وَبَرَّأَ نَفْسَهُ فَقَالَ: مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ فَجُمْلَةُ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مُسْتَأْنَفَةٌ لِأَنَّهَا جَوَابُ السُّؤَالِ. وَجُمْلَةُ سُبْحانَكَ تَمْهِيدٌ.
Nefsini temize çıkararak: { مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ } demiştir. { مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ } cümlesi müstakil yeni bir cümledir (istînâfiyye); çünkü o sorunun cevabıdır. { سُبْحانَكَ } cümlesi ise bir girizgâhtır.
وَقَوْلُهُ: مَا يَكُونُ لِي مُبَالَغَةٌ فِي التَّبْرِئَةِ مِنْ ذَلِكَ، أَيْ مَا يُوجَدُ لَدَيَّ قَوْلُ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ، فَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: مَا يَكُونُ لِي لِلِاسْتِحْقَاقِ، أَيْ مَا يُوجَدُ حَقٌّ أَنْ أَقُولَ. وَذَلِكَ أَبْلَغُ مِنْ لَمْ أَقُلْهُ لِأَنَّهُ نَفَى أَنْ يُوجَدَ اسْتِحْقَاقُهُ ذَلِكَ الْقَوْلَ.
{ مَا يَكُونُ لِي } sözü bundan teberri etmede (uzak olduğunu belirtmede) mübalağadır; yani "Bana ait olmayan bir hakkı söylemek benden sadır olamaz/bulunamaz" demektir. { مَا يَكُونُ لِي } sözündeki lâm istihkak (hak etme) içindir; yani "Bunu söylemem için gereken bir hak mevcut değildir" demektir. Bu ifade "Onu söylemedim" demekten daha beliğdir; çünkü o sözü söylemeye dair hakkının bulunmasını nefyetmiştir.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِحَقٍّ زَائِدَةٌ فِي خَبَرِ لَيْسَ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ لَيْسَ. وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لَيْسَ لِي بِحَقٍّ متعلّقة بِلَفْظ بِحَقٍّ عَلَى رَأْيِ الْمُحَقِّقِينَ مِنَ النُّحَاةِ أَنَّهُ يَجُوزُ تَقْدِيمُ الْمُتَعَلِّقِ عَلَى مُتَعَلَّقِهِ الْمَجْرُورِ بِحَرْفِ الْجَرِّ. وَقُدِّمَ الْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ لِلتَّنْصِيصِ عَلَى أَنَّهُ ظَرْفُ لَغْو متعلّق بِحَقٍّ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّهُ ظَرْفٌ مستقرّ صفة لحق حَتَّى يُفْهَمَ مِنْهُ أَنَّهُ نَفَى كَوْنَ ذَلِكَ حَقًّا لَهُ وَلَكِنَّهُ حَقٌّ لِغَيْرِهِ الَّذِينَ قَالُوهُ وَكَفَرُوا بِهِ، وَلِلْمُبَادَرَةِ بِمَا يَدُلُّ عَلَى تَنَصُّلِهِ مِنْ ذَلِكَ بِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ. وَقَدْ أَفَادَ الْكَلَامُ تَأْكِيدَ كَوْنِ ذَلِكَ لَيْسَ حَقًّا لَهُ بِطَرِيقِ الْمَذْهَبِ الْكَلَامِيِّ لِأَنَّهُ نَفَى أَنْ يُبَاحَ لَهُ أَنْ يَقُولَ مَا لَا يَحِقُّ لَهُ، فَعَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ حَقًّا لَهُ وَأَنَّهُ لَمْ يَقُلْهُ لِأَجْلِ كَوْنِهِ كَذَلِكَ. فَهَذَا تَأْكِيدٌ فِي غَايَةِ الْبَلَاغَةِ وَالتَّفَنُّنِ.
{ بِحَقٍّ } sözündeki bâ harfi, "leyse"nin delalet ettiği nefyi tekit etmek için leyse'nin haberinde zâittir. { لَيْسَ لِي بِحَقٍّ } sözündeki lâm, muhakkik nahivcilerin müteallikin harf-i cer ile mecrur olan müteallakının önüne geçebileceği görüşüne göre { بِحَقٍّ } lafzına mütealliktir. Car ve mecrur, hakk kelimesine müteallik bir zarf-ı lağv olduğunu açıkça belirtmek için öne geçirilmiştir; ta ki onun hakk kelimesinin sıfatı olan bir zarf-ı müstekar olduğu zannedilmesin ve bundan, bunun kendisi için hak olmasının nefyedildiği ama onu söyleyip onunla kâfir olan başkaları için bir hak olduğu anlaşılmasın; hem de bunun kendisine ait olmadığını bildirerek ondan beri olduğuna delalet eden ifadeye öncelik vermek içindir. Bu söz, mezheb-i kelâmî yoluyla bunun kendisi için bir hak olmadığının tekit edilmesini ifade etmiştir; çünkü o, hakkı olmayan bir şeyi söylemenin kendisine caiz kılınmasını nefyetmiştir, böylece bunun kendisi için bir hak olmadığı ve nitekim böyle olduğu için de onu söylemediği anlaşılmıştır. İşte bu, son derece beliğ ve sanatlı bir tekittir.
ثُمَّ ارْتقى فِي التبرّي فَقَالَ: إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ، فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِأَنَّهَا دَلِيلٌ وَحُجَّةٌ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، فَكَانَتْ كَالْبَيَانِ فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ. وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي قُلْتُهُ عَائِدٌ إِلَى الْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ. وَنَصْبُ الْقَوْلِ لِلْمُفْرَدِ إِذَا كَانَ فِي مَعْنَى الْجُمْلَةِ شَائِعٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٠] ، فَاسْتَدَلَّ عَلَى انْتِفَاءِ أَنْ يَقُولَهُ بِأَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَقُلْهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يَتَحَقَّقُ أَنَّهُ لَمْ يَقُلْهُ، فَلِذَلِكَ أَحَالَ عَلَى عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى.
