وَيَشْكُلُ مَعْنَى الْآيَةِ بِأَنَّ عِلَّةَ إِرْسَالِ الرَّسُولِ إِلَيْهِمْ هِيَ انْتِفَاءُ أَنْ يَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ لَا إِثْبَاتُهُ كَمَا هُوَ وَاضح، فَلَمَّا ذَا لَمْ يَقُلْ: أَنْ لَا تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بشير وَلَا نذر، وَقَدْ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ نَظَائِرُ لِهَذِهِ الْآيَةِ، وَفِي شِعْرِ الْعَرَبِ كَقَوْلِ عَمْرِو بْنِ كُلْثُومٍ:
Açıkça görüldüğü üzere peygamberin onlara gönderilmesinin gerekçesi, onların “bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi” demelerinin ispatı (gerçekleşmesi) değil, olumsuzlanması (engellenmesi) olduğu halde, ayetin manası “Niçin { أَنْ لَا تَقُولُوا } 'demeyesiniz diye' denilmemiştir?” sorusuyla müşkil hale gelmektedir. Oysa Kur'an'da ve Arap şiirinde Amr b. Külsûm'ün şu sözü gibi bu ayetin benzerleri bulunmaktadır:
فَعَجَّلْنَا الْقِرَى أَنْ تَشْتُمُونَا
“Bize sövmeyesiniz diye ziyafeti acele sunduk.”
أَرَادَ أَنْ لَا تَشْتُمُونَا. فَاخْتَلَفَ النَّحْوِيُّونَ فِي تَقْدِيرِ مَا بِهِ يَتَقَوَّمُ الْمَعْنَى فِي الْآيَاتِ وَغَيْرِهَا: فَذَهَبَ الْبَصْرِيُّونَ إِلَى تَقْدِيرِ اسْمٍ يُنَاسِبُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا لِأَجْلِهِ لِفِعْلِ جاءَكُمْ، وَقَدَّرُوهُ: (كَرَاهِيَةَ أَنْ تَقُولُوا) ، وَعَلَيْهِ دَرَجَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَمُتَابِعُوهُ مِنْ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ وَذَهَبَ الْكُوفِيُّونَ إِلَى تَقْدِيرِ حَرْفِ نَفْيٍ مَحْذُوفٍ بَعْدَ (أَنْ) ، وَالتَّقْدِيرُ: أَنْ لَا
[Şair burada] “Bize sövmeyesiniz diye” (أَنْ لَا تَشْتُمُونَا) demek istemiştir. Nahivciler ayetlerde ve diğer yerlerde manayı düzeltecek unsurun takdiri konusunda ihtilaf etmişlerdir: Basralılar, { جاءَكُمْ } fiilinin mef'ûlün lieclih'i olmaya uygun bir ismin takdir edilmesi görüşüne gitmişler ve bunu: “(كَرَاهِيَةَ أَنْ تَقُولُوا) 'demenizden hoşlanılmadığı için / demeyesiniz diye'” şeklinde takdir etmişlerdir. Keşşâf sahibi ve ona tabi olan müfessirlerin cumhuru da bu yolu benimsemiştir. Kûfeliler ise (أَنْ) edatından sonra hazfedilmiş bir nefy (olumsuzluk) harfinin takdir edilmesi görüşüne gitmişlerdir; buna göre takdir: (أَنْ لَا)
تَقُولُوا، وَدَرَجَ عَلَيْهِ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ مِثْلُ الْبَغَوِيِّ فَيَكُونُ مِنْ إِيجَازِ الْحَذْفِ اعْتِمَادًا عَلَى قَرِينَةِ السِّيَاقِ وَالْمَقَامِ. وَزَعَمَ ابْنُ هِشَامٍ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» أَنَّهُ تَعَسُّفٌ، وَذَكَرَ أَنَّ بَعْضَ النَّحْوِيِّينَ زَعَمَ أَنَّ مِنْ مَعَانِي (أَنْ) أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى (لِئَلَّا) .
{ تَقُولُوا } “demeyesiniz diye” şeklindedir. Begavî gibi bazı müfessirler de bu yolu benimsemiştir; bu durumda siyak ve makam karinesine dayalı bir îcâz-ı hazf (kısaltma amacıyla kelime düşürme) olur. İbn Hişâm “Muğni'l-Lebîb” adlı eserinde bunun zorlama (taassuf) olduğunu iddia etmiş ve bazı nahivcilerin (أَنْ) edatının anlamlarından birinin (لِئَلَّا) “...olmasın diye” anlamında olması olduğunu ileri sürdüklerini zikretmiştir.
وَعِنْدِي: أَنَّ الَّذِي أَلْجَأَ النَّحْوِيِّينَ وَالْمُفَسِّرِينَ لِهَذَا التَّأْوِيلِ هُوَ الْبِنَاءُ عَلَى أَنَّ (أَنْ) تُخَلِّصُ الْمُضَارِعَ لِلِاسْتِقْبَالِ فَتَقْتَضِي أَنَّ قَوْلَ أَهْلِ الْكِتَابِ: مَا جَاءَنَا بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ غَيْرُ حَاصِلٍ فِي حَالِ نُزُولِ الْآيَةِ، وَأَنَّهُ مُقَدَّرٌ حُصُولُهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ. وَيَظْهَرُ أَنَّ إِفَادَةَ (أَنْ) تَخْلِيصَ الْمُضَارِعِ لِلْمُسْتَقْبَلِ إِفَادَةٌ أَكْثَرِيَّةٌ وَلَيْسَتْ بِمُطَّرِدَةٍ، وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى ذَلِكَ أَبُو حَيَّانَ وَذَكَرَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيَّ ذَهَبَ إِلَيْهِ، بَلْ قَدْ تُفِيدُ (أَنْ) مُجَرَّدَ الْمَصْدَرِيَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Bana göre nahivcileri ve müfessirleri bu tevile mecbur bırakan şey, (أَنْ) edatının muzari fiili geleceğe has kıldığı, dolayısıyla Kitap ehlinin “bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi” sözünün ayetin inişi esnasında vaki olmayıp gelecekte gerçekleşmesinin takdir edildiği kabulüne dayanmalarıdır. Öyle anlaşılıyor ki (أَنْ) edatının muzari fiili geleceğe tahsis etmesi çoğunlukla böyledir, kurallı (kesintisiz) bir kural değildir. Ebû Hayyân da bu görüşe varmış ve Ebû Bekir el-Bâkıllânî'nin de bu görüşte olduğunu zikretmiştir. Hatta (أَنْ) edatı Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi sadece masdariyet de ifade edebilir:
وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٨٣] ، وَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
{ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “Oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır” [Bakara 184] ve İmruü'l-Kays'ın şu sözünde olduğu gibi:
فَإِمَّا تَرَيْنِي لَا أُغَمِّضُ سَاعَةً ... مِنَ اللَّيْلِ إِلَّا أَنْ أَكُبَّ وَأَنْعَسَا
“Geceden bir an olsun gözümü yummadığımı görürsen... Ancak başımı öne eğip uyuklamam müstesna.”
فَإِنَّهُ لَا يُرِيدُ أَنَّهُ يَنْعَسُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ. وَأَنَّ صَرْفَهَا عَنْ إِفَادَةِ الِاسْتِقْبَالِ يَعْتَمِدُ عَلَى الْقَرَائِنِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى هُنَا أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ قَالُوا هَذَا الْعُذْرَ لِمَنْ يَلُومُهُمْ مِثْلِ الَّذِينَ اتَّبَعُوا الْحَنِيفِيَّةَ، كَأُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ وَزَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، أَوْ قَالَهُ الْيَهُودُ لِنَصَارَى الْعَرَبِ.
Zira o, gelecekte uyuklayacağını kastetmemektedir. Onun gelecek zaman bildirmekten çevrilmesi karinelere dayanır. Bu durumda buradaki mana; Kitap ehlinin bu mazereti Ümeyye b. Ebi's-Salt ve Zeyd b. Amr b. Nüfeyl gibi Hanîfliğe tabi olup kendilerini kınayan kimselere söylemiş olmaları yahut Yahudilerin bunu Arap Hristiyanlarına söylemiş olmalarıdır.
وَقَوْلُهُ: فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ الْفَاءُ فِيهِ لِلْفَصِيحَةِ، وَقَدْ ظَهَرَ حُسْنُ مَوْقِعِهَا بِمَا قَرَّرَتْ بِهِ مَعْنَى التَّعْلِيلِ، أَيْ لَإِنْ قُلْتُمْ ذَلِكَ فَقَدْ بَطَلَ قَوْلُكُمْ إِذْ قَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ.
{ فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ } “İşte size müjdeleyici ve uyarıcı geldi” buyruğundaki fâ (الْفَاءُ) fâ-i fasîhadır. Ta'lîl (gerekçe) manasını pekiştirmesiyle yerinin güzelliği ortaya çıkmıştır; yani “Şayet böyle derseniz, artık sözünüz boşa çıkmıştır; çünkü size bir müjdeleyici ve uyarıcı gelmiştir” demektir.
وَنَظِيرُ هَذَا قَوْلُ عَبَّاسِ بْنِ الْأَحْنَفِ:
Bunun bir benzeri Abbâs b. el-Ahnef'in şu sözüdür:
قَالُوا خُرَاسَانُ أَقْصَى مَا يُرَادُ بِنَا ... ثُمَّ الْقُفُولُ فَقَدْ جِئْنَا خراسانا
“Bizim için istenen en uzak yerin Horasan olduğunu, sonra da dönüş olacağını söylediler; işte Horasan'a geldik.”
[٢٠- ٢٢]
[20-22]
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٢٠ إِلَى ٢٢]
[Mâide Suresi (5), Ayetler 20-22]
وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ (٢٠) يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (٢١) قالُوا يَا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ
{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ (٢٠) يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (٢١) قالُوا يَا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ } “Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O, içinizden peygamberler kıldı, sizi hükümdarlar yaptı ve âlemlerden hiçbir kimseye vermediğini size verdi. (20) Ey kavmim! Allah'ın size yazdığı kutsal toprağa girin ve ardınıza dönmeyin; yoksa hüsrana uğrayanlar olarak geri dönersiniz' demişti. (21) Onlar: 'Ey Mûsâ! Şüphesiz orada zorba bir topluluk var. Onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyiz. Eğer oradan çıkarlarsa, biz de muhakkak gireriz' dediler.”
(٢٢)
(٢٢) } “Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O, içinizden peygamberler kıldı, sizi hükümdarlar yaptı ve âlemlerden hiçbir kimseye vermediğini size verdi. (20) Ey kavmim! Allah'ın size yazdığı kutsal toprağa girin ve ardınıza dönmeyin; yoksa hüsrana uğrayanlar olarak geri dönersiniz' demişti. (21) Onlar: 'Ey Mûsâ! Şüphesiz orada zorba bir topluluk var. Onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyiz. Eğer oradan çıkarlarsa, biz de muhakkak gireriz' dediler. (22)”
عَطْفُ الْقِصَّةِ عَلَى الْقَصَصِ وَالْمَوَاعِظِ. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظَائِرِ وَإِذْ قالَ فِي مَوَاضِعَ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ فِي الْبَقَرَةِ [٣٠] .
[Bu ayet], kıssanın diğer kıssalara ve vaazlara atfedilmesidir. { وَإِذْ قالَ } ifadesinin benzerleri hakkındaki açıklama, Bakara [30]'daki Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ } “Hani Rabbin meleklere demişti ki...” buyruğunun da aralarında bulunduğu çeşitli yerlerde geçmişti.
وَمُنَاسَبَةُ مَوْقِعِ هَذِهِ الْآيَاتِ هُنَا أَنَّ الْقِصَّةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى تَذْكِيرٍ بِنِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ وَحَثٍّ عَلَى الْوَفَاءِ بِمَا عَاقَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ مِنَ الطَّاعَةِ تَمْهِيدًا لِطَلَبِ امْتِثَالِهِمْ.
Bu ayetlerin buradaki konumunun münasebeti; kıssanın, Allah Teâlâ'nın onların üzerindeki nimetlerini hatırlatmayı ve emre boyun eğmelerini talep etmeye bir zemin hazırlamak üzere Allah'a itaat konusunda verdikleri sözü yerine getirmeye teşvik etmeyi içermesidir.
وَقَدَّمَ مُوسَى- ﵇ أَمْرَهُ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ بِحَرْبِ الْكَنْعَانِيِّينَ بِتَذْكِيرِهِمْ بِنِعْمَةِ الله عَلَيْهِم ليهيّىء نُفُوسَهُمْ إِلَى قَبُولِ هَذَا الْأَمْرِ الْعَظِيمِ عَلَيْهِمْ وَلِيُوثِقَهُمْ بِالنَّصْرِ إِنْ قَاتَلُوا أَعْدَاءَهُمْ، فَذَكَرَ نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَعَدَّ لَهُمْ ثَلَاثَ نِعَمٍ عَظِيمَةٍ:
Mûsâ -aleyhisselam-, İsrâiloğullarına Kenanlılarla savaşma emrini vermeden önce, kendileri için ağır olan bu emri kabullenmeye nefislerini hazırlamak ve düşmanlarıyla savaştıkları takdirde zaferden emin olmalarını sağlamak amacıyla Allah'ın üzerlerindeki nimetini hatırlatmayı öne almıştır. Böylece Allah'ın kendilerine olan nimetini zikretmiş ve onlar için üç büyük nimeti saymıştır:
أُولَاهَا: أَنَّ فِيهِمْ أَنْبِيَاءَ، وَمَعْنَى جَعْلِ الْأَنْبِيَاء فيهم فَيجوز أَنْ يَكُونَ فِي عَمُودِ نَسَبِهِمْ فِيمَا مَضَى مِثْلُ يُوسُفَ وَالْأَسْبَاطِ وَمُوسَى وَهَارُونَ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ جَعَلَ فِي الْمُخَاطَبِينَ أَنْبِيَاءَ فَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ أَرَادَ نَفْسَهُ، وَذَلِكَ بَعْدَ مَوْتِ أَخِيهِ هَارُونَ، لِأَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ وَقَعَتْ بَعْدَ مَوْتِ هَارُونَ فَيَكُونُ قَوْلُهُ أَنْبِياءَ جَمْعًا أُرِيدَ بِهِ الْجِنْسُ فَاسْتَوَى انْحَصَرَ فِي فَرْدٍ يَوْمَئِذٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا [الْمَائِدَة: ٤٤] يُرِيدُ مُحَمَّدًا ﷺ، أَوْ أَرَادَ مَنْ ظَهَرَ فِي زَمَنِ مُوسَى مِنَ الْأَنْبِيَاءِ. فَقَدْ كَانَتْ مَرْيَمُ أُخْتُ مُوسَى نَبِيئَةً، كَمَا هُوَ صَرِيحُ التَّوْرَاةِ (إِصْحَاحٌ ١٥ مِنَ الْخُرُوجِ) . وَكَذَلِكَ أَلْدَادُ وميداد كَانَا نبيئين فِي زَمَنِ مُوسَى، كَمَا فِي التَّوْرَاةِ (إِصْحَاحٌ ١١ سِفْرُ الْعَدَدِ) . وَمُوقِعُ النِّعْمَةِ فِي إِقَامَةِ الْأَنْبِيَاءِ بَيْنَهُمْ أَنَّ فِي ذَلِكَ ضَمَانَ الْهُدَى لَهُمْ وَالْجَرْيَ عَلَى مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْهُمْ، وَفِيهِ أَيْضًا حُسْنُ ذِكْرٍ لَهُمْ بَيْنَ الْأُمَمِ وَفِي تَارِيخِ الْأَجْيَالِ.
