبِ، بِمَعْنَى أَعْرَضَ، ثُمَّ قَالُوا: عَفَا عَنِ الْمُذْنِبِ، بِمَعْنَى سَتَرَ عَنْهُ ذَنْبَهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ هُنَا مَعْنَى الصَّفْحِ وَالْمَغْفِرَةِ، أَيْ وَيَصْفَحُ عَنْ ذُنُوبٍ كَثِيرَةٍ، أَيْ يُبَيِّنُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَيَعْفُو عَنْ جَهْلِكُمْ.
Afv (يَعْفُو) kelimesinin anlamı, yüz çevirmek ve açığa vurmamaktır; bu da afv kökünün asıl manasıdır. Nitekim iz silinip görünmez olduğunda (عَفَا الرَّسْمُ), izi yok edip görünmez kıldığında ise (عَفَّاهُ) denir. Daha sonra günahtan yüz çevirmek manasında (عَفَا عَنِ الذَّنْبِ), ardından günahkârın günahını örtmek manasında (عَفَا عَنِ الْمُذْنِبِ) demişlerdir. Burada hoşgörü ve bağışlama manasının kastedilmiş olması da caizdir; yani pek çok günahı bağışlar, bir diğer ifadeyle size dininizi açıklar ve cehaletinizi hoş görür.
وَجُمْلَةُ قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ بَدَلٌ مِنْ جُمْلَةِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا بَدَلُ اشْتِمَالٍ، لِأَنَّ مَجِيءَ الرَّسُولِ اشْتَمَلَ عَلَى مَجِيءِ الْهُدَى وَالْقُرْآنِ، فَوِزَانُهَا وِزَانَ (عِلْمُهُ) مِنْ قَوْلِهِمْ:
{ قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ } “Doğrusu size Allah'tan bir nur geldi” cümlesi, { قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا } “Size Resûlümüz geldi” cümlesinden bedel-i iştimaldir (kapsam bedeli). Çünkü Resûl'ün gelişi, hidayetin ve Kur'an'ın gelişini de içermektedir. Dolayısıyla bu cümlenin vezni, Arapların şu sözündeki (عِلْمُهُ) kelimesinin vezni gibidir:
نَفَعَنِي زَيْدٌ عِلْمُهُ، وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ عَنْهَا، وَأُعِيدَ حَرْفُ (قَدْ) الدَّاخِلِ عَلَى الْجُمْلَةِ الْمُبَدَلِ مِنْهَا
“Zeyd, ilmiyle bana fayda sağladı” [sözündeki (ilmi) gibidir]. Bu sebeple kendisinden önceki cümleden fasledilmiş (bağlaçsız getirilmiş) ve kendisinden bedel yapılan cümlenin başına gelen (قَدْ) harfi tekrar edilmiştir;
زِيَادَةً فِي تَحْقِيقِ مَضْمُونِ جُمْلَةِ الْبَدَلِ، لِأَنَّ تَعَلُّقَ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ بِالْمُبْدَلِ مِنْهُ أَضْعَفُ مِنْ تَعَلُّقِ الْبَدَلِ الْمُطَابِقِ.
bu da bedel cümlesinin içeriğini pekiştirmek içindir; çünkü bedel-i iştimalin mübdelün minh ile olan irtibatı, mutabık bedelin (bedel-i kül) irtibatından daha zayıftır.
وَضَمِيرُ بِهِ رَاجِعٌ إِلَى الرَّسُولِ أَوْ إِلَى الْكِتَابِ الْمُبِينِ.
{ بِهِ } “onunla” ifadesindeki zamir, Resûl'e veya apaçık Kitap'a racidir.
وَسُبُلُ السَّلَامِ: طُرُقُ السَّلَامَةِ الَّتِي لَا خَوْفَ عَلَى السَّائِرِ فِيهَا. وَلِلْعَرَبِ طُرُقٌ مَعْرُوفَةٌ بِالْأَمْنِ وَطُرُقٌ مَعْرُوفَةٌ بِالْمَخَافَةِ، مِثْلَ وَادِي السِّبَاعِ، الَّذِي قَالَ فِيهِ سُحَيْمُ بْنُ وَثِيلٍ الرِّيَاحَيُّ:
Sübülü's-selâm (سُبُلُ السَّلَامِ), yolcusu için hiçbir korkunun bulunmadığı selamet yolları demektir. Arapların güvenliğiyle bilinen yolları olduğu gibi, Suhaym b. Vesîl er-Riyâhî'nin hakkında şöyle dediği Vâdi's-Sibâ‘ gibi korkusuyla bilinen yolları da vardır:
وَمَرَرْتُ عَلَى وَادِي السِّبَاعِ وَلَا أَرَى ... كَوَادِي السِّبَاعِ حِينَ يُظْلِمُ وَادِيًا
“Vâdi's-Sibâ‘a uğradım; karardığı zaman Vâdi's-Sibâ‘ gibi bir vadi görmedim,
أَقَلَّ بِهِ رَكْبٌ أَتَوْهُ تَئِيَّةً ... وَأَخْوَفَ إِلَّا مَا وَقَى اللَّهُ سَارِيًا
Oraya yavaş yavaş gelen bir kervanın bu kadar azaldığı ve Allah'ın gece yolcusunu koruması müstesna, bu kadar korkutucu olan bir vadi görmedim.”
فَسَبِيلُ السَّلَامِ اسْتِعَارَةٌ لِطُرُقِ الْحَقِّ. وَالظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ اسْتِعَارَةٌ لِلضَّلَالِ وَالْهُدَى.
Buna göre selamet yolu (sebîlü's-selâm), hak yollar için bir istiaredir. Karanlıklar ve nur da sapıklık ve hidayet için bir istiaredir.
وَالصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ مستعار للْإيمَان.
Dosdoğru yol (es-sırâtu'l-müstakîm) ise iman için istiare kılınmıştır.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ١٧]
[Mâide Sûresi (5), Ayet 17]
لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٧)
{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٧) } “Andolsun, 'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır. De ki: 'Eğer O, Meryem oğlu Mesih'i, anasını ve yeryüzünde bulunanların hepsini helâk etmek istese, Allah'a karşı kimin elinden bir şey gelir?' Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini yaratır. Allah her şeye kadirdir. (17)”
هَذَا مِنْ ضُرُوبِ عَدَمِ الْوَفَاءِ بِمِيثَاقِ اللَّهِ تَعَالَى. كَانَ أَعْظَمَ ضَلَالِ النَّصَارَى ادِّعَاؤُهُمْ إِلَهِيَّةَ عِيسَى- ﵇، فَإِبْطَالُ زَعْمِهِمْ ذَلِكَ هُوَ أَهَمُّ أَحْوَالِ إِخْرَاجِهِمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَهَدْيِهِمْ إِلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ، فَاسْتَأْنَفَ هَذِهِ الْجُمْلَةَ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ اسْتِئْنَافَ الْبَيَانِ. وَتَعَيَّنَ ذِكْرُ الْمَوْصُولِ هُنَا لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بَيَانُ مَا فِي هَذِهِِِ
Bu da Allah Teâlâ'nın ahdine vefa göstermemenin türlerindendir. Hristiyanların en büyük sapıklığı, İsa (aleyhisselâm)'ın ilah olduğunu iddia etmeleriydi. Dolayısıyla onların bu iddiasını çürütmek, onları karanlıklardan aydınlığa çıkarmak ve dosdoğru yola iletmek konusundaki durumların en önemlisidir. Bu sebeple: { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ } “Andolsun, 'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır” cümlesine açıklayıcı bir başlangıç (isti'nâf-ı beyânî) olarak başlanmıştır. Burada ism-i mevsûlün zikredilmesi zorunlu olmuştur; çünkü maksat bu
الْمَقَالَةِ مِنَ الْكُفْرِ لَا بَيَانَ مَا عَلَيْهِ النَّصَارَى مِنَ الضلال، لأنّ ظلالهم حَاصِلٌ لَا مَحَالَةَ إِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْمَقَالَةُ كُفْرًا.
sözün içerdiği küfrü açıklamaktır, yoksa Hristiyanların içinde bulunduğu sapıklığı açıklamak değildir; zira bu söz bir küfür olunca onların sapıklığı zaten kaçınılmaz olarak gerçekleşmiş olur.