Sonra teberride (berî olduğunu açıklamada) dereceyi yükselterek şöyle demiştir: { إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ } “Eğer ben onu söylemiş olsaydım, muhakkak Sen onu bilirdin”; bu cümle müstakil yeni bir cümledir (istînâfiyye), zira kendisinden önceki cümlenin içeriği için bir delil ve hüccettir; bir nevi beyan kabilindendir, bu yüzden fasl edilmiştir (atıfsız getirilmiştir). { قُلْتُهُ } ifadesindeki mansub zamir önceki söze râcidir. Kavil (قَوْل) kelimesinin cümle manasında olan tekil bir kelimeyi nasb etmesi, Yüce Allah'ın { كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } [Mü'minûn: 100] ayetinde olduğu gibi yaygındır. Onu söylemiş olmasının imkânsızlığına, Allah'ın kendisinin bunu söylemediğini bildiğini delil getirmiştir; bu da onu söylemediğinden kesinlikle emin olduğu içindir, bu sebeple işi Yüce Allah'ın ilmine havale etmiştir.
وَهَذَا كَقَوْلِ الْعَرَبِ: يَعْلَمُ اللَّهُ أَنِّي لَمْ أَفْعَلْ، كَمَا قَالَ الْحَارِثُ بْنُ عَبَّادٍ:
Bu, Arapların: "Allah bilir ki ben yapmadım" sözü gibidir; nitekim el-Hâris b. Ubâd şöyle demiştir:
لَمْ أكن من جناتعا عَلِمَ اللَّهُ وَأَنِّي لِحَرِّهَا الْيَوْمَ صَالِ
Onun suçlularından değildim, Allah bilir ki, ve ben bugün onun sıcağında kavrulmaktayım.
وَلِذَلِكَ قَالَ: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي، فَجُمْلَةُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي بَيَانٌ لِجُمْلَةِ الشَّرْطِ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ.
Bundan dolayı: { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي } demiştir; { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي } cümlesi, { إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ } şart cümlesinin beyanıdır, bu sebeple fasl edilmiştir (atıfsız getirilmiştir).
وَالنَّفْسُ تُطْلَقُ عَلَى الْعَقْلِ وَعَلَى مَا بِهِ الْإِنْسَانُ، إِنْسَانٌ وَهِيَ الرُّوحُ الْإِنْسَانِيُّ، وَتُطْلَقُ عَلَى الذَّاتِ. وَالْمَعْنَى هُنَا: تَعْلَمُ مَا أَعْتَقِدُهُ، أَيْ تَعْلَمُ مَا أَعْلَمُهُ لِأَنَّ النَّفْسَ مَقَرُّ الْعُلُومِ فِي الْمُتَعَارَفِ.
Nefs (نَفْس) kelimesi akıl için, insanın kendisiyle insan olduğu şey ki o insanî ruhtur, onun için ve zât için kullanılır. Buradaki anlamı ise: İtikad ettiğim şeyi bilirsin, yani bildiğim şeyi bilirsin; çünkü nefs, örfte ilimlerin yeridir.
وَقَوْلُهُ: وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ اعْتِرَاضٌ نَشَأَ عَنْ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي لِقَصْدِ الْجَمْعِ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ فِي الْوَقْتِ الْوَاحِدِ وَفِي كُلِّ حَالٍ. وَذَلِكَ مُبَالَغَةٌ فِي التَّنْزِيهِ وَلَيْسَ لَهُ أثر فِي التبرّي، وَالتَّنَصُّلِ، فَلِذَلِكَ تَكُونُ الْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةً.
{ وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } sözü, aynı anda ve her durumda iki hususu bir arada zikretmek maksadıyla { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي } ifadesinden doğan bir itirazdır (ara cümledir). Bu, tenzihte mübalağadır; berî olmada ve suçsuzluğu ortaya koymada bir etkisi yoktur, bu sebeple vav harfi itiraziyye (ara cümle bağlacı) olmaktadır.
وَإِضَافَةُ النَّفْسِ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ هَنَا بِمَعْنَى الْعِلْمِ الَّذِي لَمْ يُطْلِعْ عَلَيْهِ غَيْرَهُ، أَيْ وَلَا أَعْلَمُ مَا تَعْلَمُهُ، أَيْ ممّا انْفَرَدت بِعَمَلِهِ. وَقَدْ حَسَّنَهُ هُنَا الْمُشَاكَلَةُ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ فِي «الْكَشَّافِ» .
Burada nefsin lafza-i celâle izafeti, [Allah'ın] başkasını muttali kılmadığı ilim manasındadır; yani Senin bildiğin şeyi ben bilmem, yani bilmesinde tek olduğun şeyi [bilmem] demektir. el-Keşşâf'ta işaret edildiği gibi bunu burada müşâkele güzelleştirmiştir.
وَفِي جَوَازِ إِطْلَاقِ النَّفْسِ عَلَى ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى بِدُونِ مُشَاكَلَةٍ خِلَافٌ فَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ مَنَعَ ذَلِكَ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ السَّعْدُ وَالسَّيِّدُ وَعَبْدُ الْحَكِيمِ فِي شُرُوح «الْمِفْتَاح» و «التخليص» .
Müşâkele olmaksızın nefs kelimesinin Yüce Allah'ın zâtı için kullanılmasının caiz olup olmadığında ihtilaf vardır; âlimlerden bunu menedenler olmuştur ki Sadeddin [Taftâzânî], Seyyid [Şerif Cürcânî] ve Abdülhakîm [el-Siyâlkûtî] el-Miftâh ve et-Telhîs şerhlerinde bu görüşe meyletmişlerdir.