Birincisi: İçlerinde peygamberlerin bulunmasıdır. Onların içinde peygamberlerin kılınmasının anlamı; Yûsuf, Esbât (torunlar/kabile reisleri), Mûsâ ve Hârûn gibi geçmişteki nesep silsilelerinde olması caiz olduğu gibi, bizzat muhatapların içinde peygamberler kılması da kastedilmiş olabilir. Bu takdirde kendisini kastetmiş olması muhtemeldir; zira bu olay kardeşi Hârûn'un vefatından sonra vaki olmuştur. Dolayısıyla { أَنْبِياءَ } “peygamberler” ifadesi cins kastedilen bir çoğul olup o gün için tek bir fertte toplanmış olur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا } “Kendilerini [Allah'a] teslim etmiş olan peygamberler, Yahudilere onunla hükmederlerdi” [Mâide 44] buyruğunda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmesi böyledir. Yahut Mûsâ zamanında ortaya çıkan peygamberleri kastetmiştir; nitekim Tevrat'ın açık ifadesine göre (Çıkış, 15. Bap) Mûsâ'nın kız kardeşi Meryem bir peygamberdi (nebiyye). Aynı şekilde Eldad ve Medad da Tevrat'ta geçtiği üzere (Sayılar, 11. Bap) Mûsâ döneminde iki peygamberdi. Aralarında peygamberlerin çıkarılmasındaki nimetin konumu şudur: Bunda onlar için hidayetin ve Allah Teâlâ'nın kendilerinden murat ettiği doğrultuda yaşamanın güvencesi vardır; ayrıca milletler arasında ve nesillerin tarihinde onlar için güzel bir anılış da mevcuttur.
وَالثَّانِيَةُ: أَنْ جَعَلَهُمْ مُلُوكًا، وَهَذَا تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ، أَيْ كَالْمُلُوكِ فِي تَصَرُّفِهِمْ فِي أَنْفُسِهِمْ وَسَلَامَتِهِمْ مِنَ الْعُبُودِيَّةِ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ لِلْقِبْطِ، وَجَعَلَهُمْ سَادَةً عَلَى الْأُمَمِ الَّتِي مَرُّوا بهَا، من الآموريين، وَالْعَنَاقِيِّينَ، وَالْحَشْبُونِيِّينَ، وَالرَّفَائِيِّينَ، وَالْعَمَالِقَةِ، وَالْكَنْعَانِيِّينَ، أَوِ اسْتُعْمِلَ فِعْلُ جَعَلَكُمْ فِي مَعْنَى الِاسْتِقْبَالِ مِثْلَ أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النَّحْل: ١] قَصْدًا لِتَحْقِيقِ الْخَبَرِ، فَيَكُونُ الْخَبَرُ بِشَارةً لَهُمْ بِمَا سَيَكُونُ لَهُمْ.
İkincisi: Onları hükümdarlar (mülûk) kılmasıdır; bu belîğ bir teşbihtir. Yani kendi nefislerinde serbestçe tasarruf edebilmeleri ve Kıptîlere karşı maruz kaldıkları kölelikten kurtulmaları bakımından hükümdarlar gibi kılmış; ayrıca onları yanlarından geçtikleri Âmûrîler, Anâkîler, Heşbûnîler, Refâîler, Amâlika ve Kenanlılar gibi milletlere efendi kılmıştır. Yahut { جَعَلَكُمْ } “sizi kıldı” fiili, haberin kesinliğini vurgulamak amacıyla { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri geldi” [Nahl 1] ayetinde olduğu gibi gelecek zaman manasında kullanılmıştır; bu durumda bu haber, ileride elde edecekleri şeyler hususunda kendilerine bir müjde olur.
وَالنِّعْمَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ آتَاهُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالمين، وَمَا صدق (مَا) يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ شَيْئًا وَاحِدًا مِمَّا خَصَّ اللَّهُ بِهِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَجْمُوعَ أَشْيَاءَ إِذْ آتَاهُمُ رِزْقَهُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى أَرْبَعِينَ سَنَةً، وَتَوَلَّى تَرْبِيَةَ نُفُوسِهِمْ بِوَاسِطَةِ رُسُلِهِ.
Üçüncü nimet: Âlemlerden hiç kimseye vermediğini onlara vermiş olmasıdır. (مَا) edatının masadakı (karşıladığı şey), Allah'ın İsrâiloğullarına has kıldığı tek bir şey olabileceği gibi, kırk yıl boyunca rızık olarak onlara kudret helvası ve bıldırcın eti vermesi ve peygamberleri vasıtasıyla nefislerinin terbiyesini bizzat üstlenmesi gibi şeylerin tamamı da olabilir.
وَقَوْلُهُ: يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ هُوَ الْغَرَضُ مِنِ الْخِطَابِ، فَهُوَ كَالْمَقْصِدِ بَعْدَ الْمُقَدِّمَةِ، وَلِذَلِكَ كَرَّرَ اللَّفْظَ الَّذِي ابْتَدَأَ بِهِ مَقَالَتَهُ وَهُوَ النِّدَاءُ بِ يَا قَوْمِ لِزِيَادَةِ
{ يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ } “Ey kavmim! Kutsal toprağa girin” buyruğu, bu hitabın asıl gayesidir; dolayısıyla mukaddimeden (girişten) sonraki asıl maksat gibidir. Bu sebeple zihinlerini daha fazla
اسْتِحْضَارِ أَذْهَانِهِمْ. وَالْأَمْرُ بِالدُّخُولِ أَمْرٌ بِالسَّعْيِ فِي أَسبَابه، أَي تهيّأوا لِلدُّخُولِ. وَالْأَرْضُ الْمُقَدَّسَةُ بِمَعْنَى الْمُطَهَّرَةِ الْمُبَارَكَةِ، أَيِ الَّتِي بَارَكَ اللَّهُ فِيهَا، أَوْ لِأَنَّهَا قُدِّسَتْ بِدَفْنِ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ فِي أَوَّلِ قَرْيَةٍ مِنْ قُرَاهَا وَهِيَ حَبْرُونُ. وَهِيَ هُنَا أَرْضُ كَنْعَانَ مِنْ بَرِّيَّةِ (صِينَ) إِلَى مَدْخَلِ (حَمَاةَ وَإِلَى حَبْرُونَ) . وَهَذِهِ الْأَرْضُ هِيَ أَرْضُ فِلَسْطِينَ، وَهِيَ الْوَاقِعَةُ بَيْنَ الْبَحْرِ الْأَبْيَضِ الْمُتَوَسِّطِ وَبَيْنَ نَهْرِ الْأُرْدُنِّ وَالْبَحْرِ الْمَيِّتِ فَتَنْتَهِي إِلَى (حَمَاةَ) شَمَالًا وَإِلَى (غَزَّةَ وَحَبْرُونَ) جَنُوبًا. وَفِي وَصْفِهَا بِ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ تَحْرِيضٌ عَلَى الْإِقْدَامِ لِدُخُولِهَا.
toplamak için sözüne başladığı { يَا قَوْمِ } “Ey kavmim” nidası lafzını tekrarlamıştır. Girmeyi emretmek, onun sebeplerine teşebbüs etmeyi emretmektir; yani “girmeye hazırlanın” demektir. Kutsal toprak (el-Ard el-Mukaddese); temizlenmiş, mübarek kılınmış yani Allah'ın bereketli kıldığı yer anlamındadır; yahut köylerinin ilki olan Habrûn'a İbrâhim -aleyhisselam-'ın defnedilmesiyle kutsiyet kazandığı içindir. Buradaki kutsal toprak, Sîn Çölü'nden Hama girişine ve Habrûn'a kadar uzanan Kenan diyarıdır. Bu topraklar Filistin toprakları olup Akdeniz ile Ürdün Nehri ve Ölü Deniz arasında yer alır; kuzeyde Hama'ya, güneyde ise Gazze ve Habrûn'a kadar uzanır. O yerin { الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ } “Allah'ın [size] yazdığı” şeklinde nitelendirilmesinde oraya girmeye cesaretle atılmaya bir teşvik vardır.
وَمَعْنَى كَتَبَ اللَّهُ قَضَى وَقَدَّرَ، وَلَيْسَ ثَمَّةَ كِتَابَةٌ وَلَكِنَّهُ تَعْبِيرٌ مَجَازِيٌّ شَائِعٌ فِي اللُّغَةِ، لِأَنَّ الشَّيْءَ إِذَا أَكَّدَهُ الْمُلْتَزِمُ بِهِ كَتَبَهُ، كَمَا قَالَ الْحَارِثُ بْنُ حِلِّزَةَ:
{ كَتَبَ اللَّهُ } “Allah yazdı” ifadesinin manası; hükmetti ve takdir etti demektir. Yoksa ortada somut bir yazma işlemi yoktur; fakat bu, dilde yaygın mecazî bir ifadedir. Zira bir şeyi üstlenen kimse onu teyit ettiğinde yazar; nitekim Hâris b. Hillize şöyle demiştir:
وَهَلْ يَنْقُضُ مَا فِي الْمَهَارِقِ الْأَهْوَاءُ فَأُطْلِقَتِ الْكِتَابَةُ عَلَى مَا لَا سَبِيلَ لِإِبْطَالِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ وَعَدَ إِبْرَاهِيمَ أَنْ يُورِثَهَا ذُرِّيَّتَهُ. وَوَعْدُ اللَّهِ لَا يُخْلَفُ.
“Sayfalara yazılmış olanı hevesler bozar mı hiç?” Böylece bozulmasına imkân olmayan şey için kitabet (yazma) ifadesi kullanılmıştır; zira Allah, İbrâhim'e o toprakları zürriyetine miras bırakacağını vadetmişti. Allah'ın vaadi ise asla bozulmaz.
وَقَوْلُهُ: وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ تَحْذِيرٌ مِمَّا يُوجِبُ الِانْهِزَامَ، لِأَنَّ ارْتِدَادَ الْجَيْشِ عَلَى الْأَعْقَابِ مِنْ أَكْبَرِ أَسْبَابِ الِانْخِذَالِ. وَالِارْتِدَادُ افْتِعَالٌ مِنَ الرَّدِّ، يُقَالُ: رَدَّهُ، فَارْتَدَّ، وَالرَّدُّ: إِرْجَاعُ السَّائِرِ عَنِ الْإِمْضَاءِ فِي سَيْرِهِ وَإِعَادَتُهُ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي
{ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ } “Ardınıza dönmeyin” buyruğu, hezimeti gerektiren şeyden sakındırmaktır; çünkü ordunun arkasına dönüp çekilmesi hezimete uğramanın en büyük sebeplerindendir. İrtidâd (الِارْتِدَادُ); redd (الرَّدُّ) kökünden ifti'âl babındadır; “onu geri çevirdi, o da geri döndü” (رَدَّهُ، فَارْتَدَّ) denir. Redd ise yürüyen kimseyi yoluna devam etmekten geri çevirmek ve onu
سَارَ مِنْهُ. وَالْأَدْبَارُ:
yürüdüğü yere geri döndürmektir. Edbâr (الْأَدْبَارُ) ise;
جَمْعُ دُبُرٍ، وَهُوَ الظَّهْرُ. وَالِارْتِدَادُ: الرُّجُوعُ، وَمَعْنَى الرُّجُوعِ عَلَى الْأَدْبَارِ إِلَى جِهَةِ الْأَدْبَارِ، أَيِ الْوَرَاءِ لِأَنَّهُمْ يُرِيدُونَ الْمَكَانَ الَّذِي يَمْشِي عَلَيْهِ الْمَاشِي وَهُوَ قَدْ كَانَ مِنْ جِهَةِ ظَهْرِهِ، كَمَا يَقُولُونَ: نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ، وَرَكِبُوا ظُهُورَهُمْ، وَارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ، وَعَلَى أَعْقَابِهِمْ، فَعُدِّيَ بِ عَلى الدَّالَّةِ عَلَى الِاسْتِعْلَاءِ، أَيِ اسْتِعْلَاءِ طَرِيقِ السَّيْرِ، نُزِّلَتِ الْأَدْبَارُ الَّتِي يَكُونُ السَّيْرُ فِي جِهَتِهَا مَنْزِلَةَ الطَّرِيقِ الَّذِي يُسَارُ عَلَيْهِ.
dübür (دُبُر) kelimesinin çoğuludur, o da sırt/arka demektir. İrtidâd; dönmektir. Arkalar üzerine (alâ edbârihim) dönmenin manası, arkalar yönüne yani geriye dönmektir; çünkü onlar yürüyen kimsenin yürüdüğü ve sırtı tarafında kalan mekânı kastederler. Nitekim “iki ökçesi üzerine geri döndü” (نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ), “sırtlarına bindiler/arkalarına bakmadan kaçtılar” (رَكِبُوا ظُهُورَهُمْ), “arkalarına döndüler” (ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ) ve “ökçeleri üzerine döndüler” (عَلَى أَعْقَابِهِمْ) derler. Böylece isti'lâya yani yürünen yolun üzerinde bulunmaya delalet eden { عَلى } harf-i cerriyle geçişli kılınmıştır; yürüyüşün yöneldiği arkalar, üzerinde yürünen yol konumuna indirilmiştir.
