Binûn

5- Mâide Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْقَوْلُ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ [الْمَائِدَة: ٣٠] . وَمَعْنَى مِنَ النَّادِمِينَ أَصْبَحَ نَادِمًا أَشَدَّ نَدَامَةٍ، لِأَنَّ مِنَ النَّادِمِينَ أَدَلُّ عَلَى تَمَكُّنِ النَّدَامَةِ مِنْ نَفْسِهِ، مِنْ أَنْ يُقَالَ «نَادِمًا» . كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ [الْبَقَرَة: ٣٤] وَقَوْلِهِ: فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٥] .

Bunun hakkındaki açıklama, { فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Hüsrana uğrayanlardan oldu” [Mâide, 30] ayetindeki açıklama gibidir. { مِنَ النَّادِمِينَ } ifadesinin manası: En şiddetli şekilde pişman oldu demektir; zira { مِنَ النَّادِمِينَ } 'pişman olanlardan oldu' ifadesi, pişmanlığın onun nefsine iyice yerleştiğine, sadece 'nâdimen' (pişman oldu) denilmesinden daha fazla delalet eder. Nitekim Bakara Suresi'nde yer alan Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “Kafirlerden oldu” [Bakara, 34] ve { فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “Zalimlerden olursunuz” [Bakara, 35] ayetlerinde de daha önce geçmişti.

وَالنَّدَمُ أَسَفُ الْفَاعِلِ عَلَى فِعْلٍ صَدَرَ مِنْهُ لَمْ يَتَفَطَّنْ لِمَا فِيهِ عَلَيْهِ مِنْ مَضَرَّةٍ قَالَ تَعَالَى: أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى مَا فَعَلْتُمْ نادِمِينَ [الحجرات: ٦] ، أَيْ نَدِمَ عَلَى مَا اقْتَرَفَ مِنْ قَتْلِ أَخِيهِ إِذْ رَأَى الْغُرَابَ يَحْتَفِلُ بِإِكْرَامِ أَخِيهِ الْمَيِّتِ وَرَأى نَفسه يجترىء عَلَى قَتْلِ أَخِيهِ، وَمَا إِسْرَاعُهُ إِلَى تَقْلِيدِ الْغُرَابِ فِي دَفْنِ أَخِيهِ إِلَّا مَبْدَأُ النَّدَامَةِ وَحَبُّ الْكَرَامَةِ لِأَخِيهِ.

Nedamet (pişmanlık), failin kendisinden sadır olan ve kendisine getireceği zararı önceden fark edemediği bir fiilden ötürü üzüntü duymasıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلى مَا فَعَلْتُمْ نادِمِينَ } “Bilmeyerek bir topluluğa sataşırsınız da yaptığınıza pişman olursunuz” [Hucurât, 6]; yani karganın ölen hemcinsine ikram edip sahip çıktığını, kendisinin ise kardeşini öldürmeye cüret ettiğini görünce, kardeşini öldürmek suretiyle işlediği cinayete pişman oldu. Kardeşini gömme hususunda hemen kargayı taklit etmesi de pişmanlığın ve kardeşine saygı gösterme arzusunun başlangıcından başka bir şey değildir.

وَيُحْتَمَلُ أَنَّ هَذَا النَّدَمَ لَمْ يَكُنْ نَاشِئًا عَنْ خَوْفِ عَذَابِ اللَّهِ وَلَا قَصْدِ تَوْبَةٍ، فَلِذَلِكَ لَمْ يَنْفَعْهُ.

Bu pişmanlığın Allah'ın azabından korkmaktan veya tevbe kastından kaynaklanmamış olması muhtemeldir; bu sebeple de ona bir fayda sağlamamıştır.

فَجَاءَ فِي الصَّحِيحِ «مَا مِنْ نَفْسٍ تُقْتَلُ ظُلْمًا إِلَّا كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الْأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا ذَلِكَ لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ»

Nitekim Sahîh'te şöyle gelmiştir: «Zulümle öldürülen hiçbir can yoktur ki, onun kanından Âdem'in ilk oğluna bir pay ayrılmasın. Çünkü o, öldürme çığırını ilk açandır.»

. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ دَلِيلًا لِمَنْ قَالُوا: إِنَّ الْقَاتِلَ لَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها الْآيَةَ مِنْ سُورَةِ النِّسَاءِ [٩٣] .

Bu [rivayet], 'Katilin tevbesi kabul olunmaz' diyenler için bir delil niteliğinde de olabilir ki bu görüş İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Bu husus, Nisâ Suresi'ndeki Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها } “Kim bir mümini kasten öldürürse cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir” ayetinde [93] daha önce geçmişti.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٣٢]

[Mâide Suresi (5): Ayet 32]

مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢)

{ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ } “Bundan dolayı İsrailoğullarına şunu yazdık (hükmettik) ki: Kim bir cana kıymamış veya yeryüzünde fesat çıkarmamış bir kimseyi öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de bir canı kurtarırsa, bütün insanları kurtarmış gibi olur. Andolsun ki peygamberlerimiz onlara apaçık delillerle gelmişti. Sonra onların birçoğu, bundan sonra yeryüzünde gerçekten haddi aşanlar oldular.” (32)

مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً.

{ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً } “Bundan dolayı İsrailoğullarına şunu yazdık (hükmettik) ki: Kim bir cana kıymamış veya yeryüzünde fesat çıkarmamış bir kimseyi öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de bir canı kurtarırsa, bütün insanları kurtarmış gibi olur.”

يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ تَعْلِيلًا لِ كَتَبْنا، وَهُوَ مَبْدَأُ الْجُمْلَةِ، وَيَكُونُ مُنْتَهَى الَّتِي قَبْلَهَا قَوْلَهُ: مِنَ النَّادِمِينَ [الْمَائِدَة: ٣١] . وَلَيْسَ قَوْلُهُ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ معلّقا بِ «النَّادِمِينَ» تَعْلِيلًا لَهُ لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ بِمُفَادِ الْفَاءِ فِي قَوْله فَأَصْبَحَ [الْمَائِدَة: ٣١] .

{ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } ifadesinin, { كَتَبْنا } fiilinin gerekçesi (ta'lîli) ve cümlenin başlangıcı olması gerekir; bir önceki cümlenin sonu ise { مِنَ النَّادِمِينَ } [Mâide, 31] sözüdür. { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } ifadesi, { فَأَصْبَحَ } [Mâide, 31] sözündeki fâ harfinin sağladığı manadan ötürü buna ihtiyaç kalmadığından, 'en-Nâdimîn' kelimesine bağlı bir ta'lîl (gerekçe) değildir.

ومِنْ لِلِابْتِدَاءِ، وَالْأَجْلُ الْجَرَّاءُ وَالتَّسَبُّبُ أَصْلُهُ مَصْدَرُ أَجَلَ يَأْجُلُ وَيَأْجِلُ كَنَصَرَ وَضَرَبَ بِمَعْنَى جَنَى وَاكْتَسَبَ. وَقِيلَ: هُوَ خَاصٌّ بِاكْتِسَابِ الْجَرِيمَةِ، فَيَكُونُ مُرَادِفًا لِجَنَى وَجَرَمَ، وَمِنْهُ الْجِنَايَةُ وَالْجَرِيمَةُ، غَيْرَ أَنَّ الْعَرَبَ تَوَسَّعُوا فَأَطْلَقُوا الْأَجَلَ عَلَى الْمُكْتَسَبِ مُطْلَقًا بِعَلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ. وَالِابْتِدَاءُ الَّذِي اسْتُعْمِلَتْ لَهُ (مِنْ) هُنَا مَجَازِيٌّ، شَبَّهَ سَبَبَ الشَّيْءِ بِابْتِدَاءِ صُدُورِهِ، وَهُوَ مَثَارُ قَوْلِهِمْ: إِنَّ مِنْ مَعَانِي (مِنْ) التَّعْلِيلَ، فَإِنَّ كَثْرَةَ دُخُولِهَا عَلَى كَلِمَةِ «أَجْلِ» أَحْدَثَ فِيهَا معنى التّعليل، وَكثر حَذْفِ كَلِمَةِ أَجْلِ بَعْدَهَا مُحْدِثٌ فِيهَا مَعْنَى التَّعْلِيلِ، كَمَا فِي قَوْلِ الْأَعْشَى:

{ مِنْ } harfi ibtidâ (başlangıç) içindir. Ecl (أَجْل) ise sebep ve vesile demektir; aslı 'nasara' ve 'darabe' babından cinayet işlemek ve kazanmak manasındaki 'ecele ye'culu ve ye'cilu' (أَجَلَ يَأْجُلُ وَيَأْجِلُ) fiilinin masdarıdır. Bir suç kazanmaya mahsus olduğu da söylenmiştir; bu takdirde 'cenâ' (جَنَى) ve 'cerame' (جَرَمَ) ile eş anlamlı olur ki 'cinâyet' ve 'cerîme' (suç) kelimeleri de buradan gelir. Ancak Araplar bu kelimeyi genişleterek, mutlaklık ilgisiyle kazanılan her şeye 'ecl' demişlerdir. Burada { مِنْ } harfinin kendisi için kullanıldığı ibtidâ mecazidir; bir şeyin sebebi, onun çıkış başlangıcına benzetilmiştir. Nitekim { مِنْ } harfinin manalarından birinin ta'lîl (sebep bildirme) olduğunu söylemelerinin dayanağı da budur; zira 'ecl' kelimesinin başına çokça gelmesi onda ta'lîl manası oluşturmuş, kendisinden sonra 'ecl' kelimesinin çokça hazfedilmesi de onda ta'lîl manası meydana getirmiştir; tıpkı el-A'şâ'nın şu beytinde olduğu gibi:

فَآلَيْتُ لَا أَرْثِي لَهَا من كَلَالَةٍ ... وَلَا مِنْ حَفَى حَتَّى أُلَاقِيَ مُحَمَّدَا

Yemin ettim ki Muhammed'e kavuşuncaya kadar ne yorgunluğundan dolayı ona (deveme) acıyacağım ne de ayaklarının aşınmasından dolayı.

وَاسْتُفِيدَ التَّعْلِيلُ مِنْ مُفَادِ الْجُمْلَةِ. وَكَانَ التَّعْلِيلُ بِكَلِمَةِ مِنْ أَجْلِ أَقْوَى مِنْهُ بِمُجَرَّدِ اللَّامِ، وَلِذَلِكَ اخْتِيرَ هُنَا لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ كَانَتْ هِيَ السَّبَبَ فِي تَهْوِيلِ أَمْرِ الْقَتْلِ وَإِظْهَارِ مَثَالِبِهِ. وَفِي ذِكْرِ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَهُوَ خُصُوصُ ذلِكَ قَصْدُ اسْتِيعَابِ جَمِيعِ الْمَذْكُورِ.

Ta'lîl (gerekçelendirme) cümlenin genel anlamından anlaşılmaktadır. { مِنْ أَجْلِ } kelimesiyle yapılan gerekçelendirme, sadece [harf-i cer olan] lâm ile [yapılandan] daha kuvvetlidir; bu sebeple söz konusu olayın, adam öldürme işinin vahametini ve çirkinliklerini ortaya koymada bizzat asıl sebep teşkil ettiğini göstermek üzere burada bu lafız tercih edilmiştir. İşaret isminin, yani bilhassa { ذلِكَ } lafzının zikredilmesinde ise [önceden] anlatılanların tamamını kapsama amacı güdülmüştür.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ- بِسُكُونِ نُونِ (مِنْ) وَإِظْهَارِ هَمْزَةِ (أَجْلِ) -. وَقِرَاءَةُ وَرْشٍ عَنْ نَافِعٍ- بِفَتْحِ النُّونِ وَحَذْفِ هَمْزَةِ اجْلِ- عَلَى طَرِيقَتِهِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ- بِكَسْرِ نُونِ (مِنْ) وَحَذْفِ هَمْزَةِ أَجْلِ بَعْدَ نَقْلِ حَرَكَتِهَا إِلَى النُّونِ فَصَارَتْ غَيْرَ

Cumhur { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } ibaresini, { مِنْ } edatının nûn'unun sükûnu ve { أَجْلِ } kelimesinin hemzesinin izharı ile okumuştur. Nâfi'den Verş rivayetinde ise kendi usulünce nûn'un fethası ve 'ecl' kelimesinin hemzesinin hazfi ile okunmuştur. Ebû Ca'fer de { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } ibaresini, { مِنْ } edatının nûn'unun kesresi ve 'ecl' kelimesinin hemzesinin harekesini nûn'a naklettikten sonra hemzenin hazfiyle okumuştur ki böylece telaffuz edilmez

مَنْطُوقٍ بِهَا.

hale gelmiştir.

وَمَعْنَى كَتَبْنا شَرَعْنَا كَقَوْلِهِ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ [الْبَقَرَة: ١٨٣] . وَمَفْعُولُ كَتَبْنا مَضْمُونُ جُمْلَةِ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً. وَ (أَنَّ) مِنْ قَوْلِهِ أَنَّهُ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ أُخْتُ (إِنَّ) الْمَكْسُورَةِ الْهَمْزَةِ وَهِيَ تُفِيدُ الْمَصْدَرِيَّةَ، وَضَمِيرُ «أَنَّهُ» ضَمِيرُ الشَّأْنِ، أَيْ كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ شَأْنًا مُهِمًّا هُوَ مُمَاثَلَةُ قَتْلِ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ بِغَيْرِ حَقٍّ لِقَتْلِ الْقَاتِلِ النَّاسَ أَجْمَعِينَ.

{ كَتَبْنا } fiilinin manası, { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } “Oruç size farz kılındı/yazıldı” [Bakara, 183] ayetinde olduğu gibi 'şeriat kıldık/hükmettik' demektir. { كَتَبْنا } fiilinin mef'ûlü, { أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً } cümlesinin içeriğidir. { أَنَّهُ } ifadesindeki fetha hemzeli (enne / أَنَّ), kesra hemzeli (inne / إِنَّ) edatının kardeşidir ve masdariyet ifade eder; { أَنَّهُ } kelimesindeki zamir ise zamîru'ş-şa'ndır (olay zamiridir); yani onlara mühim bir durumu farz kıldık ki o da haksız yere bir tek canı öldürmenin, katilin bütün insanları öldürmesine denk olmasıdır.

