Binûn

5- Mâide Suresi — 23. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ الْغُيُوبِ- بِضَمِّ الْغَيْنِ-. وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ- بِكَسْرِ الْغَيْنِ- وَهِيَ لُغَةٌ لِدَفْعِ ثِقَلِ الِانْتِقَالِ مِنَ الضَّمَّةِ إِلَى الْبَاءِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي بُيُوتٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ مِنْ سُورَةِ النِّسَاءِ [١٥] .

Cumhur, { الْغُيُوبِ } kelimesini gayn harfinin zammesiyle [el-Guyûb şeklinde] okumuştur. Hamza ve Âsım'dan Ebû Bekr ise gayn harfinin kesresiyle [el-Gıyûb şeklinde] okumuştur. Bu, Nisâ suresinde [15. ayette] geçen Yüce Allah'ın { فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ } buyruğundaki { بُيُوتٍ } lafzında açıklandığı gibi, zammeden bâ harfine geçişin ağırlığını gidermek için [başvurulan] bir lehçedir.

وَفَصَلَ قالُوا جَرْيًا عَلَى طَرِيقَةِ حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَاتِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] .

{ قالُوا } ifadesi, Bakara suresinde [30. ayette] geçen { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } buyruğunda olduğu gibi, muhaverelerin nakledilme usulüne uygun olarak fasl ile (atıfsız) getirilmiştir.

وَقَوْلُهُ: إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ ظَرْفٌ، هُوَ بَدَلٌ مِنْ يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ، فَإِنَّ يَوْمَ الْجَمْعِ مُشْتَمِلٌ عَلَى زَمَنِ هَذَا الْخِطَابِ لِعِيسَى، وَلِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا. وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ مَا يُقَالُ لِعِيسَى يَوْمَئِذٍ هُوَ تَقْرِيعُ الْيَهُودِ. وَالنَّصَارَى الَّذِينَ ضَلُّوا فِي شَأْنِ عِيسَى بَيْنَ طَرَفَيْ إِفْرَاطِ بُغْضٍ وَإِفْرَاطِ حُبٍّ.

{ إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ } buyruğu bir zarftır; { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ } ifadesinden bedel-i iştimal olarak bedeldir; zira toplanma günü, İsa'ya yöneltilen bu hitabın zamanını da içine almaktadır. Bu sebeple bu cümle kendisinden öncekine atfedilmemiştir. O gün İsa'ya söylenecek olan şeyin zikredilmesinden maksat ise, aşırı nefret ile aşırı sevgi uçları arasında İsa hakkında sapan Yahudi ve Hristiyanları azarlamaktır.

فَقَوْلُهُ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ- إِلَى قَوْلِهِ- لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ [الْمَائِدَة: ١١٥] اسْتِئْنَاسٌ

{ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ } buyruğundan { لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } buyruğuna [Mâide: 115] kadar olan kısım, İsa'ya bir iltifat ve gönül alma (isti'nâs)

لِعِيسَى لِئَلَّا يُفْزِعَهُ السُّؤَالُ الْوَارِدُ بَعْدَهُ بِقَوْلِهِ: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ إِلَخ ...

mahiyetindedir; ta ki bundan sonra { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ } “Sen mi insanlara dedin?...” vb. buyruğuyla gelecek olan soru onu dehşete düşürmesin.

[الْمَائِدَة: ١١٦] وَهَذَا تَقْرِيعٌ لِلْيَهُودِ، وَمَا بَعْدَهَا تَقْرِيعٌ لِلنَّصَارَى. وَالْمُرَادُ مِنَ اذْكُرْ نِعْمَتِي الذُّكْرُ- بِضَمِّ الذَّالِ- وَهُوَ اسْتِحْضَارُ الْأَمْرِ فِي الذِّهْنِ. وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ اذْكُرْ لِلِامْتِنَانِ، إِذْ لَيْسَ عِيسَى بِنَاسٍ لِنِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِ وَعَلَى وَالِدَتِهِ. وَمِنْ لَازِمِهِ خِزْيُ الْيَهُودِ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّهُ سَاحِرٌ مُفْسِدٌ إِذْ لَيْسَ السِّحْرُ وَالْفَسَادُ بِنِعْمَةٍ يَعُدُّهَا اللَّهُ عَلَى عَبْدِهِ. وَوَجْهُ ذِكْرِ وَالِدَتِهِ هُنَا الزِّيَادَةُ مِنْ تَبْكِيتِ الْيَهُودِ وَكَمَدِهِمْ لِأَنَّهُمْ تَنَقَّصُوهَا بِأَقْذَعَ مِمَّا تَنَقَّصُوهُ.

[Mâide: 116]. Bu Yahudilere yönelik bir azarlama, bundan sonrası ise Hristiyanlara yönelik bir azarlamadır. { اذْكُرْ نِعْمَتِي } “nimetimi hatırla” ifadesindeki maksat, zâl harfinin zammesiyle zükr (ذُكْر) olup bir hususu zihinde hazır kılmaktır. { اذْكُرْ } “hatırla” buyruğundaki emir minnet bildirmek (imtinân) içindir; zira İsa, Allah'ın kendisine ve annesine olan nimetlerini unutmuş değildir. Bunun gereği olarak da, onun bozguncu bir büyücü olduğunu iddia eden Yahudilerin rezil olmasıdır; zira büyü ve bozgunculuk, Allah'ın kuluna lütfettiği nimetlerden sayılamaz. Burada annesinin zikredilmesinin gerekçesi ise, Yahudileri daha fazla susturup kahretmektir; çünkü onlar annesine, kendisine yaptıklarından çok daha çirkin ve ağır hakaretlerde bulunmuşlardı.

وَالظَّرْفُ فِي قَوْلِهِ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ مُتَعَلِّقٌ بِ نِعْمَتِي لِمَا فِيهَا مِنْ مَعْنَى الْمَصْدَرِ، أَيِ النِّعْمَةَ الْحَاصِلَةَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَهُوَ وَقْتُ التَّأْيِيدِ بِرُوحِ الْقُدُسِ. وَرُوحُ الْقُدُسِ هُنَا جِبْرِيلُ عَلَى الْأَظْهَرِ. وَالتَّأْيِيدُ وَرُوحُ الْقُدُسِ تَقَدَّمَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨٧] عِنْدَ قَوْلِهِ: وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ.

{ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “Hani seni Kutsal Ruh (Cebrail) ile desteklemiştim” buyruğundaki zarf, masdar anlamı taşımasından ötürü { نِعْمَتِي } “nimetimi” kelimesine taalluk etmektedir; yani o vakitte, Kutsal Ruh ile desteklenme vaktinde hasıl olan nimeti [hatırla]. Buradaki Kutsal Ruh, en kuvvetli görüşe göre Cebrail'dir. Teyit (destekleme) ve Kutsal Ruh kavramları Bakara suresinde [87. ayette] geçen { وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “Meryem oğlu İsa'ya açık deliller verdik ve onu Kutsal Ruh ile destekledik” buyruğunun tefsirinde geçmişti.

وَجُمْلَةُ تُكَلِّمُ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ بِ أَيَّدْتُكَ وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ أَلْقَى الْكَلَامَ مِنَ الْمَلِكِ عَلَى لِسَانِ عِيسَى وَهُوَ فِي الْمَهْدِ، وَفِي ذَلِكَ تَأْيِيدٌ لَهُ لِإِثْبَاتِ نَزَاهَةِ تَكَوُّنِهِ، وَفِي ذَلِكَ نِعْمَةٌ عَلَيْهِ، وَعَلَى وَالِدَتِهِ إِذْ ثَبَتَتْ بَرَاءَتُهَا مِمَّا اتُّهِمَتْ بِهِ.

{ تُكَلِّمُ } “konuşuyordun” cümlesi, { أَيَّدْتُكَ } fiilindeki mansub zamirden hâldir. Zira Allah, İsa beşikte iken melek vasıtasıyla sözü onun diline ilka etmiştir. Bunda, onun yaratılışının pak ve temiz olduğunu ispatlamak için ona bir destek (teyit), ayrıca itham edildiği şeyden beraati sabit olduğu için hem kendisine hem de annesine büyük bir nimet vardır.

وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ فِي قَوْلِهِ فِي الْمَهْدِ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ تُكَلِّمُ. وكَهْلًا

{ فِي الْمَهْدِ } “beşikte” buyruğundaki car-mecrur, { تُكَلِّمُ } fiilinin zamirinden hâldir. { وكَهْلًا }

مَعْطُوفٌ عَلَى فِي الْمَهْدِ لِأَنَّهُ حَالٌ أَيْضًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً [يُونُس: ١٢] . وَالْمَهْدُ وَالْكَهْلُ تَقَدَّمَا فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ. وَتَكْلِيمُهُ كَهْلًا أُرِيدَ بِهِ الدَّعْوَةُ إِلَى الدِّينِ فَهُوَ مِنَ التَّأْيِيدِ بِرُوحِ الْقُدُسِ، لِأَنَّهُ الَّذِي يُلْقِي إِلَى عِيسَى مَا يَأْمُرُهُ اللَّهُ بِتَبْلِيغِهِ.

[kelimesi] ise { فِي الْمَهْدِ } ifadesine matuftur; çünkü o da tıpkı Yüce Allah'ın: { دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً } “yanı üstü yatarken veya otururken yahut ayaktayken bize dua eder” [Yûnus: 12] buyruğunda olduğu gibi bir hâldir. Mehd (beşik) ve kehl (yetişkinlik) kelimeleri Âl-i İmrân suresinin tefsirinde geçmişti. Onun yetişkin iken insanlarla konuşmasından maksat dine davettir; bu da Kutsal Ruh ile desteklenmenin bir parçasıdır, zira Allah'ın tebliğ etmesini emrettiği şeyleri İsa'ya ilka eden odur.

وَقَوْلُهُ: وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ- إِلَى قَوْلِهِ- وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ هُنَالِكَ.

Yüce Allah'ın { وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } “Hani sana Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretmiştim” buyruğunun benzeri hakkında Âl-i İmrân suresinde açıklama yapılmıştı. Aynı şekilde { وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ } buyruğundan { وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي } buyruğuna kadar olan kısmın benzeri hakkındaki açıklama da orada geçmişti.

إِلَّا أَنَّهُ قَالَ هُنَا فَتَنْفُخُ فِيها وَقَالَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٤٩] فَأَنْفُخُ فِيهِ. فَعَنْ مَكِّيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ عَادَ إِلَى الطَّيْرِ، وَالضَّمِيرَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ

Şu kadar var ki burada { فَتَنْفُخُ فِيها } “ona üflüyordun” buyurmuş, Âl-i İmrân suresinde ise [49. ayette] { فَأَنْفُخُ فِيهِ } “ona üflerim” buyurmuştur. Mekkî b. Ebî Tâlib'den nakledildiğine göre, Âl-i İmrân suresindeki zamir kuşa (et-tayr) râcidir; bu suredeki zamir ise

عَادَ إِلَى الْهَيْئَةِ. وَاخْتَارَ ابْنُ عَطِيَّةَ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ هُنَا عَائِدًا إِلَى مَا تَقْتَضِيهِ الْآيَةُ ضَرُورَةً. أَيْ بِدَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ. وَذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ يَقْتَضِي صُوَرًا أَوْ أَجْسَامًا أَوْ أَشْكَالًا، وَكَذَلِكَ الضَّمِيرُ الْمُذَكَّرُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٤٩] يَعُودُ عَلَى الْمَخْلُوقِ الَّذِي يَقْتَضِيهِ أَخْلُقُ. وَجَعَلَهُ فِي «الْكَشَّافِ» عَائِدًا إِلَى الْكَافِ بِاعْتِبَارِ كَوْنِهَا صِفَةً لِلَّفْظِ هَيْئَةِ الْمَحْذُوفِ الدَّالِّ عَلَيْهِ لَفْظُ هَيْئَةِ الْمَدْخُولِ لِلْكَافِ وكلّ ذَلِك نَاظر إِلَى أَنَّ الْهَيْئَةَ لَا تَصْلُحُ لِأَنْ تكون متعلّق فَتَنْفُخُ، إِذِ الْهَيْئَةُ مَعْنًى لَا يُنْفَخُ فِيهَا وَلَا تَكُونُ طَائِرًا.