وَالِانْقِلَابُ: الرُّجُوعُ، وَأَصْلُهُ الرُّجُوعُ إِلَى الْمَنْزِلِ قَالَ تَعَالَى: فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ [آل عمرَان: ١٧٤] . وَالْمُرَادُ بِهِ هَنَا مُطْلَقُ الْمَصِيرِ. وَضَمَائِرُ فِيها ومِنْها تَعُودُ إِلَى الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ.
İnkılâb (الِانْقِلَابُ); dönmektir, aslı ise eve dönmektir. Allah Teâlâ: { فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ } “Böylece Allah'tan bir nimet ve lütufla döndüler” [Âl-i İmrân 174] buyurmuştur. Buradaki maksat ise mutlak anlamda [bir hâle] dönüşmektir. { فِيها } ve { مِنْها } ifadelerindeki zamirler kutsal toprağa dönmektedir.
وَأَرَادُوا بِالْقَوْمِ الْجَبَّارِينَ فِي الْأَرْضِ سُكَّانَهَا الْكَنْعَانِيِّينَ، وَالْعَمَالِقَةَ، وَالْحِثِّيِّينَ، وَالْيَبُوسِيِّينَ، وَالْأَمُورِيِّينَ. وَالْجَبَّارُ: الْقَوِيُّ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْجَبْرِ، وَهُوَ الْإِلْزَامُ لِأَنَّ الْقَوِيَّ يَجْبُرُ النَّاسَ عَلَى مَا يُرِيدُ.
Oradaki “zorba topluluk” (el-kavm el-cebbârîn) ile o toprağın sakinleri olan Kenanlıları, Amâlika'yı, Hititleri, Yebûsîleri ve Âmûrîleri kastetmişlerdir. Cebbâr (الْجَبَّارُ); güçlü demektir, cebr (الْجَبْرُ) kökünden türemiştir ki o da zorlamaktır; çünkü güçlü olan kimse insanları kendi istediği şeye zorlar.
وَكَانَتْ جَوَاسِيسُ مُوسَى الِاثْنَا عَشَرَ الَّذِينَ بَعَثَهُمْ لِارْتِيَادِ الْأَرْضِ قَدْ أَخْبَرُوا الْقَوْمَ
Mûsâ'nın o toprağı keşfetmek üzere gönderdiği on iki casus (gözcü), topluluğa
بِجَوْدَةِ الْأَرْضِ وَبِقُوَّةِ سُكَّانِهَا. وَهَذَا كِنَايَة عَن مخالفتهم مِنَ الْأُمَمِ الَّذِينَ يَقْطُنُونَ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ، فَامْتَنَعُوا مِنِ اقْتِحَامِ الْقَرْيَةِ خَوْفًا مِنْ أَهْلِهَا، وَأَكَّدُوا الِامْتِنَاعَ مِنْ دُخُولِ أَرْضِ الْعَدُوِّ تَوْكِيدًا قَوِيًّا بِمَدْلُولِ (إِنَّ) وَ (لَنْ) فِي إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها تَحْقِيقًا لِخَوْفِهِمْ.
toprağın verimliliğini ve sakinlerinin gücünü haber vermişlerdi. Bu, kutsal toprakta ikamet eden milletlerden [karşılaşacakları zorluklar hususundaki] çekincelerinden kinayedir. Böylece halkından korktukları için o beldeye girmekten kaçındılar ve korkularını pekiştirmek üzere { إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها } “Biz oraya asla girmeyiz” ifadesindeki (إِنَّ) ve (لَنْ) edatlarının anlamıyla düşman toprağına girmekten kaçınmalarını son derece güçlü bir şekilde tekit ettiler.
وَقَوْلُهُ: فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ تَصْرِيحٌ بِمَفْهُومِ الْغَايَةِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها لِقَصْدِ تَأْكِيدِ الْوَعْدِ بِدُخُولِهَا إِذَا خَلَتْ مِنَ الْجَبَّارِينَ الَّذِينَ فِيهَا.
{ فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ } “Eğer oradan çıkarlarsa, biz de muhakkak gireriz” buyruğu, { وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها } “Onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyiz” ifadesindeki gaye mefhumunu (ulaşılmak istenen sınırın anlamını), orası içindeki zorbalardan arındığı takdirde oraya girme vaadini tekit etmek maksadıyla açıkça ifade etmektir.
وَقَدْ أَشَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِلَى مَا فِي الْإِصْحَاحِ الثَّالِثَ عَشَرَ وَالرَّابِعَ عَشَرَ مِنْ سِفْرِ الْعَدَدِ: «أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ مُوسَى أَنْ يُرْسِلَ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا جَوَاسِيسَ يَتَجَسَّسُونَ أَرْضَ كَنْعَانَ الَّتِي وَعَدَهَا اللَّهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ كُلِّ سِبْطٍ رَجُلًا فَعَيَّنَ مُوسَى اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا، مِنْهُمْ: يُوشَعُ بْنُ نُونٍ مِنْ سِبْطِ أَفْرَايِمَ، وَمِنْهُمْ كَالِبُ بْنُ يَفْنَةَ مِنْ سِبْطِ يَهُوذَا، وَلَمْ يُسَمُّوا بَقِيَّةَ الْجَوَاسِيسِ.
Bu ayet, Sayılar Kitabı'nın 13 ve 14. baplarında yer alan şu hususa işaret etmiştir: “Allah, Mûsâ'ya, her kabileden (sıbttan) bir adam olmak üzere Allah'ın İsrâiloğullarına vadettiği Kenan diyarını gözetleyecek on iki casus (gözcü) adam göndermesini emretti. Mûsâ da on iki adam tayin etti; bunlardan biri Efraim sıbtından Yûşa b. Nûn, diğeri ise Yahuda sıbtından Kâleb b. Yefünne idi; diğer gözcülerin isimlerini zikretmediler.
فَجَاسُوا خِلَالَ الْأَرْضِ مِنْ بَرِّيَّةِ صِينَ إِلَى حَمَاةَ فَوَجَدُوا الْأَرْضَ ذَات ثِمَارٍ وَأَعْنَابٍ وَلَبَنٍ وَعَسَلٍ وَوَجَدُوا سُكَّانَهَا مُعْتَزِّينَ،
Onlar Sîn Çölü'nden Hama'ya kadar o diyarı baştan başa araştırıp dolaştılar ve o toprakları meyveleri, üzüm bağları, sütü ve balı bol bir yer olarak buldular; sakinlerini de güçlü,
طُوَالَ الْقَامَاتِ، وَمُدُنُهُمْ حَصِينَةٌ. فَلَمَّا سَمِعَ بَنُو إِسْرَائِيلَ ذَلِكَ وَهِلُوا وَبَكَوْا وَتَذَمَّرُوا عَلَى مُوسَى وَقَالُوا: لَوْ مُتْنَا فِي أَرْضِ مِصْرَ كَانَ خَيْرًا لَنَا مِنْ أَنْ تُغْنَمَ نِسَاؤُنَا وَأَطْفَالُنَا، فَقَالَ يُوشَعُ وَكَالِبٌ لِلشَّعْبِ: إِنْ رَضِيَ اللَّهُ عَنَّا يُدْخِلْنَا إِلَى هَذِهِ الْأَرْضِ وَلَكِنْ لَا تَعْصَوُا الرَّبَّ وَلَا تَخَافُوا مِنْ أَهْلِهَا، فَاللَّهُ مَعَنَا. فَأَبَى الْقَوْمُ مِنْ دُخُولِ الْأَرْضِ وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ لِمُوسَى: لَا يَدْخُلُ أَحَدٌ مَنْ سِنُّهُ عِشْرُونَ سَنَةً فَصَاعِدًا هَذِهِ الْأَرْضَ إِلَّا يُوشَعَ وَكَالِبًا وَكُلُّكُمْ سَتُدْفَنُونَ فِي هَذَا الْقَفْرِ، وَيَكُونُ أَبْنَاؤُكُمْ رُعَاةً فِيهِ أَرْبَعِينَ سنة.
uzun boylu ve şehirlerini de müstahkem buldular. İsrâiloğulları bunu işitince dehşete kapıldılar, ağladılar, Mûsâ'ya karşı homurdanıp: 'Keşke Mısır diyarında ölseydik; bu, kadınlarımızın ve çocuklarımızın ganimet edilmesinden bizim için daha hayırlı olurdu!' dediler. Bunun üzerine Yûşa ve Kâleb kavme: 'Eğer Allah bizden razı olursa bizi bu diyara sokar; ancak Rabbe isyan etmeyin ve o memleketin halkından korkmayın; çünkü Allah bizimle beraberdir' dediler. Fakat kavim o diyara girmekten kaçındı ve Allah onlara gazap etti. Mûsâ'ya şöyle buyurdu: 'Yirmi yaşında ve daha yukarı olanlardan Yûşa ve Kâleb hariç hiç kimse bu diyara girmeyecektir; hepiniz bu çölde gömüleceksiniz ve çocuklarınız kırk yıl boyunca orada çobanlık yapacaklardır.'”
[٢٣- ٢٦]
[23-26]
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٢٣ إِلَى ٢٦]
[Mâide Suresi (5), Ayetler 23-26]
قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣) قالُوا يَا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَا دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ (٢٤) قالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلاَّ نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٥) قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٦)
{ قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣) قالُوا يَا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَا دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ (٢٤) قالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلاَّ نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٥) قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٦) } “Korkanlar arasından Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam şöyle dedi: 'Onların üzerlerine kapıdan girin; oradan girdiniz mi muhakkak siz galip gelirsiniz. Eğer inanıyorsanız, yalnızca Allah'a tevekkül edin.' (23) Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Onlar orada bulundukları sürece biz oraya asla girmeyiz. Sen ve Rabbin gidin savaşın; biz işte burada oturuyoruz.' (24) [Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum. Artık bizimle yoldan çıkmış bu fâsık kavmin arasını ayır!' (25) [Allah] buyurdu ki: 'Artık orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklardır. O fâsık kavim için tasalanma!' (26)”
فُصِّلَتْ هَذِهِ الْجُمَلُ الْأَرْبَعُ جَرْيًا عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَةِ كَمَا بَيَّنَّاهُ سَالِفًا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَالرَّجُلَانِ هُمَا يُوشَعُ وَكَالِبٌ. وَوُصِفَ الرَّجُلَانِ بِأَنَّهُمْ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْخَوْفِ فِي قَوْلِهِ: يَخافُونَ الْخَوْفَ مِنَ الْعَدُوِّ فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِاسْمِ الْمَوْصُولِ بَنِي إِسْرَائِيلَ. جَعَلَ تَعْرِيفَهُمْ بِالْمَوْصُولِيَّةِ لِلتَّعْرِيضِ بِهِمْ بِمَذَمَّةِ الْخَوْفِ وَعَدَمِ
Bu dört cümle, Bakara Suresi'nde daha önce açıkladığımız üzere karşılıklı konuşma (muhavere) üslubuna uygun olarak [aralarında atıf harfi olmaksızın] müstakil (fasl) getirilmiştir. Bu iki adam Yûşa ve Kâleb'dir. İki adam, { مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ } korkan kimselerden olmakla vasfedilmiştir. { يَخافُونَ } 'korkanlar' ifadesindeki korkudan maksadın düşmandan korkmak olması muhtemeldir; bu takdirde ism-i mevsulden maksat İsrâiloğullarıdır. Onların ism-i mevsul ile marife kılınması (belirtilmesi), korkaklık ve
الشَّجَاعَةِ، فَيَكُونُ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ اتِّصَالِيَّةً وَهِيَ الَّتِي فِي نَحْوِ قَوْلِهِمْ:
cesaretsizlik ile yerilip kınanmalarını ima etmek içindir. Bu durumda { مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ } ifadesindeki 'min' (مِنْ) edatı, Arapların:
لَسْتُ مِنْكَ وَلَسْتَ مِنِّي، أَيْ يَنْتَسِبُونَ إِلَى الَّذِينَ يَخَافُونَ. وَلَيْسَ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ مُتَّصِفُونَ بِالْخَوْفِ بِقَرِينَةِ أَنَّهُمْ
«لَسْتُ مِنْكَ وَلَسْتَ مِنِّي» (Ne ben sendensinim, ne sen bendensin) sözünde olduğu gibi, 'onlara mensup / onların içinden' anlamında irtibat (ittisâliyye) bildirir; yani korkan o kimselere mensupturlar. Yoksa bizzat o iki adamın korkaklıkla nitelendiği anlamında değildir; nitekim bunun karinesi
حَرَّضُوا قَوْمَهُمْ عَلَى غَزْوِ الْعَدُوِّ، وَعَلَيْهِ يَكُونُ قَوْلُهُ: أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا أَنَّ اللَّهَ أَنْعَمَ عَلَيْهِمَا بِالشَّجَاعَةِ، فَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ فِعْلِ «أَنْعَمَ» اكْتِفَاءً بِدَلَالَةِ السِّيَاقِ عَلَيْهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْخَوْفِ الْخَوْفَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ كَانَ قَوْلهمَا لقومها «ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ» نَاشِئًا عَنْ خَوْفِهِمَا اللَّهَ تَعَالَى، فَيَكُونُ تَعْرِيضًا بِأَنَّ الَّذِينَ عَصَوْهُمَا لَا يَخَافُونَ اللَّهَ تَعَالَى، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِبَيَانِ مَنْشَأِ خَوْفِهِمَا اللَّهَ تَعَالَى، أَيِ الْخَوْفُ مِنَ اللَّهِ نِعْمَةٌ مِنْهُ عَلَيْهِمَا. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الشَّجَاعَةَ فِي نَصْرِ الدِّينِ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى صَاحِبِهَا.
kavimlerini düşmanla savaşmaya teşvik etmiş olmalarıdır. Buna göre { أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } 'Allah'ın kendilerine nimet verdiği' ifadesi, Allah'ın o ikisine cesaret nimeti bahşettiği anlamına gelir; bağlamın delaletiyle yetinilerek 'en'ame' (أَنْعَمَ) fiilinin müteallakı (neyin nimet verildiği) hazfedilmiştir. Korkanlar ifadesindeki korkunun Allah Teâlâ'dan korkmak olması da caizdir; yani onların kavimlerine «Kapıdan onların üzerlerine girin» demeleri, Allah Teâlâ'dan korkmalarından kaynaklanmıştır. Bu takdirde, kendilerine karşı gelenlerin Allah Teâlâ'dan korkmadıklarına bir ima olur ve { أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } buyruğu, onların Allah Teâlâ'dan korkmalarının kaynağını açıklamak üzere istînâf-ı beyânî (açıklayıcı yeni başlangıç) olur; yani Allah'tan korkmak, Allah'ın o ikisine bir nimetidir. Bu da dinin zaferi uğrunda cesaret göstermenin, Allah'ın sahibine bahşettiği bir nimet olmasını iktiza eder.