وَوَجْهُ تَحْصِيلِ هَذَا الْمَعْنَى مِنْ هَذَا التَّرْكِيبِ يَتَّضِحُ بِبَيَانِ مَوْقِعِ حَرْفِ (أَنَّ) الْمَفْتُوحِ الْهَمْزَةِ الْمُشَدَّدِ النُّونِ، فَهَذَا الْحَرْفُ لَا يَقَعُ فِي الْكَلَامِ إِلَّا مَعْمُولًا لِعَامِلٍ قَبْلَهُ يَقْتَضِيهِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْجُمْلَةَ بَعْدَ (أَنَّ) بِمَنْزِلَةِ الْمُفْرَدِ الْمَعْمُولِ لِلْعَامِلِ، فَلَزِمَ أَنَّ الْجُمْلَةَ بَعْدَ (أَنَّ) مُؤَوَّلَةٌ بِمَصْدَرٍ يُسْبَكُ، أَيْ يُؤْخَذُ مِنْ خَبَرِ (أَنَّ) .

Bu yapıda söz konusu mananın nasıl elde edildiği, hemzesi fethalı ve nûn'u şeddeli olan (enne / أَنَّ) harfinin konumunun açıklanmasıyla netleşir: Bu harf, kelamda ancak kendisinden önce onu gerektiren bir amilin mamulü olarak bulunur. Dolayısıyla (enne / أَنَّ) harfinden sonraki cümlenin amil için tek bir kelime (müfred mamul) mesabesinde olması zorunludur; bu da (enne / أَنَّ) harfinden sonraki cümlenin, (enne / أَنَّ)'nin haberinden çıkarılan/türetilen bir masdar tevilinde olmasını gerektirir.

وَقَدِ اتَّفَقَ عُلَمَاءُ الْعَرَبِيَّةِ عَلَى كَوْنِ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةِ الْهَمْزَةِ الْمُشَدَّدَةِ النُّونِ أُخْتًا لِحَرْفِ (إِنَّ) الْمَكْسُورَةِ الْهَمْزَةِ، وَأَنَّهَا تُفِيدُ التَّأْكِيدَ مِثْلَ أُخْتِهَا.

Arap dili âlimleri, hemzesi fethalı ve nûn'u şeddeli olan (enne / أَنَّ) harfinin, hemzesi kesreli olan (inne / إِنَّ) harfinin kardeşi olduğu ve tıpkı kardeşi gibi tekit (pekiştirme) ifade ettiği hususunda ittifak etmişlerdir.

وَاتَّفَقُوا عَلَى كَوْنِ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةِ الْهَمْزَةِ مِنَ الْمَوْصُولَاتِ الْحَرْفِيَّةِ الْخَمْسَةِ الَّتِي يُسْبَكُ مَدْخُولُهَا بِمَصْدَرٍ. وَبِهَذَا تَزِيدُ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةُ عَلَى (إِنَّ) الْمَكْسُورَةِ. وَخَبَرُ (أَنَّ) فِي هَذِهِ الْآيَةِ جُمْلَةُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ إِلَخْ. وَهِيَ مَعَ ذَلِكَ مُفَسِّرَةٌ لِضَمِيرِ الشَّأْنِ. وَمَفْعُولُ كَتَبْنا مَأْخُوذٌ مِنْ جُمْلَةِ الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ، وَتَقْدِيرُهُ: كَتَبْنَا مُشَابَهَةَ قَتْلِ نَفْسٍ بِغَيْرِ نَفْسٍ إِلَخْ بِقَتْلِ النَّاسِ أَجْمَعِينَ فِي عَظِيمِ الْجُرْمِ.

Yine âlimler, fetha hemzeli (enne / أَنَّ) harfinin, dahil olduğu cümleden masdar türetilen beş harfî mevsûlden biri olduğu hususunda da ittifak etmişlerdir. İşte fetha hemzeli (enne / أَنَّ), kesra hemzeli (inne / إِنَّ)'den bu yönüyle fazlalık gösterir. Bu ayette (enne / أَنَّ)'nin haberi { مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ } cümlesidir. Bu cümle aynı zamanda zamîru'ş-şa'nı da açıklamaktadır. { كَتَبْنا } fiilinin mef'ûlü ise şart ve cevap cümlesinden çıkarılmaktadır ve takdiri şöyledir: 'Haksız yere bir canı öldürmenin suçun büyüklüğü açısından bütün insanları öldürmeye denk olduğunu yazdık (hükmettik).'

وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ جَرَى كَلَامُ الْمُفَسِّرِينَ وَالنَّحْوِيِّينَ. وَوَقَعَ فِي «لِسَانِ الْعَرَبِ» عَنِ الْفَرَّاءِ مَا حَاصِلُهُ: إِذَا جَاءَتْ (أَنَّ) بَعْدَ الْقَوْلِ وَمَا تَصَرَّفَ مِنْهُ وَكَانَتْ تَفْسِيرًا لِلْقَوْلِ وَلَمْ تَكُنْ حِكَايَةً لَهُ نَصَبْتَهَا (أَيْ فَتَحْتَ هَمْزَتَهَا) ، مِثْلَ قَوْلِكَ: قَدْ قُلْتُ لَكَ كَلَامًا حَسَنًا أَنَّ أَبَاكَ شَرِيفٌ، تَفْتَحُ (أَنَّ) لِأَنَّهَا فَسَّرَتْ «كَلَامًا» ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ، (أَيْ مَفْعُولٌ لِفِعْلِ قُلْتُ) فَمُفَسِّرُهُ مَنْصُوبٌ أَيْضًا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ لِأَنَّ الْبَيَانَ لَهُ إِعْرَابُ الْمُبَيَّنِ. فَالْفَرَّاءُ يُثْبِتُ لِحَرْفِ (أَنَّ) مَعْنَى التَّفْسِيرِ عِلَاوَةً عَلَى مَا يُثْبِتُهُ لَهُ جَمِيعُ النَّحْوِيِّينَ مِنْ مَعْنَى الْمَصْدَرِيَّةِ، فَصَارَ حَرْفُ (أَنَّ) بِالْجَمْعِ بَيْنَ الْقَوْلَيْنِ دَالًّا عَلَى مَعْنَى التَّأْكِيدِ بِاطِّرَادٍ وَدَالًّا مَعَهُ عَلَى مَعْنَى الْمَصْدَرِيَّةِ تَارَةً وَعَلَى مَعْنَى التَّفْسِيرِ تَارَةً أُخْرَى بِحَسَبَ اخْتِلَافِ الْمَقَامِ. وَلَعَلَّ الْفَرَّاءَ يَنْحُو إِلَى أَنَّ حَرْفَ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةِ الْهَمْزَةِ مُرَكَّبٌ مِنْ حَرْفَيْنِ هُمَا حَرْفُ (إِنَّ) الْمَكْسُورَةِ الْهَمْزَةِ الْمُشَدَّدَةِ النُّونِ، وَحَرْفُ (أَنْ) الْمَفْتُوحَةِ الْهَمْزَةِ السَّاكِنَةِ النُّونِ الَّتِي تَكُونُ تَارَةً مَصْدَرِيَّةً وَتَارَةً تَفْسِيرِيَّةً فَفَتْحُ

Müfessirlerin ve nahivcilerin sözleri bu vecih üzere cereyan etmiştir. Lisânü'l-Arab'da Ferrâ'dan özetle şu nakledilmiştir: (Enne / أَنَّ), kavil (söyleme) fiili ve türevlerinden sonra gelip kavlin hikâyesi (doğrudan aktarımı) değil de tefsiri olduğunda onu nasb edersin (yani hemzesini fethalı okursun). Tıpkı senin: 'Sana babanın şerefli bir kimse olduğuna dair güzel bir söz söyledim' demen gibi; burada (enne / أَنَّ) fethalı okunur, çünkü mansub olan (yani 'kullü' fiilinin mef'ûlü olan) 'kelâmen' lafzını tefsir etmiştir; dolayısıyla onu açıklayan da mef'ûl olarak mansub olur, zira beyân (açıklayan) mübeyyenin (açıklananın) irabını alır. Dolayısıyla Ferrâ, bütün nahivcilerin ona yüklediği masdariyet manasına ilaveten (enne / أَنَّ) harfine tefsir manasını da sabit görmektedir. Böylece iki görüşün birleştirilmesiyle (enne / أَنَّ) harfi, muttarid olarak tekit manasına delalet ettiği gibi, makamın farklılığına göre kimi zaman masdariyet manasına kimi zaman da tefsir manasına delalet eder hale gelmektedir. Muhtemelen Ferrâ, fetha hemzeli (enne / أَنَّ) harfinin iki harften; yani kesra hemzeli şeddeli (inne / إِنَّ) harfi ile bazen masdariyye bazen de tefsiriyye olan fetha hemzeli sakin nûnlu (en / أَنْ) harfinden mürekkep olduğu görüşüne eğilim göstermektedir; dolayısıyla hemzesinin fethalı oluşu,

هَمْزَتِهِ لِاعْتِبَارِ تَرْكِيبِهِ مِنْ (أَنْ) الْمَفْتُوحَةِ الْهَمْزَةِ السَّاكِنَةِ النُّونِ مَصْدَرِيَّةً أَوْ تَفْسِيرِيَّةً، وَتَشْدِيدُ نُونِهِ لِاعْتِبَارِ تَرْكِيبِهِ مِنْ (إِنَّ) الْمَكْسُورَةِ الْهَمْزَةِ الْمُشَدَّدَةِ النُّونِ، وَأَصْلُهُ وَ (أَنْ إِنْ) فَلَمَّا رُكِّبَا تَدَاخَلَتْ حُرُوفُهُمَا، كَمَا قَالَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ: إِنَّ أَصْلَ (لَنْ) (لَا أَنْ) .

ister masdariyye ister tefsiriyye olsun fetha hemzeli ve sakin nûnlu (en / أَنْ) harfinden terkip edildiği kabul edildiğindendir; nûn'unun şeddeli oluşu ise kesra hemzeli ve şeddeli nûnlu (inne / إِنَّ) harfinden terkip edildiği kabul edildiğindendir. Aslı (en in / أَنْ إِنْ) şeklindedir; ikisi birleştiğinde harfleri birbirine girmiştir; nitekim bazı nahivciler (len / لَنْ) edatının aslının (lâ en / لَا أَنْ) olduğunu söylemişlerdir.

وَهَذَا بَيَانُ أَنَّ قَتْلَ النَّفْسِ بِغَيْرِ حَقٍّ جُرْمٌ فَظِيعٌ، كَفَظَاعَةِ قَتْلِ النَّاسِ كُلِّهِمْ. وَالْمَقْصُودُ التَّوْطِئَةُ لِمَشْرُوعِيَّةِ الْقِصَاصِ الْمُصَرَّحِ بِهِ فِي الْآيَةِ الْآتِيَةِ وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ [الْمَائِدَة: ٤٥] الْآيَةَ.

Bu, haksız yere bir cana kıymanın, bütün insanları öldürmenin dehşeti gibi korkunç bir suç olduğunun beyanıdır. Maksat ise gelecek ayette: { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Orada onlara cana can... yazdık” [Mâide, 45] açıkça belirtilecek olan kısasın meşruiyetine zemin hazırlamaktır.

وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْإِخْبَارِ بِمَا كُتِبَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بَيَانٌ لِلْمُسْلِمِينَ أَنَّ حُكْمَ الْقِصَاصِ شَرْعٌ سَالِفٌ وَمُرَادٌ لِلَّهِ قَدِيمٌ، لِأَنَّ لِمَعْرِفَةِ تَارِيخِ الشَّرَائِعِ تَبْصِرَةً لِلْمُتَفَقِّهِينَ وَتَطْمِينًا لِنُفُوسِ الْمُخَاطَبِينَ وَإِزَالَةً لِمَا عَسَى أَنْ يَعْتَرِضَ مِنَ الشُّبَهِ فِي أَحْكَامٍ خَفِيَتْ مَصَالِحُهَا، كَمَشْرُوعِيَّةِ الْقِصَاصِ، فَإِنَّهُ قَدْ يَبْدُو لِلْأَنْظَارِ الْقَاصِرَةِ أَنَّهُ مُدَاوَاةٌ بِمِثْلِ الدَّاءِ الْمُتَدَاوَى مِنْهُ حَتَّى دَعَا ذَلِكَ الِاشْتِبَاهُ بَعْضَ الْأُمَمِ إِلَى إِبْطَالِ حُكْمِ الْقِصَاصِ بِعِلَّةِ أَنَّهُمْ لَا يُعَاقِبُونَ الْمُذْنِبَ بِذَنْبٍ آخَرَ، وَهِيَ غَفْلَةٌ دَقَّ مَسْلَكُهَا عَنِ انْحِصَارِ الِارْتِدَاعِ عَنِ الْقَتْلِ فِي تَحَقُّقِ الْمُجَازَاةِ بِالْقَتْلِ لِأَنَّ

İsrailoğullarına farz kılınan şeyin haber verilmesindeki maksat, kısas hükmünün geçmiş bir şeriat ve Allah'ın kadîm bir muradı olduğunu Müslümanlara açıklamaktır. Zira şeriatlerin tarihini bilmek, fıkıhla ilgilenenler için bir basiret, muhatapların gönülleri için bir teskin ve kısasın meşruiyeti gibi maslahatları gizli kalan hükümlerde ortaya çıkması muhtemel şüpheleri izale edicidir. Nitekim kısas hükmü, dar görüşlülere tedavi edilen derdin bizzat kendisiyle tedavi edilmesi gibi görünebilir; hatta bu şüphe bazı milletleri, suçluyu bir başka suçla cezalandırmadıkları gerekçesiyle kısas hükmünü iptal etmeye sevk etmiştir. Bu ise öldürmekten caydırmanın ancak öldürmeyle cezalandırılmanın kesinleşmesinde saklı olduğu gerçeğinden gaflet eden yüzeysel bir yaklaşımdır. Çünkü...