وَحُكِيَ قَوْلُهُمْ بِمَا تُؤَدِّيهِ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ جُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ، وَهُوَ تَرْكِيبٌ دَقِيقُ الْمَعْنَى لَمْ يُعْطِهِ الْمُفَسِّرُونَ حَقَّهُ مِنْ بَيَانِ انْتِزَاعِ الْمَعْنَى الْمُرَادِ بِهِ، مِنْ تَرْكِيبِهِ، مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى اتِّحَادِ مُسَمَّى هَذَيْنِ الِاسْمَيْنِ بِطَرِيقِ تَعْرِيفِ كُلٍّ مِنَ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَالْمُسْنَدِ بِالْعَلَمِيَّةِ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ لَيْسَ مَقْصُودًا لِلْإِخْبَارِ بِأَحْدَاثٍ لِذَوَاتٍ، الْمُسَمَّى فِي الِاصْطِلَاحِ: حَمْلُ اشْتِقَاقٍ بَلْ هُوَ حَمْلُ مُوَاطَأَةٍ، وَهُوَ مَا يُسَمَّى فِي الْمَنْطِقِ:
Onların sözü, Arap dilinde: { إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ } “Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir” cümlesinin ifade ettiği mana ile aktarılmıştır. Bu, tefsircilerin terkibinden kastedilen manayı çıkarma hususunda hakkını tam vermedikleri, manası ince bir terkiptir; zira sözün zatlara ait hadiseleri haber vermek maksadıyla söylenmediğini —ki bu ıstılahta haml-i iştikak (türetme yoluyla yükleme) olarak adlandırılır— bilakis haml-i muvâtaat olduğunu gösteren bağlam karinesiyle, hem müsnedün ileyhin hem de müsnedin özel isim kılınması yoluyla bu iki ismin müsemmasının (adlandırılan zatının) bir olduğunu ifade etmektedir. Mantık ilminde buna:
حَمْلَ (هُوَ هُوَ) ، وَذَلِكَ حِينَ يَكُونُ كُلٌّ مِنَ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَالْمُسْنَدِ مَعْلُومًا لِلْمُخَاطَبِ وَيُرَادُ
haml-i hüve hüve (özdeşlik yüklemesi) denir. Bu da müsnedün ileyh ile müsnedin her ikisinin muhatap tarafından bilindiği ve
بَيَانُ أَنَّهَا شَيْءٌ وَاحِدٌ، كَقَوْلِكَ حِينَ تَقُولُ: قَالَ زِيَادٌ، فَيَقُولُ سَامِعُكَ: مَنْ هُوَ زِيَادٌ، فَتَقُولُ: زِيَادٌ هُوَ النَّابِغَةُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُكَ: مَيْمُونٌ هُوَ الْأَعْشَى، وَابْنُ أَبِي السِّمْطِ هُوَ مَرْوَانُ بْنُ أَبِي حَفْصَةَ، وَالْمُرَعَّثُ هُوَ بَشَّارٌ، وَأَمْثَالُ ذَلِكَ. فَمُجَرَّدُ تَعْرِيفِ جُزْأَيِ الْإِسْنَادِ كَافٍ فِي إِفَادَةِ الِاتِّحَادِ، وَإِقْحَامُ ضَمِيرِ الْفَصْلِ بَيْنَ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَالْمُسْنَدِ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْأَمْثِلَةِ اسْتِعْمَالٌ مَعْرُوفٌ لَا يَكَادُ يَتَخَلَّفُ قَصْدًا لِتَأْكِيدِ الِاتِّحَادِ، فَلَيْسَ فِي مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ إِفَادَةُ قَصْرِ أَحَدِ الْجُزْأَيْنِ عَلَى الْآخَرِ، وَلَيْسَ ضَمِيرُ الْفَصْلِ فِيهِ بِمُفِيدٍ شَيْئًا سِوَى التَّأْكِيدِ. وَكَذَلِكَ وُجُودُ حَرْفِ (إِنَّ) لِزِيَادَةِ التَّأْكِيدِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُ رُوَيْشِدِ بْنِ كَثِيرٍ الطَّائِيِّ مِنْ شُعَرَاءِ الْحَمَاسَةِ:
bunların tek bir şey olduğunu açıklamak istendiği zaman söz konusu olur. Nitekim senin: “Ziyad dedi ki” demen üzerine seni dinleyenin: “Ziyad kimdir?” diye sorması ve senin: “Ziyad, en-Nâbiğa'dır” demen; yine: “Meymûn, el-A‘şâ'dır”, “İbn Ebî's-Simt, Mervân b. Ebî Hafsa'dır”, “el-Mura‘‘as, Beşşâr'dır” ve benzeri sözlerin gibidir. Dolayısıyla isnadın iki cüzünün marife (belirli) olması, özdeşliği ifade etmek için yeterlidir. Bu tür örneklerde müsnedün ileyh ile müsned arasına fasıl zamirinin sokulması ise birliği/özdeşliği pekiştirmek maksadıyla kullanılan ve neredeyse hiç ayrılmayan bilinen bir kullanımdır. Dolayısıyla böylesi bir terkipte iki cüzden birini diğerine hasretme (kasr) anlamı yoktur ve oradaki fasıl zamiri tekit dışında bir şey ifade etmez. Aynı şekilde (إِنَّ) edatının bulunması da tekidi artırmak içindir; Hamâse şairlerinden Ruveyşid b. Kesîr et-Tâî'nin şu sözü de buna benzer:
وَقُلْ لَهُمْ بَادِرُوا بِالْعُذْرِ وَالْتَمِسُوا ... قَوْلًا يُبَرِّئُكُمْ إِنِّي أَنَا الْمَوْتُ
“Onlara de ki: Hemen özür dileyin ve sizi temize çıkaracak bir söz arayın; zira ben ölümün ta kendisiyim.”
فَلَا يَأْتِي فِي هَذَا مَا لِعُلَمَاءِ الْمَعَانِي مِنَ الْخِلَافِ فِي أَنَّ ضَمِيرَ الْفَصْلِ هَلْ يُفِيدُ قَصْرَ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ، وَهُوَ الْأَصَحُّ أَوِ الْعَكْسَ، وَهُوَ قَلِيلٌ، لِأَنَّ مَقَامَ اتِّحَادِ الْمُسَمَّيَيْنِ يُسَوِّي الِاحْتِمَالَيْنِ وَيَصْرِفُ عَنْ إِرَادَةِ الْقَصْرِ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى إِشَارَةً خَفِيَّةً قَوْلُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» عَقِبَ قَوْلِهِ: الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ «مَعْنَاهُ بَتُّ الْقَوْلِ عَلَى أَنَّ حَقِيقَةَ اللَّهِ هُوَ الْمَسِيحُ لَا غَيْرُ» . وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْ كَلَامِ «الْكَشَّافِ» مَا عَدَا قَوْلِهِ (لَا غَيْرُ) ، لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ (لَا غَيْرُ) يُشِيرُ إِلَى اسْتِفَادَةِ مَعْنَى الْقَصْرِ مِنْ مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ، وَهُوَ بَعِيدٌ. وَقَدْ يُقَالُ: إِنَّهُ أَرَادَ أَنَّ مَعْنَى الِانْحِصَارِ لَازِمٌ بِمَعْنَى الِاتِّحَادِ وَلَيْسَ نَاشِئًا عَنْ صِيغَةِ قَصْرٍ.
Dolayısıyla meânî âlimlerinin fasıl zamirinin müsnedün ileyhi mi hasrettiği —ki en sahih olanı budur— yoksa aksine müsnedi mi hasrettiği —ki bu azdır— konusundaki ihtilafları burada geçerli olmaz; çünkü iki müsemmanın (isimlendirilenin) özdeşliği makamı, iki ihtimali eşit kılar ve kasr kastından uzaklaştırır. Keşşâf sahibinin: { الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ } buyruğunun hemen ardından söylediği: «Bunun manası, Allah'ın hakikatinin başkası değil bizzat Mesih olduğuna kesin olarak hükmetmektir» sözü bu manaya üstü kapalı bir şekilde işaret etmiştir. Keşşâf'ın sözündeki delil yeri, (başkası değil) [لَا غَيْرُ] ifadesi dışındaki kısımdır; zira zahir olan şudur ki (başkası değil) ifadesi böylesi bir terkipten kasr manasının çıkarılmasına işaret etmektedir ki bu uzaktır. Ancak onun, hasr (sınırlama) manasının bir kasr kalıbından kaynaklanmadığını, bilakis özdeşlik manasının bir gereği olduğunu kastettiği de söylenebilir.