heyete (biçime) râcidir. İbn Atıyye ise buradaki zamirin, ayetin zorunlu olarak gerektirdiği şeye, yani delâlet-i iktizâ yoluyla anlaşılan şeye râci olmasını tercih etmiştir. Şöyle ki: { وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } “Hani çamurdan kuş biçiminde bir şey yapıyordun” buyruğu suretleri, cisimleri veya şekilleri iktiza eder; aynı şekilde Âl-i İmrân suresindeki [49. ayetteki] müzekker zamir de { أَخْلُقُ } fiilinin iktiza ettiği yaratılmış varlığa (mahlûka) râcidir. el-Keşşâf müellifi ise bu zamiri, kâf harfinin girdiği heyet lafzının delalet ettiği hazfedilmiş heyet lafzının sıfatı olması itibarıyla kâf harfine râci kılmıştır. Bütün bu açıklamalar, heyetin bizatihi { فَتَنْفُخُ } fiilinin müteallakı olmaya elverişli olmadığı düşüncesine dayanmaktadır; zira heyet soyut bir anlam olup içine üflenemez ve kuş hâline gelemez.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحْدَهُ فَتَكُونُ طَائِرًا بِالْإِفْرَادِ كَمَا قَرَأَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ. وَتَوْجِيهُهَا هُنَا أَنَّ الضَّمِيرَ جَرَى عَلَى التَّأْنِيثِ فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَإِذْ تَخْلُقُ، أَيْ تُقَدِّرُ هَيْئَةً كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَتَكُونُ الْهَيْئَةُ طَائِرًا، أَيْ كُلُّ هَيْئَةٍ تُقَدِّرُهَا تَكُونُ وَاحِدًا مِنَ الطَّيْرِ.

Nâfi tek başına, Âl-i İmrân suresinde okuduğu gibi burada da müfred olarak { فَتَكُونُ طَائِرًا } “böylece bir kuş oluveriyordu” şeklinde okumuştur. Bunun buradaki izahı şöyledir: Zamir müennes olarak geldiğinden dolayı muradın { وَإِذْ تَخْلُقُ } yani “kuş biçimi gibi bir biçim şekillendiriyorsun da o biçim bir kuş oluveriyor”, yani şekillendirdiğin her bir biçim kuşlardan bir kuş oluveriyor şeklinde olması tayin etmiştir.

وَقَرَأَ الْبَقِيَّةُ «طَيْرًا» - بِصِيغَةِ اسْمِ الْجَمْعِ- بِاعْتِبَارِ تَعَدُّدِ مَا يُقَدِّرُهُ مِنْ هَيْئَاتٍ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ.

Diğer kıraat imamları ise, onun kuş biçiminde şekillendirdiği heyetlerin çokluğu göz önüne alınarak -ism-i cem sîgasıyla- “tayran” (طَيْرًا) şeklinde okumuşlardır.

وَقَالَ هُنَا وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى وَلَمْ يَقُلْ: وَتُحْيِ الْمَوْتى، كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٤٩] ، أَيْ تُخْرِجُهُمْ مِنْ قُبُورِهِمْ أَحْيَاءً، فَأُطْلِقَ الْإِخْرَاجُ وَأُرِيدَ بِهِ لَازِمُهُ وَهُوَ الْإِحْيَاءُ، لِأَنَّ الْمَيِّتَ وُضِعَ فِي الْقَبْرِ لِأَجْلِ كَوْنِهِ مَيِّتًا فَكَانَ إِخْرَاجُهُ مِنَ الْقَبْر ملزوما الانعكاس السَّبَبِ الَّذِي لِأَجْلِهِ وُضِعَ فِي الْقَبْرِ. وَقَدْ سَمَّى اللَّهُ الْإِحْيَاءَ خُرُوجًا فِي قَوْلِهِ:

Âl-i İmrân suresinde [49. ayette] buyurduğu gibi “ölüleri diriltiyordun” dememiş, burada { وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى } “Hani ölüleri çıkarıyordun” buyurmuştur; yani onları kabirlerinden diri olarak çıkarıyordun. Burada çıkarma lafzı mutlak olarak kullanılmış ve onun lazımı olan diriltme kastedilmiştir; zira ölü kimse ölü olduğu için kabre konmuştur; dolayısıyla onun kabirden çıkarılması, kabre konulma sebebinin tersine dönmesini zorunlu kılar. Nitekim Allah diriltmeyi şu buyruğunda “çıkış” (hurûc) olarak isimlendirmiştir:

وَأَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ الْخُرُوجُ [ق: ١١] وَقَالَ: إِذا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أَنَّكُمْ

{ وَأَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ الْخُرُوجُ } “Onunla ölü bir beldeye hayat verdik. İşte [kabirlerden] çıkış da böyledir” [Kâf: 11] ve şöyle buyurmuştur: { إِذا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أَنَّكُمْ }

مُخْرَجُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٣٥] .

{ مُخْرَجُونَ } “Ölüp toprak ve kemik haline geldiğinizde siz gerçekten [kabirden] çıkarılacak mısınız?” [Mü'minûn: 35].

وَقَوْلُهُ: وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ عُطِفَ عَلَى إِذْ أَيَّدْتُكَ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ.

{ وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ } “Hani İsrailoğullarını senden engellemiştim” buyruğu, { إِذْ أَيَّدْتُكَ } ifadesine ve ona matuf olan kısımlara atfedilmiştir.

وَهَذَا مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ، وَهِيَ نِعْمَةُ الْعِصْمَةِ مِنَ الْإِهَانَةِ فَقَدْ كَفَّ اللَّهُ عَنْهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ سِنِينَ، وَهُوَ يَدْعُو إِلَى الدِّينِ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ مَعَ حِقْدِهِمْ وَقِلَّةِ أَنْصَارِهِ، فَصَرَفَهُمُ اللَّهُ عَنْ ضُرِّهِ حَتَّى أَدَّى الرِّسَالَةَ، ثُمَّ لَمَّا اسْتَفَاقُوا وَأَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ عَلَى قَتْلِهِ عَصَمَهُ اللَّهُ مِنْهُمْ فَرَفَعَهُ إِلَيْهِ وَلَمْ يَظْفَرُوا بِهِ، وَمَاتَتْ نُفُوسُهُمْ بِغَيْظِهَا. وَقَدْ دَلَّ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْمُدَّةِ الظَّرْفُ فِي قَوْلِهِ:

Bu, nimetlerin en büyüklerindendir; o da hakaretten ve eziyetten korunma nimetidir. Zira Allah, düşmanlıklarına ve yardımcılarının azlığına rağmen onların arasında dine davet ederken İsrailoğullarını yıllarca ondan uzak tutmuş; peygamberlik görevini tebliğ edinceye kadar Allah onların zararını ondan savmıştır. Sonra onlar akıllarını başlarına toplayıp onu öldürme hususunda görüş birliğine vardıklarında, Allah onu onlardan korumuş, kendi katına yükseltmiş ve ona ulaşamamışlardır; böylece içlerindeki kinle kıvranıp kalmışlardır. Şu buyruktaki zarf bütün bu süreye delalet etmektedir:

إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَإِنَّ تِلْكَ الْمُدَّةَ كُلَّهَا مُدَّةُ ظُهُورِ مُعْجِزَاتِهِ

{ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ } “Hani onlara apaçık delillerle gelmiştin” [buyruğuna gelince]; şüphesiz bu sürenin tamamı, onun mucizelerinin

بَيْنَهُمْ. وَقَوْلُهُ: فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ تَخَلُّصٌ مِنْ تَنْهِيَةِ تَقْرِيعِ مُكَذِّبِيهِ إِلَى كَرَامَةِ الْمُصَدِّقِينَ بِهِ.

aralarında zuhur ettiği süredir. { فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ } “Onlardan inkâr edenler ise şöyle demişti” buyruğu, onu yalanlayanları azarlamanın sona erdirilmesinden, onu tasdik edenlerin üstün meziyetlerine geçiş (tahallus) mahiyetindedir.

وَاقْتُصِرَ مِنْ دَعَاوِي تَكْذِيبِهِمْ إِيَّاهُ عَلَى قَوْلِهِمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ الِادِّعَاءَ قَصَدُوا بِهِ التَّوَسُّلَ إِلَى قَتْلِهِ، لِأَنَّ حُكْمَ السَّاحِرِ فِي شَرِيعَةِ الْيَهُودِ الْقَتْلُ إِذِ السِّحْرُ عِنْدَهُمْ كُفْرٌ، إِذْ كَانَ مِنْ صِنَاعَةِ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ، فَقَدْ قَرَنَتِ التَّوْرَاةُ السِّحْرَ وَعِرَافَةِ الْجَانِّ بِالشِّرْكِ، كَمَا جَاءَ فِي سفر اللاويّين فِي الْإِصْحَاحِ الْعِشْرِينَ.

Onların İsa'yı yalanlama iddialarından yalnızca { إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir” sözleriyle yetinilmiştir; çünkü bu iddiayla onu öldürmeye zemin hazırlamayı amaçlamışlardı. Zira Yahudi şeriatında büyücünün cezası ölümdür; çünkü onlara göre büyü putperestlerin zanaatı olduğu için küfür sayılmaktadır. Nitekim Tevrat, Levililer kitabının yirminci babında geçtiği üzere, büyücülüğü ve cinlerle falcılık yapmayı şirkle bir tutmuştur.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ، وَالْإِشَارَةُ بِ هَذَا إِلَى مَجْمُوعِ مَا شَاهَدُوهُ مِنَ الْبَيِّنَاتِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ إِلَّا سَاحِرٌ. وَالْإِشَارَةُ إِلَى عِيسَى الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ: إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ. وَلَا شَكَّ أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لِعِيسَى كِلْتَا الْمَقَالَتَيْنِ عَلَى التَّفْرِيقِ أَوْ عَلَى اخْتِلَافِ جَمَاعَاتِ الْقَائِلِينَ وأوقات القَوْل.

Cumhur { إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ } [Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir] şeklinde okumuştur; { هَذَا } ile yapılan işaret, gördükleri apaçık delillerin (mucizelerin) bütününedir. Hamza, Kisâî ve Halef ise { إِلَّا سَاحِرٌ } [Bu apaçık bir büyücüden başkası değildir] şeklinde okumuşlardır; buradaki işaret ise { إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ } buyruğundan anlaşılan İsa'yadır. Şüphe yok ki Yahudiler, ayrı ayrı veya söyleyen toplulukların ve sözün söylendiği vakitlerin farklılığına göre İsa'ya bu iki sözü de söylemişlerdir.

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ١١١]

[Mâide Suresi (5), Ayet 111]

وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ (١١١)

{ وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ } “Hani Havarilere: ‘Bana ve elçime iman edin’ diye vahyetmiştim (ilham etmiştim). Onlar da: ‘İman ettik, bizim müslümanlar olduğumuza şahit ol’ demişlerdi.” (111)

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ [الْمَائِدَة: ١١٠] ، فَيَكُونُ مِنْ جُمْلَةِ مَا يَقُولُهُ اللَّهُ لِعِيسَى يَوْمَ يَجْمَعُ الرُّسُلَ. فَإِنَّ إِيمَانَ الْحَوَارِيِّينَ نِعْمَةٌ عَلَى عِيسَى إِذْ لَوْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ لَمَا وَجَدَ مَنْ يَتَّبِعُ دِينَهُ فَلَا يَحْصُلُ لَهُ الثَّوَابُ الْمُتَجَدِّدُ بِتَجَدُّدِ اهْتِدَاءِ الْأَجْيَالِ بِدِينِهِ إِلَى أَنْ جَاءَ نَسْخُهُ بِالْإِسْلَامِ.

Bu ayet { إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ } [Mâide: 110] cümlesine matuf olabilir; bu durumda peygamberlerin toplanacağı gün Allah'ın İsa'ya söyleyeceği sözlerin kapsamına girer. Nitekim Havarilerin iman etmesi İsa için bir nimettir; zira onlar iman etmeseydi dinine tâbi olacak kimse bulamaz ve İslam ile neshedilinceye dek nesillerin onun diniyle hidayete ermesiyle yenilenen sevap ona hasıl olmazdı.

وَالْمُرَادُ بِالْوَحْيِ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ إِلْهَامُهُمْ عِنْدَ سَمَاعِ دَعْوَةِ عِيسَى لِلْمُبَادَرَةِ بِتَصْدِيقِهِ، فَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْوَحْيِ الَّذِي بِهِ دَعَاهُمْ عِيسَى. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْوَحْيُ الَّذِي أُوحِيَ بِهِ إِلَى

Havarilere vahyedilmesinden maksat, İsa'nın davetini işittiklerinde onu hemen tasdik etmeleri için kalplerine ilham verilmesidir; yoksa bundan maksat İsa'nın kendilerine davette bulunduğu vahiy değildir. Bununla birlikte, İsrailoğullarını dinine davet etmesi için

عِيسَى لِيَدْعُوَ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَى دِينِهِ. وَخَصَّ الْحَوَارِيُّونَ بِهِ هُنَا تَنْوِيهًا بِهِمْ حَتَّى كَأَنَّ الْوَحْيَ بِالدَّعْوَةِ لَمْ يَكُنْ إِلَّا لِأَجْلِهِمْ، لِأَنَّ ذَلِكَ حَصَلَ لِجَمِيعِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَكَفَرَ أَكْثَرُهُمْ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَما قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوارِيِّينَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ فَآمَنَتْ طائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ وَكَفَرَتْ طائِفَةٌ [الصَّفّ: ١٤]

İsa'ya vahyedilen vahiy olması da caizdir. Burada Havarilerin tahsis edilmesi, onların şanını yüceltmek içindir; öyle ki sanki davet vahyi sırf onlar için indirilmiş gibidir; zira bu davet bütün İsrailoğullarına ulaşmış fakat pek çoğu inkâr etmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { كَما قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوارِيِّينَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ فَآمَنَتْ طائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ وَكَفَرَتْ طائِفَةٌ } “Nitekim Meryem oğlu İsa da Havarilere: ‘Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir?’ demişti. Havariler de: ‘Biz Allah'ın yardımcılarıyız’ demişlerdi. Bunun üzerine İsrailoğullarından bir grup iman etmiş, bir grup da inkâr etmişti” [Saff: 14].