النُّفُوسَ جُبِلَتْ عَلَى حُبِّ الْبَقَاءِ وَعَلَى حُبِّ إِرْضَاءِ الْقُوَّةِ الْغَضَبِيَّةِ، فَإِذَا عَلِمَ عِنْدَ الْغَضَبِ أَنَّهُ إِذَا قَتَلَ فَجَزَاؤُهُ الْقَتْلُ ارْتَدَعَ، وَإِذَا طَمِعَ فِي أَنْ يَكُونَ الْجَزَاءُ دُونَ الْقَتْلِ أَقْدَمَ عَلَى إِرْضَاءِ قُوَّتِهِ الْغَضَبِيَّةِ، ثُمَّ عَلَّلَ نَفْسَهُ بِأَنَّ مَا دُونُ الْقِصَاصِ يُمْكِنُ الصَّبْرُ عَلَيْهِ وَالتَّفَادِي مِنْهُ. وَقَدْ كَثُرَ ذَلِكَ عِنْدَ الْعَرَبِ وَشَاعَ فِي أَقْوَالِهِمْ وَأَعْمَالِهِمْ، قَالَ قَائِلُهُمْ، وَهُوَ قَيْسُ بْنُ زُهَيْرٍ الْعَبْسِيُّ:

nefisler hayatta kalma arzusu ve öfke kuvvetini tatmin etme meyli üzerine yaratılmıştır. Bir kimse öfkelendiğinde, eğer öldürürse cezasının öldürülmek olduğunu bilirse bundan vazgeçer; şayet cezanın öldürülmekten daha hafif olacağını umarsa öfke kuvvetini tatmin etmeye kalkışır, sonra da kendi kendine kısastan daha hafif olan cezaya katlanmanın ve ondan kurtulmanın mümkün olduğunu fısıldar. Bu durum Araplar arasında çokça vuku bulmuş ve onların sözlerinde ve amellerinde yaygınlaşmıştır; nitekim şairleri Kays b. Züheyr el-Absî şöyle demiştir:

شَفَيْتُ النَّفْسَ مِنْ حَمْلِ بْنِ بَدْرٍ ... وَسَيْفِي مِنْ حُذَيْفَةَ قَدْ شَفَانِي

Hamel b. Bedr'i [öldürerek] içimi soğuttum / Kılıcım da Huzeyfe'den intikam alarak beni ferahlattı.

وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يَا أُولِي الْأَلْبابِ [الْبَقَرَة: ١٧٩] .

İşte bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يَا أُولِي الْأَلْبابِ } “Ey akıl sahipleri! Kısasta sizin için hayat vardır” [Bakara, 179].

وَمَعْنَى التَّشْبِيهِ فِي قَوْلِهِ: فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً حَثُّ جَمِيعِ الْأُمَّةِ عَلَى تَعَقُّبِ قَاتِلِ النَّفْسِ وَأَخْذِهِ أَيْنَمَا ثُقِفَ وَالِامْتِنَاعِ مِنْ إِيوَائِهِ أَوِ السَّتْرِ عَلَيْهِ، كُلٌّ مُخَاطَبٌ عَلَى حَسَبِ مَقْدِرَتِهِ وَبِقَدْرِ بَسْطَةِ يَدِهِ فِي الْأَرْضِ، مِنْ وُلَاةِ الْأُمُورِ إِلَى عَامَّةِ النَّاسِ. فَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ التَّشْبِيهِ تَهْوِيلُ الْقَتْلِ وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ أَنَّهُ قَدْ قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَابِلٌ لِلْعَفْوِ مِنْ خُصُوصِ أَوْلِيَاءِ الدَّمِ دُونَ بَقِيَّةِ النَّاسِ. عَلَى أَنَّ فِيهِ مَعْنًى نَفْسَانِيًّا جَلِيلًا، وَهُوَ أَنَّ الدَّاعِيَ الَّذِي يَقْدُمُ بِالْقَاتِلِ عَلَى الْقَتْلِ يَرْجِعُ إِلَى تَرْجِيحِ إِرْضَاءِ الدَّاعِي النَّفْسَانِيِّ النَّاشِئِ عَنِ الْغَضَبِ وَحُبِّ الِانْتِقَامِ عَلَى دَوَاعِي احْتِرَامِ الْحَقِّ وَزَجْرِ النَّفْسِ وَالنَّظَرِ فِي عَوَاقِبِ الْفِعْلِ مِنْ نُظُمِ الْعَالَمِ، فَالَّذِي كَانَ مِنْ حِيلَتِهِ تَرْجِيحُ ذَلِكَ الدَّاعِي الطَّفِيفِ عَلَى جُمْلَةِ هَذِهِ الْمَعَانِي الشَّرِيفَةِ فَذَلِكَ ذُو نَفْسٍ يُوشِكُ أَنْ تَدْعُوَهُ دَوْمًا إِلَى هَضْمِ الْحُقُوقِ، فَكُلَّمَا سَنَحَتْ لَهُ الْفُرْصَةُ

{ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً } “bütün insanları öldürmüş gibi olur” ayetindeki teşbihin anlamı: Yöneticilerden halk tabakasına kadar herkesin kendi gücü ve yeryüzündeki yetkisi nispetinde muhatap kılınarak, bütün ümmetin katilin peşine düşmesine, nerede bulunursa yakalanmasına ve ona sığınak olunmaktan veya onun saklanmasından kaçınılmasına teşvik edilmesidir. Dolayısıyla bu teşbihten maksat öldürmenin vehametini ve dehşetini göstermektir; yoksa onun gerçekten bütün insanları öldürmüş olduğu kastedilmemektedir. Görmez misin ki katil, diğer insanlar değil, sadece maktulün velileri tarafından affedilebilir. Bununla birlikte bu ifadede yüce bir psikolojik mana da vardır: Katili öldürmeye sevk eden saik, öfkeden ve intikam hırsından doğan nefsi tatmin etme arzusunu, hakka saygı gösterme, nefsi dizginleme ve yapılan fiilin dünya düzeni üzerindeki sonuçlarını düşünme gibi yüce saiklere tercih etmesinden kaynaklanır. İşte bu basit dürtüyü söz konusu şerefli manaların tamamına tercih etmeyi huy edinen kişi, nefsi kendisini daima hakları çiğnemeye sevk edecek bir kimsedir; dolayısıyla her fırsat bulduğunda...

قَتَلَ، وَلَوْ دَعَتْهُ أَنْ يَقْتُلَ النَّاسَ جَمِيعًا لَفَعَلَ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْمَقْصِدَ مِنَ التَّشْبِيهِ تَوْجِيهَ حُكْمِ الْقِصَاصِ وَحَقِّيَّتِهِ، وَأَنَّهُ مَنْظُورٌ فِيهِ لِحَقِّ الْمَقْتُولِ بِحَيْثُ لَوْ تَمَكَّنَ لَمَا رَضِيَ إِلَّا بِجَزَاءِ قَاتِلِهِ بِمِثْلِ جُرْمِهِ فَلَا يَتَعَجَّبُ أَحَدٌ مِنْ حُكْمِ الْقِصَاصِ قَائِلًا: كَيْفَ نُصْلِحُ الْعَالَمَ بِمِثْلِ مَا فَسَدَ بِهِ، وَكَيْفَ نُدَاوِي الدَّاءَ بِدَاءٍ آخَرَ، فَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ قَاتِلَ النَّفْسِ عِنْدَ وَلِيِّ الْمَقْتُولِ كَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا. وَقَدْ ذُكِرَتْ وُجُوهٌ فِي بَيَانِ مَعْنَى التَّشْبِيهِ لَا يَقْبَلُهَا النَّظَرُ.

öldürür; hatta nefsi onu bütün insanları öldürmeye çağırsa bunu dahi yapar. Bu teşbihin maksadını, kısas hükmünün gerekçelendirilmesi, onun hakkaniyetinin ortaya konulması ve maktulün hakkının gözetildiğinin beyanı olarak da değerlendirebilirsin; öyle ki maktulün imkânı olsaydı katilinin ancak kendi işlediği suçun misliyle cezalandırılmasına razı olurdu. Böylece hiç kimse 'Bozulmasına sebep olan şeyin misliyle alemi nasıl ıslah ederiz ve derdi başka bir dertle nasıl tedavi ederiz?' diyerek kısas hükmüne şaşırmasın; zira [Allah] onlara, bir canı öldüren kimsenin maktulün velisi nezdinde adeta bütün insanları öldürmüş gibi olduğunu açıklamıştır. Bu teşbihin anlamının açıklanmasında akla ve mantığa yatkın olmayan başka görüşler de zikredilmiştir.

وَمَعْنَى وَمَنْ أَحْياها مَنِ اسْتَنْقَذَهَا مِنَ الْمَوْتِ، لِظُهُورِ أَنَّ الْإِحْيَاءَ بَعْدَ الْمَوْتِ

{ وَمَنْ أَحْياها } “Kim de onu diriltirse [kurtarırsa]” ifadesinin manası: Onu ölümden kurtarırsa demektir; zira ölümden sonra diriltmenin...

لَيْسَ مِنْ مَقْدُورِ النَّاسِ، أَيْ وَمَنِ اهْتَمَّ بِاسْتِنْقَاذِهَا وَالذَّبِّ عَنْهَا فكأنّما أحيى النَّاسَ جَمِيعًا بِذَلِكَ التَّوْجِيهِ الَّذِي بَيَّنَّاهُ آنِفًا، أَوْ مَنْ غَلَّبَ وَازِعَ الشَّرْعِ وَالْحِكْمَةِ عَلَى دَاعِي الْغَضَبِ وَالشَّهْوَةِ فَانْكَفَّ عَنِ الْقَتْلِ عِنْدَ الْغَضَبِ.

insanların gücü dahilinde olmadığı açıktır. Yani kim bir canı kurtarmaya ve onu müdafaa etmeye özen gösterirse, az önce açıkladığımız mantık gereğince adeta bütün insanları kurtarmış gibi olur; yahut kim şeriatın ve hikmetin caydırıcılığını öfke ve şehvet dürtüsüne galip kılar da öfke anında öldürmekten geri durursa [aynı şekildedir].

وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ.

{ وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ } “Andolsun ki peygamberlerimiz onlara apaçık delillerle gelmişti. Sonra onların birçoğu, bundan sonra yeryüzünde gerçekten haddi aşanlar oldular.”

تَذْيِيلٌ لِحُكْمِ شَرْعِ الْقِصَاصِ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَهُوَ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً عَنْ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الشَّرِيعَةِ، وَأَنَّهُمْ مَعَ مَا شُدِّدَ عَلَيْهِمْ فِي شَأْنِ الْقَتْلِ وَلم يَزَالُوا يَقْتُلُونَ، كَمَا أَشْعَرَ بِهِ قَوْلُهُ بَعْدَ ذلِكَ، أَيْ بَعْدَ أَنْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ. وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ «مُسْرِفُونَ» لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ.

Bu, İsrailoğullarına kısas hükmünün şeriat kılınmasının bir fezlekesidir (tezyîlidir). Bu haber, onların şeriattan yüz çevirdiklerini ve öldürme konusunda kendilerine getirilen tüm bu ağır hükümlere rağmen öldürmeye devam ettiklerini kinaye yoluyla bildirmektedir; nitekim { بَعْدَ ذلِكَ } 'bundan sonra' yani elçilerimiz kendilerine apaçık delillerle geldikten sonra ifadesi de bunu hissettirmektedir. { مُسْرِفُونَ } 'haddi aşanlar' kelimesinin müteallakı (bağlantılı olduğu ifade) ise genelleme kastıyla hazfedilmiştir.

وَالْمُرَادُ مُسْرِفُونَ فِي الْمَفَاسِدِ الَّتِي مِنْهَا قَتْلُ الْأَنْفُسِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: فِي الْأَرْضِ، فَقَدْ كَثُرَ فِي اسْتِعْمَالِ الْقُرْآنِ ذِكْرُ فِي الْأَرْضِ [الْبَقَرَة: ٦٠] مَعَ ذِكْرِ الْإِفْسَادِ.

{ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” karinesiyle maksat, cana kıymanın da aralarında bulunduğu fesat işlerinde haddi aşanlardır. Zira Kur'an'ın kullanımında fesat zikri ile birlikte { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” [Bakara, 60] ifadesinin zikredilmesi pek çoktur.

وَجُمْلَةُ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ.

{ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ } cümlesi, { وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ } cümlesine matuftur.

وَ (ثُمَّ) لِلتَّرَاخِي فِي الرُّتْبَةِ، لِأَنَّ مَجِيءَ الرُّسُلِ بِالْبَيِّنَاتِ شَأْنٌ عَجِيبٌ، وَالْإِسْرَافُ فِي الْأَرْضِ بَعْدَ تِلْكَ الْبَيِّنَاتِ أَعْجَبُ. وَذُكِرَ فِي الْأَرْضِ لِتَصْوِيرِ هَذَا الْإِسْرَافِ عِنْدَ السَّامِعِ وَتَفْظِيعِهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها [الْأَعْرَاف: ٥٦] . وَتَقْدِيمُ فِي الْأَرْضِ لِلِاهْتِمَامِ وَهُوَ يُفِيدُ زِيَادَةَ تَفْظِيعِ الْإِسْرَافِ فِيهَا مَعَ أَهَمِّيَّةِ شَأْنِهَا.

(Sümme / ثُمَّ) edatı mertebede terâhî (derece farkı ve hayret) bildirmek içindir; çünkü elçilerin apaçık delillerle gelmesi büyük ve şaşırtıcı bir durumdur, o apaçık delillerden sonra yeryüzünde taşkınlık ve aşırılık yapılması ise bundan daha şaşırtıcıdır. { فِي الْأَرْضِ } 'yeryüzünde' ifadesinin zikredilmesi, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها } “Islah edilmesinden sonra yeryüzünde fesat çıkarmayın” [A'râf, 56] ayetinde olduğu gibi, dinleyicinin zihninde bu aşırılığı tasvir etmek ve çirkinliğini vurgulamak içindir. { فِي الْأَرْضِ } ifadesinin öne alınması ihtimam (önem) içindir ve yeryüzünün ehemmiyetiyle birlikte orada yapılan haddi aşmanın vehametini daha da pekiştirir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ رُسُلُنا- بِضَمِّ السِّينِ-. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ- بِإِسْكَان السّين-.

Cumhur { رُسُلُنا } kelimesini sîn harfinin dammesiyle okumuştur. Ebû Amr ve Ya'kûb ise sîn harfinin sükûnuyla okumuştur.