وَهَؤُلَاءِ يَجْعَلُونَ مَا وَرَدَ مِنْ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ نَحْوَ وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ [آل عمرَان: ٢٨] مِنْ قَبِيلِ الْمُتَشَابِهِ. وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ جَوَّزَ ذَلِكَ مِثْلَ إِمَامِ الْحَرَمَيْنِ كَمَا نَقَلَهُ ابْنُ عَرَفَةَ فِي «التَّفْسِيرِ» عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٤] ، وَيَشْهَدُ لَهُ تَكَرُّرُ اسْتِعْمَالِهِ فِي الْقُرْآنِ وَكَلَام النبيء ﷺ كَمَا
Bunlar, Kitap'ta geçen { وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ } [Âl-i İmrân: 28] gibi ifadeleri müteşabih kabilinden sayarlar. Âlimlerden İmâmü'l-Haremeyn gibi bunu caiz görenler de vardır; nitekim İbn Arefe, et-Tefsîr'de Yüce Allah'ın En'âm Suresi'ndeki { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } [54] kavlinin tefsirinde bunu nakletmiştir. Kur'an'da ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kelâmında bunun kullanımının tekrarlanması da buna şahitlik etmektedir; nitekim
فِي الْحَدِيثِ الْقُدُسِيِّ فَإِنْ ذَكَرَنِي فِي نَفْسِهِ ذَكَرْتُهُ فِي نَفْسِي.
kudsî hadiste şöyle buyrulmuştur: "O beni kendi nefsinde anarsa, Ben de onu Kendi Nefsimde anarım."
وَقَوْلُهُ: إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ عِلَّةٌ لِقَوْلِهِ: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلِذَلِكَ جِيءَ
{ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } kavli, { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي } kavlinin illetidir; bu sebeple
بِ (إِنَّ) الْمُفِيدَةِ التَّعْلِيلِ. وَقَدْ جُمِعَ فِيهِ أَرْبَعُ مُؤَكِّدَاتٍ وَطَرِيقَةُ حَصْرٍ، فَضَمِيرُ الْفَصْلِ أَفَادَ الْحَصْرَ، وَإِنَّ وَصِيغَةُ الْحَصْرِ، وَجَمْعُ الْغُيُوبِ، وَأَدَاةُ الِاسْتِغْرَابِ.
ta'lil ifade eden (inne / إِنَّ) getirilmiştir. Bu ifadede dört pekiştirici ve bir hasr yolu bir araya getirilmiştir: Zamîr-i fasl hasr ifade etmiştir, inne, hasr sîgası, guyûb kelimesinin çoğul olması ve istiğrab edatı [yer almıştır].
وَبَعْدَ أَنْ تَبَرَّأَ مِنْ أَنْ يَكُونَ أَمَرَ أُمَّتَهُ بِمَا اخْتَلَقُوهُ انْتَقَلَ فَبَيَّنَ أَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِعَكْسِ ذَلِكَ حَسْبَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فَقَالَ مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ، فَقَوْلُهُ: مَا قُلْتُ لَهُمْ ارْتِقَاءٌ فِي الْجَوَابِ، فَهُوَ اسْتِئْنَافٌ بِمَنْزِلَةِ الْجَوَابِ الْأَوَّلِ وَهُوَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ إِلَخْ ... صَرَّحَ هُنَا بِمَا قَالَهُ لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ عَنْ مَقَالِهِ. وَالْمَعْنَى: مَا تَجَاوَزْتُ
Ümmetine onların uydurdukları şeyleri emretmiş olmaktan berî olduğunu belirttikten sonra, Yüce Allah'ın kendisine emrettiği doğrultuda onlara bunun tam aksini emrettiğini açıklamaya geçerek: { مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ } “Ben onlara, bana emrettiğinden başkasını söylemedim” demiştir. { مَا قُلْتُ لَهُمْ } sözü cevapta bir merhale yükselmektir; bu, ilk cevap olan { مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ } vb. sözlerin konumunda olan bir istînâftır. Burada söylediği şeyi açıkça ifade etmiştir; çünkü soru onun sözüne dairdir. Anlamı şudur: Ben
فِيمَا قُلْتُ حَدَّ التَّبْلِيغِ لِمَا أَمَرْتَنِي بِهِ، فَالْمَوْصُولُ وَصِلَتُهُ هُوَ مَقُولُ مَا قُلْتُ لَهُمْ وَهُوَ مُفْرَدٌ دَالٌّ عَلَى جُمَلٍ، فَلِذَلِكَ صَحَّ وُقُوعُهُ مَنْصُوبًا بِفِعْلِ الْقَوْلِ.
söylediğim şeylerde, bana emrettiğin şeyi tebliğ etme sınırını aşmadım. Sıla ve mevsul, { مَا قُلْتُ لَهُمْ } ifadesinin makulü (söylenen sözü) konumundadır ve cümlelere delalet eden bir müfreddir; bu sebeple kavil fiiliyle mansub olması sahih olmuştur.
وأَنِ مُفَسِّرَةُ أَمَرْتَنِي لِأَنَّ الْأَمْرَ فِيهِ مَعْنَى الْقَوْلِ دُونَ حُرُوفِهِ وَجُمْلَةُ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ تَفْسِيرِيَّةٌ لِ أَمَرْتَنِي. وَاخْتِيرَ أَمَرْتَنِي عَلَى (قُلْتُ لِي) مُبَالَغَةً فِي الْأَدَبِ.
{ أَنِ } harfi, { أَمَرْتَنِي } fiilini açıklayan tefsiriyyedir; çünkü emir, kavil (söz) harflerini içermese de onun anlamını taşır. { اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } cümlesi { أَمَرْتَنِي } ifadesinin tefsiridir. Edebe son derece riayet etmek için (kul-te lî / bana dedin) yerine { أَمَرْتَنِي } [ifadesi] tercih edilmiştir.
وَلَمَّا كَانَ أَمَرْتَنِي مُتَضَمِّنًا مَعْنَى الْقَوْلِ كَانَتْ جُمْلَةُ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ هِيَ الْمَأْمُورُ بِأَنْ يُبَلِّغَهُ لَهُمْ فَاللَّهُ قَالَ لَهُ: قُلْ لَهُمُ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ. فَعَلَى هَذَا يَكُونُ رَبِّي وَرَبَّكُمْ مِنْ مَقُولِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ أَمَرَهُ بِأَنْ يَقُولَ هَذِهِ الْعِبَارَةَ وَلَكِنْ لَمَّا عَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ بِفِعْلِ أَمَرْتَنِي بِهِ صَحَّ تَفْسِيرُهُ بِحَرْفِ أَنِ التَّفْسِيرِيَّةِ فَالَّذِي قَالَهُ عِيسَى هُوَ عَيْنُ اللَّفْظِ الَّذِي أَمَرَهُ اللَّهُ بِأَنْ يَقُولَهُ. فَلَا حَاجَةَ إِلَى مَا تَكَلَّفَ بِهِ فِي «الْكَشَّافُ» عَلَى أَنَّ صَاحِبَ «الِانْتِصَافِ» جَوَّزَ وَجْهًا آخَرَ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ التَّفْسِيرُ جَرَى عَلَى حِكَايَةِ الْقَوْلِ الْمَأْمُورِ بِهِ بِالْمَعْنَى، فَيَكُونُ اللَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُ: قُلْ لَهُمْ أَنْ يَعْبُدُوا رَبَّكَ وَرَبَّهُمْ. فَلَمَّا حَكَاهُ عِيسَى قَالَ: اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمُ اه. وَهَذَا التَّوْجِيهُ هُوَ الشَّائِعُ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ حَتَّى جَعَلُوا الْآيَةَ مِثَالًا لِحِكَايَةِ الْقَوْلِ بِالْمَعْنَى.