وَيُفِيدُ قَوْلُهُمْ هَذَا أَنَّهُمْ جَعَلُوا حَقِيقَةَ الْإِلَهِ الْحَقِّ الْمَعْلُومِ مُتَّحِدَةً بِحَقِيقَةِ عِيسَى- ﵇ بِمَنْزِلَةِ اتِّحَادِ الِاسْمَيْنِ لِلْمُسَمَّى الْوَاحِدِ، وَمُرَادُهُمُ امْتِزَاجُ الْحَقِيقَةِ الْإِلَهِيَّةِ فِي ذَاتِ عِيسَى. وَلَمَّا كَانَتِ الْحَقِيقَةُ الْإِلَهِيَّةُ مُعَنْوَنَةً عِنْدَ جَمِيعِ الْمُتَدَيِّنِينَ بِاسْمِ الْجَلَالَةِ جَعَلَ الْقَائِلُونَ اسْمَ الْجَلَالَةِ الْمُسْنَدَ إِلَيْهِ، وَاسْمَ عِيسَى الْمُسْنَدَ لِيَدُلُّوا عَلَى أَنَّ اللَّهَ اتَّحَدَ بِذَاتِ الْمَسِيحِ.
Onların bu sözü, bilinen hak İlah'ın hakikatini, tek bir müsemma için olan iki ismin birliği gibi İsa (aleyhisselâm)'ın hakikatiyle bir kıldıklarını ifade eder; maksatları ise ilahi hakikatin İsa'nın zatına karışıp kaynaşmasıdır. İlahi hakikat tüm dindarlar nezdinde Lafza-i Celâl (Allah ismi) ile unvanlandırıldığından, bu sözü söyleyenler, Allah'ın Mesih'in zatıyla birleştiğini göstermek için Lafza-i Celâl'i müsnedün ileyh, İsa ismini ise müsned yapmışlardır.
وَحِكَايَةُ الْقَوْلِ عَنْهُمْ ظَاهِرَةٌ فِي أَنَّ هَذَا قَالُوهُ صَرَاحَةً عَنِ اعْتِقَادٍ، إِذْ سَرَى لَهُمُ الْقَوْلُ بِاتِّحَادِ اللَّاهُوتِ بِنَاسُوتِ عِيسَى إِلَى حَدِّ أَنِ اعْتَقَدُوا أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدِ اتَّحَدَ بِعِيسَى وَامْتَزَجَ وُجُودُ اللَّهِ بِوُجُودِ عِيسَى. وَهَذَا مُبَالَغَةٌ فِي اعْتِقَادِ الْحُلُولِ. وَلِلنَّصَارَى فِي تَصْوِيرِ هَذَا الْحُلُولِ أَوِ الِاتِّحَادِ أَصْلٌ، وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَوْهَرٌ وَاحِدٌ، هُوَ مَجْمُوعُ ثَلَاثَةِ أَقَانِيمَ (جَمْعُ أُقْنُومٍ- بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ الْقَافِ- وَهُوَ كَلِمَةٌ رُومِيَّةٌ مَعْنَاهَا: الْأَصْلُ، كَمَا فِي الْقَامُوسِ وَهَذِهِ الثَّلَاثَةُ هِيَ أُقْنُومُ الذَّاتِ، وَأُقْنُومُ الْعِلْمِ وَأُقْنُومُ الْحَيَاةِ، وَانْقَسَمُوا فِي بَيَانِ اتِّحَادِ هَذِهِ الْأَقَانِيمِ بِذَاتِ عِيسَى إِلَى ثَلَاثَةِ مَذَاهِبَ: مَذْهَبُ الملكانيّة وهم الجاثليقية
Onlardan bu sözün aktarılması, bunu bir inanç olarak açıkça söylediklerini göstermektedir; zira lâhûtun (ilahlığın) İsa'nın nâsûtu (insanlığı) ile birleştiği iddiası onlarda, Allah Sübhânehu'nun İsa ile birleştiğine ve Allah'ın varlığının İsa'nın varlığıyla karıştığına inanacakları raddeye kadar yayılmıştır. Bu ise hulûl inancında aşırıya gitmektir. Hristiyanların bu hulûl veya ittihadı tasvir etmelerinde bir esas vardır ki o da şudur: Allah Teâlâ tek bir cevherdir, bu da üç uknûmun toplamıdır (uknûm'un çoğulu olan uknûm (أُقْنُومُ) -hemzenin zammesi ve kaf'ın sükûnu ile-, el-Kâmûs'ta geçtiği üzere asıl manasına gelen Rumca bir kelimedir). Bu üç uknûm ise zat uknûmu, ilim uknûmu ve hayat uknûmudur. Bu uknûmların İsa'nın zatıyla birleşmesini açıklamada üç mezhebe ayrılmışlardır: Melkâniyye mezhebi ki onlar Câselikiyye'dir
(الْكَاثُولِيكُ) ، وَمَذْهَبُ النُّسْطُورِيَّةِ، وَمَذْهَبُ الْيَعْقُوبِيَّةِ. وَتَفْصِيلُهُ فِي كِتَابِ «الْمَقَاصِدِ» .
(Katolikler), Nasturiyye mezhebi ve Ya'kūbiyye mezhebidir. Bunun ayrıntısı «el-Makâsıd» kitabındadır.
وَتَقَدَّمَ مُفَصَّلًا عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٧١] . وَهَذَا قَوْلُ الْيَعَاقِبَةِ مِنَ النَّصَارَى، وَهُمْ أَتْبَاعُ يَعْقُوبَ الْبَرْذَعَانِيِّ، وَكَانَ رَاهِبًا بِالْقُسْطَنْطِينِيَّةِ، وَقَدْ حَدَثَتْ مَقَالَتُهُ هَذِهِ بَعْدَ مَقَالَةِ الْمَلْكَانِيَّةِ، وَيُقَالُ لِلْيَعَاقِبَةِ: أَصْحَابُ الطَّبِيعَةِ الْوَاحِدَةِ، وَعَلَيْهَا دَرَجَ نَصَارَى الْحَبَشَةِ كُلُّهُمْ. وَلَا شَكَّ أَنَّ نَصَارَى نَجْرَانَ كَانُوا عَلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ.
Bu husus, Nisâ sûresindeki: { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ } “Allah'a ve resullerine inanın, 'Üçtür' demeyin” [Nisâ 171] buyruğunun tefsirinde ayrıntılı olarak geçmişti. İşte bu, Hristiyanlardan Ya'kūbîlerin görüşüdür; onlar Kostantiniyye'de bir rahip olan Ya'kūb el-Berzaânî'nin tâbileridir. Onun bu görüşü Melkâniyye'nin görüşünden sonra ortaya çıkmıştır. Ya'kūbîlere 'tek tabiat ehli' (monofizitler) denir ve Habeş Hristiyanlarının tamamı bu görüşü benimsemiştir. Hiç şüphe yok ki Necran Hristiyanları da bu yol üzereydiler.
وَلِقُرْبِ أَصْحَابِهَا الْحَبَشَةِ مِنْ بِلَادِ الْعَرَبِ تَصَدَّى الْقُرْآنُ لِبَيَانِ رَدِّهَا هُنَا وَفِي الْآيَةِ الْآتِيَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَقَدْ بَيَّنَّا حَقِيقَةَ مُعْتَقَدِ النَّصَارَى فِي اتِّحَادِ اللَّاهُوتِ بِالنَّاسُوتِ وَفِي اجْتِمَاعِ الْأَقَانِيمِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٧١] .
Bu görüşün sahipleri olan Habeşlilerin Arap diyarına yakınlığı sebebiyle Kur'an, hem burada hem de bu sûredeki gelecek ayette bu görüşü reddetmeye yönelmiştir. Hristiyanların lâhûtun nâsût ile birleşmesi ve uknumların bir araya gelmesi hususundaki inançlarının hakikatini, Nisâ sûresindeki: { وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ } “ve Meryem'e ulaştırdığı bir kelimesi ve O'ndan bir ruhtur” [Nisâ 171] buyruğunda açıklamıştık.
وَبَيَّنَ اللَّهُ لِرَسُولِهِ الْحُجَّةَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً الْآيَةَ،
Allah, Resûlüne onlara karşı delili: { قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “De ki: Allah'a karşı kimin elinden bir şey gelir?” ayetiyle açıklamıştır.