[٣٣، ٣٤]

[33, 34]

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٣٣ إِلَى ٣٤]

[Mâide Suresi (5), Ayetler 33-34]

إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٣٣) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤)

{ إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٣٣) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤) } “Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşanların ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanların cezası, ancak öldürülmeleri veya asılmaları yahut ellerinin ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir. Bu, onlar için dünyada bir rezilliktir. Ahirette de onlar için büyük bir azap vardır. (33) Ancak siz kendilerini ele geçirmeden önce tövbe edenler müstesnadır. Biliniz ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (34)”

تَخَلُّصٌ إِلَى تَشْرِيعِ عِقَابِ الْمُحَارِبِينَ، وَهُمْ ضَرْبٌ مِنَ الْجُنَاةِ بِجِنَايَةِ الْقَتْلِ. وَلَا عَلَاقَةَ لِهَذِهِ الْآيَةِ وَلَا الَّتِي بَعْدَهَا بِأَخْبَارِ بَنِي إِسْرَائِيلَ. نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي شَأْنِ حكم النبيء ﷺ فِي الْعُرَنِيِّينَ، وَبِهِ يُشْعِرُ صَنِيعُ الْبُخَارِيِّ إِذْ تَرْجَمَ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ كِتَابِ التَّفْسِيرِ،

[Bu ayetler], öldürme suçu işleyen canilerden bir sınıf olan yol kesicilerin/muhâriplerin cezasının teşri kılınmasına (hükme bağlanmasına) bir geçiştir (tahallustur). Ne bu ayetin ne de sonraki ayetin İsrailoğullarının kıssalarıyla bir ilgisi yoktur. Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ureyneliler hakkındaki hükmü üzerine inmiştir. Nitekim Buhârî'nin Tefsir Kitabı'nda bu ayeti başlık yapması da buna işaret etmektedir;

وَأَخْرَجَ عَقِبَهُ حَدِيثَ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فِي الْعُرَنِيِّينَ. وَنَصُّ الْحَدِيثِ مِنْ مَوَاضِعَ مِنْ صَحِيحِهِ: «قَدِمَ على النّبيء ﷺ نَفَرٌ مِنْ عُكْلٍ وَعُرَيْنَةَ (١) فَأَسْلَمُوا ثُمَّ أَتَوْا رَسُول الله ﷺ فَقَالُوا قَدِ اسْتَوْخَمْنَا هَذِهِ الْأَرْضَ، فَقَالَ لَهُمْ: هَذِهِ نَعَمٌ لَنَا فَاخْرُجُوا فِيهَا فَاشْرَبُوا أَلْبَانَهَا وَأَبْوَالَهَا. فَخَرَجُوا فِيهَا فَشَرِبُوا مِنْ أَبْوَالِهَا وَأَلْبَانِهَا وَاسْتَصَحُّوا، فَمَالُوا عَلَى الرَّاعِي فَقَتَلُوهُ وَاطَّرَدُوا الذَّوْدَ وَارْتَدُّوا

ve ardından Enes b. Mâlik'in Ureyneliler hakkındaki hadisini rivayet etmiştir. Hadisin Sahîh'in muhtelif yerlerinde geçen metni şöyledir: «Ukl ve Ureyne kabilelerinden birtakım kimseler (1) Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiler ve Müslüman oldular. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Biz bu yerin havasına uyum sağlayamadık (hastalandık)' dediler. Resûlullah da onlara: 'İşte bizim develerimiz, onların yanına çıkın da sütlerinden ve idrarlarından için' buyurdu. Onlar da çıkıp develerin yanına gittiler, sütlerinden ve idrarlarından içip iyileştiler. Fakat çobanın üzerine çullanıp onu öldürdüler, develeri sürüp götürdüler ve dinden döndüler

. فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ فِي آثَارِهِمْ، بَعَثَ جَرِيرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ فِي خَيْلٍ فَأَدْرَكُوهُمْ وَقَدْ أَشْرَفُوا عَلَى بِلَادِهِمْ، فَمَا تَرَجَّلَ النَّهَارُ حَتَّى جِيءَ بِهِمْ، فَأَمَرَ بِهِمْ، فَقُطِّعَتْ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ وَسُمِلَتْ أَعْيُنُهُمْ بِمَسَامِيرَ أُحْمِيَتْ، ثُمَّ حَبَسَهُمْ حَتَّى مَاتُوا. وَقِيلَ: أَمَرَ بِهِمْ فَأُلْقُوا فِي الْحَرَّةِ يَسْتَسْقُونَ فَمَا يُسْقَوْنَ حَتَّى مَاتُوا. قَالَ جَمَاعَةٌ: وَكَانَ ذَلِكَ سَنَةَ سِتٍّ مِنَ الْهِجْرَةِ، كَانَ هَذَا قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ آيَةُ الْمَائِدَةِ. نَقَلَ ذَلِكَ مَوْلَى ابْنِ الطَّلَّاعِ فِي كِتَابِ «الْأَقْضِيَةِ الْمَأْثُورَةِ» بِسَنَدِهِ إِلَى ابْنِ جُبَيْرٍ وَابْنِ سِيرِينَ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ نُزُولُهَا نَسْخًا لِلْحَدِّ الَّذِي أَقَامَهُ النّبيء ﷺ سَوَاءٌ كَانَ عَنْ وَحْيٍ أَمْ عَنِ اجْتِهَادٍ مِنْهُ، لِأَنَّهُ لَمَّا اجْتَهَدَ وَلَمْ يُغَيِّرْهُ اللَّهُ عَلَيْهِ قَبْلَ وُقُوعِ الْعَمَلِ

...Bunun üzerine Resûlullah onların peşinden [birlik] gönderdi; Cerîr b. Abdillâh'ı bir süvari birliği içinde gönderdi. Onlar tam kendi memleketlerine yaklaşmışken kendilerini yakaladılar. Gün henüz yükselmemişti ki onları getirdiler. [Resûlullah] haklarında emir verdi; elleri ve ayakları [çaprazlama] kesildi, gözleri kızdırılmış çivilerle oyuldu, sonra da ölene kadar hapsedildiler. Şöyle de denilmiştir: [Resûlullah] haklarında emir verdi; Harre mevkiine atıldılar, su istiyorlar fakat ölene kadar kendilerine su verilmiyordu.» Bir grup [âlim] şöyle demiştir: Bu hadise hicretin altıncı yılında, Mâide suresindeki ayet inmeden önce gerçekleşmişti. Bunu Mevlâ İbnü't-Tallâ', «el-Akdıyetü'l-Me'sûre» adlı kitabında İbn Cübeyr ve İbn Sîrîn'e ulaşan senediyle nakletmiştir. Buna göre söz konusu ayetin inişi; ister vahiy kaynaklı olsun ister kendi ictihadı olsun, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat uyguladığı had cezasını neshedici (yürürlükten kaldırıcı) niteliktedir. Zira o ictihad ettiğinde ve fiil vuku bulmadan önce Allah onu değiştirmediğinde

بِهِ فَقَدْ تَقَرَّرَ بِهِ شَرْعٌ. وَإِنَّمَا أَذِنَ اللَّهُ لَهُ بِذَلِكَ الْعِقَابِ الشَّدِيدِ لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا أَنْ يَكُونُوا قُدْوَةً لِلْمُشْرِكِينَ فِي التَّحَيُّلِ بِإِظْهَارِ الْإِسْلَامِ لِلتَّوَصُّلِ إِلَى الْكَيْدِ لِلْمُسْلِمِينَ، وَلِأَنَّهُمْ جَمَعُوا فِي فِعْلِهِمْ جِنَايَاتٍ كَثِيرَةً. قَالَ أَبُو قِلَابَةَ: فَمَاذَا يُسْتَبْقَى مِنْ هَؤُلَاءِ قَتَلُوا النَّفْسَ وَحَارَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَخَوَّفُوا رَسُولَ اللَّهِ. وَفِي رِوَايَةٍ لِلطَّبَرِيِّ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُسْلِمِينَ عَهْدٌ فَنَقَضُوهُ وَقَطَعُوا السَّبِيلَ وَأَفْسَدُوا فِي الْأَرْضِ. رَوَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضِّحَّاكِ. والصّحيح الأوّل. وأيّاما كَانَ فَقَدْ نُسِخَ ذَلِكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ.

bu artık kesinleşmiş bir şeriat hükmü olurdu. Allah'ın ona bu şiddetli cezayı vermesine izin vermesi, onların Müslümanlara tuzak kurmak amacıyla Müslüman görünüp hile yapma hususunda müşriklere örnek olmak istemeleri ve yaptıkları fiilde birçok cinayeti bir arada toplamış olmaları sebebiyledir. Ebû Kılâbe şöyle demiştir: «Bunların nesi bağışlansın ki? Cana kıydılar, Allah ve Resûlü ile savaştılar ve Resûlullah'ı korkuttular.» Taberî'nin bir rivayetinde ise: «Müslümanlarla aralarında ahit bulunan, sonra ahdi bozan, yol kesen ve yeryüzünde fesat çıkaran Ehl-i Kitap'tan bir topluluk hakkında indi» denilmektedir. Bunu İbn Abbâs ve Dahhâk'tan rivayet etmiştir. Doğru olan ise birinci görüştür. Her halükârda bu uygulama söz konusu ayet ile neshedilmiştir.

فَالْحَصْرُ بِ إِنَّما فِي قَوْلِهِ إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ إِلَخْ عَلَى أَصَحِّ الرِّوَايَتَيْنِ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ حَصْرٌ إِضَافِيٌّ، وَهُوَ قَصْرٌ قُلِبَ لِإِبْطَالٍ- أَيْ لِنَسْخِ- الْعِقَابِ الَّذِي أَمَرَ بِهِ الرَّسُول ﷺ عَلَى الْعُرَنِيِّينَ، وَعَلَى مَا رَوَاهُ الطَّبَرِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَالْحَصْرُ أَنْ لَا جَزَاءَ لَهُمْ إِلَّا ذَلِكَ، فَيَكُونُ الْمَقْصُودُ مِنَ الْقَصْرِ حِينَئِذٍ أَنْ لَا يَنْقُصَ عَنْ ذَلِكَ الْجَزَاءِ وَهُوَ أَحَدُ الْأُمُورِ

{ إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ } ifadesindeki (innemâ / إِنَّما) ile yapılan hasr (sınırlama), ayetin nüzul sebebi konusundaki iki rivayetten daha sahih olanına göre izâfî bir hasrdır. Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ureyneliler hakkında emrettiği cezayı geçersiz kılmak (yani neshetmek) için sevk edilmiş bir kasrdır (sınırlamadır). Taberî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre ise hasr; onlar için bundan başka bir cezanın olmaması demektir. Bu durumda kasrdan maksat, o cezadan eksiltme yapılmamasıdır ki o da dört husustan

الْأَرْبَعَةِ. وَقَدْ يَكُونُ الْحَصْرُ لِرَدِّ اعْتِقَادٍ مُقَدَّرٍ وَهُوَ اعْتِقَادُ مَنْ يَسْتَعْظِمُ هَذَا الْجَزَاءَ وَيَمِيلُ إِلَى التَّخْفِيفِ مِنْهُ. وَكَذَلِكَ يَكُونُ إِذَا كَانَتِ الْآيَةُ غَيْرَ نَازِلَةٍ عَلَى سَبَبٍ أَصْلًا.

biridir. Hasr, takdir edilen bir inancı, yani bu cezayı çok büyük ve ağır görüp onu hafifletme eğiliminde olan kimsenin inancını reddetmek için de olabilir. Şayet ayet hiçbir sebebe bağlı olmadan doğrudan inmişse yine durum böyledir.

وَأَيًّا مَا كَانَ سَبَبُ النُّزُولِ فَإِنَّ الْآيَةَ تَقْتَضِي وُجُوبَ عِقَابِ الْمُحَارِبِينَ بِمَا ذَكَرَ اللَّهُ فِيهَا، لِأَنَّ الْحَصْرَ يُفِيدُ تَأْكِيدَ النِّسْبَةِ. وَالتَّأْكِيدُ يَصْلُحُ أَنْ يُعَدَّ فِي أَمَارَات وجوب الفل الْمَعْدُودِ بَعْضُهَا فِي أُصُولِ الْفِقْهِ لِأَنَّهُ يَجْعَلُ الْحُكْمَ جَازِمًا.

Nüzul sebebi her ne olursa olsun ayet, Allah'ın orada zikrettiği cezalar ile muhâriplerin cezalandırılmasının vücubunu (farz oluşunu) iktiza eder. Çünkü hasr, isnadı (hükmü) tekit etmeyi ifade eder. Tekit ise fıkıh usulünde bir kısmı sayılan fiilin vücubunun emareleri arasında sayılmaya elverişlidir; zira hükmü kesin kılar.

وَمَعْنَى يُحارِبُونَ أَنَّهُمْ يَكُونُونَ مُقَاتِلِينَ بِالسِّلَاحِ عُدْوَانًا لِقَصْدِ الْمَغْنَمِ كشأن الْمُحَارب المبادي، لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْحَرْبِ الْقِتَالُ. وَمَعْنَى مُحَارَبَةِ اللَّهِ مُحَارَبَةُ شَرْعِهِ وَقَصْدُ الِاعْتِدَاءِ عَلَى أَحْكَامِهِ، وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ اللَّهَ لَا يُحَارِبُهُ أَحَدٌ فَذِكْرُهُ فِي الْمُحَارَبَةِ لِتَشْنِيعِ أَمْرِهَا بِأَنَّهَا مُحَارَبَةٌ لِمَنْ يَغْضَبُ اللَّهُ لِمُحَارَبَتِهِ، وَهُوَ الرَّسُول ﷺ. وَالْمُرَادُ بِمُحَارَبَةِ الرَّسُولِ الِاعْتِدَاءُ عَلَى حُكْمِهِ وَسُلْطَانِهِ، فَإِنَّ الْعُرَنِيِّينَ اعْتَدَوْا عَلَى نَعَمِ رَسُول الله ﷺ الْمُتَّخَذَةِ لِتَجْهِيزِ جُيُوشِ الْمُسْلِمِينَ، وَهُوَ قَدِ امْتَنَّ عَلَيْهِمْ بِالِانْتِفَاعِ بِهَا فَلَمْ يُرَاعُوا ذَلِكَ لِكُفْرِهِمْ فَمَا عَاقَبَ بِهِ

{ يُحارِبُونَ } 'savaşırlar' ifadesinin anlamı; ilk saldıran muhâribin yaptığı gibi, ganimet elde etmek amacıyla haksız yere silahla savaşmalarıdır; zira harbin asıl manası savaştır. Allah ile savaşmanın anlamı ise O'nun şeriatıyla savaşmak ve hükümlerine tecavüz etmeyi kastetmektir. Bilindiği üzere hiç kimse Allah ile bizzat savaşamaz. Dolayısıyla savaşta O'nun adının anılması, bunun Allah'ın savaşılmasına gazap ettiği kişiye, yani Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı bir savaş olduğunu göstererek durumun vahametini ve çirkinliğini belirtmek içindir. Resûl ile savaşmaktan maksat ise onun hükmüne ve otoritesine tecavüz etmektir. Nitekim Ureyneliler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Müslüman ordularını donatmak için edindiği develere tecavüz etmişlerdi. Oysa Peygamber onlardan yararlanmalarını kendilerine lütfetmişti; fakat onlar küfürleri sebebiyle buna riayet etmediler. Dolayısıyla

الرَّسُولُ الْعُرَنِيِّينَ كَانَ عِقَابًا عَلَى مُحَارَبَةٍ خَاصَّةٍ هِيَ مِنْ صَرِيحِ الْبُغْضِ لِلْإِسْلَامِ. ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ شَرَعَ حُكْمًا لِلْمُحَارَبَةِ الَّتِي تَقَعُ فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ وَبَعْدَهُ، وَسَوَّى عُقُوبَتَهَا، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَصِيرَ تَأْوِيلُ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ الْمُحَارَبَةَ لِجَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ. وَجُعِلَ لَهَا جَزَاءٌ عَيْنُ جَزَاءِ الرِّدَّةِ، لِأَنَّ الرِّدَّةَ لَهَا جَزَاءٌ آخَرُ فَعَلِمْنَا أَنَّ الْجَزَاءَ لِأَجْلِ الْمُحَارَبَةِ. وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ اعْتَبَرَهُ الْعُلَمَاءُ جَزَاءً لِمَنْ يَأْتِي هَذِهِ الْجَرِيمَةَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَلِهَذَا لَمْ يَجْعَلْهُ اللَّهُ جَزَاءً لِلْكُفَّارِ الَّذِينَ حَارَبُوا الرَّسُولَ لِأَجْلِ عِنَادِ الدِّينِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى عُدِّيَ يُحارِبُونَ إِلَى اللَّهَ وَرَسُولَهُ لِيَظْهَرَ أَنَّهُمْ لَمْ يَقْصِدُوا حَرْبَ مُعَيَّنٍ مِنَ النَّاسِ وَلَا حَرْبَ صَفٍّ.