{ أَمَرْتَنِي } sözü kavil anlamını içerdiği için, { اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } cümlesi onlara tebliğ edilmesi emredilen şeyin ta kendisi olmuştur; zira Allah ona: "Onlara, Rabbim ve Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin de" demiştir. Buna göre { رَبِّي وَرَبَّكُمْ } ifadesi Yüce Allah'ın sözünden olur; çünkü O'na bu ibareyi söylemesini emretmiştir. Fakat bundan { أَمَرْتَنِي بِهِ } fiiliyle bahsedilince, bunun tefsiriyye olan en (أَنْ) harfi ile açıklanması sahih olmuştur. Dolayısıyla Îsâ'nın söylediği söz, Allah'ın ona söylemesini emrettiği lafzın bizzat aynısıdır. Bu durumda el-Keşşâf'taki tekellüfe (zorlamaya) ihtiyaç kalmaz; bununla birlikte el-İntisâf sahibi başka bir vechi caiz görmüştür ki o da tefsirin, emredilen sözün mana ile hikâye edilmesine göre cereyan etmesidir. Buna göre Yüce Allah ona: "Onlara, Rabbine ve Rablerine kulluk etmelerini söyle" demiş olur. Îsâ bunu naklettiğinde ise: "Rabbim ve Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin" demiştir. İlim ehli arasında yaygın olan açıklama da budur; hatta bu ayeti, sözün mana ile hikâye edilmesine örnek kılmışlardır.
وَأَقُولُ: هُوَ اسْتِعْمَالٌ فَصِيحٌ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٦] إِذَا أَخْبَرْتَ أَنَّكَ قُلْتَ لِغَائِبٍ أَوْ قِيلَ لَهُ أَوْ أَمَرْتَ أَنْ يُقَالَ لَهُ: فَلَكَ فِي فَصِيحِ كَلَامِ الْعَرَبِ أَنْ تَحْكِي الْأَلْفَاظَ الْمَقُولَةَ بِعَيْنِهَا، فَتَجِيءُ بِلَفْظِ الْمُخَاطَبَةِ، وَلَكَ أَنْ تَأْتِيَ بِالْمَعْنَى فِي الْأَلْفَاظِ بِذِكْرِ غَائِبٍ دُونَ مُخَاطَبَةٍ اه. وَعِنْدِي أَنَّهُ ضَعِيفٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Ben derim ki: Bu fasih bir kullanımdır. İbn Atıyye, En'âm Suresi'ndeki Yüce Allah'ın: { مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ } [6] kavlinin tefsirinde şöyle demiştir: Bir gaibe bir söz söylediğini veya ona bir şey söylendiğini yahut ona bir şey söylenmesini emrettiğini haber verdiğinde, Arapların fasih kelâmında söylenen lafızları aynen nakledip muhatap lafzıyla getirebilme hakkın olduğu gibi, muhatap kipi kullanmaksızın bir gaibi zikrederek lafızlardaki anlamı aktarma hakkın da vardır. Bana göre ise bu ayette bu görüş zayıftır.
ثُمَّ تَبَرَّأَ مِنْ تَبِعَتِهِمْ فَقَالَ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ أَيْ كُنْتُ مُشَاهِدًا لَهُمْ وَرَقِيبًا يَمْنَعُهُمْ مِنْ أَنْ يَقُولُوا مِثْلَ هَذِهِ الْمَقَالَةِ الشَّنْعَاءِ.
Sonra onların sorumluluğundan berî olduğunu belirterek: { وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ } “Aralarında bulunduğum müddetçe onlar üzerinde şahittim” demiştir; yani onların bu tür çirkin bir sözü söylemelerine engel olan bir gözlemci ve murakıp idim.
وَمَا دُمْتُ (مَا) فِيهِ ظَرْفِيَّةٌ مَصْدَرِيَّةٌ، وَ (دَامَ) تَامَّةٌ لَا تَطْلُبُ مَنْصُوبًا، وفِيهِمْ
{ مَا دُمْتُ } ifadesindeki (mâ / مَا) masdariyye zarfiyyesidir, (dâme / دَامَ) ise mansub bir haber talep etmeyen tam fiildir; { فِيهِمْ } ise
مُتَعَلِّقٌ بِ دُمْتُ، أَيْ بَيْنَهُمْ، وَلَيْسَ خَبَرًا لِ (دَامَ) عَلَى الْأَظْهَرِ، لِأَنَّ (دَامَ) الَّتِي تَطْلُبُ خَبَرًا هِيَ الَّتِي يُرَادُ مِنْهَا الِاسْتِمْرَارُ عَلَى فِعْلٍ مُعَيَّنٍ هُوَ مَضْمُونُ خَبَرِهَا، أَمَّا هِيَ هُنَا فَهِيَ بِمَعْنَى الْبَقَاءِ، أَيْ مَا بَقِيتُ فِيهِمْ، أَيْ مَا بَقِيتُ فِي الدُّنْيَا.
{ دُمْتُ } fiiline mütealliktir, yani aralarında [demektir]; en açık görüşe göre (dâme / دَامَ) fiilinin haberi değildir. Çünkü haber talep eden (dâme / دَامَ), haberinin içeriği olan belirli bir fiil üzere devamlılığın kastedildiği fiildir. Buradaki ise bekâ (kalma) anlamındadır; yani aralarında kaldığım müddetçe, diğer bir deyişle dünyada kaldığım müddetçe [demektir].