فَالْفَاءُ عَاطِفَةٌ لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ عَلَى قَوْلِهِمْ: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْإِنْكَارَ تَرَتَّبَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ الشَّنِيعِ، فَهِيَ لِلتَّعْقِيبِ الذِّكْرِيِّ، وَهَذَا اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ فِي كَلَامِهِمْ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى مَا قِيلَ: إِنَّ الْفَاءَ عَاطِفَةٌ عَلَى مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، أَيْ لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا زَعَمْتُمْ، وَلَا أَنَّهَا جَوَابُ شَرْطٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ إِنْ كَانَ مَا تَقُولُونَ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا، إِلَخْ.
Ayetin başındaki fâ (فَ) harfi, inkârın bu çirkin söze terettüp ettiğini göstermek üzere, inkârî soru cümlesini onların: 'Şüphesiz Allah Mesih'tir' sözüne bağlayan bir atıf harfidir; dolayısıyla zikrî ta'kib (söz diziminde hemen ardından gelme) içindir. Bu, Arap kelamında çokça görülen bir kullanımdır. Dolayısıyla fâ harfinin, bağlamın delalet ettiği takdirî bir cümleye —yani 'durum sizin iddia ettiğiniz gibi değildir' sözüne— atfedildiği ya da 'eğer dediğiniz gibi ise Allah'a karşı kimin elinden bir şey gelir...' şeklinde takdirî bir şartın cevabı olduğu yönündeki görüşe gerek yoktur.
وَمَعْنَى يَمْلِكُ شَيْئًا هُنَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ، فَالْمُرَكَّبُ مُسْتَعْمَلٌ فِي لَازِمِ مَعْنَاهُ عَلَى طَرِيقَةِ الْكِنَايَةِ، وَهَذَا اللَّازِمُ مُتَعَدِّدٌ وَهُوَ الْمِلْكُ، فَاسْتِطَاعَةُ التَّحْوِيلِ، وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْفَتْحِ [١١] .
Burada bir şeye mâlik olmak (يَمْلِكُ شَيْئًا), bir şeye güç yetirmek anlamındadır; dolayısıyla bu terkip, kinaye yoluyla lâzımî (bağlantılı) manasında kullanılmıştır. Bu lâzımî mana birden fazladır; o da mülkiyettir, ardından yönünü çevirme/engelleme gücüdür. Bu çok yaygın bir kullanımdır; Fetih sûresindeki: { قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ بِكُمْ ضَرًّا } “De ki: Eğer O size bir zarar vermek isterse, Allah'a karşı kim sizin için bir şeye güç yetirebilir?” [Fetih 11] ayeti de bu kabildendir.
وَفِي الْحَدِيثِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ لِعُيَيْنَةَ بْنِ حِصْنٍ «أَفَأَمْلِكُ لَكَ أَنْ نَزَعَ اللَّهُ مِنْ قَلْبِكَ الرَّحْمَةَ»
Hadiste Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Uyeyne b. Hısn'a: «Allah senin kalbinden merhameti söküp almışsa ben ne yapabilirim?» buyurmuştur;
لِأَنَّ الَّذِي يَمْلِكُ يَتَصَرَّفُ فِي مَمْلُوكِهِ كَيْفَ شَاءَ.
çünkü mâlik olan kimse, mülkü altında bulunanda dilediği gibi tasarruf eder.
فَالتَّنْكِيرُ فِي قَوْلِهِ شَيْئاً لِلتَّقْلِيلِ وَالتَّحْقِيرِ. وَلَمَّا كَانَ الِاسْتِفْهَامُ هُنَا بِمَعْنَى النَّفْيِ كَانَ نَفْيُ الشَّيْءِ الْقَلِيلِ مُقْتَضِيًا نَفْيَ الْكَثِيرِ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى، فَالْمَعْنَى: فَمَنْ يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ مِنَ اللَّهِ، أَيْ مِنْ فِعْلِهِ وَتَصَرُّفِهِ أَنْ يُحَوِّلَهُ عَنْهُ، وَنَظِيرُهُ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ [يُوسُف: ٦٧] . وَسَيَأْتِي لِمَعْنَى «يَمْلِكُ» اسْتِعْمَالٌ آخَرُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً [الْمَائِدَة: ٧٦] فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَسَيَأْتِي قَرِيبٌ مِنْ هَذَا الِاسْتِعْمَالِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً فِي هَذِه السُّورَة [الْمَائِدَة: ٤١] .
{ شَيْئاً } “bir şey” ifadesindeki tenvin (belirsizlik), azlık ve küçümseme bildirmek içindir. Buradaki soru cümlesi nefy (olumsuzluk) anlamında olduğundan, az olan şeyin olumsuzlanması, evleviyetle çok olanın da olumsuzlanmasını gerektirir. Manası şudur: Allah'tan, yani O'nun fiilinden ve tasarrufundan herhangi bir şeyi geri çevirmeye kimin gücü yeter? { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'tan gelecek hiçbir şeyi sizden savamam” [Yûsuf 67] ayeti de bunun benzeridir. «Mâlik olmak» (يَمْلِكُ) kelimesinin bir başka kullanımı bu sûredeki: { قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً } “De ki: Allah'ı bırakıp da size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere mi tapıyorsunuz?” [Mâide 76] buyruğunda gelecektir. Bu kullanıma yakın bir kullanım da bu sûredeki: { وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “Allah birini fitneye düşürmek isterse, artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın” [Mâide 41] buyruğunda gelecektir.
وَحَرْفُ الشَّرْطِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنْ أَرادَ مُسْتَعْمَلٌ فِي مُجَرَّدِ التَّعْلِيقِ مِنْ غَيْرِ دَلَالَةٍ عَلَى الِاسْتِقْبَالِ، لِأَنَّ إِهْلَاكَ أُمِّ الْمَسِيحِ قَدْ وَقَعَ بِلَا خِلَافٍ، وَلِأَنَّ إِهْلَاكَ الْمَسِيحِ، أَيْ مَوْتُهُ وَاقِعٌ عِنْدِ الْمُجَادِلِينَ بِهَذَا الْكَلَامِ، فَيَنْبَغِي إِرْخَاءُ الْعِنَانِ لَهُمْ فِي ذَلِكَ لِإِقَامَةِ الْحُجَّةِ، وَهُوَ أَيْضًا وَاقِعٌ فِي قَوْلٍ عِنْدَ جَمْعٍ مِنْ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ أَمَاتَهُ وَرَفَعَهُ دُونَ أَنْ يُمَكِّنَ الْيَهُودَ مِنْهُ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ [النِّسَاء: ١٥٧] ، وَقَوْلِهِ:
{ إِنْ أَرادَ } “eğer dilerse” ifadesindeki şart edatı, gelecek zaman delaleti olmaksızın sadece mutlak bağlama (ta'lîk) anlamında kullanılmıştır; çünkü Mesih'in annesinin helâk olması (ölümü) ihtilafsız vaki olmuştur. Mesih'in helâk olması, yani ölümü de bu sözle kendilerine karşı tartışılan kimseler nezdinde gerçekleşmiş bir hadisedir; dolayısıyla delil getirmek amacıyla bu hususta onların kabulü üzerinden hareket edilmelidir. Bu durum aynı zamanda, —Nisâ sûresindeki: { وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ } “Oysa onu ne öldürdüler ne de astılar” [Nisâ 157] ve:
إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ [آل عمرَان: ٥٥] . وَعَلَيْهِ فَلَيْسَ فِي
{ إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ } “Seni vefat ettireceğim ve kendime yükselteceğim” [Âl-i İmrân 55] ayetlerinin tefsirinde geçtiği üzere— Allah'ın Yahudilere fırsat vermeden onu vefat ettirip kendisine yükselttiğini söyleyen bir grup İslâm âliminin görüşüne göre de gerçekleşmiş bir olaydır. Buna göre
تَعْلِيقِ هَذَا الشَّرْطِ إِشْعَارٌ بِالِاسْتِقْبَالِ. والمضارع المقترن بِأَن وَهُوَ أَنْ يُهْلِكَ مُسْتَعْمَلٌ فِي مُجَرَّدِ الْمَصْدَرِيَّةِ.
bu şartın bağlanmasında gelecek zaman hissi yoktur. (أنْ) edatıyla birleşen muzâri fiil, yani { أَنْ يُهْلِكَ } “helâk etmeyi” ifadesi ise sadece masdariyet bildirmektedir.