وَمَعْنَى أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا أَنْعَمَ عَلَيْهِمَا بِسَلْبِ الْخَوْفِ مِنْ نُفُوسِهِمْ وَبِمَعْرِفَةِ الْحَقِيقَةِ.
{ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } 'Allah'ın kendilerine nimet verdiği' ifadesinin anlamı, nefislerinden korkuyu çekip almak ve gerçeği kavratmak suretiyle onlara nimet bahşettiğidir.
والْبابَ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ مَدْخَلُ الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ، أَيِ الْمَسَالِكُ الَّتِي يُسْلَكُ مِنْهَا إِلَى أَرْضِ كَنْعَانَ، وَهُوَ الثَّغْرُ وَالْمَضِيقُ الَّذِي يُسْلَكُ مِنْهُ إِلَى مَنْزِلِ الْقَبِيلَةِ يَكُونُ بَيْنَ جَبَلَيْنِ وَعْرَيْنِ، إِذْ لَيْسَ فِي الْأَرْضِ الْمَأْمُورِينَ بِدُخُولِهَا مَدِينَةٌ بَلْ أَرْضٌ لِقَوْلِهِ: ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ، فَأَرَادَا: فَإِذَا اجْتَزْتُمُ الثَّغْرَ وَوَطِئْتُمْ أَرْضَ الْأَعْدَاءِ غَلَبْتُمُوهُمْ فِي قِتَالِهِمْ فِي دِيَارِهِمْ. وَقَدْ يُسَمَّى الثَّغْرُ الْبَحْرِيُّ بَابًا أَيْضًا، مِثْلَ بَابِ الْمَنْدَبِ، وَسَمَّوْا مَوْضِعًا بِجِهَةِ بُخَارَى الْبَابَ. وَحَمَلَ الْمُفَسِّرُونَ الْبَابَ عَلَى الْمَشْهُورِ الْمُتَعَارَفِ، وَهُوَ بَابُ الْبَلَدِ الَّذِي فِي سُورِهِ، فَقَالُوا: أَرَادَا بَابَ قَرْيَتِهِمْ، أَيْ لِأَنَّ فَتْحَ مَدِينَةِ الْأَرْضِ يُعَدُّ مِلْكًا لِجَمِيعِ تِلْكَ الْأَرْضِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذِهِ الْقَرْيَةَ هِيَ (أَرِيحَا) أَوْ (قَادِشُ) حَاضِرَةُ الْعَمَالِقَةِ يَوْمَئِذٍ، وَهِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَالْبَابُ بِهَذَا الْمَعْنَى هُوَ دَفَّةٌ عَظِيمَةٌ مُتَّخَذَةٌ مِنْ أَلْوَاحٍ تُوَصَّلُ بِجُزْأَيْ جِدَارٍ أَوْ سُورٍ بِكَيْفِيَّةٍ تَسْمَحُ لِأَنْ يَكُونَ ذَلِكَ اللَّوْحُ سَادًّا لِتِلْكَ الْفُرْجَةِ مَتَى أُرِيدَ سَدُّهَا وَبِأَنْ تُفْتَحَ عِنْدَ إِرَادَةِ فَتْحِهَا فَيُسَمَّى السَّدُّ بِهِ غَلْقًا وَإِزَالَةُ السَّدِّ فَتْحًا.
{ الْبابَ } 'Kapı' ile Mukaddes Toprakların girişi, yani Kenan diyarına girilen geçitler murat edilmiş olabilir. Bu da kabilenin yerleşim yerine ulaşılan iki sarp dağ arasındaki sınır boyu ve boğazdır; zira { ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ } 'Mukaddes Toprağa girin' buyruğundan dolayı girmeleri emredilen yerde tek bir şehir değil, bir arazi söz konusudur. Yani o ikisi şunu kastetmişlerdir: 'Siz sınır boyunu aşıp düşmanların topraklarına ayak bastığınızda, kendi yurtlarında onlarla yaptığınız savaşta onlara galip gelirsiniz.' Nitekim deniz boğazlarına da 'Bâb' denir; Bâbü'l-Mendeb gibi. Ayrıca Buhara tarafındaki bir yere de el-Bâb adını vermişlerdir. Müfessirler ise kapıyı meşhur ve bilinen anlamına, yani şehrin surundaki kapıya hamletmiş ve şöyle demişlerdir: 'Kavimlerinin yaşadığı kentin kapısını kastettiler; çünkü bir bölgenin ana şehrinin fethedilmesi bütün o arazinin mülkiyeti sayılır.' Zahir olan şudur ki bu kent, o günkü Amâlika kavminin başkenti olan Eriha veya Kadeş'tir ve Bakara Suresi'nde zikredilen yerdir. Bu anlamıyla kapı (bâb); bir duvarın veya surun iki parçasına birleştirilen, kapatılmak istendiğinde aradaki boşluğu kapatmaya, açılmak istendiğinde de açılmaya imkân veren levhalardan yapılmış büyük kanattır. Bu boşluğun kapatılmasına kilitleme (galk), kaldırılmasına ise açma (feth) denir.
وَبَعْدَ أَنْ أَمَرَا الْقَوْمَ بِاتِّخَاذِ الْأَسْبَابِ وَالْوَسَائِلِ أَمَرَاهُمْ بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ وَالِاعْتِمَادِ عَلَى وَعْدِهِ وَنَصْرِهِ وَخَبَرِ رَسُولِهِ، وَلِذَلِكَ ذَيَّلَا بِقَوْلِهِمَا: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ الشَّكَّ فِي صِدْقِ الرَّسُولِ مُبْطِلٌ لِلْإِيمَانِ.
O ikisi, kavme sebeplere ve vesilelere sarılmayı emrettikten sonra, Allah'a tevekkül etmeyi, O'nun vaadine, yardımına ve peygamberinin verdiği habere güvenmeyi emrettiler. İşte bundan dolayı sözlerini { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanıyorsanız” buyruğuyla sonlandırdılar; zira Peygamber'in doğruluğundan şüphe etmek imanı geçersiz kılar.
وَإِنَّمَا خَاطَبُوا مُوسَى عَقِبَ مَوْعِظَةِ الرَّجُلَيْنِ لَهُمْ، رُجُوعًا إِلَى إِبَايَتِهِمُ الْأُولَى الَّتِي شَافَهُوا بِهَا مُوسَى إِذْ قَالُوا: إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ، أَوْ لِقِلَّةِ اكْتِرَاثِهِمْ بِكَلَامِ الرَّجُلَيْنِ وَأَكَّدُوا الِامْتِنَاعَ الثَّانِيَ مِنَ الدُّخُولِ بَعْدَ الْمُحَاوَرَةِ أَشَدَّ تَوْكِيدٍ دَلَّ عَلَى شِدَّتِهِ فِي العربيّة بِثَلَاث مؤكدات: (إنّ) ، و (لن) ، وَكَلِمَةُ (أَبَدًا) .
O iki adamın nasihatinin hemen ardından Mûsâ'ya hitap etmeleri, { إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ } “Orada zorba bir kavim vardır” dediklerinde Mûsâ'ya yüz yüze söyledikleri ilk direnişlerine dönmelerinden veya o iki adamın sözüne pek aldırış etmemelerindendir. Karşılıklı konuşmadan sonra şehre girmekten ikinci kez kaçınmalarını son derece güçlü bir biçimde tekit ettiler; Arap dilinde bu tekitin şiddetine üç tekit unsuru delalet etmektedir: (إنّ) inne, (لن) len ve (أَبَدًا) ebeden kelimesi.
وَمَعْنَى قَوْلِهِمْ: فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنْ كَانَ خِطَابًا لِمُوسَى أَنَّهُمْ طَلَبُوا مِنْهُ مُعْجِزَةً كَمَا تَعَوَّدُوا مِنَ النَّصْرِ فَطَلَبُوا أَنْ يُهْلِكَ اللَّهُ الْجَبَّارِينَ بِدَعْوَةِ مُوسَى. وَقِيلَ: أَرَادُوا بِهَذَا الْكَلَامِ الِاسْتِخْفَافَ بِمُوسَى، وَهَذَا بِعِيدٌ، لِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا يَشُكُّونَ فِي رِسَالَتِهِ، وَلَوْ أَرَادُوا الِاسْتِخْفَافَ لَكَفَرُوا وَلَيْسَ فِي كَلَامِ مُوسَى الْوَاقِعِ جَوَابًا عَنْ مَقَالَتِهِمْ هَذِهِ إِلَّا وَصْفُهُمْ بِالْفَاسِقِينَ. وَالْفِسْقُ يُطْلَقُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ الْكَبِيرَةِ، فَإِنَّ عِصْيَانَ أَمْرِ اللَّهِ فِي الْجِهَادِ كَبِيرَةٌ، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ، وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: أَتَى الْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ النَّبِيءَ وَهُوَ يَدْعُو عَلَى الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ فَقَالَ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ لَا نَقُولُ كَمَا قَالَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ» فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ الْحَدِيثَ.
{ فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا } “Sen ve Rabbin gidin savaşın” sözlerinin anlamı, eğer Mûsâ'ya bir hitap ise, kendilerine gelen zafere alıştıkları gibi ondan bir mucize istemiş olmalarıdır; yani Mûsâ'nın duasıyla Allah'ın o zorbaları helak etmesini talep etmişlerdir. Bu sözle Mûsâ'yı hafife almayı kastettikleri de söylenmiştir; ancak bu uzaktır, çünkü onlar onun peygamberliğinden şüphe etmiyorlardı. Şayet hafife almayı kastetselerdi kâfir olurlardı; oysa Mûsâ'nın bu sözlerine cevap mahiyetindeki ifadesinde onları sadece 'fâsıklar' olarak nitelendirmekten başka bir şey yoktur. Fısk ise büyük günaha da ıtlak olunur; zira cihadda Allah'ın emrine isyan etmek büyük günahtır. Bundan dolayı Allah Teâlâ: { فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } “O fâsık kavim için tasalanma!” buyurmuştur. Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: Mikdâd b. el-Esved, Bedir günü Resûlullah müşriklere beddua ederken yanına gelip şöyle dedi: «Ey Allah'ın Resûlü! Biz İsrâiloğullarının { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } “Sen ve Rabbin gidin savaşın; biz işte burada oturuyoruz” dediği gibi demeyiz...» hadisi.
فَلَا تَظُنَّنَّ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ كَانَتْ مَقْرُوءَةً بَيْنَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ، لِأَنَّ سُورَةَ الْمَائِدَةِ مِنْ آخِرِ مَا نَزَلَ، وَإِنَّمَا تَكَلَّمَ الْمِقْدَادُ بِخَبَرٍ كَانُوا يَسْمَعُونَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِيمَا يُحَدِّثُهُمْ بِهِ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، ثُمَّ نَزَلَتْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِذَلِكَ اللَّفْظِ.
Sakın buradan bu ayetin Bedir günü onların arasında okunmakta olduğu zannına kapılma; zira Mâide Suresi en son inen surelerdendir. Mikdâd sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in İsrâiloğulları hakkında kendilerine anlattığı haberlerden duydukları bir ifadeyle konuşmuş, daha sonra bu ayette o lafızla nazil olmuştur.
«قَالَ» أَيْ مُوسَى، مُنَاجِيًا رَبَّهُ أَوْ بِمَسْمَعٍ مِنْهُمْ لِيُوقِفَهُمْ عَلَى عَدَمِ امْتِثَالِهِمْ أَمْرَ رَبِّهِمْ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي، يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى لَا أَقْدِرُ إِلَّا عَلَى نَفْسِي وَأَخِي، وَإِنَّمَا لَمْ يعدّ الرجلَيْن الَّذين قَالَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ، لِأَنَّهُ خَشِيَ أَنْ يَسْتَهْوِيَهُمَا قَوْمُهُمَا. وَالَّذِي فِي كُتُبِ الْيَهُودِ أَنَّ هَارُونَ كَانَ قَدْ تُوَفِّيَ قَبْلَ هَذِهِ الْحَادِثَةِ.
«Dedi», yani Mûsâ, Rabbine münacatta bulunarak veya Rablerinin emrine itaat etmediklerini kendilerine bildirmek için onların işiteceği şekilde { رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي } “Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum” [dedi]. Bunun anlamının 'Ben kendimden ve kardeşimden başkasına güç yetiremiyorum' olması muhtemeldir. { ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ } “Onların üzerlerine kapıdan girin” diyen o iki adamı saymayışı, kavimlerinin onları da ayartmasından (kendi saflarına çekmesinden) korktuğu içindir. Yahudi kitaplarında yer alan bilgiye göre ise Hârûn bu hadiseden önce vefat etmişti.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ بِأَخِيهِ يُوشَعَ بْنَ نُونٍ لِأَنَّهُ كَانَ
Kardeşi ile Yûşa b. Nûn'u kastetmiş olması da caizdir; çünkü o,
مُلَازِمَهُ فِي شؤونه، وَسَمَّاهُ اللَّهُ فَتَاهُ فِي قَوْلِهِ:
işlerinde onun sürekli refakatçisiydi ve Allah Teâlâ:
وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ [الْكَهْف: ٦٠] الْآيَةَ. وَعَطَفَهُ هُنَا عَلَى نَفْسِهِ لِأَنَّهُ كَانَ مُحَرِّضًا لِلْقَوْمِ عَلَى دُخُولِ الْقَرْيَةِ.
{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ } “Hani Mûsâ genç yardımcısına şöyle demişti” [Kehf, 60] ayetinde onu genç yardımcısı (fetâsı) olarak isimlendirmiştir. Kavmi kente girmeye teşvik ettiği için burada onu kendi nefsine atfetmiştir.
وَمَعْنَى فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ أَنْ لَا تُؤَاخِذَنَا بِجُرْمِهِمْ، لِأَنَّهُ خَشِيَ أَنْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ فِي الدُّنْيَا فَيُهْلِكَ الْجَمِيعَ فَطَلَبَ النَّجَاةَ، وَلَا يَصِحُّ أَنْ يُرِيدَ الْفَرْقَ بَيْنَهُمْ فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّهُ مَعْلُومٌ أَنَّ اللَّهَ لَا يُؤَاخِذُ الْبَرِيءَ بِذَنْبِ الْمُجْرِمِ، وَلِأَنَّ بَرَاءَةَ مُوسَى وَأَخِيهِ مِنَ الرِّضَا بِمَا فَعَلَهُ قَوْمُهُمْ أَمْرٌ يَعْلَمُهُ اللَّهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْفَرْقِ بَيْنَهُمُ الْحُكْمُ بَيْنَهُمْ وَإِيقَافُ الضَّالِّينَ على غلطهم.
{ فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “Bizimle bu fâsık kavmin arasını ayır” ifadesinin anlamı, onların cürmü sebebiyle bizi muaheze etme (cezalandırma) demektir; çünkü dünyada onların başına hepsini helak edecek bir azabın gelmesinden endişe edip kurtuluş istemiştir. Ahirette aralarının ayrılmasını kastetmiş olması doğru değildir; zira Allah'ın suçsuz kimseyi suçlunun günahı ile cezalandırmayacağı bilinmektedir. Ayrıca Mûsâ ve kardeşinin, kavimlerinin yaptıklarına rıza göstermekten beri oldukları Allah'ın bildiği bir husustur. Aralarının ayrılmasından maksadın aralarında hüküm verilmesi ve sapanların hatalarının kendilerine gösterilmesi olması da caizdir.
وَقَوله اللَّهِ تَعَالَى لَهُ: فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً إِلَخْ جَوَابٌ عَنْ قَوْلِ مُوسَى فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ، وَهُوَ جَوَابٌ جَامِعٌ لِجَمِيعِ مَا تَضَمَّنَهُ كَلَامُ مُوسَى، لِأَنَّ اللَّهَ أَعْلَمَ مُوسَى بِالْعِقَابِ الَّذِي يُصِيبُ بِهِ الَّذِينَ عَصَوْا أَمْرَهُ، فَسَكَّنَ هَاجِسَ خَوْفِهِ أَنْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ يَعُمُّ الْجَمِيعَ، وَحَصَلَ الْعِقَابُ لَهُمْ عَلَى الْعِصْيَانِ انْتِصَارًا لِمُوسَى. فَإِنْ
Allah Teâlâ'nın ona yönelik: { فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً } “Artık orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır...” buyruğu, Mûsâ'nın { فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “Bizimle bu fâsık kavmin arasını ayır” sözüne bir cevaptır. Bu cevap, Mûsâ'nın sözünün içerdiği her şeyi kapsayan câmi bir cevaptır; zira Allah, emrine isyan edenlerin uğrayacağı cezayı Mûsâ'ya bildirmiş, böylece hepsini kuşatacak bir azabın gelmesinden duyduğu korku ve endişeyi yatıştırmış ve Mûsâ'nın hakkını teslim etmek üzere isyanları sebebiyle onlara ceza verilmiştir. Eğer:
قُلْتَ: هَذَا الْعِقَابُ قَدْ نَالَ مُوسَى مِنْهُ مَا نَالَ قَوْمَهُ، فَإِنَّهُ بَقِيَ مَعَهُمْ فِي التِّيهِ حَتَّى تُوُفِّيَ.
'Bu cezadan, kavminin başına gelen şey Mûsâ'nın da başına gelmiştir; zira o da vefat edene kadar Tîh Çölü'nde onlarla birlikte kalmıştır' dersen,
قُلْتُ: كَانَ ذَلِكَ هَيِّنًا عَلَى مُوسَى لِأَنَّ بَقَاءَهُ مَعَهُمْ لِإِرْشَادِهِمْ وَصَلَاحِهِمْ وَهُوَ خِصِّيصَةُ رِسَالَتِهِ، فَالتَّعَبُ فِي ذَلِكَ يَزِيدُهُ رَفْعَ دَرَجَةٍ، أَمَّا هُمْ فَكَانُوا فِي مَشَقَّةٍ.
Derim ki: Onlara rehberlik etmek ve ıslahları için çalışmak Mûsâ'nın peygamberlik görevinin bir gereği olduğundan bu durum Mûsâ için hafif ve katlanılabilirdi; dolayısıyla bu uğurdaki meşakkat onun derecesinin daha da yükselmesine vesile oluyordu; oysa kavim azap ve sıkıntı içindeydi.
يَتِيهُونَ يَضِلُّونَ، وَمَصْدَرُهُ التَّيْهُ- بِفَتْحِ التَّاءِ وَسُكُونِ الْيَاءِ- وَالتِّيهُ- بِكَسْرِ التَّاءِ وَسُكُونِ التَّحْتِيَّةِ-. وَسُمِّيَتِ الْمَفَازَةُ تَيْهَاءَ وَسُمِّيَتْ تِيهًا. وَقَدْ بَقِيَ بَنُو إِسْرَائِيلَ مُقِيمِينَ فِي جِهَاتٍ ضَيِّقَةٍ وَيَسِيرُونَ الْهُوَيْنَا عَلَى طَرِيقٍ غَيْرِ مُنْتَظِمٍ حَتَّى بَلَغُوا جَبَلَ (نِيبُو) عَلَى مَقْرُبَةٍ مِنْ نَهْرِ (الْأُرْدُنِّ) ، فَهُنَالِكَ تُوُفِّيَ مُوسَى- ﵇ وَهُنَالِكَ دُفِنَ. وَلَا يُعْرَفُ مَوْضِعُ قَبْرِهِ كَمَا فِي نَصِّ كِتَابِ الْيَهُودِ. وَمَا دَخَلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ حَتَّى عَبَرُوا الْأُرْدُنَّ بِقِيَادَةِ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ خَلِيفَةِ مُوسَى. وَقَدِ اسْتَثْنَاهُ اللَّهُ تَعَالَى هُوَ وَكَالِبَ بْنَ يَفْنَةَ، لِأَنَّهُمَا لَمْ يَقُولَا: لَنْ نَدْخُلَهَا. وَأَمَّا بَقِيَّةُ الرُّوَّادِ الَّذِينَ أَرْسَلَهُمْ مُوسَى لِاخْتِبَارِ الْأَرْضِ فَوَافَقُوا قَوْمَهُمْ فِي الِامْتِنَاعِ مِنْ دُخُولِهَا.
{ يَتِيهُونَ } 'Yollarını kaybedip şaşırırlar' demektir; mastarı te' harfinin fethası ve ye'nin sükûnu ile teyh (التَّيْهُ) veya te'nin kesresi ve ye'nin sükûnu ile tîh (التِّيهُ) şeklinde gelir. Issız çöle / yolsuz sahrâya 'teyhâ' ve 'tîh' denilmiştir. İsrâiloğulları dar bölgelerde kalarak Ürdün Nehri yakınlarındaki Nebo Dağı'na ulaşıncaya dek düzensiz bir yolda ağır ağır yürüdüler. Mûsâ -aleyhisselâm- orada vefat etti ve oraya defnedildi. Yahudilerin kutsal metninde geçtiği üzere kabrinin yeri bilinmemektedir. Mukaddes Topraklara ise Mûsâ'nın halifesi Yûşa b. Nûn komutasında Ürdün'ü geçmedikçe giremediler. Allah Teâlâ, Yûşa ile Kâleb b. Yefünne'yi istisna kılmıştır; çünkü o ikisi 'Oraya asla girmeyiz' dememişlerdi. Mûsâ'nın diyarı keşfetmek üzere gönderdiği diğer gözcüler ise şehre girmekten kaçınma hususunda kavimlerine uymuşlardı.
وَقَوْلُهُ: فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ تَفْرِيعٌ عَلَى الْإِخْبَارِ بِهَذَا الْعِقَابِ، لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ مُوسَى يُحْزِنُهُ ذَلِكَ، فَنَهَاهُ عَنِ الْحُزْنِ لِأَنَّهُمْ لَا يَسْتَأْهِلُونَ الْحُزْنَ لِأَجْلِهِمْ لِفِسْقِهِمْ.
{ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “O fâsık kavim için tasalanma!” buyruğu, bu cezanın haber verilmesine terettüp eden bir sonuçtur (tafri'dir); zira Allah Teâlâ bu durumun Mûsâ'yı üzeceğini bildiğinden, fıskları sebebiyle üzülmeye layık olmadıkları için ona üzülmeyi yasaklamıştır.
وَالْأَسَى: الْحُزْنُ، يُقَالُ أَسِيَ كَفَرِحَ إِذا حزن.
el-Esa (الْأَسَى) hüzün/keder demektir. Hüzünlendiği zaman, feriha (فَرِحَ) vezninde «أَسِيَ» (esiye) denilir.
[٢٧- ٣٠]
[27-30]
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٢٧ إِلَى ٣٠]
[Mâide Suresi (5), Ayetler 27-30]
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (٢٨) إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩) فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٣٠)
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (٢٨) إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩) فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٣٠) } “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku: Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı da birinden kabul edilmiş, diğerinden kabul edilmemişti. [Kurbanı kabul edilmeyen] 'Seni mutlaka öldüreceğim!' dedi. [Diğeri de] şöyle dedi: 'Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder.' (27) 'Andolsun ki sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım.' (28) 'Şüphesiz ben isterim ki sen benim günahımı da kendi günahını da yüklenip cehennemliklerden olasın. Zalimlerin cezası işte budur.' (29) Nihayet nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolay [ve cazip] gösterdi de onu öldürdü; böylece hüsrana uğrayanlardan oldu. (30)”
عَطَفَ نَبَأً عَلَى نَبَإٍ لِيَكُونَ مُقَدِّمَةً لِلتَّحْذِيرِ مِنْ قَتْلِ النَّفْسِ وَالْحِرَابَةِ وَالسَّرِقَةِ، وَيُتْبَعُ بِتَحْرِيمِ الْخَمْرِ وَأَحْكَامِ الْوَصِيَّةِ وَغَيْرِهَا، وَلِيَحْسُنَ التَّخَلُّصُ مِمَّا اسْتُطْرِدَ مِنَ الْأَنْبَاءِ وَالْقَصَصِ الَّتِي هِيَ مَوَاقِعُ عِبْرَةٍ وَتُنْظَمُ كُلُّهَا فِي جَرَائِرِ الْغُرُورِ. وَالْمُنَاسَبَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْقِصَّةِ الَّتِي قَبْلَهَا مُنَاسَبَةُ تَمَاثُلٍ وَمُنَاسَبَةُ تَضَادٍّ. فَأَمَّا التَّمَاثُلُ فَإِنَّ فِي كِلْتَيْهِمَا عَدَمَ الرِّضَا بِمَا حَكَمَ اللَّهُ تَعَالَى:
Bir haber diğer bir habere atfedilmiştir ki cana kıymaktan, yol kesicilikten (hirâbe) ve hırsızlıktan sakındırmaya bir mukaddime olsun; ardından şarap yasağı, vasiyet hükümleri ve diğer hususlar getirilsin; ayrıca ibret mahalli olan ve hepsi aldanışın getirdiği veballer dizisinde yer alan haber ve kıssalardan gelen istitradî kısımlardan [hükümlere] güzel bir geçiş (hüsn-i tahallus) sağlansın. Bu kıssa ile önceki kıssa arasındaki münasebet ise hem bir benzerlik hem de bir zıtlık münasebetidir. Benzerliğe gelince; her ikisinde de Allah Teâlâ'nın hükmettiği şeye rıza göstermemek vardır:
فَإِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَصَوْا أَمْرَ رَسُولِهِمْ إِيَّاهُمْ بِالدُّخُولِ إِلَى الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ، وَأَحَدُ ابْنَيْ آدَمَ عَصَى حُكْمَ اللَّهِ تَعَالَى بِعَدَمِ قَبُولِ قُرْبَانِهِ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمُتَّقِينَ. وَفِي كِلْتَيْهِمَا جُرْأَةٌ عَلَى اللَّهِ بَعْدَ الْمَعْصِيَةِ فَبَنُو إِسْرَائِيل قَالُوا: فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ [الْمَائِدَة: ٢٤] ، وَابْنُ آدَمَ قَالَ:
Zira İsrâiloğulları peygamberlerinin kendilerine Mukaddes Topraklara girmeleri yönündeki emrine isyan etmişler, Âdem'in iki oğlundan biri de takva sahiplerinden olmadığı için kurbanının kabul edilmemesi yönündeki Allah Teâlâ'nın hükmüne isyan etmiştir. Yine her ikisinde de isyandan sonra Allah'a karşı bir cüretkârlık vardır; nitekim İsrâiloğulları { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ } “Sen ve Rabbin gidin...” [Mâide, 24] demiş, Âdem'in oğlu da:
لَأَقْتُلَنَّ الَّذِي تَقَبَّلَ اللَّهُ مِنْهُ. وَأَمَّا التَّضَادُّ فَإِنَّ فِي إِحْدَاهُمَا إِقْدَامًا مَذْمُومًا مِنِ ابْنِ آدَمَ، وَإِحْجَامًا مَذْمُومًا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَإِنَّ فِي إِحْدَاهُمَا اتِّفَاقَ أَخَوَيْنِ هُمَا مُوسَى وَأَخُوهُ عَلَى امْتِثَالِ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَفِي الْأُخْرَى اخْتِلَافُ أَخَوَيْنِ بِالصَّلَاحِ وَالْفَسَادِ.
Allah'ın kurbanını kabul ettiği kardeşi için 'Seni mutlaka öldüreceğim!' demiştir. Zıtlığa gelince; birinde Âdem'in oğlunun kınanmış bir cüreti/saldırganlığı, diğerinde ise İsrâiloğullarının kınanmış bir çekingenliği/kaçınması vardır. Yine birinde iki kardeş olan Mûsâ ve kardeşinin Allah Teâlâ'nın emrine itaat hususunda ittifakı varken, diğerinde iki kardeşin salâh ve fesat yönünden ihtilafı söz konusudur.
وَمَعْنَى ابْنَيْ آدَمَ هُنَا وَلَدَاهُ. وَأَمَّا ابْنُ آدَمَ مُفْرَدًا فَقَدْ يُرَادُ بِهِ وَاحِدٌ مِنَ الْبَشَرِ
Burada 'İbney Âdem'den (ابْنَيْ آدَمَ) maksat onun iki öz oğludur. Âdem oğlu (ibn Âdem) tekil olarak zikredildiğinde ise bazen insan cinsinden herhangi biri kastedilir;
نَحْوَ:
nitekim şu hadiste olduğu gibi:
«يَا بن آدَمَ إِنَّكَ مَا دَعَوْتَنِي وَرَجَوْتَنِي غَفَرْتُ لَكَ» ، أَوْ مَجْمُوعًا نَحْوَ يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ [الْأَعْرَاف: ٣١] .