Resûl'ün Ureynelilere verdiği ceza, İslam'a duyulan açık nefretin bir eseri olan özel bir savaşa verilmiş bir cezaydı. Sonra Allah, Resûlullah devrinde ve sonrasında gerçekleşecek olan eşkıyalık/yol kesme (muhârebe) için genel bir hüküm koydu ve cezasını bir kıldı. Böylece { يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } 'Allah ve Resûlü ile savaşırlar' ifadesinin tevilinin 'Müslümanlar topluluğuyla savaşmak' şeklinde olması zorunlu hale geldi. Bu suç için dinden dönme (irtidat) cezasının aynısı bir ceza tayin edildi; zira irtidadın başka bir cezası bulunmaktadır, bundan anladık ki bu ceza sırf yol kesme/savaşma sebebiyledir. Bu sebeple âlimler bunu, Müslümanlardan bu suçu işleyenler için bir ceza kabul etmişlerdir. İşte bu yüzden Allah bunu dine inatları sebebiyle Resûl ile savaşan kâfirlerin cezası kılmamıştır. Bu manadan dolayı { يُحارِبُونَ } fiili, belirli bir şahısla veya belirli bir safla savaşmayı kastetmediklerini göstermek üzere doğrudan { اللَّهَ وَرَسُولَهُ } 'Allah ve Resûlü'ne geçişli kılınmıştır.

وَعُطِفَ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً لِبَيَانِ الْقَصْدِ مِنْ حَرْبِهِمُ اللَّهَ وَرَسُوله، فَصَارَ الْجُزْء عَلَى مَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ، فَمَجْمُوعُ الْأَمْرَيْنِ سَبَبٌ مُرَكَّبٌ لِلْعُقُوبَةِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرَيْنِ جُزْءُ سَبَبٍ لَا يَقْتَضِي هَذِهِ الْعُقُوبَةَ بِخُصُوصِهَا.

{ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } “ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanlar” ifadesi, Allah ve Resûlü ile savaşmaktan kastettikleri amacı beyan etmek için matuf kılınmıştır. Böylece ceza iki durumun toplamına bağlanmıştır. İki durumun toplamı ceza için mürekkep (birleşik) bir sebeptir; bu iki durumdan her biri ise tek başına bu özel cezayı gerektirmeyen bir sebep parçasıdır.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حَقِيقَةِ الْحِرَابَةِ فَقَالَ مَالِكٌ: هِيَ حَمْلُ السِّلَاحِ عَلَى النَّاسِ لِأَخْذِ أَمْوَالِهِمْ دُونَ نَائِرَةٍ وَلَا دَخَلٍ وَلَا عَدَاوَةٍ أَيْ بَيْنَ الْمُحَارِبِ- بِالْكَسْرِ- وَبَيْنَ الْمُحَارَبِ- بِالْفَتْحِ-، سَوَاءٌ فِي الْبَادِيَةِ أَوْ فِي الْمِصْرِ، وَقَالَ بِهِ الشَّافِعِيُّ وَأَبُو ثَوْرٍ. وَقِيلَ: لَا يَكُونُ الْمُحَارِبُ فِي الْمِصْرِ مُحَارِبًا، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَإِسْحَاقَ. وَالَّذِي نَظَرَ إِلَيْهِ مَالِكٌ هُوَ عُمُومُ مَعْنَى لَفْظِ الْحِرَابَةِ، وَالَّذِي نَظَرَ إِلَيْهِ مُخَالِفُوهُ هُوَ الْغَالِبُ فِي الْعُرْفِ لِنُدْرَةِ الْحِرَابَةِ فِي الْمِصْرِ. وَقَدْ كَانَتْ نَزَلَتْ بِتُونُسَ قَضِيَّةُ لِصٍّ اسْمُهُ «وَنَّاسٌ» أَخَافَ أَهْلَ

Âlimler hırâbenin (yol kesiciliğin/eşkıyalığın) mahiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik şöyle demiştir: 'Hırâbe; aralarında önceden gelen bir kan davası, bir hile veya şahsi bir düşmanlık bulunmaksızın —yani muhârib (saldıran) ile muhâreb (saldırıya uğrayan) arasında husumet olmaksızın— ister çölde ister şehirde olsun, mallarını almak için insanlara silah çekmektir.' Şâfiî ve Ebû Sevr de bu görüştedir. 'Şehir içinde olan kişi muhârip sayılmaz' da denilmiştir ki bu Ebû Hanîfe, Süfyân es-Sevrî ve İshâk'ın görüşüdür. Mâlik'in dikkate aldığı husus hırâbe lafzının genel manasıdır; ona muhalif olanların dikkate aldığı husus ise örfteki yaygın durumdur, çünkü şehirde hırâbe nadir görülür. Nitekim Tunus'ta 'Vennâs' adında bir hırsız olayı meydana gelmişti; bu adam hırsızlıktaki hileleriyle

تُونُسَ بِحِيَلِهِ فِي السَّرِقَةِ، وَكَانَ يَحْمِلُ السِّلَاحَ فَحُكِمَ عَلَيْهِ بِحُكْمِ الْمُحَارِبِ فِي مُدَّةِ الْأَمِيرِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ بَايْ وَقُتِلَ شَنْقًا بِبَابِ سُوَيْقَةَ.

Tunus halkını korkutmuştu ve silah taşıyordu. Emir Muhammed es-Sâdık Bay döneminde ona muhârip hükmü verildi ve Bâb-ı Süveyka'da asılarak öldürüldü.

وَمَعْنَى يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنَّهُمْ يَكْتَسِبُونَ الْفَسَادَ وَيَجْتَنُونَهُ وَيَجْتَرِحُونَهُ، لِأَنَّ السَّعْيَ قَدِ اسْتُعْمِلَ بِمَعْنَى الِاكْتِسَابِ وَاللَّمِّ، قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها [الْإِسْرَاء: ١٩] . وَيَقُولُونَ: سَعَى فُلَانٌ لِأَهْلِهِ، أَيِ اكْتَسَبَ لَهُمْ، وَقَالَ تَعَالَى:

{ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } ifadesinin anlamı; fesadı kazanırlar, onu elde ederler ve onu irtikâp ederler demektir. Çünkü sa'y (سَعْي) kelimesi kazanmak ve toplamak anlamında kullanılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها } “Kim de ahireti ister ve ona layık bir gayretle çalışırsa” [İsrâ, 19] buyurmuştur. Araplar: 'Filan adam ailesi için sa'y etti' derler ki bu, 'onlar için rızık kazandı' demektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى [طه: ١٥] .

{ لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى } “Herkes çalıştığının karşılığını alsın diye” [Tâhâ, 15].

وَصَاحِبُ «الْكَشَّافِ» جَعَلَهُ هُنَا بِمَعْنَى الْمَشْيِ، فَجَعَلَ فَساداً حَالًا أَوْ مَفْعُولًا لِأَجْلِهِ، وَلَقَدْ نَظَرَ إِلَى أَنَّ غَالِبَ عَمَلِ الْمُحَارِبِ هُوَ السَّعْيُ وَالتَّنَقُّلُ، وَيَكُونُ الْفِعْلُ مُنَزَّلًا مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ اكْتِفَاءً بِدَلَالَةِ الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ. وَجَوَّزَ أَنْ يَكُونَ سَعَى بِمَعْنَى أَفْسَدَ، فَجَعَلَ فَساداً مَفْعُولًا مُطْلَقًا. وَلَا يُعْرَفُ اسْتِعْمَالُ سَعَى بِمَعْنَى أَفْسَدَ.

el-Keşşâf sahibi burada onu yürümek/koşmak anlamında kabul etmiş, { فَساداً } kelimesini ise hal veya mef'ûlün lieclih (için-ögesi) yapmıştır. O, muhâribin işinin çoğunlukla koşuşturmak ve yer değiştirmek olduğunu dikkate almış ve fiil mef'ûlün lieclihin delaletiyle yetinilerek lâzım (geçişsiz) makamına konmuştur. Ayrıca sa'y fiilinin 'ifsaad etti / bozgunculuk yaptı' anlamına gelmesini de caiz görerek { فَساداً } kelimesini mef'ûl-i mutlak yapmıştır. Ancak sa'y kelimesinin 'ifsad etti' anlamında kullanımı bilinmemektedir.

وَالْفَسَادُ: إِتْلَافُ الْأَنْفُسِ وَالْأَمْوَالِ، فَالْمُحَارِبُ يقتل الرجل لأحد مَا عَلَيْهِ مِنَ الثِّيَابِ وَنَحْوِ ذَلِكَ.

Fesat; canları ve malları telef etmektir. Muhârip, kişinin üzerindeki elbiseleri ve benzeri şeyleri almak için adam öldürür.

ويُقَتَّلُوا مُبَالَغَةٌ فِي يُقْتَلُوا، كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:

{ يُقَتَّلُوا } 'öldürülmeleri' ifadesi, { يُقْتَلُوا } fiilinin mübalağalı (katmerli) şeklidir; İmruü'l-Kays'ın şu sözünde olduğu gibi:

فِي أَعْشَارِ قَلْبٍ مُقَتَّلٍ قُصِدَ مِنَ الْمُبَالَغَةِ هُنَا إِيقَاعُهُ بِدُونِ لِينٍ وَلَا رِفْقٍ تَشْدِيدًا عَلَيْهِمْ، وَكَذَلِكَ الْوَجْهُ فِي قَوْلِهِ يُصَلَّبُوا.

“فِي أَعْشَارِ قَلْبٍ مُقَتَّلٍ” [mısrasında olduğu gibi]. Buradaki mübalağadan maksat, onlara karşı bir şiddet ve ceza olmak üzere, yumuşaklık ve merhamet gösterilmeksizin infazın gerçekleştirilmesidir. O'nun “يُصَلَّبُوا” (asılmaları) kavlindeki durum da böyledir.

وَالصَّلْبُ: وَضْعُ الْجَانِي الَّذِي يُرَادُ قَتْلُهُ مَشْدُودًا عَلَى خَشَبَةٍ ثُمَّ قَتْلُهُ عَلَيْهَا طَعْنًا بِالرُّمْحِ فِي مَوْضِعِ الْقَتْلِ. وَقِيلَ: الصَّلْبُ بَعْدَ الْقَتْلِ. وَالْأَوَّلُ قَوْلُ مَالِكٍ، وَالثَّانِي مَذْهَبُ أَشْهَبَ وَالشَّافِعِيِّ.

Salb (asılma); öldürülmesi istenen caninin bir tahtaya/darağacına bağlanıp asılması, sonra da onun üzerindeyken öldürücü yerine mızrak saplanarak öldürülmesidir. 'Asılma öldürüldükten sonradır' da denilmiştir. Birincisi Mâlik'in kavli, ikincisi ise Eşheb ve Şâfiî'nin mezhebidir.

ومِنْ فِي قَوْلِهِ مِنْ خِلافٍ ابْتِدَائِيَّةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ، فَهِيَ قَيْدٌ لِلْقَطْعِ، أَيْ أنّ الْقطع يبتدىء فِي حَالِ التَّخَالُفِ، وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ الْمَقْطُوعَ هُوَ الْعُضْوُ الْمُخَالِفُ فَتَعَيَّنَ أَنَّهُ مُخَالِفٌ لِمَقْطُوعٍ آخَرَ وَإِلَّا لَمْ تُتَصَوَّرِ الْمُخَالَفَةُ، فَإِذَا لَمْ يَكُنْ عُضْوٌ مَقْطُوعٌ سَابِقٌ فَقَدْ تَعَذَّرَ التَّخَالُفُ فَيَكُونُ الْقَطْعُ لِلْعُضْوِ الْأَوَّلِ آنِفًا ثُمَّ تَجْرِي الْمُخَالَفَةُ فِيمَا بَعْدُ. وَقَدْ عُلِمَ مِنْ قَوْلِهِ: مِنْ خِلافٍ أَنَّهُ لَا يُقْطَعُ مِنَ الْمُحَارِبِ إِلَّا يَدٌ وَاحِدَةٌ أَوْ رِجْلٌ وَاحِدَةٌ وَلَا يُقْطَعُ يَدَاهُ أَوْ رِجْلَاهُ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يُتَصَوَّرْ مَعْنًى لِكَوْنِ الْقَطْعِ مِنْ خِلَافٍ. فَهَذَا التَّرْكِيبُ مِنْ بَدِيعِ الْإِيجَازِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ كَوْنَ الْقَطْعِ مِنْ خِلَافٍ تَيْسِيرٌ وَرَحْمَةٌ،

{ مِنْ خِلافٍ } ifadesindeki { مِنْ } harf-i ceri ibtidâiyye (başlangıç bildiren) olup { أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ } ifadesinden hal konumundadır. Dolayısıyla kesme fiilinin kaydıdır; yani kesme işlemi çaprazlama olma haliyle başlar. Bilinmektedir ki kesilen uzuv karşıt uzuvdur, öyleyse kesilen bir başka uzva zıt olması zorunludur; aksi halde çaprazlama/karşıtlık tasavvur edilemez. Önceden kesilmiş bir uzuv yoksa çaprazlama imkânsız olacağından, önce ilk uzvun kesilmesi gerçekleşir, ardından bundan sonrasında çaprazlama uygulanır. { مِنْ خِلافٍ } “çaprazlama” ifadesinden anlaşılmıştır ki muhâripten sadece bir el veya bir ayak kesilir; iki eli veya iki ayağı birden kesilmez. Çünkü böyle olsaydı kesmenin çaprazlama olmasının hiçbir anlamı kalmazdı. İşte bu terkip eşsiz bir icaz örneğidir. Görünen odur ki kesmenin çaprazlama olması bir kolaylaştırma ve merhamettir;

لِأَنَّ ذَلِكَ أَمْكَنُ لحركة بَقِيَّة الْجهد بَعْدَ الْبُرْءِ وَذَلِكَ بِأَنْ يَتَوَكَّأَ بِالْيَدِ الْبَاقِيَةِ عَلَى عُودٍ بِجِهَةِ الرِّجْلِ الْمَقْطُوعَةِ.