وَلِذَلِكَ فَرَّعَ عَنْهُ قَوْلَهَ: فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ، أَيْ فَلَمَّا قَضَيْتَ بِوَفَاتِي، لِأَنَّ مُبَاشِرَ الْوَفَاةِ هُوَ مَلَكُ الْمَوْتِ. وَالْوَفَاةُ الْمَوْتُ، وَتَوَفَّاهُ اللَّهُ أَمَاتَهُ، أَيْ قَضَى بِهِ وَتَوَفَّاهُ مَلَكُ الْمَوْتِ قَبَضَ رُوحَهُ وَأَمَاتَهُ.
Bundan dolayı bundan sonra şu sözünü tafsilatlandırmıştır: { فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ } “Beni vefat ettirdiğinde ise onlar üzerinde gözetleyici yalnız Sen idin”; yani benim vefatıma hükmettiğinde [demektir], çünkü vefatı bilfiil gerçekleştiren ölüm meleğidir. Vefat ölümdür; Allah'ın onu vefat ettirmesi, onu öldürmesi yani ölümüne hükmetmesidir; ölüm meleğinin onu vefat ettirmesi ise ruhunu kabzedip onu öldürmesidir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٥٥] . وَالْمَعْنَى:
Bu husus daha önce Âl-i İmrân Suresi'ndeki Yüce Allah'ın { إِنِّي مُتَوَفِّيكَ } [55] kavlinde geçmişti. Anlamı şudur:
أَنَّكَ لَمَّا تَوَفَّيْتَنِي قَدْ صَارَتِ الْوَفَاةُ حَائِلًا بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَلَمْ يَكُنْ لِي أَنْ أُنْكِرَ عَلَيْهِمْ ضَلَالَهُمْ، وَلِذَلِكَ قَالَ كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ، فجَاء بتضير الْفَصْلِ الدَّالِّ عَلَى الْقَصْرِ، أَيْ كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ لَا أَنَا إِذْ لَمْ يَبْقَ بَيْنِي وَبَيْنَ الدُّنْيَا اتِّصَالٌ. وَالْمَعْنَى أَنَّكَ تَعْلَمُ أَمْرَهُمْ وَتُرْسِلُ إِلَيْهِمْ مَنْ يَهْدِيهِمْ مَتَى شِئْتَ. وَقَدْ أَرْسَلَ إِلَيْهِم مُحَمَّدًا ﷺ وَهَدَاهُمْ بِكُلِّ وُجُوهِ الِاهْتِدَاءِ.
Sen beni vefat ettirdiğinde, vefat benimle onlar arasında bir engel haline geldi ve böylece onların sapıklıklarını reddetme imkânım kalmadı. Bu sebeple: { كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ } demiştir; hasr ifade eden zamîr-i fasl getirmiştir, yani dünyayla hiçbir bağım kalmadığı için gözetleyici ben değil sadece Sen idin. Anlamı şudur: Sen onların durumunu bilirsin ve dilediğin zaman onlara hidayet edecek birini gönderirsin. Nitekim onlara Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i göndermiş ve onları hidayetin her türlü yoluyla doğru yola eriştirmiştir.
وَأَقْصَى وُجُوهِ الِاهْتِدَاءِ إِبْلَاغُهُمْ مَا سَيَكُونُ فِي شَأْنِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Hidayet yollarının en ileri derecesi, kıyamet gününde onların durumunun ne olacağını kendilerine bildirmektir.
وَقَوْلُهُ: وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ تَذْيِيلٌ، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ إِذْ لَيْسَ مَعْطُوفًا عَلَى مَا تَقَدَّمَ لِئَلَّا يَكُونَ فِي حكم جَوَاب فَلَمَّا.
{ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Ve Sen her şeye şahitsin” sözü bir tezyîldir; { فَلَمَّا } edatının cevabının hükmünde olmaması için önceki ifadeye matuf olmayıp buradaki vav harfi itiraziyyedir.
وَقَوْلُهُ: إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ فَوَّضَ أَمْرَهُمْ إِلَى اللَّهِ فَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يُجَازِيهِمْ بِهِ لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ إِمْسَاكٍ عَنْ إِبْدَاءِ رَغْبَةٍ لِشِدَّةِ هَوْلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَغَايَةُ مَا عَرَّضَ بِهِ عِيسَى أَنَّهُ جَوَّزَ الْمَغْفِرَةَ لَهُمْ رَحْمَةً مِنْهُ بِهِمْ.
{ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Eğer onlara azap edersen, şüphesiz onlar Senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan, şüphesiz Sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” sözüyle onların işini Allah'a havale etmiştir; zira onlara ne ile karşılık vereceğini en iyi O bilir, çünkü o günün dehşetinin şiddetinden dolayı makam bir talepte bulunmaktan kaçınma makamıdır. Îsâ'nın ima ettiği en ileri şey, onlara duyduğu merhametten ötürü onlar için bağışlanmanın caiz olabileceğidir.
وَقَوْلُهُ: فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ذِكْرُ الْعَزِيزِ كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِهِ يَغْفِرُ عَنْ مَقْدِرَةٍ، وَذِكْرُ الْحَكِيمِ لِمُنَاسَبَتِهِ لِلتَّفْوِيضِ، أَيِ الْمُحْكِمُ لِلْأُمُورِ الْعَالِمُ بِمَا يَلِيق بهم.
{ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } sözünde el-Azîz isminin zikredilmesi, O'nun kudretiyle bağışladığına kinayedir; el-Hakîm isminin zikredilmesi ise tefvîze (işi Allah'a havale etmeye) uygunluğu içindir; yani işleri muhkem kılan ve onlara layık olanı en iyi bilendir.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ١١٩]
[MÂİDE SURESİ (5): AYET 119]
قالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١٩)
{ قالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Allah buyurdu ki: 'Bu, doğru söyleyenlere doğruluklarının fayda vereceği gündür. Altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler onlarındır. Allah onlardan razı olmuştur, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte büyük kurtuluş budur.'” (119)
جَوَابٌ عَنْ قَوْلِ عِيسَى، فَلِذَلِكَ فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ عَلَى طَرِيقَةِ الْحِوَارِ.