«Ey Âdemoğlu! Sen bana dua edip benden ümitvar olduğun sürece seni bağışlarım» veya çoğul olarak zikredildiğinde { يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ } “Ey Âdemoğulları! Zinetinizi takının...” [A'râf, 31] ayetinde olduğu gibi [bütün insanlık kastedilir].
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِالْحَقِّ لِلْمُلَابَسَةِ مُتَعَلِّقًا بِ اتْلُ. وَالْمُرَادُ مِنَ الْحَقِّ هُنَا الصِّدْقُ مِنْ حَقَّ الشَّيْءُ إِذَا ثَبَتَ، وَالصِّدْقُ هُوَ الثَّابِتُ، وَالْكَذِبُ لَا ثُبُوتَ لَهُ فِي الْوَاقِعِ، كَمَا قَالَ:
{ بِالْحَقِّ } ifadesindeki bâ (بِ) harf-i cerri mülâbese (beraberlik) içindir ve { اتْلُ } fiiline taalluk eder. Buradaki haktan maksat, 'bir şey sabit olduğunda hak oldu' denilmesinden hareketle doğruluktur (sıdktır). Sıdk (doğruluk) sabit olandır; yalanın ise vakıada bir sübutu yoktur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ [الْكَهْف: ١٣] . وَيَصِحُّ أَنْ يَكُونَ الْحَقُّ ضِدَّ الْبَاطِلِ وَهُوَ الْجِدُّ غَيْرُ الْهَزْلِ، أَيِ اتْلُ هَذَا النَّبَأَ مُتَلَبِّسًا بِالْحَقِّ، أَيْ بِالْغَرَضِ الصَّحِيحِ لَا لِمُجَرَّدِ التَّفَكُّهِ وَاللَّهْوِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ بِالْحَقِّ مُشِيرًا إِلَى مَا خفّ بِالْقِصَّةِ مِنْ زِيَادَاتٍ زَادَهَا أَهْلُ الْقَصَصِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي أَسْبَابِ قَتْلِ أَحَدِ الْأَخَوَيْنِ أَخَاهُ.
{ نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ } “Biz sana onların haberini hak olarak anlatıyoruz” [Kehf, 13]. Hak kelimesinin batılın zıddı olması da sahihtir; bu da hezelin (şakanın/boş sözün) zıddı olan ciddiyettir. Yani bu haberi hakka bürünmüş olarak, yani sadece eğlenmek ve vakit geçirmek için değil, doğru ve sahih bir gaye için oku. { بِالْحَقِّ } ifadesinin, iki kardeşten birinin diğerini öldürme sebepleri konusunda İsrâiloğulları kıssacıları tarafından bu kıssanın etrafına iliştirilen fazlalıklara [karşı gerçeğe] işaret etmesi de muhtemeldir.
وإِذْ ظَرْفُ زَمَانٍ لِ نَبَأَ، أَيْ خَبَرِهِمَا الْحَاصِلِ وَقْتَ تَقْرِيبِهِمَا قُرْبَانًا، فَيَنْتَصِبُ (إِذْ) عَلَى الْمَفْعُولِ فِيهِ.
{ إِذْ } edatı { نَبَأَ } kelimesi için zaman zarfıdır; yani onların bir kurban sundukları vakitte gerçekleşen haberleri demektir; binaenaleyh (إِذْ) mef'ûlün fîh olarak mansubdur.
وَفِعْلُ قَرَّبا هُنَا مُشْتَقٌّ مِنَ الْقُرْبَانِ الَّذِي صَارَ بِمَنْزِلَةِ الِاسْمِ الْجَامِدِ، وَأَصْلُهُ مَصْدَرٌ كَالشُّكْرَانِ وَالْغُفْرَانِ وَالْكُفْرَانِ، يُسَمَّى بِهِ مَا يَتَقَرَّبُ بِهِ الْمَرْءُ إِلَى رَبِّهِ مِنْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ أَوْ صَلَاةٍ، فاشتقّ من الْقُرْآن قَرَّبَ، كَمَا اشْتُقَّ مِنَ النُّسُكِ نَسَكَ، وَمِنَ الْأُضْحِيَّةِ ضَحَّى، وَمِنَ الْعَقِيقَةِ عَقَّ. وَلَيْسَ قَرَّبا هُنَا بِمَعْنَى أَدْنَيَا إِذْ لَا مَعْنَى لِذَلِكَ هُنَا.
Buradaki { قَرَّبا } fiili, artık câmid bir isim mesabesine gelmiş olan 'kurban' (el-kurbân) kelimesinden türetilmiştir. Kurbanın aslı ise şükrân, gufrân ve küfrân gibi bir mastar olup kişinin sadaka, ibadet (nüsük) veya namaz gibi şeylerle Rabbine yakınlaşmak için sunduğu şeye ad verilmiştir. Böylece nüsükten 'nesehe', udhiyyeden 'dahhâ', akîkadan 'akke' fiilleri türetildiği gibi el-kurbân kelimesinden de 'karrabe' fiili türetilmiştir. Buradaki { قَرَّبا } fiili 'yaklaştırdılar' anlamında değildir; zira burada bunun bir anlamı yoktur.
وَفِي التَّوْرَاةِ هُمَا (قَايِينُ) - وَالْعَرَبُ يُسَمُّونَهُ قَابِيلَ- وَأَخُوهُ (هَابِيلُ) . وَكَانَ قَابِيلُ فَلَّاحًا فِي الْأَرْضِ، وَكَانَ هَابِيلُ رَاعِيًا لِلْغَنَمِ، فَقَرَّبَ قَابِيلُ مِنْ ثِمَارِ حَرْثِهِ قُرْبَانًا وَقَرَّبَ هَابِيلُ مِنْ أَبْكَارِ غَنَمِهِ قُرْبَانًا. وَلَا نَدْرِي هَلْ كَانَ الْقُرْبَانُ عِنْدَهُمْ يُعْطَى لِلْفُقَرَاءِ وَنَحْوِهِمْ أَوْ كَانَ يُتْرَكُ لِلنَّاسِ عَامَّةً. فَتَقَبَّلَ اللَّهُ قُرْبَانَ هَابِيلَ وَلَمْ يَتَقَبَّلْ قُرْبَانَ قَابِيلَ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَبُولَ قُرْبَانِ أَحَدِهِمَا دُونَ الْآخَرِ حَصَلَ بِوَحْيٍ مِنَ اللَّه لِآدَمَ. وَإِنَّمَا لَمْ يَتَقَبَّلِ اللَّهُ قُرْبَانَ قَابِيلَ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ رَجُلًا صَالِحًا بَلْ كَانَتْ لَهُ خَطَايَا. وَقِيلَ: كَانَ كَافِرًا، وَهَذَا يُنَافِي كَوْنَهُ يُقَرِّبُ قُرْبَانًا.
Tevrat'ta bu iki kişi Kayin -Araplar onu Kâbil diye isimlendirir- ve kardeşi Habil'dir. Kâbil toprakta çiftçiydi, Habil ise koyun çobanıydı. Kâbil toprağının ürünlerinden bir kurban sundu, Habil ise koyunlarının ilk doğanlarından bir kurban sundu. Onların şeriatinde kurbanın fakirlere ve benzerlerine mi verildiğini yoksa genel olarak insanlara mı bırakıldığını bilmiyoruz. Allah Habil'in kurbanını kabul etti, Kâbil'in kurbanını ise kabul etmedi. İkisinden birinin kurbanının kabul edilip diğerininkinin edilmeyişinin Allah'tan Âdem'e gelen bir vahiy yoluyla gerçekleştiği zahirdir. Allah'ın Kâbil'in kurbanını kabul etmeyişi, onun salih bir adam olmayıp günahlarının bulunmasındandır. Onun kâfir olduğu da söylenmiştir; ancak bu, onun kurban sunması gerçeğiyle çelişir.
وَأُفْرِدَ الْقُرْبَانُ فِي الْآيَةِ لِإِرَادَةِ الْجِنْسِ، وَإِنَّمَا قَرَّبَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا
Ayette kurban cins bildirmek üzere tekil olarak zikredilmiştir; zira ikisinden her biri
قُرْبَانًا وَلَيْسَ هُوَ
birer kurban sunmuştur, yoksa bu
قُرْبَانًا مُشْتَرَكًا. وَلَمْ يُسَمِّ اللَّهُ تَعَالَى الْمُتَقَبَّلَ مِنْهُ وَالَّذِي لَمْ يُتَقَبَّلْ مِنْهُ إِذْ لَا جَدْوَى لِذَلِكَ فِي مَوْقِعِ الْعِبْرَةِ. وَإِنَّمَا حَمَلَهُ عَلَى قَتْلِ أَخِيهِ حَسَدُهُ عَلَى مَزِيَّةِ الْقَبُولِ. وَالْحَسَدُ أَوَّلُ جَرِيمَةٍ ظَهَرَتْ فِي الْأَرْضِ.
ortak bir kurban değildir. Allah Teâlâ kurbanı kabul olunanı ve kabul olunmayanı ismen zikretmemiştir; çünkü ibret noktasında bunun bir faydası yoktur. Onu kardeşini öldürmeye sevk eden şey, kurbanının kabul edilmesi faziletine karşı duyduğu hasettir. Haset ise yeryüzünde ortaya çıkan ilk suçtur.
وَقَوْلُهُ فِي الْجَوَابِ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ مَوْعِظَةٌ وَتَعْرِيضٌ وَتَنَصُّلٌ مِمَّا يُوجِبُ قَتْلَهُ. يَقُولُ: الْقَبُولُ فِعْلُ اللَّهِ لَا فِعْلُ غَيْرِهِ، وَهُوَ يَتَقَبَّلُ مِنَ الْمُتَّقِي لَا مِنْ غَيْرِهِ. يُعَرِّضُ بِهِ أَنَّهُ لَيْسَ بِتَقِيٍّ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَتَقَبَّلِ اللَّهُ مِنْهُ. وَآيَةُ ذَلِكَ أَنَّهُ يُضْمِرُ قَتْلَ النَّفْسِ. وَلِذَا فَلَا ذَنْبَ، لِمَنْ تَقَبَّلَ اللَّهُ قُرْبَانَهُ، يَسْتَوْجِبُ الْقَتْلَ. وَقَدْ أَفَادَ قَوْلُ ابْنِ آدَمَ حَصْرَ الْقَبُولِ فِي أَعْمَالِ الْمُتَّقِينَ. فَإِذَا كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْمُتَّقِينَ مَعْنَاهُ الْمَعْرُوفَ شَرْعًا الْمَحْكِيَّ بِلَفْظِهِ الدَّالِّ عَلَيْهِ مُرَادُ ابْنِ آدَمَ كَانَ مُفَادُ الْحَصْرِ أَنَّ عَمَلَ غَيْرِ الْمُتَّقِي لَا يُقْبَلُ فَيُحْتَمَلُ أَنَّ هَذَا كَانَ شَرِيعَتَهُمْ، ثُمَّ نُسِخَ فِي الْإِسْلَامِ بِقَبُولِ الْحَسَنَاتِ مِنَ الْمُؤْمِنِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُتَّقِيًا فِي سَائِرِ أَحْوَالِهِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِالْمُتَّقِينَ الْمُخْلِصُونَ فِي الْعَمَلِ، فَيَكُونُ عَدَمُ الْقَبُولِ أَمَارَةً عَلَى عَدَمِ الْإِخْلَاصِ، وَفِيهِ إِخْرَاجُ لَفْظِ التَّقْوَى عَنِ الْمُتَعَارَفِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ بِالتَّقَبُّلِ تَقَبُّلًا خَاصًّا، وَهُوَ التَّقَبُّلُ التَّامُّ الدَّالُّ عَلَيْهِ احْتِرَاقُ الْقُرْبَانِ، فَيَكُونُ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَة: ٢] ، أَيْ هُدًى كَامِلًا لَهُمْ، وَقَوْلُهُ: وَالْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ [الزخرف: ٣٥] ، أَيِ الْآخِرَةُ الْكَامِلَةُ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ تَقَبُّلَ الْقَرَابِينِ خَاصَّةً وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ الْمُتَّقِينَ بِالْقُرْبَانِ، أَيِ الْمُرِيدِينَ بِهِ تَقْوَى اللَّهِ، وَأَنَّ أَخَاهُ أَرَادَ بِقُرْبَانِهِ بِأَنَّهُ الْمُبَاهَاةُ. وَمَعْنَى هَذَا الْحَصْرِ أَنَّ اللَّهَ لَا يَتَقَبَّلُ مِنْ غَيْرِ الْمُتَّقِينَ وَكَانَ ذَلِكَ شَرْعَ زَمَانِهِمْ.
Cevap olarak söylediği: { إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” sözü bir öğüt, üstü kapalı bir eleştiri (tariz) ve öldürülmesini gerektirecek sebepten beri olduğunu beyandır. Şöyle demektedir: Kabul etmek başkasının değil sadece Allah'ın fiilidir; O da başkasından değil ancak takva sahibinden kabul eder. Bu sözle kardeşinin takva sahibi olmadığını, bu yüzden Allah'ın ondan kabul etmediğini ima etmektedir. Bunun delili de onun cana kıymayı aklından geçirmesidir. Bu sebeple Allah'ın kurbanını kabul ettiği kimsenin öldürülmeyi gerektiren hiçbir günahı yoktur. Âdem'in oğlunun bu sözü, kabulün sadece müttakilerin amellerine has olduğunu (hasr ifade ettiğini) bildirmiştir. Eğer müttakilerden maksat, şer'an bilinen ve Âdem'in oğlunun muradına delalet eden lafzıyla aktarılan anlamı ise hasrın ifade ettiği mana, takva sahibi olmayanın amelinin kabul edilmeyeceğidir; bu durumun onların şeriatinde böyle olup daha sonra İslam'da müminin her hâlinde takva sahibi olmasa bile iyiliklerinin kabul edilmesiyle neshedilmiş olması muhtemeldir. Müttakilerden maksadın amelde ihlaslı olanlar olması da muhtemeldir; bu durumda kabul edilmeyiş ihlasın bulunmayışına bir alamet olur, fakat bunda takva lafzını örfi/şer'i anlamından çıkarmak vardır. Kurbanın yanmasıyla anlaşılan özel ve tam bir kabulü kastetmiş olması da muhtemeldir; bu da Allah Teâlâ'nın { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Takva sahipleri için bir hidayettir” [Bakara, 2] yani onlar için kâmil bir hidayettir ve { وَالْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ } “Rabbinin katında ahiret takva sahiplerinindir” [Zuhruf, 35] yani kâmil ahiret onlara aittir buyruğundaki gibi olur. Özellikle kurbanların kabulünü kastetmiş olması da muhtemeldir. Kurbanla takvaya erenler, yani kurbanıyla Allah'tan korkmayı hedefleyenler murat edilmiş olup kardeşinin ise kurbanıyla gösterişi hedeflemiş olması da muhtemeldir. Bu hasrın anlamı, Allah'ın müttakilerden başkasından kabul etmediğidir ve bu durum onların zamanındaki şeriat idi.