çünkü bu, iyileştikten sonra bedenin geri kalanının hareket etmesi için daha elverişlidir; zira geriye kalan eliyle kesik ayağın tarafındaki bir değneğe dayanabilir.

قَالَ عُلَمَاؤُنَا: تُقْطَعُ يَدُهُ لِأَجْلِ أَخْذِ الْمَالِ، وَرِجْلُهُ لِلْإِخَافَةِ لِأَنَّ الْيَدَ هِيَ الْعُضْوُ الَّذِي بِهِ الْأَخْذُ، وَالرِّجْلَ هِيَ الْعُضْوُ الَّذِي بِهِ الْإِخَافَةُ، أَيِ الْمَشْيُ وَرَاءَ النَّاسِ وَالتَّعَرُّضُ لَهُمْ.

Âlimlerimiz şöyle demiştir: Mal aldığı için eli kesilir, korkuttuğu için de ayağı kesilir; çünkü el malı almaya yarayan uzuvdur, ayak ise korkutmaya yarayan yani insanların arkasından yürüyüp yollarına çıkmaya yarayan uzuvdur.

وَالنَّفْيُ مِنَ الْأَرْضِ: الْإِبْعَادُ مِنَ الْمَكَانِ الَّذِي هُوَ وَطَنُهُ لِأَنَّ النَّفْيَ مَعْنَاهُ عَدَمُ الْوُجُودِ. وَالْمُرَادُ الْإِبْعَادُ، لِأَنَّهُ إِبْعَادٌ عَنِ الْقَوْمِ الَّذِينَ حَارَبُوهُمْ. يُقَالُ: نَفَوْا فُلَانًا، أَيْ أَخْرَجُوهُ مِنْ بَيْنِهِمْ، وَهُوَ الْخَلِيعُ، وَقَالَ النّابغة:

Yeryüzünden nefyedilme (sürgün); vatanı olan mekândan uzaklaştırılmasıdır. Çünkü nefyin kelime manası varlığın yok edilmesidir. Burada maksat ise uzaklaştırmadır; zira savaştıkları kavimden uzaklaştırmaktır. 'Filanı nefyettiler' denir ki 'aralarından çıkardılar' demektir; bu kimseye 'halî' (kabilesinden kovulmuş) denir. Nâbiğa şöyle demiştir:

ليهنىء لَكُمْ أَنْ قَدْ نَفَيْتُمْ بُيُوتَنَا أَيْ أَقْصَيْتُمُونَا عَنْ دِيَارِكُمْ. وَلَا يُعْرَفُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَعْنًى لِلنَّفْيِ غَيْرَ هَذَا. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَبَعْضُ الْعُلَمَاءِ: النَّفْيُ هُوَ السَّجْنُ. وَحَمَلَهُمْ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ الْبَعِيدِ التَّفَادِي مِنْ دَفْعِ أَضْرَارِ الْمُحَارِبِ عَنْ قَوْمٍ كَانَ فِيهِمْ بِتَسْلِيطِ ضُرِّهِ عَلَى قَوْمٍ آخَرِينَ. وَهُوَ نَظَرٌ يَحْمِلُ عَلَى التَّأْوِيلِ، وَلَكِنْ قَدْ بَيَّنَ الْعُلَمَاءُ أَنَّ النَّفْيَ يَحْصُلُ بِهِ دَفْعُ الضُّرِّ لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا إِذَا أُخْرِجَ أحد من وظنه ذُلَّ وَخُضِّدَتْ شَوْكَتُهُ، قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

“ليهنىء لَكُمْ أَنْ قَدْ نَفَيْتُمْ بُيُوتَنَا” yani 'bizi yurtlarınızdan uzaklaştırdınız [diye size afiyet olsun]'. Arap kelamında nefy için bundan başka bir anlam bilinmemektedir. Ebû Hanîfe ve bazı âlimler ise: “Nefy, hapistir” demişlerdir. Onları bu uzak tevile sevk eden sebep, muharibin zararını aralarında bulunduğu bir topluluktan defederken bu zararın başka bir topluluğun üzerine musallat edilmesinden kaçınma düşüncesidir. Bu, tevili gerektiren bir mülahazadır; ancak âlimler sürgünle de zararın defedilmiş olacağını açıklamışlardır. Zira Araplarda bir kimse vatanından çıkarıldığında zelil olur, gücü ve kuvveti kırılırdı. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

بِهِ الذِّئْبُ يَعْوِي كَالْخَلِيعِ الْمُعَيَّلِ وَذَلِكَ حَالٌ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِالْعَرَبِ فَإِنَّ لِلْمَرْءِ فِي بَلَدِهِ وَقَوْمِهِ مِنَ الْإِقْدَامِ مَا لَيْسَ لَهُ فِي غَيْرِ بَلَدِهِ. عَلَى أَنَّ مِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ قَالَ: يُنْفَوْنَ إِلَى بَلَدٍ بَعِيدٍ مُنْحَازٍ إِلَى جِهَةٍ بِحَيْثُ يَكُونُ فِيهِ كَالْمَحْصُورِ. قَالَ أَبُو الزِّنَادِ: كَانَ النَّفْيُ قَدِيمًا إِلَى (دَهْلَكَ) وَإِلَى (بَاضِعَ) وَهُمَا جَزِيرَتَانِ فِي بَحْرِ الْيَمَنِ.

[Nitekim şair şöyle der:] 'Orada kurt, çoluk çocuk sahibi olup [kabilesinden] kovulmuş kişi gibi ulur.' Bu durum sadece Araplara has değildir; zira kişinin kendi memleketinde ve kavmi arasında gösterdiği cüretkârlık ve cesaret, memleketi dışındakinde bulunmaz. Bununla birlikte âlimlerden bazıları: 'Onlar, orada adeta mahsur kalmış gibi olacakları, bir köşede tecrit edilmiş uzak bir beldeye sürgün edilirler' demiştir. Ebü'z-Zinâd şöyle demiştir: 'Sürgün eskiden Dehlek'e ve Bâdı'a yapılırdı; bunlar Yemen denizinde iki adadır.'

وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: التَّخْيِيرُ فِي جَزَاءِ الْمُحَارِبِينَ لِأَنَّ أَصْلَ (أَوْ) الدَّلَالَةُ عَلَى أَحَدِ الشَّيْئَيْنِ أَوِ الْأَشْيَاءِ فِي الْوُقُوعِ، وَيَقْتَضِي ذَلِكَ فِي بَابِ الْأَمْرِ وَنَحْوِهِ التَّخْيِيرَ، نَحْوَ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ [الْبَقَرَة: ١٩٦] . وَقَدْ تَمَسَّكَ بِهَذَا الظَّاهِرِ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمْ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ، وَعَطَاءٌ، وَمُجَاهِدٌ، وَالنَّخَعِيُّ،

Ayet iki hususa delalet etmiştir: Birincisi: Muhâriplerin cezasında muhayyerlik (seçim hakkı) bulunmasıdır; çünkü (ev / أَوْ) edatının aslı vuku bakımından iki şeyden veya şeylerden birine delalet etmesidir. Bu da emir ve benzeri yerlerde tahyîr (seçim hakkı) iktiza eder; nitekim { فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } “Oruç, sadaka veya kurbandan ibaret bir fidye gerekir” [Bakara, 196] ayetinde olduğu gibidir. Bu zahirî manaya aralarında Mâlik b. Enes, Saîd b. el-Müseyyeb, Atâ, Mücâhid, Nehaî,

وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَالْمَرْوِيُّ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ هَذَا التَّخْيِيرَ لِأَجَلِ الْحِرَابَةِ، فَإِنِ اجْتَرَحَ فِي مُدَّةِ حَرَابَتِهِ جَرِيمَةً ثَابِتَةً تُوجِبُ الْأَخْذَ بِأَشَدِّ الْعُقُوبَةِ كَالْقَتْلِ قُتِلَ دُونَ تَخْيِيرٍ، وَهُوَ مُدْرَكٌ وَاضِحٌ. ثُمَّ يَنْبَغِي لِلْإِمَامِ بَعْدَ ذَلِكَ أَنْ يَأْخُذَ فِي الْعُقُوبَةِ بِمَا يُقَارِبُ جُرْمَ الْمُحَارِبِ وَكَثْرَةَ مَقَامِهِ فِي فَسَادِهِ. وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ (أَوْ) فِي الْآيَةِ لِلتَّقْسِيمِ لَا لِلتَّخْيِيرِ، وَأَنَّ الْمَذْكُورَاتِ مَرَاتِبُ لِلْعُقُوبَاتِ بِحَسْبِ مَا اجْتَرَحَهُ الْمُحَارِبُ: فَمَنْ قَتَلَ وَأَخَذَ الْمَالَ قُتِلَ وَصُلِبَ، وَمَنْ لَمْ يَقْتُلْ وَلَا أَخَذَ مَالًا عُزِّرَ، وَمَنْ أَخَافَ الطَّرِيقَ نُفِيَ، وَمَنْ أَخَذَ الْمَالَ فَقَطْ قُطِعَ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَتَادَةَ، وَالْحَسَنِ، وَالسُّدِّيِّ، وَالشَّافِعِيِّ. وَيَقْرُبُ خِلَافُهُمْ مِنَ التَّقَارُبِ.

ve Ebû Hanîfe'nin de bulunduğu bir grup âlim tutunmuştur. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre bu muhayyerlik hırâbenin bizzat kendisi içindir. Eğer hırâbe esnasında adam öldürmek gibi en ağır cezayı almayı gerektiren kesinleşmiş bir suç işlemişse, muhayyerlik olmaksızın öldürülür ki bu açık bir dayanaktır. Sonra devlet başkanının bundan sonra cezada muhâribin suçuna ve fesat içinde ne kadar süre kaldığına denk düşecek bir cezayı uygulaması gerekir. Bir grup âlim ise ayetteki (ev / أَوْ) edatının muhayyerlik için değil taksim için olduğuna ve zikredilen cezaların muhâribin işlediği suça göre cezaların dereceleri olduğuna kani olmuşlardır: Kim hem öldürür hem mal alırsa öldürülür ve asılır; kim öldürmez ve mal da almazsa ta'zir cezası verilir; kim yolu korkutursa sürgün edilir; kim sadece mal alırsa eli kesilir. Bu İbn Abbâs, Katâde, Hasan, Süddî ve Şâfiî'nin kavlidir. Onların arasındaki bu ihtilaf birbirine oldukça yakındır.

وَالْأَمْرُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْعُقُوبَاتِ هِيَ لِأَجَلِ الْحِرَابَةِ وَلَيْسَتْ لِأَجْلِ حُقُوقِ الْأَفْرَادِ مِنَ النَّاسِ، كَمَا دَلَّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ بَعْدُ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ الْآيَةَ وَهُوَ بَيِّنٌ. وَلِذَلِكَ فَلَوْ أَسْقَطَ الْمُعْتَدَى عَلَيْهِمْ حُقُوقَهُمْ لَمْ يَسْقُطْ عَنِ الْمُحَارِبِ عُقُوبَةُ الْحِرَابَةِ.

İkinci husus: Bu cezalar hırâbe suçunun kendisi içindir, fertlerin şahsi hakları için değildir. Nitekim bundan sonra gelen: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Ancak siz kendilerini ele geçirmeden önce tövbe edenler müstesnadır” ayeti de buna delalet etmiştir ki bu gayet açıktır. Bu sebeple saldırıya uğrayanlar kendi haklarından vazgeçseler bile muhâripten hırâbe cezası düşmez.

وَقَوْلُهُ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا، أَيِ الْجَزَاءُ خِزْيٌ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا. وَالْخِزْيُ: الذُّلُّ وَالْإِهَانَةُ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ [آل عمرَان: ١٩٤] . وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ لِهَؤُلَاءِ الْمُحَارِبِينَ عِقَابَيْنِ: عِقَابًا فِي الدُّنْيَا وَعِقَابًا فِي الْآخِرَةِ. فَإِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْمُحَارِبِينَ فِي الْآيَةِ خُصُوصَ الْمُحَارِبِينَ مِنْ أَهْلِ الْكُفْرِ كَالْعُرَنِيِّينَ، كَمَا قِيلَ بِهِ، فَاسْتِحْقَاقُهُمُ الْعَذَابَيْنِ ظَاهِرٌ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِ مَا يَشْمَلُ الْمُحَارِبَ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ كَانَتِ الْآيَةُ مُعَارِضَةً لِمَا

{ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا } kavli; yani bu ceza onlar için dünyada bir rüsvaylıktır demektir. Hizy (خِزْي); zillet ve aşağılanmadır; { وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde bizi rüsvay etme” [Âl-i İmrân, 194]. Ayet bu muhâripler için iki cezanın bulunduğuna delalet etmiştir: Dünyada bir ceza ve ahirette bir ceza. Şayet ayetteki muhâriplerden maksat, söylendiği gibi Ureyneliler gibi küfür ehlinden olan muhâriplere has ise, onların iki azabı da hak etmeleri açıktır. Yok eğer bundan maksat Müslümanlardan olan muhâripleri de kapsıyorsa, bu takdirde ayet,

وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ فِي حَدِيثِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ مِنْ قَوْلِ رَسُول الله ﷺ حِينَ أَخَذَ الْبَيْعَةَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِمَا تَضَمَّنَتْهُ آيَةُ إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَكَ [الممتحنة: ١٢] إِلَخْ فَقَالَ:

Ubâde b. es-Sâmit hadisinde geçen sahih hadisteki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in müminlerden { إِذا جاءَكَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَكَ } “Mümin kadınlar sana biat etmeye geldiklerinde...” [Mümtehine, 12] ayetinin içerdiği hususlar üzerine biat alırken söylediği şu söze muarız (zıt) görünür:

«فَمَنْ وَفَى مِنْكُمْ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَعُوقِبَ بِهِ

«İçinizden kim sözünde durursa onun ecri Allah'a aittir. Kim de bunlardan bir şey işler de bundan dolayı cezalandırılırsa,

فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ أَصَابَ مِنْهَا شَيْئًا فَسَتَرَهُ اللَّهُ فَهُوَ إِلَى اللَّهِ إِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ وَإِنْ شَاءَ غَفَرَ لَهُ»

bu onun için bir kefarettir. Kim de bunlardan bir şey işler de Allah onu örterse, onun durumu Allah'a kalmıştır; dilerse ona azap eder, dilerse onu bağışlar.»