وَالْمُرَادُ بِ مَنْ فِي الْأَرْضِ حِينَئِذٍ مَنْ كَانَ فِي زَمَنِ الْمَسِيحِ وَأُمِّهِ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ فَقَدْ هَلَكُوا كُلُّهُمْ بِالضَّرُورَةِ. وَالتَّقْدِيرُ: مَنْ يَمْلِكُ أَنْ يَصُدَّ اللَّهَ إِذْ أَرَادَ إِهْلَاكَ الْمَسِيحِ وَأُمِّهِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ يَوْمَئِذٍ.
Bu durumda { مَنْ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde bulunanlar” ifadesinden maksat, Mesih ve annesinin zamanında yeryüzü ahalisinden olan kimselerdir ki onların hepsi zorunlu olarak helâk olmuşlardır. Cümlenin takdiri şöyledir: Allah, Mesih'i, annesini ve o gün yeryüzünde bulunanları helâk etmek istediğinde O'nu engelleyecek kim vardır?
وَلَكَ أَنْ تَلْتَزِمَ كَوْنَ الشَّرْطِ لِلِاسْتِقْبَالِ بِاعْتِبَارِ جَعْلِ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً بِمَعْنَى نَوْعِ الْإِنْسَانِ، فَتَعْلِيقُ الشَّرْطِ بِاعْتِبَارِ مَجْمُوعِ مَفَاعِيلِ يُهْلِكَ عَلَى طَرِيقَةِ التَّغْلِيبِ فَإِنَّ بَعْضَهَا وَقَعَ هَلَكُهُ وَهُوَ أُمُّ الْمَسِيحِ، وَبَعْضَهَا لَمْ يَقَعْ وَسَيَقَعُ وَهُوَ إِهْلَاكُ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا، أَيْ إِهْلَاكُ جَمِيعِ النَّوْعِ، لِأَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ غَيْرُ وَاقِعٍ وَلَكِنَّهُ مُمْكِنُ الْوُقُوعِ.
{ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “yeryüzünde bulunanların hepsini” ifadesini insan türü manasına alarak, şartın gelecek zamana yönelik olduğunu da kabul edebilirsin. Bu takdirde şartın bağlanması, { يُهْلِكَ } “helâk eder” fiilinin mefullerinin toplamı dikkate alınarak tağlîb (çoğunluğu esas alma) yoluyla olur; zira bunların bazısının helâki gerçekleşmiştir ki o da Mesih'in annesidir; bazısının helâki ise henüz gerçekleşmemiştir ve ileride gerçekleşecektir ki bu da yeryüzündekilerin tamamının, yani bütün insan türünün helâk edilmesidir; çünkü bu henüz vaki olmamış fakat vuku bulması mümkün bir şeydir.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ اسْتِعْمَالَ هَذَا الشَّرْطِ مِنْ غَرَائِبِ اسْتِعْمَالِ الشُّرُوطِ فِي الْعَرَبِيَّةِ، وَمَرْجِعُهُ إِلَى اسْتِعْمَالِ صِيغَةِ الشَّرْطِ فِي مَعْنًى حَقِيقِيٍّ وَمَعْنًى مَجَازِيٍّ تَغْلِيبًا لِلْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ، لِأَنَّ مَنْ فِي الْأَرْضِ يَعُمُّ الْجَمِيعَ وَهُوَ الْأَكْثَرُ. وَلَمْ يُعْطِهِ الْمُفَسِّرُونَ حَقَّهُ مِنَ الْبَيَانِ. وَقَدْ هَلَكَتْ مَرْيَمُ أُمُّ الْمَسِيحِ- ﵉ فِي زَمَنٍ غَيْرِ مَضْبُوطٍ بَعْدَ رَفْعِ الْمَسِيحِ.
Özetle bu şartın kullanımı, Arap dilindeki şart kullanımlarının en ilginçlerindendir. Bunun esası, hakiki manayı tağlîb ederek şart kalıbını hem hakiki hem de mecazi manada birlikte kullanmaya dayanır; zira yeryüzünde bulunanlar herkesi kapsar ve çoğunluk olan da budur. Tefsirciler bu hususun açıklamasına hak ettiği değeri vermemişlerdir. Mesih'in annesi Meryem (aleyhassalâm), Mesih'in yükseltilmesinden sonra tam belirlenemeyen bir zamanda vefat etmiştir.
وَالتَّذْيِيلُ بِقَوْلِهِ: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما يَخْلُقُ مَا يَشاءُ فِيهِ تَعْظِيمُ شَأْنِ اللَّهِ تَعَالَى. وَرَدٌّ آخَرُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَلَكَ مَا فِيهَا مِنْ قَبْلِ أَنْ يَظْهَرَ الْمَسِيحُ، فَاللَّهُ هُوَ الْإِلَهُ حَقًّا، وَأَنَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ، فَهُوَ الَّذِي خَلَقَ الْمَسِيحَ خَلْقًا غَيْرَ مُعْتَادٍ، فَكَانَ مُوجِبَ ضَلَالِ مَنْ نَسَبَ لَهُ الْأُلُوهِيَّةَ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ.
{ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini yaratır” ifadesiyle yapılan fezleke (tamamlayıcı hüküm), Allah Teâlâ'nın şanını yüceltmeyi içermektedir. Bu aynı zamanda onlara yönelik bir başka reddir; zira gökleri ve yeri yaratan ve Mesih ortaya çıkmadan önce de onlardakilere mâlik olan Allah'tır; dolayısıyla gerçek İlah sadece Allah'tır. O dilediğini yaratır; nitekim Mesih'i de alışılagelmişin dışında bir yaratılışla yaratmıştır ki bu durum, ona ilahlık nispet edenlerin sapıklığının sebebi olmuştur. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye kadirdir” buyruğu da böyledir.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ١٨]
[Mâide Sûresi (5), Ayet 18]
وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (١٨)
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (١٨) } “Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler. De ki: 'Öyleyse günahlarınız sebebiyle size niçin azap ediyor? Hayır, siz O'nun yarattıklarından birer beşersiniz.' O dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır. Dönüş de ancak O'nadır. (18)”
مَقَالٌ آخَرُ مُشْتَرَكٌ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْيَهُودِ يَدُلُّ عَلَى غَبَاوَتِهِمْ فِي الْكُفْرِ إِذْ
Bu, Hristiyanlar ile Yahudiler arasında ortak olan ve küfürdeki ahmaklıklarını gösteren başka bir sözdür; zira
يَقُولُونَ مَا لَا يَلِيقُ بِعَظَمَةِ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ هُوَ مُنَاقِضٌ لِمَقَالَاتِهِمُ الْأُخْرَى. عُطِفَ عَلَى الْمَقَالِ الْمُخْتَصِّ بِالنَّصَارَى، وَهُوَ جُمْلَةُ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ [الْمَائِدَة: ١٧] . وَقَدْ وَقَعَ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ التَّعْبِيرُ بِأَبْنَاءِ اللَّهِ فَفِي سِفْرِ التَّثْنِيَةِ أَوَّلُ الْفَصْلِ الرَّابِعَ عَشَرَ قَوْلُ مُوسَى «أَنْتُمْ أَوْلَادٌ لِلرَّبِّ أَبِيكُمْ» . وَأَمَّا الْأَنَاجِيلُ فَهِيَ مَمْلُوءَةٌ بِوَصْفِ اللَّهِ تَعَالَى بِأَبِي الْمَسِيحِ، وَبِأَبِي الْمُؤْمِنِينَ بِهِ، وَتَسْمِيَةُ الْمُؤْمِنِينَ أَبْنَاءَ اللَّهِ فِي مَتَّى فِي الْإِصْحَاحِ الثَّالِثِ «وَصَوْتٌ مِنَ السَّمَاءِ قَائِلًا هَذَا هُوَ ابْنِي الْحَبِيبُ الَّذِي بِهِ سُرِرْتُ» وَفِي الْإِصْحَاحِ الْخَامِسِ «طُوبَى لِصَانِعِي السَّلَامِ لِأَنَّهُمْ أَبْنَاءُ اللَّهِ يُدْعَوْنَ» . وَفِي الْإِصْحَاحِ السَّادِسِ «وَأَبُوكُمُ السَّمَاوِيُّ يَقُوتُهَا» . وَفِي الْإِصْحَاحِ الْعَاشِرِ «لِأَنْ لَسْتُمْ أَنْتُمُ الْمُتَكَلِّمِينَ بَلْ رُوحُ أَبِيكُمُ الَّذِي يَتَكَلَّمُ فِيكُمْ» . وَكُلُّهَا جَائِيَةٌ عَلَى ضَرْبٍ مِنَ التَّشْبِيهِ فَتَوَهَّمَهَا دَهْمَاؤُهُمْ حَقِيقَةً فَاعْتَقَدُوا ظَاهِرَهَا.