وَقَوْلُهُ: لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي إِلَخْ مَوْعِظَةٌ لِأَخِيهِ لِيُذَكِّرَهُ خَطَرَ هَذَا الْجُرْمِ الَّذِي أَقْدَمَ عَلَيْهِ. وَفِيهِ إِشْعَارٌ بِأَنَّهُ يَسْتَطِيعُ دِفَاعَهُ وَلَكِنَّهُ مَنَعَهُ مِنْهُ خَوْفُ اللَّهِ تَعَالَى. وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا اجْتِهَادٌ مِنْ هَابِيلَ فِي اسْتِعْظَامِ جُرْمِ قَتْلِ النَّفْسِ، وَلَوْ كَانَ الْقَتْلُ دِفَاعًا. وَقَدْ عَلِمَ الْأَخَوَانِ مَا هُوَ الْقَتْلُ بِمَا يَعْرِفَانِهِ مِنْ ذَبْحِ
{ لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي... } “Andolsun ki sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da...” buyruğu, giriştiği bu cürmün tehlikesini hatırlatmak üzere kardeşine bir öğüttür. Bu ifadede, kendini savunmaya gücünün yettiği fakat Allah Teâlâ korkusunun buna engel olduğu hissettirilmektedir. Zahir olan odur ki bu, Habil'in savunma amaçlı bile olsa cana kıyma suçunu son derece büyük görmesinden kaynaklanan bir ictihadıdır. Nitekim iki kardeş, hayvan boğazlama ve avcılık konusunda bildikleri şeylerle öldürmenin ne olduğunu biliyorlardı; dolayısıyla öldürmek onlarca bilinen bir şeydi...
الْحَيَوَانِ وَالصَّيْدِ، فَكَانَ الْقَتْلُ مَعْرُوفًا لَهُمَا، وَلِهَذَا عَزَمَ عَلَيْهِ قَابِيلُ، فَرَأَى هَابِيلُ لِلنُّفُوسِ حُرْمَةً وَلَوْ كَانَتْ ظَالِمَةً، وَرَأَى فِي الِاسْتِسْلَامِ لِطَالِبِ قَتْلِهِ إِبْقَاءً عَلَى حِفْظِ النُّفُوسِ لِإِكْمَالِ مُرَادِ اللَّهِ مِنْ تَعْمِيرِ الْأَرْضِ. وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَا تَلَقَّيَا مِنْ أَبِيهِمَا الْوِصَايَةَ بِحِفْظِ النُّفُوسِ صَغِيرِهَا وَكَبِيرِهَا وَلَوْ كَانَ فِي وَقْتِ الدِّفَاعِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ. فَقَوْلُهُ: إِنِّي أَخافُ اللَّهَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الدِّفَاعَ بِمَا يُفْضِي إِلَى الْقَتْلِ كَانَ مُحَرَّمًا وَأَنَّ هَذَا شَرِيعَةٌ مَنْسُوخَةٌ لِأَنَّ الشَّرَائِعَ تُبِيحُ لِلْمُعْتَدَى عَلَيْهِ أَنْ يُدَافِعَ عَنْ نَفْسِهِ وَلَوْ بِقَتْلِ الْمُعْتَدِي، وَلَكِنَّهُ لَا يَتَجَاوَزُ الْحَدَّ الَّذِي يَحْصُلُ بِهِ الدِّفَاعُ. وَأَمَّا
...Bu yüzden Kâbil onu öldürmeye azmetti. Habil ise zalimce de olsa canların dokunulmazlığı olduğuna inandı ve kendisini öldürmek isteyene teslim olmakta, Allah'ın yeryüzünü imar etme muradının tamamlanması için canları korumayı gözetti. Kendini savunma anında bile olsa, küçüğüyle büyüğüyle canları koruma vasiyetini babalarından almış olmaları da mümkündür; işte bu yüzden: { إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım” demiştir. Binaenaleyh onun { إِنِّي أَخافُ اللَّهَ } “Şüphesiz ben Allah'tan korkarım” sözü, öldürmeye varan meşru müdafaanın dahi o dönemde haram olduğuna ve bunun neshedilmiş bir şeriat olduğuna delalet eder; zira [sonraki] şeriatler, saldırıya uğrayan kimseye, saldırganı öldürmek suretiyle bile olsa nefsini savunma hakkı tanımış, ancak savunmanın gerçekleştiği sınırı aşmamasını şart koşmuştur. Şuna gelince:
حَدِيثُ «إِذَا الْتَقَى الْمُسْلِمَانِ بِسَيْفَيْهِمَا فَالْقَاتِلُ وَالْمَقْتُولُ فِي النَّارِ»
«İki Müslüman kılıçlarıyla karşı karşıya geldiklerinde öldüren de öldürülen de cehennemdedir» hadisine gelince,
فَذَلِكَ فِي الْقِتَالِ عَلَى الْمُلْكِ وَقَصْدِ التَّغَالُبِ الَّذِي يَنْكَفُّ فِيهِ الْمُعْتَدِي بِتَسْلِيمِ الْآخَرِ لَهُ فَأَمَرَ رَسُول الله ﷺ أَصْلَحَ الْفَرِيقَيْنِ بِالتَّسْلِيمِ لِلْآخَرِ وَحَمْلِ التَّبِعَةِ عَلَيْهِ تَجَنُّبًا لِلْفِتْنَةِ، وَهُوَ الْمَوْقِفُ الَّذِي وَقَفَهُ عُثْمَانُ- ﵁ رَجَاءَ الصَّلَاحِ.
bu, saltanat kavgası ve üstünlük kurma maksadıyla yapılan savaşlar hakkındadır ki burada saldırgan, diğer tarafın teslim olmasıyla vazgeçer. İşte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, fitneyi önlemek adına iki gruptan daha haklı ve salih olanına diğerine boyun eğip vebali ona yüklemesini emretmiştir. Nitekim Osman -radıyallâhu anh- da ıslah ümidiyle bu tavrı takınmıştır.
وَمَعْنَى أُرِيدُ: أُرِيدُ مِنْ إِمْسَاكِي عَنِ الدِّفَاعِ. وَأُطْلِقَتِ الْإِرَادَةُ عَلَى الْعَزْمِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ [الْقَصَص: ٢٧] ، وَقَوْلِهِ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ [الْبَقَرَة: ١٨٥] . فَالْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِلَّتِي قَبْلَهَا، وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ وَافْتُتِحَتْ بِ (إِنَّ) الْمُشْعِرَةِ بِالتَّعْلِيلِ بِمَعْنَى فَاءِ التَّفْرِيعِ.
{ أُرِيدُ } 'İsterim' kelimesinin anlamı: Savunmaktan geri durmamla kastettiğim/istediğim şey budur, demektir. İrade kelimesi, Allah Teâlâ'nın: { قالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ } “[Şuayb] dedi ki: 'Ben şu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum'” [Kasas, 27] ve { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık diler” [Bakara, 185] ayetlerinde olduğu gibi azim (kesin kararlılık) manasında da kullanılmıştır. Dolayısıyla bu cümle bir önceki cümlenin gerekçesidir (ta'lîlidir); bundan dolayı fasl yapılmış (atıfsız getirilmiş) ve ta'kîb ifade eden fâ-i tefrîiyye manasında illet bildiren (إِنَّ) inne edatı ile başlatılmıştır.
وتَبُوءَ تَرْجِعُ، وَهُوَ رُجُوعٌ مَجَازِيٌّ، أَيْ تَكْتَسِبُ ذَلِكَ مِنْ فِعْلِكَ، فَكَأَنَّهُ خَرَجَ يَسْعَى لِنَفْسِهِ فَبَاءَ بِإِثْمَيْنِ. وَالْأَظْهَرُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ بِإِثْمِي مَا لَهُ مِنَ الْآثَامِ الْفَارِطَةِ فِي عُمْرِهِ، أَيْ أَرْجُو أَنْ يُغْفَرَ لِي وَتُحْمَلَ ذُنُوبِي عَلَيْكَ.
{ تَبُوءَ } 'Dönesin' demektir ve bu mecazi bir dönüştür; yani 'yaptığın fiilden ötürü bunu kazanasın' demektir; sanki o, kendi lehine çaba göstermek için yola çıkmış da iki günahla geri dönmüştür. { بِإِثْمِي } 'Benim günahımla' ifadesinin anlamında en belirgin olanı, ömrü boyunca kendisinden sadır olmuş geçmiş günahlarıdır; yani 'Benim bağışlanmamı ve günahlarımın senin üzerine yüklenmesini umarım' demektir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «يُؤْتَى بِالظَّالِمِ وَالْمَظْلُومِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُؤْخَذُ مِنْ حَسَنَاتِ الظَّالِمِ فَيُزَادُ فِي حَسَنَاتِ الْمَظْلُومِ حَتَّى يَنْتَصِفَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَسَنَاتٌ أُخِذَ مِنْ سَيِّئَاتِ الْمَظْلُومِ فَتُطْرَحُ عَلَيْهِ» . رَوَاهُ مُسْلِمٌ
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kıyamet gününde zalim ve mazlum getirilir; zalimin sevaplarından alınıp hak yerini buluncaya kadar mazlumun sevaplarına eklenir. Şayet zalimin sevapları yoksa mazlumun günahlarından alınıp zalimin üzerine atılır.» Bunu Müslim rivayet etmiştir.
. فَإِنْ كَانَ قَدْ قَالَ هَذَا عَنْ عِلْمٍ مِنْ وَحْيٍ فَقَدْ كَانَ مِثْلَ مَا شُرِعَ فِي
Eğer o bunu vahiyden gelen bir bilgiye dayanarak söylemişse, bu...
الْإِسْلَامِ، وَإِنْ كَانَ قَدْ قَالَهُ عَنِ اجْتِهَادٍ فَقَدْ أَصَابَ فِي اجْتِهَادِهِ وَإِلْهَامِهِ وَنَطَقَ عَنْ مِثْلِ نُبُوءَةٍ.
İslam'da meşru kılınan hüküm gibi olmuştur; şayet bunu bir ictihada dayanarak söylemişse, ictihadında ve ilhamında isabet etmiş ve adeta peygamberlik lisanıyla konuşmuştur.
وَمَصْدَرُ أَنْ تَبُوءَ هُوَ مَفْعُولُ أُرِيدُ، أَيْ أُرِيدُ مِنَ الْإِمْسَاكِ عَنْ أَنْ أَقْتُلَكَ إِنْ أَقْدَمْتَ عَلَى قَتْلِي أُرِيدُ أَنْ يَقَعَ إثمي عَلَيْك، فإثم مُرَادٌ بِهِ الْجِنْسُ، أَيْ مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ لَهُ مِنْ إِثْمٍ. وَقَدْ أَرَادَ بِهَذَا مَوْعِظَةَ أَخِيهِ، وَلِذَلِكَ عَطَفَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: وَإِثْمِكَ تَذْكِيرًا لَهُ بِفَظَاعَةِ عَاقِبَةِ فِعْلَتِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ [النَّحْل: ٢٥] . فَعَطْفُ قَوْلِهِ: وَإِثْمِكَ إِدْمَاجٌ بِذِكْرِ مَا يَحْصُلُ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ وَلَيْسَ هُوَ مِمَّا يُرِيدُهُ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ تَذْكِيرًا لِأَخِيهِ بِمَا عَسَى أَنْ يَكُفَّهُ عَنِ الِاعْتِدَاءِ. وَمَعْنَى مِنْ أَصْحابِ النَّارِ أَيْ مِمَّنْ يَطُولُ عَذَابُهُ فِي النَّارِ، لِأَنَّ أَصْحَابَ النَّارِ هُمْ مُلَازِمُوهَا.
{ أَنْ تَبُوءَ } ifadesinin masdarı, { أُرِيدُ } fiilinin mef'ûlüdür (nesnesidir); yani 'Beni öldürmeye kalkışırsan seni öldürmekten geri durmamla, günahımın senin üzerine kalmasını isterim' demektir. Buradaki 'günah' kelimesiyle cins kastedilmiştir; yani kendisinden sadır olması muhtemel her türlü günahtır. O, bununla kardeşine vaaz-u nasihatte bulunmak istemiştir; bundan dolayı fiilinin sonucunun vahametini ona hatırlatmak maksadıyla Allah Teâlâ'nın şu ayetinde olduğu gibi: { لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Kıyamet gününde kendi günahlarını tam olarak yüklensinler ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından da [yüklensinler] diye” [Nahl, 25], onun üzerine { وَإِثْمِكَ } “ve kendi günahınla” ifadesini atfetmiştir. Dolayısıyla { وَإِثْمِكَ } sözünün atfedilmesi, bizzat arzuladığı bir şey olmayıp işin mahiyetinde gerçekleşecek olan durumu zikretmek suretiyle bir idmâcdır (söz içinde değinmedir). Aynı şekilde { فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ } “böylece cehennem ehlinden olasın” sözü de kardeşini saldırganlıktan belki alıkoyar ümidiyle ona yapılan bir hatırlatmadır. { مِنْ أَصْحابِ النَّارِ } ifadesinin anlamı ise, cehennemde azabı uzun sürecek olanlardan [olasın] demektir; zira 'ashâbu'n-nâr' (ateş ehli), oradan ayrılmayan kimselerdir.