. فَقَوْلُهُ: فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْحَدَّ يُسْقِطُ عِقَابَ الْآخِرَةِ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَا فِي الْآيَةِ تَغْلِيظًا عَلَى الْمُحَارِبِينَ بِأَكْثَرَ مِنْ أَهْلِ بَقِيَّةِ الذُّنُوبِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَأْوِيلُ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى التَّفْصِيلِ، أَيْ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا إِنْ أُخِذُوا بِهِ، وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ إِنْ لَمْ يُؤْخَذُوا بِهِ فِي الدُّنْيَا.

Peygamber'in «bu onun için bir kefarettir» sözü, had cezasının ahiret azabını düşürdüğüne delildir. Dolayısıyla ayetteki ifadenin, diğer günah ehlinden daha fazla olarak muhâriplere yönelik bir şiddetlendirme (tağlîz) olması caizdir. Bu ayettekinin tevilinin tafsilata hamledilmesi de caizdir; yani dünyada yakalanırlarsa dünyada onlar için bir rüsvaylık vardır, dünyada yakalanmazlarsa ahirette onlar için büyük bir azap vardır.

وَالِاسْتِثْنَاءُ بِقَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا رَاجِعٌ إِلَى الْحُكْمَيْنِ خِزْيِ الدُّنْيَا وَعَذَابِ الْآخِرَةِ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ تَأْثِيرَ التَّوْبَةِ فِي النَّجَاةِ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ لَا يَتَقَيَّدُ بِمَا قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِمْ. وَقَدْ دَلَّتْ أَدَاةُ الِاسْتِثْنَاءِ عَلَى سُقُوطِ الْعُقُوبَةِ عَنِ الْمُحَارِبِ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ فَتَمَّ الْكَلَام بهَا، خَ ز لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ كَلَامٌ مُسْتَقِلٌّ لَا يَحْتَاجُ إِلَى

{ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Ancak tövbe edenler müstesnadır” ifadesiyle yapılan istisna, { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “siz kendilerini ele geçirmeden önce” karinesiyle hem dünya rüsvaylığına hem de ahiret azabına yani her iki hükme de râcidir. Çünkü tövbenin ahiret azabından kurtulmadaki tesiri onları ele geçirmeden öncesiyle kayıtlı değildir. İstisna edatı bu durumda muhâripten cezanın düştüğüne delalet etmiş ve söz onunla tamamlanmıştır. Çünkü istisna müstakil bir kelamdır; Arap kullanımında ve cumhur ulemaya göre

زِيَادَةِ تَصْرِيحٍ بِانْتِفَاءِ الْحُكْمِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ عَنِ الْمُسْتَثْنَى فِي اسْتِعْمَالِ الْعَرَبِ، وَعِنْدَ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ. فَلَيْسَ الْمُسْتَثْنَى مَسْكُوتًا عَنْهُ كَمَا يَقُولُ الْحَنَفِيَّةُ، وَلَوْلَا الِاسْتِثْنَاءُ لَمَا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى سُقُوطِ عُقُوبَةِ الْمُحَارِبِ الْمَذْكُورَةِ. فَلَوْ قِيلَ: فَإِنْ تَابُوا، لَمْ تَدُلَّ إِلَّا عَلَى قَبُولِ التَّوْبَةِ مِنْهُمْ فِي إِسْقَاطِ عِقَابِ الْآخِرَةِ.

müstesnâ minh'teki (kendisinden istisna edilen) hükmün müstesnâdan (istisna edilenden) nefyedildiğini ayrıca açıkça belirtmeye ihtiyaç duymaz. Dolayısıyla müstesnâ, Hanefîlerin dediği gibi hakkında susulmuş bir şey değildir. Eğer bu istisna olmasaydı ayet, muhâribin zikredilen cezasının düştüğüne delalet etmezdi. Şayet 'Eğer tövbe ederlerse' denilseydi, bu sadece ahiret azabının düşürülmesinde tövbelerinin kabul edileceğine delalet ederdi.

وَمَعْنَى مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ مَا كَانَ قَبْلَ أَنْ يَتَحَقَّقَ الْمُحَارِبُ أَنَّهُ مَأْخُوذٌ أَوْ يُضَيَّقَ عَلَيْهِ الْحِصَارُ أَوْ يُطَارَدَ فِي جَمِيعِ الْبِلَادِ وَيُضَيَّقَ عَلَيْهِ، فَإِنْ أَتَى قَبْلَ ذَلِكَ كُلِّهِ طَائِعًا نَادِمًا سَقَطَ عَنْهُ مَا شَرَعَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الْعُقُوبَةِ، لِأَنَّهُ قَدْ دَلَّ عَلَى انْتِقَالِ حَالِهِ مِنْ فَسَادٍ إِلَى صَلَاحٍ فَلَمْ تَبْقَ حِكْمَةٌ فِي عِقَابِهِ. وَلَمَّا لَمْ تَتَعَرَّضِ الْآيَةُ إِلَى غُرْمِ مَا أَتْلَفَهُ بِحِرَابَتِهِ عُلِمَ أَنَّ التَّوْبَةَ لَا تُؤَثِّرُ فِي سُقُوطِ مَا كَانَ قَدِ اعْتَلَقَ بِهِ مِنْ حُقُوقِ النَّاسِ مِنْ مَالٍ أَوْ دَمٍ، لِأَنَّ ذَلِكَ مَعْلُومٌ بِأَدِلَّةٍ أُخْرَى.

{ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } 'siz kendilerini ele geçirmeden önce' ifadesinin anlamı; muhârip yakalandığını kesin olarak anlamadan veya etrafındaki kuşatma daralmadan yahut bütün memlekette kovalanıp sıkıştırılmadan önce gerçekleşen [tövbedir]. Eğer bütün bunlardan önce kendi rızasıyla ve pişman olarak gelirse, Allah'ın onun için koyduğu ceza ondan düşer; çünkü bu, onun halinin fesattan salaha dönüştüğünü göstermiştir ve artık onu cezalandırmakta bir hikmet kalmamıştır. Ayet hırâbe sebebiyle telef ettiği şeylerin tazminine değinmediği için anlaşılmıştır ki tövbe, mala veya kana dair insanların onun üzerine terettüp etmiş haklarının düşmesinde tesir etmez; zira bu husus diğer delillerle sabittir.

وَقَوْلُهُ: فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ تَذْكِيرٌ بَعْدَ تَمَامِ الْكَلَامِ وَدَفْعٌ لِعَجَبِ مَنْ يَتَعَجَّبُ مِنْ سُقُوطِ الْعِقَابِ عَنْهُمْ. فَالْفَاءُ فَصِيحَةٌ عَمَّا دَلَّ عَلَيْهِ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ سُقُوطِ الْعُقُوبَةِ مَعَ عِظَمِ الْجُرْمِ، وَالْمَعْنَى: إِنْ عَظُمَ عِنْدَكُمْ سُقُوطُ الْعُقُوبَةِ عَمَّنْ تَابَ قَبْلَ أَنْ يُقَدَرَ عَلَيْهِ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ.

{ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Biliniz ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavli, söz tamamlandıktan sonra bir hatırlatma olup onlardan cezanın düşmesine şaşıracak kimsenin hayretini bertaraf etmek içindir. Buradaki fâ harfi (fâ-i fasîha), suçun büyüklüğüne rağmen cezanın düşmesine istisnanın delalet ettiği hususu açıklığa kavuşturmaktadır. Anlam şudur: Şayet ele geçirilmeden önce tövbe eden kimseden cezanın düşmesi gözünüzde büyürse (size ağır gelirse), biliniz ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.

وَقَدْ دَلَّ قَوْلُهُ فَاعْلَمُوا عَلَى تَنْزِيلِ الْمُخَاطَبِينَ مَنْزِلَةَ مَنْ لَا يَعْلَمُ ذَلِكَ

{ فَاعْلَمُوا } “biliniz ki” kavli, muhatapların bu affı çok büyük görmelerinden ötürü bunu bilmeyen kimse

نَظَرًا لِاسْتِعْظَامِهِمْ هَذَا الْعَفْوَ. وَقَدْ رَأَيْتَ أَنَّ شَأْنَ فِعْلِ (اعْلَمْ) أَنْ يَدُلَّ عَلَى أَهَمِّيَّةِ الْخَبَرِ، كَمَا سَيَأْتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٢٤] وَقَوْلِهِ فِيهَا: وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ [الْأَنْفَال: ٤١] .

konumuna indirgendiğine delalet etmiştir. Görmüşsündür ki (i'lem / اعْلَمْ / bil ki) fiilinin şânı haberin ehemmiyetine delalet etmektir; nitekim Enfâl suresinde [24] Allah Teâlâ'nın: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } “Biliniz ki Allah kişi ile kalbi arasına girer” kavlinde ve yine aynı suredeki: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ } “Biliniz ki ganimet olarak aldığınız şeyler...” [Enfâl, 41] kavlinde geleceği üzere.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ٣٥]

[Mâide Suresi (5), Ayet 35]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥) } “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının, O'na yaklaşmaya vesile arayın ve O'nun yolunda cihad edin ki kurtuluşa eresiniz. (35)”

اعْتِرَاضٌ بَيْنَ آيَاتِ وَعِيدِ الْمُحَارِبِينَ وَأَحْكَامِ جَزَائِهِمْ وَبَيْنَ مَا بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً [الْمَائِدَة: ٣٦] الْآيَةَ. خَاطَبَ الْمُؤْمِنِينَ بِالتَّرْغِيبِ بَعْدَ أَنْ حَذَّرَهُمْ مِنَ الْمَفَاسِدِ، عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَخَلُّلِ الْأَغْرَاضِ بِالْمَوْعِظَةِ وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ، وَهِيَ طَرِيقَةٌ مِنَ الْخَطَابَةِ لِاصْطِيَادِ النُّفُوسِ، كَمَا قَالَ الْحَرِيرِيُّ: «فَلَمَّا دَفَنُوا الْمَيْتَ، وَفَاتَ قَوْلُ لَيْتَ، أَقْبَلَ شَيْخٌ مِنْ رِبَاوَةَ، مُتَأَبِّطًا لِهِرَاوَةَ،. فَقَالَ: لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ، إِلَخْ. فَعُقِّبَ حُكْمُ الْمُحَارِبِينَ مِنْ أَهْلِ الْكُفْرِ بِأَمْرِ الْمُؤْمِنِينَ بِالتَّقْوَى

[Bu ayet], muhâriplerin tehdidi ve cezalarının hükümleri ile bundan sonra gelen { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “Şüphe yok ki inkâr edenler, yeryüzünde olanların hepsi kendilerinin olsa...” [Mâide, 36] ayeti arasında bir itirâzdır (ara cümledir). Kur'an'ın gayeler arasına vaaz, rağbet ettirme (terğîb) ve sakındırma (terhîb) serpiştirme âdeti üzere, müminleri kötülüklerden sakındırdıktan sonra rağbet ettirerek hitap etmiştir. Bu, Harîrî'nin dediği gibi nefisleri avlamak için bir hitabet yöntemidir: «Ölüyü defnettiklerinde ve 'keşke' deme vakti geçtiğinde, bir tepeden koltuğunun altında bir asa bulunan bir ihtiyar çıkageldi ve dedi ki: 'Çalışanlar bunun böylesi için çalışsın!'...» Böylece küfür ehlinden olan muhâriplerin hükmünün ardından müminlere takva emredilmiş

وَطَلَبِ مَا يُوَصِّلُهُمْ إِلَى مَرْضَاةِ اللَّهِ. وَقَابَلَ قِتَالًا مَذْمُومًا بِقِتَالٍ يُحْمَدُ فَاعِلُهُ عَاجِلًا وَآجِلًا» .

ve kendilerini Allah'ın rızasına ulaştıracak şeyleri talep etmeleri istenmiştir. Kınanan bir savaşa karşılık, yapan kimsenin dünyada ve ahirette övüldüğü bir savaş konulmuştur.

وَالْوَسِيلَةُ: كَالْوَصِيلَةِ. وَفِعْلُ وَسَلَ قَرِيبٌ مِنْ فِعْلِ وَصَلَ، فَالْوَسِيلَةُ: الْقُرْبَةُ، وَهِيَ فَعِيلَةٌ بِمَعْنَى مَفْعُولَةٍ، أَيْ مُتَوَسَّلٌ بِهَا أَيِ اتْبَعُوا التَّقَرُّبَ إِلَيْهِ، أَيْ بِالطَّاعَةِ.

Vesîle (الْوَسِيلَةُ), vasîle (الْوَصِيلَةُ) gibidir. Vesele (وَسَلَ) fiili, vasele (وَصَلَ) fiiline yakındır. Vesîle: Yakınlıktır (kurbettir). O, mef'ûle anlamında faîle veznindedir; yani kendisiyle vesile kılınan şeydir; yani O'na itaatte bulunarak O'na yakınlaşmanın peşine düşün demektir.

وإِلَيْهِ مُتَعَلِّقٌ بِ الْوَسِيلَةَ أَيِ الْوَسِيلَةَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. فَالْوَسِيلَةُ أُرِيدَ بِهَا مَا يَبْلُغُ بِهِ إِلَى اللَّهِ، وَقَدْ عَلِمَ الْمُسْلِمُونَ أَنَّ الْبُلُوغَ إِلَى اللَّهِ لَيْسَ بُلُوغَ مَسَافَةٍ وَلَكِنَّهُ بُلُوغ زلفى ورضى.

{ إِلَيْهِ } ifadesi { الْوَسِيلَةَ } kelimesine müteallıktır (bağlıdır); yani Allah Teâlâ'ya vesiledir. Vesile ile Allah'a kendisiyle ulaşılan şey kastedilmiştir. Müslümanlar bilmişlerdir ki Allah'a ulaşmak bir mesafe katetmek değil, yakınlık ve rıza elde etmektir.