Allah Teâlâ'nın azametine yakışmayan şeyler söylemektedirler; üstelik bu sözleri diğer iddialarıyla da çelişmektedir. Bu cümle, Hristiyanlara has olan: { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ } “'Şüphesiz Allah Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır” [Mâide 17] cümlesine atfedilmiştir. Tevrat ve İncil'de 'Allah'ın oğulları' tabiri yer almıştır; nitekim Tesniye kitabının on dördüncü babının başında Musa'nın şu sözü vardır: «Siz Rabbiniz olan Tanrınızın çocuklarısınız». İnciller ise Allah Teâlâ'nın Mesih'in Babası ve ona inananların Babası olarak nitelenmesiyle, inananların da 'Allah'ın çocukları' olarak adlandırılmasıyla doludur. Matta'nın üçüncü babında: «Göklerden bir ses şöyle dedi: Bu benim sevgili oğlumdur, kendisinden hoşnudum»; beşinci babında: «Ne mutlu barışı sağlayanlara, çünkü onlara Allah'ın oğulları denecek»; altıncı babında: «Göksel Babanız onları besler»; onuncu babında ise: «Çünkü konuşan siz değilsiniz, içinizde konuşan Babanızın Ruhudur» denmektedir. Bunların hepsi bir tür teşbih kabilinden gelmiştir; ancak onların avamı bunu hakikat zannedip zahirine inanmıştır.
وَعُطِفَ وَأَحِبَّاؤُهُ عَلَى أَبْناءُ اللَّهِ أَنَّهُمْ قَصَدُوا أَنَّهُمْ أَبْنَاءٌ مَحْبُوبُونَ إِذْ قَدْ يَكُونُ الِابْنُ مَغْضُوبًا عَلَيْهِ.
{ وَأَحِبَّاؤُهُ } “ve sevgilileriyiz” ifadesinin { أَبْناءُ اللَّهِ } “Allah'ın oğulları” ifadesine atfedilmesi, onların sevilen oğullar olmayı kastettiklerini belirtmek içindir; zira evlat bazen kendisine gazap edilen bir kimse de olabilir.
وَقَدْ عَلَّمَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يُبْطِلَ قَوْلَهُمْ بِنَقْضَيْنِ: أَوَّلُهُمَا مِنَ الشَّرِيعَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ يَعْنِي أَنَّهُمْ قَائِلُونَ بِأَنَّ نَصِيبًا مِنَ الْعَذَابِ يَنَالُهُمْ بِذُنُوبِهِمْ، فَلَوْ كَانُوا أَبْنَاءَ اللَّهِ وَأَحِبَّاءَهُ لَمَا عَذَّبَهُمْ بِذُنُوبِهِمْ، وَشَأْنُ الْمُحِبِّ أَنْ لَا يُعَذِّبَ حَبِيبَهُ وَشَأْنُ الْأَبِ أَنْ لَا يُعَذِّبَ أَبْنَاءَهُ. رُوِيَ أَنَّ الشِّبْلِيَّ سَأَلَ أَبَا بَكْرِ بْنَ مُجَاهِدٍ: أَيْنَ تَجِدُ فِي الْقُرْآنِ أَنَّ الْمُحِبَّ لَا يُعَذِّبُ حَبِيبَهُ فَلَمْ يَهْتَدِ ابْنُ مُجَاهِدٍ، فَقَالَ لَهُ الشِّبْلِيُّ فِي قَوْلِهِ: قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ.
Allah, Resûlüne onların bu iddialarını iki çürütmeyle iptal etmesini öğretmiştir: İlki şeriattandır ki o da: { قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ } “De ki: Öyleyse günahlarınız sebebiyle size niçin azap ediyor?” buyruğudur. Yani onlar, günahları sebebiyle kendilerine bir miktar azabın isabet edeceğini söylemektedirler. Eğer Allah'ın oğulları ve sevgilileri olsalardı, günahları sebebiyle onlara azap etmezdi; zira sevenin şanı sevgilisine azap etmemektir, babanın şanı da evlatlarına azap etmemektir. Rivayet edildiğine göre Şiblî, Ebû Bekir b. Mücâhid'e: “Sevenin sevgilisine azap etmeyeceğini Kur'an'da nerede bulursun?” diye sormuş, İbn Mücâhid bilemeyince Şiblî ona: { قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ } “De ki: Öyleyse günahlarınız sebebiyle size niçin azap ediyor?” ayetinde olduğunu söylemiştir.
وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا أَنْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ بِوُقُوعِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، مِنْ تَقْدِيرِ الْعَذَابِ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَلَى كُفْرِهِمْ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَعْتَرِفُونَ بِهِ فَلَا يَصْلُحُ لِلرَّدِّ بِهِ، إِذْ يَصِيرُ الرَّدُّ مُصَادَرَةً، بَلِ الْمَقْصُودُ الرَّدُّ عَلَيْهِمْ بِحُصُولِ عَذَابٍ يَعْتَقِدُونَ حُصُولَهُ فِي عَقَائِدِ دِينِهِمْ، سَوَاءٌ كَانَ عَذَابَ الْآخِرَةِ أَمْ عَذَابَ الدُّنْيَا. فَأَمَّا الْيَهُودُ فَكُتُبُهُمْ طَافِحَةٌ بِذِكْرِ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [الْبَقَرَة:
Buradaki maksat, küfürleri sebebiyle ahirette hakikatte onlar için azabın takdir edilmiş olmasıyla onlara cevap vermek değildir; çünkü onlar bunu itiraf etmemektedirler, dolayısıyla bununla cevap vermek uygun olmaz; aksi takdirde cevap bir müsâdere ale'l-matlûb (iddianın kendisini delil gösterme) olur. Bilakis maksat, ister ahiret azabı ister dünya azabı olsun, bizzat kendi dinlerinin inançlarında vuku bulacağına inandıkları bir azap üzerinden onlara cevap vermektir. Yahudilere gelince, onların kitapları, Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “'Bize sayılı günlerden başka ateş dokunmayacaktır' dediler” [Bakara 80]
٨٠] . وَأَمَّا النَّصَارَى فَلَمْ أَرَ فِي الْأَنَاجِيلِ ذِكْرًا لِعَذَابِ الْآخِرَةِ إِلَّا أَنَّهُمْ قَائِلُونَ فِي عَقَائِدِهِمْ بِأَنَّ بَنِي
ayetinde buyurduğu gibi, dünyadaki ve ahiretteki azabın zikriyle doludur. Hristiyanlara gelince, İncillerde ahiret azabına dair bir zikir görmedim; ancak onlar inançlarında, bütün Âdemoğullarının
آدَمَ كُلَّهُمُ اسْتَحَقُّوا الْعَذَابَ الْأُخْرَوِيَّ بِخَطِيئَةِ أَبِيهِمْ آدَمَ، فَجَاءَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ مُخَلِّصًا وَشَافِعًا وَعَرَّضَ نَفْسَهُ لِلصَّلْبِ لِيُكَفِّرَ عَنِ الْبَشَرِ خَطِيئَتَهُمُ الْمَوْرُوثَةَ، وَهَذَا يُلْزِمُهُمُ الِاعْتِرَافَ بِأَنَّ الْعَذَابَ كَانَ مَكْتُوبًا عَلَى الْجَمِيعِ لَوْلَا كَفَّارَةُ عِيسَى فَحَصَلَ الرَّدُّ عَلَيْهِمْ بِاعْتِقَادِهِمْ بِهِ بَلْهَ اعْتِقَادِنَا.
babaları Âdem'in günahı sebebiyle ahiret azabını hak ettiklerini, ardından Meryem oğlu İsa'nın kurtarıcı ve şefaatçi olarak geldiğini ve insanlığın miras aldığı günahına kefaret olmak için kendisini çarmıha gerdirdiğini söylerler. Bu durum, İsa'nın kefareti olmasaydı azabın herkesin üzerine yazılmış olduğunu itiraf etmelerini zorunlu kılar. Böylece bizim inancımız bir yana, bizzat kendi inançlarıyla onlara karşı delil getirilmiş oldu.