Îsâ'nın sözüne bir cevaptır; bu sebeple cümle diyalog üslubu gereğince fasl edilmiştir (atıfsız getirilmiştir).
وَالْإِشَارَةُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُوَ حَاضِرٌ حِينَ تَجْرِي هَذِهِ الْمُقَاوَلَةُ.
İşaret kıyamet gününedir; bu konuşma cereyan ettiğinde o gün hazırdır.
وَجُمْلَةُ: يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ مُضَافٌ إِلَيْهَا يَوْمُ، أَيْ هَذَا يَوْمُ نَفْعِ الصِّدْقِ.
{ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ } cümlesi, { يَوْمُ } kelimesinin kendisine muzaf olduğu cümledir; yani "Bu, doğruluğun fayda verme günüdür" demektir.
وَقَدْ قَرَأَ غَيْرُ نَافِعٍ مِنَ الْعَشَرَةِ يَوْمُ- مَضْمُومًا ضَمَّةَ رَفْعٍ- لِأَنَّهُ خَبَرُ هَذَا. وَقَرَأَهُ نَافِعٌ
On kıraat imamından Nâfi‘ dışındakiler, { هَذَا } kelimesinin haberi olduğu için { يَوْمُ } kelimesini -ref zammesi ile- zammeli okumuştur. Nâfi‘ ise onu
- مَفْتُوحًا- عَلَى أَنَّهُ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ لِإِضَافَتِهِ إِلَى الْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ. وَإِضَافَةُ اسْمِ الزَّمَانِ إِلَى الْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ تُسَوِّغُ بِنَاءَهُ عَلَى الْفَتْحِ، فَإِنْ كَانَتْ مَاضَوِيَّةً فَالْبِنَاءُ أَكْثَرُ، كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
fiil cümlesine muzaf olması sebebiyle fetha üzere mebni olarak -fethalı- okumuştur. Zaman isminin fiil cümlesine izafeti, onun fetha üzere mebni kılınmasını caiz kılar; şayet [fiil] mazi ise mebnilik daha yaygındır; en-Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi:
عَلَى حِينَ عَاتَبْتُ الْمَشِيبَ عَلَى الصِّبَا وَإِنْ كَانَتْ مُضَارِعِيَّةً فَالْبِنَاءُ وَالْإِعْرَابُ جَائِزَانِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ التَّحْقِيقُ.
Gençliğe karşı saçın ağarmasını azarladığım vakit. Eğer [fiil] muzari ise bu ayette olduğu gibi hem mebnilik hem de irab caizdir ve tahkik edilmiş olan da budur.
وَإِضَافَةُ الظَّرْفِ إِلَى الْجُمْلَةِ تَقْتَضِي أَنَّ مَضْمُونَهَا يَحْصُلُ فِيهِ، فَنَفْعُ الصِّدْقِ أَصْحَابَهُ حَاصِلٌ يَوْمَئِذٍ. وَعُمُومُ الصَّادِقِينَ يَشْمَلُ الصِّدْقَ الصَّادِرَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَالصَّادِرَ فِي الدُّنْيَا، فَنَفْعُ كِلَيْهِمَا يَظْهَرُ يَوْمَئِذٍ فَأَمَّا نَفْعُ الصَّادِرِ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ حُصُولُ ثَوَابِهِ، وَأَمَّا نَفْعُ الصَّادِرِ فِي الْآخِرَةِ كَصِدْقِ الْمَسِيحِ فِيمَا قَالَهُ فَهُوَ بِرِضَى اللَّهِ عَنِ الصَّادِقِ أَوْ تَجَنُّبِ غَضَبِهِ عَلَى الَّذِي يُكَذِّبُهُ فَلَا حَيْرَةَ فِي مَعْنَى الْآيَةِ.
Zarfın cümleye izafeti, cümlenin içeriğinin o zarfta gerçekleşmesini gerektirir; dolayısıyla doğruluğun sahiplerine faydası o gün gerçekleşir. Doğru söyleyenlerin (es-sâdıkîn) umumi oluşu, o gün sadır olan doğruluğu da dünyada sadır olanı da kapsar; her ikisinin de faydası o gün ortaya çıkar. Dünyada sadır olanın faydası sevabının elde edilmesidir; ahirette sadır olanın faydası ise -Mesih'in söylediği sözdeki doğruluğu gibi- Allah'ın doğru söyleyenden razı olması veya onu yalanlayana olan gazabından kaçınmasıdır; dolayısıyla ayetin anlamında bir kapalılık yoktur.
وَالْمُرَادُ بِ الصَّادِقِينَ الَّذِينَ كَانَ الصِّدْقُ شِعَارَهُمْ لَمْ يَعْدِلُوا عَنْهُ. وَمِنْ أَوَّلِ مَرَاتِبِ الصِّدْقِ صِدْقُ الِاعْتِقَادِ بِأَنْ لَا يَعْتَقِدُوا مَا هُوَ مُخَالِفٌ لِمَا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ مِمَّا قَامَ عَلَيْهِ الدَّلِيلُ الْعَقْلِيُّ أَوِ الشَّرْعِيُّ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ [١١٩] .
{ الصَّادِقِينَ } ile kastedilenler, doğruluk kendilerinin şiarı olup ondan sapmayan kimselerdir. Doğruluğun ilk mertebelerinden biri, aklî veya şer'î delilin ortaya koyduğu işin aslına aykırı bir şeye inanmamak suretiyle inançta doğru olmaktır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } [Tevbe: 119] “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun”.