فَالتَّعْرِيفُ فِي الْوَسِيلَةِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، أَيْ كُلُّ مَا تَعْلَمُونَ أَنَّهُ يُقَرِّبُكُمْ إِلَى اللَّهِ، أَيْ يُنِيلُكُمْ رِضَاهُ وَقَبُولَ أَعْمَالِكُمْ لَدَيْهِ. فَالْوَسِيلَةُ مَا يُقَرِّبُ الْعَبْدَ مِنَ اللَّهِ بِالْعَمَلِ بِأَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ.

{ الْوَسِيلَةَ } kelimesindeki belirlilik takısı cins belirtecidir; yani sizi Allah'a yaklaştıracağını, yani O'nun rızasını ve amellerinizi katında kabulünü kazandıracağını bildiğiniz her şeydir. Vesile; emirlerini ve yasaklarını yerine getirmek suretiyle kulu Allah'a yaklaştıran şeydir.

وَفِي الْحَدِيثِ الْقُدُسِيِّ: «مَا تَقَرَّبَ إِلَيَّ عَبْدِي بِشَيْءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُهُ عَلَيْهِ»

Kudsî hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kulum Bana, kendisine farz kıldığım şeylerden daha sevimli bir şeyle yaklaşmamıştır...»

الْحَدِيثَ.

hadis[-in devamı].

وَالْمَجْرُورُ فِي قَوْلِهِ: وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ مُتَعَلِّقٌ بِ ابْتَغُوا. وَيَجُوزُ تَعَلُّقُهُ بِ الْوَسِيلَةَ، وَقُدِّمَ عَلَى مُتَعَلَّقِهِ لِلْحَصْرِ، أَيْ لَا تَتَوَسَّلُوا إِلَّا إِلَيْهِ لَا إِلَى غَيْرِهِ فَيَكُونُ تَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَا يُظَنُّ بِهِمْ مَا يَقْتَضِي هَذَا الْحصْر.

{ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } buyruğundaki mecrûr (harf-i cerli ifade), { ابْتَغُوا } fiiline müteallıktır (bağlıdır). { الْوَسِيلَةَ } kelimesine müteallık olması da caizdir. Müteallakına (bağlı olduğu kelimeye) takaddüm etmesi (önce gelmesi) hasr (tahsis) içindir; yani "Yalnızca O'na vesile arayın, başkasına değil" demektir. Bu durumda müşriklere bir tariz (dokundurma) olur; zira Müslümanlar hakkında böyle bir hasrı gerektirecek bir zanda bulunulmaz.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٣٦ إِلَى ٣٧]

[Mâide Suresi (5), 36 ila 37. Ayetler]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٣٦) يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٣٦) يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٧) } “Şüphe yok ki inkâr edenler, yeryüzünde olanların hepsi ve onunla birlikte bir misli daha kendilerinin olsa da kıyamet gününün azabından kurtulmak için onu fidye verseler, onlardan kabul edilmez. Onlar için can yakıcı bir azap vardır. (36) Ateşten çıkmak isterler, fakat onlar oradan çıkacak değillerdir. Onlar için kalıcı bir azap vardır. (37)”

الْأَظْهَرُ أَنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ مُتَّصِلَةٌ بِجُمْلَةِ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ [الْمَائِدَة: ٣٣] اتِّصَالَ الْبَيَانِ فَهِيَ مُبَيِّنَةٌ لِلْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ تَهْوِيلًا لِلْعَذَابِ الَّذِي تَوَعَّدَهُمُ اللَّهُ بِهِ فِي قَوْلِهِ:

En belirgin olan [görüşe] göre bu cümle, { وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ } [Mâide, 33] cümlesine beyan irtibatıyla bağlıdır. Dolayısıyla Allah'ın şu kavlinde onları tehdit ettiği azabın dehşetini bildirmek üzere önceki cümleyi açıklayıcı niteliktedir:

ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ [الْمَائِدَة: ٣٣] فَإِنَّ أُولَئِكَ الْمُحَارِبِينَ الَّذِينَ نَزَلَتْ تِلْكَ الْآيَةُ فِي جَزَائِهِمْ كَانُوا قَدْ كَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَحَارَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ، فَلَمَّا ذُكِرَ جَزَاؤُهُمْ عُقِّبَ بِذِكْرِ جَزَاءٍ يَشْمَلُهُمْ وَيَشْمَلُ أَمْثَالَهُمْ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذَلِكَ لَا يُنَاكِدُ كَون الْآيَة للسابقة مُرَادًا بِهَا مَا يَشْتَمِلُ أَهْلَ الْحِرَابَةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ.

{ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Bu onlar için dünyada bir rezilliktir, ahirette de onlara büyük bir azap vardır.” [Mâide, 33]. Zira cezaları hakkında bu ayetin indiği o muhâripler, İslam'a girdikten sonra inkâr etmiş ve Allah'a ve Resulü'ne karşı savaşmışlardı. Onların cezası zikredilince, ardından hem onları hem de inkâr edenlerden onların benzerlerini kapsayan bir cezanın zikri getirilmiştir. Bu durum, önceki ayetin Müslümanlardan yol kesenleri (muhâribîn) de kapsamasının kastedilmiş olmasına aykırı değildir.

وَالشَّرْطُ فِي قَوْلِهِ: لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ مُقَدَّرٌ بِفِعْلٍ دَلَّتْ عَلَيْهِ (أَنَّ) ، إِذِ التَّقْدِيرُ: لَوْ ثَبَتَ مَا فِي الْأَرْضِ مِلْكًا لَهُمْ فَإِنَّ (لَوْ) لِاخْتِصَاصِهَا بِالْفِعْلِ صَحَّ الِاسْتِغْنَاءُ عَنْ ذِكْرِهِ بَعْدَهَا إِذَا وَرَدَتْ (أَنَّ) بَعْدَهَا. وَقَوْلُهُ وَمِثْلَهُ مَعَهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا فِي الْأَرْضِ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى جَعْلِهِ مَفْعُولًا مَعَهُ لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ مَعَهُ. وَاللَّامُ فِي لِيَفْتَدُوا بِهِ لِتَعْلِيلِ الْفِعْلِ الْمُقَدَّرِ، أَيْ لَوْ ثَبَتَ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ لِأَجْلِ الِافْتِدَاءِ بِهِ لَا لِأَجْلِ أَنْ يَكْنِزُوهُ أَوْ يَهَبُوهُ.

{ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ } buyruğundaki şart, (أَنَّ) edatının delalet ettiği bir fiil ile takdir edilmiştir. Çünkü takdiri: "Yeryüzünde olan şeylerin mülk olarak onların olduğu sabit olsaydı" şeklindedir. Zira (لَوْ) edatı fiile mahsus olduğundan, ardından (أَنَّ) geldiğinde fiilin açıkça zikredilmesine ihtiyaç kalmaz. { وَمِثْلَهُ مَعَهُ } ifadesi { مَا فِي الْأَرْضِ } üzerine matuftur. { مَعَهُ } sözüyle yetinildiği için onu mef'ûlün meah yapmaya gerek yoktur. { لِيَفْتَدُوا بِهِ } ifadesindeki lâm ise takdir edilen fiilin illetini (gerekçesini) bildirmek içindir; yani "Yeryüzünde ne varsa fidye vermek amacıyla onların elinde bulunsaydı, onu biriktirmek ya da bağışlamak için değil" demektir.

وَأُفْرِدَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: بِهِ مَعَ أَنَّ الْمَذْكُورَ شَيْئَانِ هُمَا: مَا فِي الْأَرْضِ وَمِثْلَهُ: إِمَّا عَلَى اعْتِبَارِ الضَّمِيرِ رَاجِعًا إِلَى مَا فِي الْأَرْضِ فَقَطْ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ وَمِثْلَهُ مَعَهُ مَعْطُوفًا مُقَدَّمًا مِنْ تَأْخِيرٍ. وَأَصْلُ الْكَلَامِ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ لِيَفْتَدُوا بِهِ وَمِثْلَهُ مَعَهُ. وَدَلَّ عَلَى اعْتِبَارِهِ مُقَدَّمًا مِنْ تَأْخِيرٍ إِفْرَادُ الضَّمِيرِ الْمَجْرُورِ بِالْبَاءِ. وَنُكْتَةُ التَّقْدِيمِ تَعْجِيلُ الْيَأْسِ مِنَ الِافْتِدَاءِ إِلَيْهِمْ وَلَوْ بِمُضَاعَفَةِ مَا فِي الْأَرْضِ. وَإِمَّا، وَهُوَ الظَّاهِرُ عِنْدِي، أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى مِثْلَهُ مَعَهُ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْمِثْلَ شَمِلَ

{ بِهِ } ifadesindeki zamir, zikredilen iki şey —yani { مَا فِي الْأَرْضِ } ve { وَمِثْلَهُ }— olmasına rağmen şu iki gerekçeden biriyle tekil getirilmiştir: Ya zamirin sadece { مَا فِي الْأَرْضِ } ifadesine raci olduğu kabul edilir ve { وَمِثْلَهُ مَعَهُ } ifadesi tehir edilip öne alınmış (mukaddem) bir matuf olur. Sözün aslı: "لو أن لهم ما في الأرض ليفتدوا به ومثله معه" (Yeryüzünde olanlar fidye vermek için kendilerinin olsa ve bir misli de beraberinde bulunsa) şeklindedir. Bunun sonradan öne alınmış kabul edilmesine, bâ harfiyle mecrur olan zamirin tekil gelmesi delalet etmiştir. Öne almanın nükktesi ise, yeryüzündekilerin katbekat fazlasıyla bile olsa fidye vermekten ümitlerini bir an önce kesmektir. Ya da —bana göre zahir olan da budur— zamir { مِثْلَهُ مَعَهُ } ifadesine dönmektedir; zira o benzer/misil,

مَا فِي الْأَرْضِ وَزِيَادَةً فَلَمْ تَبْقَ جَدْوَى لِفَرْضِ الِافْتِدَاءِ بِمَا فِي الْأَرْضِ لِأَنَّهُ قَدِ انْدَرَجَ فِي مِثْلِه الَّذِي مَعَهُ.

yeryüzünde olanları ve fazlasını kapsamıştır. Dolayısıyla yeryüzündekilerle fidye vermeyi farz etmenin bir gereği kalmamıştır; çünkü o, beraberindeki mislinin içine zaten dahil olmuştur.

وَيَجُوزُ أَنْ يُجْرَى الضَّمِيرُ مَجْرَى اسْمِ الْإِشَارَةِ فِي صِحَّةِ اسْتِعْمَالِهِ مُفْرَدًا مَعَ كَوْنِهِ عَائِدًا إِلَى مُتَعَدِّدٍ عَلَى تَأْوِيلِهِ بِالْمَذْكُورِ وَهَذَا شَائِعٌ فِي اسْمِ الْإِشَارَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ [الْبَقَرَة: ٦٨] أَيْ بَيْنَ الْفَارِضِ وَالْبِكْرِ، وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً [الْفرْقَان:

Birden fazla şeye dönmekle birlikte "zikredilen şey" teviliyle müfred (tekil) olarak kullanılmasının caiz olması yönünden zamirin işaret ismi yerine geçmesi de caizdir. Bu durum işaret isminde yaygındır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } “Bu ikisi arasında orta yaşta...” [Bakara, 68] yani yaşlı ile körpe arasında buyruğunda ve { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً } “Kim bunu yaparsa cezaya çarptırılır” [Furkan, 68]

٦٨] إِشَارَةُ مَا ذُكِرَ مِنْ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ [الْفرْقَان: ٦٨] ، لِأَنَّ الْإِشَارَةَ صَالِحَةٌ لِلشَّيْءِ وَلِلْأَشْيَاءِ، وَهُوَ قَلِيلٌ فِي الضَّمِيرِ، لِأَنَّ صِيَغَ الضَّمَائِرِ كَثِيرَةٌ مُنَاسِبَةٌ لِمَا تَعُودُ إِلَيْهِ فَخُرُوجُهَا عَنْ ذَلِكَ عُدُولٌ عَنْ أَصْلِ الْوَضْعِ، وَهُوَ قَلِيلٌ وَلَكِنَّهُ فَصِيحٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ [الْأَنْعَام: ٤٦] أَيْ بِالْمَذْكُورِ.

{ وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ } “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar, Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar ve zina etmezler...” [Furkan, 68] buyruğunda zikredilenlere işaret edilmesinde olduğu gibidir. Çünkü işaret tek bir şey için de çok şeyler için de elverişlidir. Zamirde ise bu durum azdır; çünkü zamir kalıpları çoktur ve döndüğü şeye uygundur; dolayısıyla bundan çıkılması asıl vaz'dan (konuluş gayesinden) bir sapmadır. Bu azdır fakat fasîhtir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah işitmenizi ve gözlerinizi alır, kalplerinizi de mühürlerse, Allah'tan başka onu size getirecek ilah kimdir?'” [En'âm, 46], yani zikredilenleri.

وَقَدْ جَعَلَهُ فِي «الْكَشَّافِ» مَحْمُولًا عَلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَكَذَلِكَ تَأَوَّلَهُ رُؤْبَةُ لَمَّا. أَنْشَدَ قَوْلَهُ:

«el-Keşşâf» sahibi bunu işaret ismine hamletmiştir. Rü'be de şu beytini inşad ettiğinde bunu böyle tevil etmiştir:

فِيهَا خُطُوطٌ مِنْ سَوَادٍ وَبَلَقْ ... كَأَنَّهُ فِي الْجِلْدِ تَوْلِيعُ الْبَهَقْ

Onda siyah ve beyaz çizgiler vardır... Sanki o, derideki alaca lekelerinin dağılışı gibidir.

فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: قُلْتُ: لِرُؤْبَةَ إِنْ أَرَدْتَ الْخُطُوطَ فَقُلْ: كَأَنَّهَا، وَإِنْ أَرَدْتَ السَّوَادَ فَقُلْ: كَأَنَّهُمَا، فَقَالَ: أَرَدْتُ كَأَنَّ ذَلِكَ وَيْلَكَ. وَمِنْهُ فِي الضَّمِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً [النِّسَاء: ٤] . وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Ebû Ubeyde dedi ki: Rü'be'ye: "Eğer çizgileri kastediyorsan كأنها (sanki onlar) de; siyah ile beyazı kastediyorsan كأنهما (sanki o ikisi) de" dedim. O da: "Yazık sana, ben كأن ذلك (sanki bu durum) anlamını kastettim" dedi. Zamirde buna bir örnek de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً } “Kadınlara mehirlerini gönül rızasıyla verin. Eğer ondan bir kısmını kendi rızalarıyla size bağışlarlarsa...” [Nisâ, 4]. Bu husus daha önce Bakara Suresi'nde [68] yer alan

عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٨] .

{ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } “Bu ikisi arasında orta yaşta...” ayetinde geçmişti.