وَقَوْلُهُ: فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ دَلَّتِ الْفَاءُ عَلَى التَّفْرِيعِ وَالتَّعْقِيبِ، وَدَلَّ (طَوَّعَ) عَلَى حُدُوثِ تَرَدُّدٍ فِي نَفْسِ قَابِيلَ وَمُغَالَبَةٍ بَيْنَ دَافِعِ الْحَسَدِ وَدَافِعِ الْخَشْيَةِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْمُفَرَّعَ عَنْهُ مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ: فَتَرَدَّدَ مَلِيًّا، أَوْ فَتَرَصَّدَ فُرَصًا فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ. فَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ بَقِيَ زَمَانًا يَتَرَبَّصُ بِأَخِيهِ، (وَطَوَّعَ) مَعْنَاهُ جَعَلَهُ طَائِعًا، أَيْ مَكَّنَهُ مِنَ الْمُطَوَّعِ. وَالطَّوْعُ وَالطَّوَاعِيَةُ:
{ فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ } “Nihayet nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolay gösterdi [boyun eğdirdi]” ayetindeki fâ harfi, tefrî' ve ta'kîb (ardışıklık) bildirir. (Tavve'at / طَوَّعَ) kelimesi ise Kabil'in nefsinde bir tereddüdün meydana geldiğine ve haset duygusu ile korku duygusu arasında bir çekişme yaşandığına delalet eder. Buradan anlıyoruz ki kendisinden tefrî' yapılan [öncül] kısım mahzuftur; takdiri ise şöyledir: 'Bir müddet tereddüt etti veya fırsat kolladı, derken nefsi ona [bunu] kolaylaştırdı.' Nitekim onun bir süre kardeşini gözetleyip fırsat kolladığı söylenmiştir. (Tavve'a / طَوَّعَ) kelimesinin anlamı: Onu itaatkâr kıldı, yani boyun eğdirilen şeye muktedir kıldı, demektir. Tav' (طَوْع) ve tavâiyyet (طَوَاعِيَة):
ضِدُّ الْإِكْرَاهِ، وَالتَّطْوِيعُ: مُحَاوَلَةُ الطَّوْعِ. شَبَّهَ قَتْلَ أَخِيهِ بِشَيْءٍ مُتَعَاصٍ عَنْ قَابِيلَ وَلَا يُطِيعُهُ بِسَبَبِ مُعَارَضَةِ التَّعَقُّلِ وَالْخَشْيَةِ. وَشُبِّهَتْ دَاعِيَةُ الْقَتْلِ فِي نَفْسِ قَابِيلَ بِشَخْصٍ يُعِينُهُ وَيُذَلِّلُ لَهُ الْقَتْلَ الْمُتَعَاصِيَ، فَكَانَ (طَوَّعَتْ) اسْتِعَارَةً تَمْثِيلِيَّةً، وَالْمَعْنَى الْحَاصِلُ مِنْ هَذَا التَّمْثِيلِ أَنَّ نَفْسَ قَابِيلَ سَوَّلَتْ لَهُ قَتْلَ أَخِيهِ بَعْدَ مُمَانَعَةٍ. وَقَدْ سُلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ مَسْلَكَ الْإِطْنَابِ، وَكَانَ مُقْتَضَى الْإِيجَازِ أَنْ يُحْذَفَ فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ وَيُقْتَصَرَ عَلَى قَوْلِهِ فَقَتَلَهُ لَكِنْ عُدِلَ عَنْ ذَلِكَ لِقَصْدِ تَفْظِيعِ حَالَةِ الْقَاتِلِ فِي تَصْوِيرِ خَوَاطِرِهِ الشِّرِّيرَةِ وَقَسَاوَةِ قَلْبِهِ، إِذْ حَدَّثَهُ بِقَتْلِ مَنْ كَانَ شَأْنُهُ الرَّحْمَةَ بِهِ وَالرِّفْقَ، فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ إِطْنَابًا.
ikrahın (zorlamanın) zıddıdır; tatvî' (تَطْوِيع) ise boyun eğdirmeye çalışmaktır. Kardeşini öldürmeyi, akıl ve korkunun engellemesi sebebiyle Kabil'e boyun eğmeyen, ona karşı direnen bir şeye benzetmiştir. Kabil'in nefsindeki öldürme arzusunu da ona yardım eden ve o direnen öldürme fiilini onun için uysallaştıran bir şahsa benzetmiştir. Böylece (tavve'at / طَوَّعَتْ) ifadesi bir istiâre-i temsîliyye olmuştur. Bu temsilden çıkan anlam şudur: Kabil'in nefsi, bir engelleme ve tereddütten sonra kardeşini öldürmeyi ona hoş gösterip kolaylaştırmıştır. { فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ } “Nihayet nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolay gösterdi de onu öldürdü” ifadesinde ıtnâb (sözü uzatma) yoluna gidilmiştir; zira îcâzın (kısa anlatımın) gereği { فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ } kısmının hazfedilip yalnızca { فَقَتَلَهُ } “onu öldürdü” sözüyle yetinilmesiydi. Fakat katilin durumunun korkunçluğunu, onun kötü düşüncelerini ve kalbinin katılığını tasvir etmek amacıyla bundan vazgeçilmiştir; çünkü nefsi ona, kendisine merhamet ve şefkat göstermesi gereken birini öldürmesini fısıldamıştır. Dolayısıyla bu [faydasız bir] ıtnâb değildir.
وَمَعْنَى فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ صَارَ، وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْخَسَارَةِ هُنَا خَسَارَةَ الْآخِرَةِ، أَيْ صَارَ بِذَلِكَ الْقَتْلِ مِمَّنْ خَسِرَ الْآخِرَةَ، وَيَجُوزُ إِبْقَاءُ (أَصْبَحَ) عَلَى ظَاهِرِهَا، أَيْ غَدَا خَاسِرًا فِي الدُّنْيَا، وَالْمُرَادُ بِالْخَسَارَةِ مَا يَبْدُو عَلَى الْجَانِي مِنَ الِاضْطِرَابِ وَسُوءِ الْحَالَةِ وَخَيْبَةِ الرَّجَاءِ، فَتُفِيدُ أَنَّ الْقَتْلَ وَقَعَ فِي الصّباح.
{ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Böylece hüsrana uğrayanlardan oldu” ayetinin anlamı: 'Dönüştü/oldu' demektir ve buradaki hüsrandan maksat ahiret hüsranıdır; yani bu cinayetle ahireti kaybedenlerden olmuştur. (Asbaha / أَصْبَحَ) kelimesini zahiri manasında bırakmak da caizdir; yani dünyada zarara uğramış bir halde sabaha erdi demektir. Buradaki hüsrandan maksat ise suçlunun üzerinde beliren tedirginlik, durumunun kötülüğü ve hayal kırıklığıdır. Bu durumda ifade, cinayetin sabah vaktinde vuku bulduğunu gösterir.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٣١]
[Mâide Suresi (5): Ayet 31]
فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يَا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١)
{ فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يَا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ } “Bunun üzerine Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi. 'Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olup da kardeşimin cesedini gömmekten aciz mi kaldım?' dedi. Böylece pişman olanlardan oldu.” (31)
الْبَعْثُ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِلْهَامِ بِالطَّيَرَانِ إِلَى ذَلِكَ الْمَكَانِ، أَيْ فَأَلْهَمَ اللَّهُ غُرَابًا يَنْزِلُ بِحَيْثُ يَرَاهُ قَابِيلُ. وَكَأَنَّ اخْتِيَارَ الْغُرَابِ لِهَذَا الْعَمَلِ إِمَّا لِأَنَّ الدَّفْنَ حِيلَةٌ فِي الْغِرْبَانِ مِنْ قَبْلُ، وَإِمَّا لِأَنَّ اللَّهَ اخْتَارَهُ لِذَلِكَ لِمُنَاسَبَةِ مَا يَعْتَرِي النَّاظِرَ إِلَى سَوَادِ لَوْنِهِ مِنَ الِانْقِبَاضِ بِمَا لِلْأَسِيفِ الْخَاسِرِ مِنِ انْقِبَاضِ النَّفْسِ. وَلَعَلَّ هَذَا هُوَ الْأَصْلُ فِي تَشَاؤُمِ الْعَرَبِ بِالْغُرَابِ، فَقَالُوا: غُرَابُ الْبَيْنِ.
Buradaki ba's (gönderme), o mekâna uçmasının ilham edilmesi anlamında kullanılmıştır; yani Allah bir kargaya, Kabil'in görebileceği bir yere inmesini ilham etmiştir. Bu iş için karganın seçilmesi ya kargalarda toprağı eşeleyip gömme davranışının önceden beri var olan bir tabiat olmasındandır ya da onun siyah rengine bakan kimsede hasıl olan iç karartısı ile kederli ve hüsrana uğramış kimsenin iç sıkıntısı arasındaki uyumdan ötürü Allah'ın onu bu işe seçmesindendir. Arapların kargayı uğursuz saymalarının ve ona 'gurâbu'l-beyn' (ayrılık kargası) demelerinin aslı da muhtemelen budur.
وَالضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي «يُرِيهِ» إِنْ كَانَ عَائِدًا إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فَالتَّعْلِيلُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ اللَّامِ وَإِسْنَادِ الْإِرَادَةِ حَقِيقَتَانِ، وَإِنْ كَانَ عَائِدًا إِلَى الْغُرَابِ فَاللَّامُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى فَاءِ التَّفْرِيعِ، وَإِسْنَادُ الْإِرَادَةِ إِلَى الْغُرَابِ مَجَازٌ، لِأَنَّهُ سَبَبُ الرُّؤْيَةِ فَكَأَنَّهُ مُرِيءٌ. وكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُجَرَّدَةً عَنِ الِاسْتِفْهَامِ مُرَادًا مِنْهَا الْكَيْفِيَّةُ، أَوْ لِلِاسْتِفْهَامِ، وَالْمَعْنَى: لِيُرِيَهُ جَوَابَ كَيْفَ يُوَارِي.
{ يُرِيهِ } fiilindeki gizli zamir lafza-i celâle (Allah'a) dönüyorsa, lâm harfinden anlaşılan ta'lîl (gerekçe) ve gösterme fiilinin isnadı hakikidir; şayet kargaya dönüyorsa, lâm harfi fâ-i tefrîiyye manasında kullanılmıştır ve gösterme fiilinin kargaya isnadı mecazdır, çünkü o görmeye sebep olmuştur, dolayısıyla adeta gösteren konumundadır. { كَيْفَ } kelimesinin istifhamdan (soru anlamından) soyutlanarak 'keyfiyet/nasıllık' manasında olması caiz olduğu gibi, istifham için olması da caizdir; bu takdirde mana: 'Nasıl örteceğinin cevabını ona göstermek için' şeklinde olur.
وَالسَّوْأَةُ: مَا تَسُوءُ رُؤْيَتُهُ، وَهِيَ هُنَا تَغَيُّرُ رَائِحَةِ الْقَتِيلِ وَتَقَطُّعُ جِسْمِهِ.
Sev'e (سَوْأَة): Görülmesi çirkin ve rahatsız edici olan şey demektir; burada ise maktulün kokusunun değişmesi ve cesedinin bozulup parçalanmasıdır.
وَكلمَة يَا وَيْلَتى مِنْ صِيَغِ الِاسْتِغَاثَةِ الْمُسْتَعْمَلَةِ فِي التَّعَجُّبِ، وَأَصْلُهُ يَا لَوَيْلَتِي، فَعُوِّضَتِ الْأَلِفُ عَنْ لَامِ الِاسْتِغَاثَةِ نَحْوَ قَوْلِهِمْ: يَا عَجَبَا، وَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ الْأَلِفُ عِوَضًا عَنْ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ، وَهِيَ لُغَةٌ، وَيَكُونَ النِّدَاءُ مَجَازًا بِتَنْزِيلِ الْوَيْلَةِ مَنْزِلَةَ مَا يُنَادَى، كَقَوْلِه: يَا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ [الزمر: ٥٦] .
{ يَا وَيْلَتى } kelimesi, hayret/şaşkınlık bildirmek için kullanılan istiğâse (yardım çağrısı) kalıplarındandır. Aslı 'yâ li-veyle-tî' (يَا لَوَيْلَتِي) şeklindedir; tıpkı 'yâ acebâ' (يَا عَجَبَا) sözlerinde olduğu gibi elif harfi istiğâse lâmının yerine getirilmiştir. Elif harfinin mütekellim yâ'sının yerine getirilmiş olması da caizdir ki bu bir lehçedir; bu durumda nida, veylin (helak/yazıklanmanın) kendisine seslenilen bir varlık yerine konulmasıyla mecaz olur; nitekim Allah Teâlâ'nın şu sözünde olduğu gibi: { يَا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } “Allah'a karşı aşırı gitmemden dolayı bana yazıklar olsun!” [Zümer, 56].
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَعَجَزْتُ إِنْكَارِيٌّ.
{ أَعَجَزْتُ } ifadesindeki soru, inkârîdir (kınama ve şaşkınlık bildiren sorudur).
وَهَذَا الْمَشْهَدُ الْعَظِيمُ هُوَ مَشْهَدُ أَوَّلِ حَضَارَةٍ فِي الْبَشَرِ، وَهِيَ مِنْ قَبِيلِ طَلَبِ سَتْرِ الْمَشَاهِدِ الْمَكْرُوهَةِ. وَهُوَ أَيْضًا مَشْهَدُ أَوَّلِ عِلْمٍ اكْتَسَبَهُ الْبَشَرُ بِالتَّقْلِيدِ وَبِالتَّجْرِبَةِ، وَهُوَ أَيْضًا مَشْهَدُ أَوَّلِ مَظَاهِرِ تَلَقِّي الْبَشَرِ مَعَارِفَهُ مِنْ عَوَالِمَ أَضْعَفَ مِنْهُ كَمَا تَشَبَّهَ النَّاسُ بِالْحَيَوَانِ فِي الزِّينَةِ، فَلَبِسُوا الْجُلُودَ الْحَسَنَةَ الْمُلَوَّنَةَ وَتَكَلَّلُوا بِالرِّيشِ الْمُلَوَّنِ وَبِالزُّهُورِ وَالْحِجَارَةِ الْكَرِيمَةِ، فَكَمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ عِبْرَةٍ لِلتَّارِيخِ وَالدِّينِ وَالْخُلُقِ.
Bu muazzam sahne, insanlıktaki ilk medeniyet sahnesidir; bu da çirkin ve rahatsız edici manzaraları örtme arayışı türündendir. Aynı zamanda bu sahne, insanın taklit ve tecrübe yoluyla edindiği ilk bilgi sahnesidir. Yine bu sahne, insanın kendi bilgisini kendisinden daha zayıf alemlerden almasının ilk tezahürüdür; nitekim insanlar süslenmede hayvanlara benzemiş, güzel ve renkli deriler giymiş, renkli tüylerle, çiçeklerle ve değerli taşlarla taçlanmışlardır. Dolayısıyla bu ayette tarih, din ve ahlak açısından ne kadar çok ibret vardır!
فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ.
{ فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ } “Böylece pişman olanlardan oldu.”