وَمَعْنَى نَفْعِ الصِّدْقِ صَاحِبَهُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ أَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ يَوْمُ الْحَقِّ فَالصَّادِقُ يَنْتَفِعُ فِيهِ بِصِدْقِهِ، لِأَنَّ الصِّدْقَ حَسَنٌ فَلَا يَكُونُ لَهُ فِي الْحَقِّ إِلَّا الْأَثَرُ الْحَسَنُ، بِخِلَافِ الْحَالِ فِي عَالَمِ الدُّنْيَا عَالَمِ حُصُولِ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ فَإِنَّ الْحَقَّ قَدْ يَجُرُّ ضُرًّا لِصَاحِبِهِ بِتَحْرِيفِ النَّاسِ لِلْحَقَائِقِ، أَوْ بِمُؤَاخَذَتِهِ عَلَى مَا أَخْبَرَ بِهِ بِحَيْثُ لَوْ لَمْ يُخْبِرْ بِهِ لَمَا اطَّلَعَ عَلَيْهِ أَحَدٌ. وَأَمَّا مَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ مِنَ الثَّوَابِ فِي الْآخِرَةِ فَذَلِكَ مِنَ النَّفْعِ الْحَاصِلِ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقَدِ ابْتُلِيَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ- ﵁ فِي الصِّدْقِ ثُمَّ رَأَى حُسْنَ مَغَبَّتِهِ فِي الدُّنْيَا.
Doğruluğun o günde sahibine fayda vermesinin anlamı, o günün hak günü olmasıdır; dolayısıyla doğru söyleyen kimse o gün doğruluğundan faydalanır; çünkü doğruluk güzeldir ve hak olan yerde ancak güzel bir etkisi olur. Hak ile batılın birlikte var olduğu dünya âlemindeki durum ise böyle değildir; zira insanların hakikatleri çarpıtması veya kişinin haber verdiği şeyden dolayı hesaba çekilmesi sebebiyle -öyle ki eğer haber vermeseydi kimse ona muttali olmayacaktı- hak bazen sahibine zarar getirebilir. Ahirette buna terettüp eden sevap ise kıyamet gününde hâsıl olan faydadandır. Nitekim Kâ'b b. Mâlik -radıyallâhu anh- doğrulukla imtihan edilmiş, sonra da dünyada onun güzel akıbetini görmüştür.
وَمَعْنَى نَفْعِ الصِّدْقِ أَنَّهُ إِنْ كَانَ الْخَبَرُ عَنْ أَمْرٍ حَسَنٍ ارْتَكَبَهُ الْمُخْبِرُ فَالصِّدْقُ حَسَنٌ وَالْمُخْبَرُ عَنْهُ حَسَنٌ فَيَكُونُ نَفْعًا مَحْضًا وَعَلَيْهِ جَزَاءَانِ، كَمَا فِي قَوْلِ عِيسَى: سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍ
Doğruluğun fayda vermesinin anlamı şudur: Eğer haber, haber verenin irtikâb ettiği (yaptığı) güzel bir işe dair ise, doğruluk güzeldir, haber verilen şey de güzeldir; böylece bu sırf bir fayda olur ve ona iki mükâfat verilir; nitekim Îsâ'nın şu sözünde olduğu gibi: { سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍ }
[الْمَائِدَة: ١١٦] إِلَى آخِرِهِ، وَإِنْ كَانَ الْخَبَرُ عَنْ أَمْرٍ قَبِيحٍ فَإِنَّ الصِّدْقَ لَا يَزِيدُ الْمُخْبَرَ عَنْهُ قُبْحًا لِأَنَّهُ قَدْ حَصَلَ قَبِيحًا سَوَاءٌ أُخْبِرَ عَنْهُ أَمْ لَمْ يُخْبَرْ، وَكَانَ لِقُبْحِهِ مُسْتَحِقًّا أَثَرًا قَبِيحًا مِثْلَهُ. وَيَنْفَعُ الصِّدْقُ صَاحِبَهُ مُرْتَكِبَ ذَلِكَ الْقَبِيحِ فَيَنَالُهُ جَزَاءُ الصِّدْقِ فَيَخِفُّ عَنْهُ بَعْضُ الْعِقَابِ بِمَا ازْدَادَ مِنْ وَسَائِلِ الْإِحْسَانِ إِلَيْهِ.
[Mâide: 116] sonuna kadar. Eğer haber çirkin bir işe dair ise, doğruluk haber verilen şeyin çirkinliğini artırmaz; çünkü o, ister haber verilsin ister verilmesin çirkin olarak gerçekleşmiştir ve çirkinliğinden ötürü kendisi gibi çirkin bir neticeyi hak etmiştir. Doğruluk, o çirkinliği irtikâb eden sahibine fayda verir ve ona doğruluğun mükâfatı ulaşır; böylece kendisine yapılan ihsan vesilelerinin artmasıyla cezasının bir kısmı hafifler.
وَجُمْلَةُ: لَهُمْ جَنَّاتٌ مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ: يَنْفَعُ بِاعْتِبَارِ أَنَّهَا أَكْمَلُ أَحْوَالِ نَفْعِ الصِّدْقِ.
{ لَهُمْ جَنَّاتٌ } cümlesi, doğruluğun faydasının en mükemmel halleri olması hasebiyle { يَنْفَعُ } cümlesini açıklayıcıdır.
وَجُمْلَةُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ صفة ل جَنَّاتٌ وخالِدِينَ حَالٌ. وَكَذَلِكَ جُمْلَةُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ.
{ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } cümlesi { جَنَّاتٌ } kelimesinin sıfatıdır; { خالِدِينَ } ise haldir. { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ } cümlesi de böyledir.
وَمَعْنَى: رَضُوا عَنْهُ الْمَسَرَّةُ الْكَامِلَةُ بِمَا جَازَاهُمْ بِهِ مِنَ الْجَنَّةِ وَرِضْوَانِهِ. وَأَصْلُ الرِّضَا أَنَّهُ ضِدَّ الْغَضَبِ، فَهُوَ الْمَحَبَّةُ وَأَثَرُهَا مِنَ الْإِكْرَامِ وَالْإِحْسَانِ. فَرِضَى اللَّهِ مُسْتَعْمَلٌ فِي إِكْرَامِهِ وَإِحْسَانِهِ مِثْلَ مَحَبَّتِهِ فِي قَوْلِهِ: يُحِبُّهُمْ. وَرِضَى الْخَلْقِ عَنِ اللَّهِ هُوَ مَحَبَّتُهُ وَحُصُولُ مَا أَمِلُوهُ مِنْهُ بِحَيْثُ لَا يَبْقَى فِي نُفُوسِهِمْ مُتَطَلَّعٌ.