ثُمَّ أُخِذَتِ النَّتِيجَةُ مِنَ الْبُرْهَانِ بِقَوْلِهِ: بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ أَيْ يَنَالُكُمْ مَا يَنَالُ سَائِرَ الْبَشَرِ. وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ أَيْضًا بِأَنَّ الْمَسِيحَ بَشَرٌ، لِأَنَّهُ نَالَهُ مَا يَنَالُ الْبَشَرَ مِنَ الْأَعْرَاضِ وَالْخَوْفِ، وَزَعَمُوا أَنَّهُ نَالَهُ الصَّلْبُ وَالْقَتْلُ.
Daha sonra bu delilden: { بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ } “Hayır, siz O'nun yarattıklarından birer beşersiniz” buyruğuyla netice çıkarılmıştır; yani diğer insanlara isabet eden şeyler size de isabet eder. Bunda Mesih'in de bir beşer olduğuna bir tariz (dolaylı ima) vardır; zira beşere isabet eden arızalar ve korku ona da isabet etmiş, üstelik onun asıldığını ve öldürüldüğünü iddia etmişlerdir.
وَجُمْلَةُ قَوْلِهِ: يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ كَالِاحْتِرَاسِ، لِأَنَّهُ لَمَّا رَتَّبَ عَلَى نَوَالِ الْعَذَابِ إِيَّاهُمْ أَنَّهُمْ بَشَرٌ دَفَعَ تَوَهُّمَ النَّصَارَى أَنَّ الْبَشَرِيَّةَ مُقْتَضِيَةٌ اسْتِحْقَاقَ الْعَذَابِ بِوِرَاثَةِ تَبِعَةِ خَطِيئَةِ آدَمَ فَقَالَ: يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ، أَيْ مِنَ الْبَشَرِ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ.
{ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “Dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder” cümlesi ihtirâs (yanlış anlamayı önleme) gibidir. Çünkü azabın kendilerine isabet etmesine dayalı olarak onların birer beşer oldukları neticesine bağlanınca, Hristiyanların beşer olmanın Âdem'in günahının sorumluluğunu miras alma sebebiyle azabı hak etmeyi gerektirdiği yönündeki vehimlerini bertaraf etmek üzere: { يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ } “Dilediğini bağışlar” -yani insanlardan- { وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “dilediğine de azap eder” buyurmuştur.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ١٩]
[Mâide Suresi (5), Ayet 19]
يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٩)
{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٩) } “Ey Kitap ehli! 'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' demeyesiniz diye peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde size [gerçekleri] açıklayan Elçimiz geldi. İşte size müjdeleyici ve uyarıcı geldi. Allah her şeye hakkıyla kadirdir. (19)”
كَرَّرَ اللَّهُ مَوْعِظَتَهُمْ وَدَعْوَتَهُمْ بَعْدَ أَنْ بَيَّنَ لَهُمْ فَسَادَ عَقَائِدِهِمْ وَغُرُورَ أَنْفُسِهِمْ بَيَانًا لَا يَدَعُ لِلْمُنْصِفِ مُتَمَسَّكًا بِتِلْكَ الضَّلَالَاتِ، كَمَا وَعَظَهُمْ وَدَعَاهُمْ آنِفًا بِمِثْلِ هَذَا عَقِبَ بَيَانِ نَقْضِهِمُ الْمَوَاثِيقَ. فَمَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ تَكْرِيرٌ لِمَوْقِعِ قَوْلِهِ: يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ [الْمَائِدَة: ١٥] الْآيَاتِ، إِلَّا أَنَّهُ ذَكَرَ الرَّسُولَ ﷺ هُنَا بِوَصْفِ مَجِيئِهِ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ لِيُذَكِّرَهُمْ بِأَنَّ كُتُبَهُمْ مُصَرِّحَةٌ بِمَجِيءِ رَسُولٍ عَقِبَ رُسُلِهِمْ، وَلِيُرِيَهُمْ أَنَّ مَجِيئَهُ لَمْ يَكُنْ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ إِذْ كَانُوا يَجِيئُونَ عَلَى فِتَرٍ بَيْنَهُمْ. وَذُكِرَ الرَّسُولُ هُنَالِكَ بِوَصْفِ تَبْيِينِهِ مَا يُخْفُونَهُ مِنَ الْكِتَابِ لِأَنَّ
Allah, inançlarının bozukluğunu ve nefislerinin aldanmışlığını insaflı bir kimseye bu sapıklıklara tutunacak hiçbir dayanak bırakmayacak bir açıklıkla beyan ettikten sonra, tıpkı daha önce misakları bozmalarının açıklanmasının akabinde yaptığı gibi, onlara nasihat etmeyi ve onları [hakka] davet etmeyi tekrarlamıştır. Bu ayetin konumu, { يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ } “Ey Kitap ehli! Kitaptan gizlemekte olduğunuz birçok şeyi size açıklayan Elçimiz geldi...” [Mâide 15] ayetlerinin konumunun bir tekrarıdır. Ancak burada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i, kitaplarının kendi peygamberlerinin ardından bir elçinin geleceğini açıkça belirttiğini onlara hatırlatmak ve elçilerin aralarında fetret (kesinti) dönemleriyle gelmesi hasebiyle onun gelişinin peygamberler arasında eşi görülmemiş bir durum olmadığını onlara göstermek için elçilerin arasının kesildiği bir dönemde (fetret) gelmiş olması vasfıyla zikretmiştir. Orada ise Elçi'yi kitaptan gizledikleri şeyleri açıklama vasfıyla zikretmiştir; çünkü
مَا ذُكِرَ قَبْلَ الْمَوْعِظَةِ هُنَا قَدْ دَلَّ عَلَى مُسَاوَاةِ الرُّسُلِ فِي الْبَشَرِيَّةِ وَمُسَاوَاةِ الْأُمَمِ فِي الْحَاجَةِ إِلَى الرِّسَالَةِ، وَمَا ذُكِرَ قَبْلَ الْمَوْعِظَةِ هُنَالِكَ إِنَّمَا كَانَ إِنْبَاءً بِأَسْرَارِ كُتُبِهِمْ وَمَا يُخْفُونَ عِلْمَهُ عَنِ النَّاسِ لِمَا فِيهِ مِنْ مَسَاوِيهِمْ وَسُوءِ سُمْعَتِهِمْ. وَحُذِفَ مَفْعُولُ يُبَيِّنُ لِظُهُورِ أَنَّ الْمُرَادَ بَيَانُ الشَّرِيعَةِ. فَالْكَلَامُ خِطَابٌ لِأَهْلِ الْكِتَابِ يَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ تَأْكِيدٍ لِجُمْلَةِ يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ [الْمَائِدَة: ١٥] ، فَلِذَلِكَ فُصِّلَتْ.
burada vaazdan önce zikredilen husus, peygamberlerin beşeriyette eşit olduğuna ve ümmetlerin peygamberliğe olan ihtiyaçta eşit bulunduğuna delalet etmiştir. Oradaki vaazdan önce zikredilen husus ise sırf kitaplarının sırlarını ve kötülükleri ile kötü şöhretlerini içerdiği için insanlardan bilgisini gizledikleri şeyleri haber vermekten ibaretti. { يُبَيِّنُ } fiilinin mef'ûlü (nesnesi), kastedilenin şeriatı beyan etmek olduğu açıkça anlaşıldığı için hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Dolayısıyla bu söz, Kitap ehline bir hitap olup { يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ } “Ey Kitap ehli! Size Kitap'tan gizlediğiniz şeylerin çoğunu açıklayan Elçimiz geldi” [Mâide 15] cümlesini tekit konumundadır; bu sebeple [atıf harfi olmadan] fasl edilmiştir (ayrı getirilmiştir).
وَقَوْلُهُ: عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ يُبَيِّنُ لَكُمْ، فَهُوَ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ظَرْفًا لَغْوًا مُتَعَلِّقًا بِ جاءَكُمْ. وَيَجُوزُ تَعَلُّقُهُ بِفِعْلِ يُبَيِّنُ لِأَنَّ الْبَيَانَ انْقَطَعَ فِي مُدَّةِ الْفَتْرَةِ.
{ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ } “Peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde” ifadesi, { يُبَيِّنُ لَكُمْ } ifadesindeki zamirden hâldir ve zarf-ı müstakardır; { جاءَكُمْ } fiiline müteallik bir zarf-ı lağv olması da caizdir. { يُبَيِّنُ } fiiline taalluk etmesi de caizdir; çünkü açıklama fetret süresince kesintiye uğramıştır.