فَكَانَ الْحَوَارِيُّونَ سَابِقِينَ إِلَى الْإِيمَانِ لَمْ يَتَرَدَّدُوا فِي صِدْقِ عِيسَى. وأَنْ تَفْسِيرِيَّةٌ لِلْوَحْيِ الَّذِي أَلْقَاهُ اللَّهُ فِي قُلُوبِ الْحَوَارِيِّينَ.

Böylece Havariler imana öncülük etmişler ve İsa'nın doğruluğunda asla tereddüt etmemişlerdir. { أَنْ } ise Allah'ın Havarilerin kalplerine ilka ettiği vahyi açıklayan tefsiriyye [edatıdır].

وَفَصْلُ جُمْلَةِ قالُوا آمَنَّا لِأَنَّهَا جَوَابُ مَا فِيهِ مَعْنَى الْقَوْلِ، وَهُوَ «أَوْحَيْنَا» ، عَلَى طَرِيقَةِ الْفَصْلِ فِي الْمُحَاوَرَةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَهُوَ قَوْلٌ نَفْسِيٌّ حَصَلَ حِينَ أَلْقَى اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمْ تَصْدِيقَ عِيسَى فَكَأَنَّهُ خَاطَبَهُمْ فَأَجَابُوهُ. وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِمْ: وَاشْهَدْ لِلَّهِ تَعَالَى وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ بِكَلَامٍ نَفْسِيٍّ مِنْ لُغَتِهِمْ، فَحَكَى اللَّهُ مَعْنَاهُ بِمَا يُؤَدِّيهِ قَوْلُهُ: وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ. وَسَمَّى إِيمَانَهُمْ إِسْلَامًا لِأَنَّهُ كَانَ تَصْدِيقًا رَاسِخًا قَدِ ارْتَفَعُوا بِهِ عَنْ مَرْتَبَةِ إِيمَانِ عَامَّةِ مَنْ آمَنَ بِالْمَسِيحِ غَيْرُهُمْ، فَكَانُوا مُمَاثِلِينَ لِإِيمَانِ عِيسَى، وَهُوَ إِيمَان الْأَنْبِيَاء والصدّيقين، وَقَدْ قَدَّمْتُ بَيَانَهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٦٧] ، وَفِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٣٢] فَارْجِع إِلَيْهِ.

{ قالُوا آمَنَّا } “İman ettik dediler” cümlesinin fasl ile (atıfsız) getirilmesi, Bakara suresinde geçtiği üzere karşılıklı konuşma üslubu gereğince söz anlamı taşıyan “vahyetmiştik” fiilinin cevabı olmasındandır. Bu, Allah kalplerine İsa'yı tasdiki ilka ettiğinde hasıl olan kalbî bir ikrardır (kavl-i nefsî); sanki Allah kendilerine hitap etmiş de onlar cevap vermiş gibidir. { وَاشْهَدْ } “şahit ol” sözlerindeki hitap ise Yüce Allah'adır. Onlar bunu kendi dillerindeki kalbî/içsel bir ifadeyle söylemiş, Allah da bunun manasını { وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ } “bizim müslümanlar olduğumuza şahit ol” buyruğunun ifade ettiği şekilde hikaye etmiştir. Onların imanını “İslam” olarak adlandırmıştır; çünkü onların imanı, kendileri dışındaki Mesih'e inanan avamın iman mertebesinin üstüne çıktıkları köklü bir tasdik idi; böylece İsa'nın imanına, yani peygamberlerin ve sıddıkların imanına denk olmuşlardı. Bunun açıklamasını daha önce Âl-i İmrân suresinde [67. ayette] geçen Yüce Allah'ın { وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً } buyruğunun tefsirinde ve Bakara suresinde [132. ayette] geçen { فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } buyruğunun tefsirinde yapmıştım, oraya müracaat edilsin.

[١١٢، ١١٣]

[112, 113]

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ١١٢ إِلَى ١١٣]

[Mâide Suresi (5), Ayet 112-113]

إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ قالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١١٢) قالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ (١١٣)

{ إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ قالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١١٢) قالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ (١١٣) } “Hani Havariler: ‘Ey Meryem oğlu İsa! Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?’ demişlerdi. [İsa da]: ‘Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun’ demişti. Onlar: ‘İstiyoruz ki ondan yiyelim, kalplerimiz mutmain olsun, bize doğru söylediğini bilelim ve ona şahitlik edenlerden olalım’ dediler.” (112-113)

جُمْلَةُ: إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنْ تَمَامِ الْكَلَامِ الَّذِي يُكَلِّمُ اللَّهُ بِهِ عِيسَى يَوْمَ يَجْمَعُ الرُّسُلَ، فَيَكُونُ إِذْ ظَرْفًا مُتَعَلِّقًا بِفِعْلِ قالُوا آمَنَّا [الْمَائِدَة: ١١١] فَيَكُونُ مِمَّا يُذَكِّرُ اللَّهُ بِهِ عِيسَى يَوْمَ يَجْمَعُ الرُّسُلَ، فَحُكِيَ عَلَى حَسَبِ حُصُولِهِ فِي الدُّنْيَا وَلَيْسَ ذَلِكَ بِمُقْتَضٍ أَنَّ سُؤَالَهُمُ الْمَائِدَةَ حَصَلَ فِي أَوَّلِ أَوْقَاتِ إِيمَانِهِمْ بَلْ فِي وَقْتٍ آخَرَ قالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ [الْمَائِدَة: ١١١] فَإِنَّ قَوْلَهُمْ آمَنَّا قَدْ يَتَكَرَّرُ مِنْهُمْ بِمُنَاسَبَاتٍ، كَمَا يَكُونُ عِنْدَ سَمَاعِهِمْ تَكْذِيبَ الْيَهُودِ عِيسَى، أَوْ عِنْدَ مَا يُشَاهِدُونَ آيَاتٍ عَلَى يَدِ عِيسَى، أَوْ يَقُولُونَهُ لِإِعَادَةِ اسْتِحْضَارِ الْإِيمَان شَأْن الصدّيقين الَّذِينَ يُحَاسِبُونَ أَنْفُسَهُمْ وَيُصْقِلُونَ إِيمَانَهُمْ

{ إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ } cümlesi, peygamberlerin toplanacağı gün Allah'ın İsa'ya hitap edeceği sözün devamından olması caizdir. Bu takdirde { إِذْ }, { قالُوا آمَنَّا } [Mâide: 111] fiiline taalluk eden bir zarf olur; dolayısıyla peygamberlerin toplanacağı gün Allah'ın İsa'ya hatırlatacağı hususlardan biri olur ve dünyada vuku bulduğu şekliyle hikaye edilmiş olur. Bu durum, sofra taleplerinin onların ilk iman ettikleri vakitte gerçekleştiğini iktiza etmez; bilakis başka bir vakitte { قالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ } [Mâide: 111] demiş olabilirler. Zira onların “iman ettik” sözü, Yahudilerin İsa'yı yalanladığını duyduklarında veya İsa'nın elinde mucizeler gördüklerinde yahut nefislerini hesaba çeken ve imanlarını cilalayan sıddıkların adeti üzere imanı zihinlerinde tazelemek amacıyla çeşitli vesilelerle kendilerinden tekrar sadır olmuş olabilir;

فَيَقُولُونَ فِي كُلِّ مُعَاوَدَةٍ. آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ. وَأَمَّا مَا قَرَّرَ بِهِ «الْكَشَّافُ» وَمُتَابِعُوهُ فَلَا يَحْسُنُ تَفْسِيرُ الْكَلَامِ بِهِ.

böylece her tekrarda “İman ettik, bizim müslümanlar olduğumuza şahit ol” derler. Keşşâf müellifinin ve ona tâbi olanların takrir ettiği izahla ise bu kelamı tefsir etmek uygun değildir.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جُمْلَةُ: إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ ابْتِدَائِيَّةً بِتَقْدِيرِ: اذْكُرْ، عَلَى أُسْلُوبِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ قالَ مُوسى لِأَهْلِهِ إِنِّي آنَسْتُ نَارًا فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٧] ، فَيَكُونُ الْكَلَامُ تَخَلُّصًا إِلَى ذِكْرِ قِصَّةِ الْمَائِدَةِ لِمُنَاسَبَةِ حِكَايَةِ مَا دَارَ بَيْنَ عِيسَى وَبَيْنَ الْحَوَارِيِّينَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي.

{ إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ } cümlesinin, Neml suresinde [7. ayette] geçen Yüce Allah'ın { إِذْ قالَ مُوسى لِأَهْلِهِ إِنِّي آنَسْتُ نَارًا } buyruğu üslubunca “[hatırla]” takdiriyle ibtidaî (müstakil bir başlangıç) cümlesi olması da caizdir. Bu takdirde bu söz, Yüce Allah'ın { وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي } [Mâide: 111] buyruğunda İsa ile Havariler arasında geçen konuşmanın hikaye edilmesi münasebetiyle sofra kıssasının zikrine bir intikal (tahallus) olur.

[الْمَائِدَة: ١١١] وَابْتَدَأُوا خِطَابَهُمْ عِيسَى بِنِدَائِهِ بِاسْمِهِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ مَا سَيَقُولُونَهُ أَمْرٌ فِيهِ اقْتِرَاحٌ وَكُلْفَةٌ لَهُ، وَكَذَلِكَ شَأْنُ مَنْ يُخَاطِبُ مَنْ يَتَجَشَّمُ مِنْهُ كُلْفَةً أَنْ يُطِيلَ خِطَابَهُ طَلَبًا لِإِقْبَالِ سَمْعِهِ إِلَيْهِ لِيَكُونَ أَوْعَى لِلْمَقْصُودِ.

[Mâide: 111]. İsa'ya hitaplarına onun adını nida ederek başlamışlardır; bu da söyleyecekleri şeyin bir teklif (talep) ve onun için bir külfet içerdiğine delalet etmek içindir. Nitekim kendisinden zahmetli bir talepte bulunacağı kimseye hitap eden kişinin, onun dikkatle kulak vermesini ve maksadı daha iyi kavramasını sağlamak için hitabını uzatması mutad bir durumdur.

وَجَرَى قَوْلُهُ تَعَالَى: هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ عَلَى طَرِيقَةٍ عَرَبِيَّةٍ فِي الْعَرْضِ وَالدُّعَاءِ، يَقُولُونَ لِلْمُسْتَطِيعِ لِأَمْرٍ: هَلْ تَسْتَطِيعُ كَذَا، عَلَى مَعْنَى تَطَلُّبِ الْعُذْرِ لَهُ إِنْ لَمْ يُجِبْكَ إِلَى مَطْلُوبِكَ وَأَنَّ السَّائِلَ لَا يُحِبُّ أَنْ يُكَلِّفَ الْمَسْئُولَ مَا يَشُقُّ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ كِنَايَةٌ فَلَمْ يَبْقَ مَنْظُورًا فِيهِ إِلَى صَرِيحِ الْمَعْنَى الْمُقْتَضِي أَنَّهُ يَشُكُّ فِي اسْتِطَاعَةِ الْمَسْئُولِ، وَإِنَّمَا يَقُولُ ذَلِكَ الْأَدْنَى لِلْأَعْلَى مِنْهُ، وَفِي شَيْءٍ يَعْلَمُ أَنه مستطاع للمسؤول، فَقَرِينَةُ الْكِنَايَةِ تَحَقُّقُ الْمَسْئُولِ أَنَّ السَّائِلَ يَعْلَمُ اسْتِطَاعَتَهُ. وَمِنْهُ مَا جَاءَ فِي حَدِيثِ يَحْيَى الْمَازِنِيِّ «أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ: أَتَسْتَطِيعُ أَنْ تُرِيَنِي كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ يَتَوَضَّأُ» . فَإِنَّ السَّائِلَ يَعْلَمُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ لَا يَشُقُّ عَلَيْهِ ذَلِكَ. فَلَيْسَ قَوْلُ الْحَوَارِيِّينَ الْمَحْكِيُّ بِهَذَا اللَّفْظِ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا لَفْظًا مِنْ لُغَتِهِمْ يَدُلُّ عَلَى التَّلَطُّفِ وَالتَّأَدُّبِ فِي السُّؤَالِ، كَمَا هُوَ مُنَاسِبُ أَهْلِ الْإِيمَانِ الْخَالِصِ. وَلَيْسَ شَكًّا فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَكِنَّهُمْ سَأَلُوا آيَةً لِزِيَادَةِ اطْمِئْنَانِ قُلُوبِهِمْ بِالْإِيمَانِ بِأَنْ يَنْتَقِلُوا مِنَ الدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ إِلَى الدَّلِيلِ الْمَحْسُوسِ. فَإِنَّ النُّفُوسَ بِالْمَحْسُوسِ آنَسُ، كَمَا لَمْ يَكُنْ سُؤَالُ إِبْرَاهِيمَ بِقَوْلِهِ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى [الْبَقَرَة: ٢٦٠] شَكًّا فِي الْحَالِ. وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى جَرَى تَفْسِيرُ الْمُحَقِّقِينَ مِثْلَ ابْنِ عَطِيَّةَ، وَالْوَاحِدِيِّ، وَالْبَغَوِيِّ خِلَافًا لِمَا فِي «الْكَشَّافِ» .