{ رَضُوا عَنْهُ } ifadesinin anlamı, [Allah'ın] kendilerine mükâfat olarak verdiği cennet ve rızasından ötürü duyulan tam sevinçtir. Rızanın aslı gazabın zıddı olmasıdır; o, muhabbet ve onun ikram ve ihsan cinsinden olan eseridir. Dolayısıyla Allah'ın rızası, { يُحِبُّهُمْ } kavlindeki muhabbeti gibi, O'nun ikramı ve ihsanı anlamında kullanılmıştır. Yaratılmışların Allah'tan razı olması ise O'na duydukları muhabbet ve O'ndan umdukları şeylerin, içlerinde hiçbir arzu kalmayacak şekilde gerçekleşmesidir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ ذلِكَ لِتَعْظِيمِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ، وَهُوَ الجنّات والرضوان.
{ ذلِكَ } kavlindeki işaret ismi, işaret edilen şeyi yüceltmek içindir; o da cennetler ve rızadır.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ١٢٠]
[MÂİDE SURESİ (5): AYET 120]
لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٢٠)
{ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Göklerin, yerin ve bunlarda bulunanların mülkü Allah'ındır. O, her şeye hakkıyla kadirdir.” (120)
تَذْيِيلٌ مُؤْذِنٌ بِانْتِهَاءِ الْكَلَامِ، لِأَنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ جَمَعَتْ عُبُودِيَّةَ كُلِّ الْمَوْجُودَاتِ لِلَّهِ تَعَالَى، فَنَاسَبَتْ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الرَّدِّ عَلَى النَّصَارَى، وَتَضَمَّنَتْ أَنَّ جَمِيعَهَا فِي تَصَرُّفِهِ تَعَالَى فناسبت مَا تَقَدَّمَ مِنْ جَزَاءِ الصَّادِقِينَ. وَفِيهَا مَعْنَى التَّفْوِيضِ لِلَّهِ تَعَالَى فِي كُلِّ مَا يَنْزِلُ، فَآذَنَتْ بِانْتِهَاءِ نُزُولِ الْقُرْآنِ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ سُورَةَ الْمَائِدَةِ آخِرُ مَا نَزَلَ، وَبِاقْتِرَابِ وَفَاةِ رَسُول الله ﷺ لِمَا فِي الْآيَةِ مِنْ مَعْنَى التَّسْلِيمِ لِلَّهِ وَأَنَّهُ الْفَعَّالُ لِمَا يُرِيدُ.
Sözün bittiğini bildiren bir tezyîldir; çünkü bu cümle bütün varlıkların Yüce Allah'a olan kulluğunu bir araya getirmiştir, böylece Hristiyanlara verilen önceki redde uygun düşmüştür. Hepsinin Yüce Allah'ın tasarrufunda olduğunu içermiştir, böylece doğru sözlülerin önceki mükâfatına uygun düşmüştür. Bu ifadede, inen her şeyde Yüce Allah'a tefvîz (işi O'na havale etme) manası vardır; bu sebeple Mâide Suresi'nin inen son sure olduğu görüşüne göre Kur'an'ın nüzulünün sona erdiğini ve ayette Allah'a teslimiyet ile O'nun dilediğini hakkıyla yapan olduğu manası bulunması hasebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatının yaklaştığını bildirmiştir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ بِاللَّامِ مُفِيدٌ لِلْقَصْرِ أَيْ لَهُ لَا لِغَيْرِهِ.
Lâm ile mecrur olanın öne geçirilmesi hasr ifade eder; yani O'na aittir, başkasına değil.
وَجِيءَ بِالْمَوْصُولِ (مَا) فِي قَوْلِهِ وَما فِيهِنَّ دُونَ (مَنْ) لِأَنَّ (مَا) هِيَ الْأَصْلُ فِي الْمَوْصُولِ الْمُبْهَمِ فَلَمْ يُعْتَبَرْ تَغْلِيبُ الْعُقَلَاءِ، وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ بِ عَلى فِي قَوْلِهِ: عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى حَرْفَيْنِ بَيْنَهُمَا حَرْفُ مَدٍّ. وَما فِيهِنَّ عَطْفٌ عَلَى مُلْكُ أَيْ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، كَمَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٨٤] لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ فَيُفِيدُ قَصْرَهَا عَلَى كَوْنِهَا لِلَّهِ لَا لِغَيْرِهِ. وَلَيْسَ مَعْطُوفًا عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِذْ لَا يَحْسُنُ أَنْ يُقَالَ: لِلَّهِ مُلْكُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لِأَنَّ الْمُلْكَ يُضَافُ إِلَى الْأَقْطَارِ وَالْآفَاقِ وَالْأَمَاكِنِ كَمَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى: أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ [الزخرف: ٥١] وَيُضَافُ إِلَى صَاحِبِ الْمُلْكِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ [الْبَقَرَة: ١٠٢] .
{ وَما فِيهِنَّ } sözünde (men / مَنْ) yerine (mâ / مَا) mevsulü getirilmiştir; çünkü müphem mevsulde asıl olan (mâ / مَا) lafzıdır, bu yüzden akıl sahiplerinin tağlîbi (baskın kılınması) gözetilmemiştir. { عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } sözünde { عَلى } ile mecrur olanın öne geçirilmesi, iki harf arasında bir med harfi bulunan fasılaya riayet içindir. { وَما فِيهِنَّ } ifadesi { مُلْكُ } üzerine matuftur; yani Bakara Suresi'ndeki [284] { لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } ayetinde olduğu gibi, göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır demektir; böylece bunların başkasına değil, yalnızca Allah'a ait olduğu hasrını ifade eder. Gökler ve yer üzerine matuf değildir; zira "Göklerde ve yerdekilerin mülkü Allah'ındır" denmesi uygun olmaz; çünkü mülk kıtalara, ufuklara ve mekânlara izafe edilir; nitekim Yüce Allah'ın naklettiği: { أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ } [Zuhruf: 51] ayetinde böyledir; ayrıca mülk sahibine izafe edilir, nitekim { عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } [Bakara: 102] kavlinde böyledir.
وَيُقَالُ: فِي مُدَّةِ مُلْكِ الْآشُورِيِّينَ أَوِ الرُّومَانِ.
Ve [şöyle] denilir: Asurluların veya Romalıların mülkü döneminde.