وَ (عَلَى) لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ بِمَعْنَى (بَعْدَ) لِأَنَّ الْمُسْتَعْلِيَ يَسْتَقِرُّ بَعْدَ اسْتِقْرَارِ مَا يَسْتَعْلِي هُوَ فَوْقَهُ، فَشُبِّهَ اسْتِقْرَارُهُ بَعْدَهُ بِاسْتِعْلَائِهِ عَلَيْهِ، فَاسْتُعِيرَ لَهُ الْحَرْفُ الدَّالُّ عَلَى الِاسْتِعْلَاءِ.
(عَلَى) edatı “sonra” (بَعْدَ) anlamında mecazî isti'lâ (üstünlük/üzerinde olma) içindir; çünkü üstte olan şey, üzerine çıktığı şeyin yerleşmesinden sonra yerleşir. Dolayısıyla onun ardından yerleşmesi, onun üzerine çıkmasına benzetilmiş ve bunun için isti'lâya delalet eden harf istiare edilmiştir.
وَالْفَتْرَةُ: انْقِطَاعُ عَمَلٍ مَا. وَحَرْفُ (مِنْ) فِي قَوْله: مِنَ الرُّسُلِ لِلِابْتِدَاءِ، أَيْ فَتْرَةٍ مِنَ الزَّمَنِ ابْتِدَاؤُهَا مُدَّةُ وُجُودِ الرُّسُلِ، أَيْ أَيَّامُ إِرْسَالِ الرُّسُلِ.
Fetret (الْفَتْرَةُ); bir işin kesintiye uğramasıdır. { مِنَ الرُّسُلِ } buyruğundaki (مِنْ) harfi ibtidâ (başlangıç) içindir; yani başlangıcı peygamberlerin var olduğu süre, yani peygamberlerin gönderildiği günler olan zamandan bir fetret (kesinti) demektir.
وَالْمَجِيءُ مُسْتَعَارٌ لِأَمْرِ الرَّسُولِ بِتَبْلِيغِ الدِّينِ، فَكَمَا سُمِّيَ الرَّسُولُ رَسُولًا سُمِّيَ تَبْلِيغُهُ مَجِيئًا تَشْبِيهًا بِمَجِيءِ الْمُرْسَلِ مِنْ أَحَدٍ إِلَى آخَرَ.
Geliş (el-Mecî'), peygambere dini tebliğ etmesinin emredilmesi için istiare yoluyla kullanılmıştır. Nasıl ki peygambere elçi (resûl) denmişse, birinden diğerine gönderilen kimsenin gelişine benzetilerek onun tebliği de geliş olarak isimlendirilmiştir.
وَالْمُرَادُ بِالرُّسُلِ رُسُلُ أَهْلِ الْكِتَابِ الْمُتَعَاقِبِينَ مِنْ عَهْدِ مُوسَى إِلَى الْمَسِيحِ، أَوْ أُرِيدَ الْمَسِيحُ خَاصَّةً. وَالْفَتْرَةُ بَيْنَ الْبَعْثَةِ وَبَيْنَ رَفْعِ الْمَسِيحِ، كَانَتْ نَحْوَ خَمْسِمِائَةٍ وَثَمَانِينَ سَنَةً.
Peygamberlerden (er-Rusul) maksat, Mûsâ devrinden Mesih'e kadar birbiri ardınca gelen Kitap ehli peygamberleridir; yahut özellikle Mesih kastedilmiştir. [Hz. Muhammed'in] peygamber olarak gönderilişi ile Mesih'in [göğe] yükseltilişi arasındaki fetret dönemi yaklaşık beş yüz seksen yıldı.
وَأَمَّا غَيْرُ أَهْلِ الْكِتَابِ فَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلٌ مِثْلُ خَالِدِ بْنِ سِنَانٍ وَحَنْظَلَةَ بْنِ صَفْوَانَ.
Kitap ehli dışındakilere gelince, onlara da Hâlid b. Sinân ve Hanzala b. Safvân gibi peygamberler gelmiştir.
وأَنْ تَقُولُوا تَعْلِيلٌ لِقَوْلِهِ: قَدْ جاءَكُمْ لِبَيَانِ بَعْضِ الْحِكَمِ مِنْ بَعْثَةِ
{ أَنْ تَقُولُوا } “[...demeyesiniz] diye” ifadesi, Peygamber'in gönderilmesindeki bazı hikmetleri beyan etmek üzere { قَدْ جاءَكُمْ } “Size geldi” buyruğunun illetidir (gerekçesidir);
الرَّسُولِ، وَهِيَ قَطْعُ مَعْذِرَةِ أَهْلِ الْكِتَابِ عِنْدَ مُؤَاخَذَتِهِمْ فِي الْآخِرَةِ، أَوْ تَقْرِيعُهُمْ فِي الدُّنْيَا عَلَى مَا غَيَّرُوا مِنْ شَرَائِعِهِمْ، لِئَلَّا يَكُونَ مِنْ مَعَاذِيرِهِمْ أَنَّهُمُ اعْتَادُوا تعاقب الرُّسُل إرشادهم وَتَجْدِيدِ الدِّيَانَةِ، فَلَعَلَّهُمْ أَنْ يَعْتَذِرُوا بِأَنَّهُمْ لَمَّا مَضَتْ عَلَيْهِمْ فَتْرَةٌ بِدُونِ إِرْسَالِ رَسُولٍ لَمْ يَتَّجِهْ عَلَيْهِمْ مَلَامٌ فِيمَا أَهْمَلُوا مِنْ شَرْعِهِمْ وَأَنَّهُمْ لَوْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ لَاهْتَدَوْا. فَالْمَعْنَى أَنْ تَقُولُوا: مَا جَاءَنَا رَسُولٌ فِي الْفَتْرَةِ بَعْدَ مُوسَى أَوْ بَعْدَ عِيسَى. وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنْ يَقُولُوا: مَا جَاءَنَا رَسُولٌ إِلَيْنَا أَصْلًا، فَإِنَّهُمْ لَا يَدَّعُونَ ذَلِكَ، وَكَيْفَ وَقَدْ جَاءَهُمْ مُوسَى وَعِيسَى. فَكَانَ قَوْلُهُ: أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ تَعْلِيلًا لِمَجِيءِ الرَّسُولِ ﷺ إِلَيْهِمْ، وَمُتَعَلِّقًا بِفِعْلِ مَا جاءَنا. وَوَجَبَ تَقْدِيرُ لَامِ التَّعْلِيلِ قَبْلَ (أَنْ) وَهُوَ تَقْدِيرٌ يَقْتَضِيهِ الْمَعْنَى. وَمِثْلُ هَذَا التَّقْدِيرِ كَثِيرٌ فِي حَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ قَبْلَ (أَنْ) حَذْفًا مُطَّرِدًا، وَالْمَقَامُ يُعَيِّنُ الْحَرْفَ الْمَحْذُوفَ فَالْمَحْذُوفُ هُنَا حَرْفُ اللَّامِ.
o hikmet de Kitap ehlinin ahirette hesaba çekilirken mazeretlerini kesmek veya dünyada şeriatlarından değiştirdikleri şeyler sebebiyle onları kınamaktır. Ta ki kendilerini irşad eden ve dini yenileyen peygamberlerin peş peşe gelmesine alışmış olmaları sebebiyle, üzerlerinden peygamber gönderilmeksizin bir fetret dönemi geçtiğinde, şeriatlarından ihmal ettikleri hususlarda kendilerine bir kınama yönelmeyeceğini ve şayet kendilerine bir elçi gelseydi doğru yolu bulacaklarını öne sürerek mazeret beyan etmesinler. Dolayısıyla mana; “[Biz peygamber gönderdik ki], Mûsâ'dan veya İsa'dan sonraki fetret döneminde 'bize bir elçi gelmedi' demeyesiniz” şeklindedir. Yoksa maksat onların: “Bize esasen hiçbir peygamber gelmedi” demeleri değildir; çünkü onlar bunu iddia etmemektedirler. Nasıl etsinler ki, kendilerine Mûsâ ve İsa gelmiştir! Bu sebeple: { أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ } “'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' demeyesiniz diye” buyruğu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara gelişinin gerekçesi olmuştur ve { مَا جاءَنا } fiiliyle irtibatlıdır. (أَنْ) edatından önce ta'lîl (gerekçe bildiren) lâm harfinin takdir edilmesi vaciptir; bu, mananın gerektirdiği bir takdirdir. (أَنْ) edatından önce cer harfinin kurallı olarak hazfedilmesinde bu tür bir takdir pek çoktur; makam hazfedilen harfi belirler, burada hazfedilen de lâm harfidir.