Yüce Allah'ın { هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ } “Rabbin güç yetirebilir mi?” buyruğu, Arapçada bir şeyi talep etme ve rica etme üslubuna uygun olarak gelmiştir. Bir şeye gücü yeten kimseye, şayet talebe icabet etmezse ona mazeret aramak ve soranın sorulan kişiye ağır gelecek bir yük yüklemek istemediğini belirtmek üzere “Şuna gücün yeter mi?” derler. Bu bir kinayedir; dolayısıyla sorulanın gücünden şüphe etmeyi gerektiren zahiri anlama bakılmaz. Bunu mertebece aşağıda olan kişi üstünde olan kişiye ve sorulan kişinin buna gücünün yettiğini bildiği bir hususta söyler. Kinayenin karinesi de sorulan kişinin, soranın kendi gücünü bildiğini bilmesidir. Nitekim Yahya el-Mâzinî hadisinde geçen: “Bir adam Abdullah b. Zeyd'e: Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] nasıl abdest aldığını bana gösterebilir misin? dedi” rivayeti de böyledir; zira soran kişi bunun Abdullah b. Zeyd'e zor gelmeyeceğini bilmektedir. Kur'an'da bu lafızla aktarılan Havarilerin sözü de kendi dillerinde, halis iman ehline yakışır şekilde talepte nezaket ve edebe delalet eden bir ifadeden ibarettir. Bu, Yüce Allah'ın kudretinden şüphe etmek değildir; aksine akli delilden hissi delile geçerek kalplerinin iman ile daha fazla mutmain olması için bir mucize istemişlerdir. Zira nefisler hissi olanla daha çok ünsiyet kurar; tıpkı İbrahim'in { رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” [Bakara: 260] sözündeki talebinin durumdan bir şüphe olmaması gibi. İbn Atıyye, Vâhidî ve Begavî gibi muhakkik müfessirlerin tefsiri, el-Keşşâf'takinin aksine bu anlam doğrultusunda gerçekleşmiştir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: يَسْتَطِيعُ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ وَرَفْعِ رَبُّكَ. وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ- بِتَاءِ الْمُخَاطَبِ وَنَصْبِ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ- مِنْ قَوْلِهِ رَبُّكَ عَلَى أَنَّ رَبُّكَ مَفْعُولٌ بِهِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى هَلْ تَسْأَلُ لَنَا رَبَّكَ، فَعَبَّرَ بِالِاسْتِطَاعَةِ عَنْ طَلَبِ الطَّاعَةِ، أَيْ إِجَابَةِ السُّؤَالِ. وَقِيلَ: هِيَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ تَقْدِيرُهُ هَلْ تَسْتَطِيعُ سُؤَالَ رَبِّكَ، فَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَ الْمُضَافِ فِي إِعْرَابِهِ. وَفِي رِوَايَةِ الطَّبَرِيِّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ الْحَوَارِيُّونَ أَعْلَمَ بِاللَّهِ ﷿ مِنْ أَنْ يَقُولُوا: هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ، وَلَكِنْ قَالُوا: هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ. وَعَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ أَقْرَأْنَا النَّبِيءُ هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ.

Cumhur, { يَسْتَطِيعُ } kelimesini gayb yâ'sı ile ve { رَبُّكَ } lafzını merfu olarak okumuştur. Kisâî ise muhatap tâ'sı ile ve { رَبَّكَ } kelimesindeki tek noktalı bâ harfini mansub kılarak { هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ } şeklinde okumuştur; bu kıraatte { رَبَّكَ } mef'ûlün bihtir. Bu takdirde mana: “Bizim için Rabbinden talepte bulunabilir misin?” olur. İtaati talep etmekten yani duanın kabul edilmesini istemekten “istitaat” (güç yetirme) şeklinde bahsedilmiştir. Bunun bir muzâfın hazfiyle “Rabbinden istemeye gücün yeter mi?” takdirinde olduğu ve muzâfun ileyhin irab bakımından muzâfın yerine geçtiği de söylenmiştir. Taberî'nin rivayetinde Âişe şöyle demiştir: “Havariler Allah'ı [azze ve celle] ‘Rabbin güç yetirebilir mi?’ diyecek olmaktan çok daha iyi bilirlerdi; fakat onlar ‘Sen Rabbinden isteyebilir misin?’ demişlerdi.” Muâz b. Cebel'den de şöyle rivayet edilmiştir: “Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem] bize { هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ } şeklinde okuttu.”

وَاسْمُ مائِدَةً هُوَ الْخِوَانُ الْمَوْضُوعُ عَلَيْهِ طَعَامٌ، فَهُوَ اسْمٌ لِمَعْنًى مُرَكَّبٍ يَدُلُّ عَلَى طَعَامٍ وَمَا يُوضَعُ عَلَيْهِ. وَالْخِوَانُ- بِكَسْرِ الْخَاءِ وَضَمِّهَا- تَخْتٌ مِنْ خَشَبٍ لَهُ قَوَائِمُ مَجْعُولٌ لِيُوضَعَ عَلَيْهِ الطَّعَامُ لِلْأَكْلِ، اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ مُعَرَّبٌ. قَالَ الْجَوَالِيقِيُّ: هُوَ أَعْجَمِيٌّ.

Mâide (مَائِدَة) ismi, üzerine yemek konulmuş olan sofra/tepsidir (el-hıvân); dolayısıyla o, yemeğe ve üzerine konulduğu şeye delalet eden mürekkep bir anlamın ismidir. Hıvân (الْخِوَان) ise -hâ harfinin kesresi ve zammesiyle- yemek yemek için üzerine yiyecek konulmak üzere yapılmış, ayakları olan ahşap bir tabladır. Bunun muarreb (Arapçalaşmış) olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Cevâlikî: “O yabancı kökenlidir (a'cemîdir)” demiştir.

وَفِي حَدِيثِ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: مَا أَكَلَ رَسُول الله ﷺ عَلَى خِوَانٍ قَطُّ، وَلَا فِي سُكْرُجَةٍ، قَالَ قَتَادَةُ: قُلْتُ لِأَنَسٍ: فَعَلَامَ كُنْتُمْ تَأْكُلُونَ قَالَ: عَلَى السُّفَرِ،

Katâde'nin Enes'ten rivayet ettiği hadiste Enes şöyle demiştir: “Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ne hıvân (yüksek masa/sofra) üzerinde ne de sükürruce (küçük çanak/tabak) içinde asla yemek yemedi.” Katâde dedi ki: “Enes'e: ‘Peki neyin üzerinde yerdiniz?’ diye sordum. O da: ‘Sofraların (deri yaygıların) üzerinde’ dedi.”

وَقِيلَ: الْمَائِدَةُ اسْمُ الطَّعَامِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي وِعَاءٍ وَلَا عَلَى خِوَانٍ. وَجَزَمَ بِذَلِكَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ، وَلَعَلَّهُ مَجَازٌ مُرْسَلٌ بِعَلَاقَةِ الْمَحَلِّ. وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ أَنَّهُ لَمْ تَكُنْ لِلْعَرَبِ مَوَائِدُ إِنَّمَا كَانَتْ لَهُمُ السُّفْرَةُ. وَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الضَّبِّ: لَوْ كَانَ حَرَامًا مَا أُكِلَ عَلَى مَائِدَةِ رَسُولِ اللَّهِ، إِنَّمَا يُعْنَى بِهِ الطَّعَامُ الْمَوْضُوعُ عَلَى سُفْرَةٍ. وَاسْمُ السُّفْرَةِ غَلَبَ إِطْلَاقُهُ عَلَى وِعَاءٍ مِنْ أَدِيمٍ مُسْتَدِيرٍ لَهُ مَعَالِيقُ ليرْفَع بهَا إِذْ أُرِيدَ السَّفَرُ بِهِ. وَسُمِّيَتْ سُفْرَةً لِأَنَّهَا يَتَّخِذُهَا الْمُسَافِرُ.

Mâidenin, bir kapta veya hıvân üzerinde olmasa bile bizatihi yemeğin adı olduğu da söylenmiştir. Dil âlimlerinden bazı muhakkikler bunu kesin bir dille belirtmişlerdir; bu belki de mahal alakasıyla mecâz-ı mürseldir. Kurtubî, Arapların mâideleri (yüksek sofraları) olmadığını, sadece süfresi (deri sofra yaygısı) olduğunu zikretmiştir. Hadiste İbn Abbâs'ın keler eti hakkında geçen: “Şayet haram olsaydı Resûlullah'ın sofrasında (mâidesinde) yenmezdi” sözüyle kastedilen ise sadece süfre üzerine konulan yemektir. Süfre ismi ise çoğunlukla, yolculuğa çıkılmak istendiğinde kaldırılsın diye askıları bulunan yuvarlak deriden bir yaygı/kap için kullanılır olmuştur. Yolcu onu edindiği için süfre (sefer yaygısı) diye isimlendirilmiştir.

وَإِنَّمَا سَأَلَ الْحَوَارِيُّونَ كَوْنَ الْمَائِدَةِ مُنَزَّلَةً مِنَ السَّمَاءِ لِأَنَّهُمْ رَغِبُوا أَنْ تَكُونَ خَارِقَةً لِلْعَادَةِ فَلَا تَكُونُ مِمَّا صُنِعَ فِي الْعَالَمِ الْأَرْضِيِّ فَتَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ مِنْ عَالَمٍ عُلْوِيٍّ.

Havarilerin sofranın gökten indirilmesini istemeleri, onun olağanüstü (harikulade) olmasını, yeryüzü aleminde üretilen şeylerden olmamasını arzu etmelerindendir; dolayısıyla onun yüce alemden (semadan) olması gerekmiştir.

وَقَوْلُ عِيسَى حِينَ أَجَابَهُمُ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ أَمْرٌ بِمُلَازَمَةِ التَّقْوَى وَعَدَمِ تَزَلْزُلِ الْإِيمَانِ، وَلِذَلِكَ جَاءَ بِ أَنْ الْمُفِيدَةِ لِلشَّكِّ فِي الْإِيمَانِ لِيَعْلَمَ الدَّاعِي إِلَى ذَلِكَ السُّؤَالِ خَشْيَةَ أَنْ يَكُونَ نَشَأَ لَهُمْ عَنْ شَكٍّ فِي صِدْقِ رَسُولِهِمْ، فَسَأَلُوا مُعْجِزَةً يَعْلَمُونَ بِهَا صِدْقَهُ بَعْدَ أَنْ آمَنُوا بِهِ، وَهُوَ قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى لِإِبْرَاهِيمَ الْمَحْكِيِّ فِي قَوْلِهِ: قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ،

İsa'nın onlara cevap verirken söylediği { اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun” sözü, takvaya sarılma ve imanda sarsılmama emridir. Bu sebeple, peygamberlerinin doğruluğunda bir şüpheye düşmüş olmaları ve iman ettikten sonra onun doğruluğunu bilmek için mucize istemiş olmaları endişesiyle bu sorunun sebebini öğrenmek adına imanda şüphe ifade eden { إِنْ } edatını getirmiştir. Bu, Yüce Allah'ın İbrahim'e hitabını aktaran { قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “[Allah] dedi ki: İnanmadın mı?” buyruğuna yakındır;

أَيْ أَلَمْ تَكُنْ غَنِيًّا عَنْ طَلَبِ الدَّلِيلِ الْمَحْسُوسِ. فَالْمُرَادُ بِالتَّقْوَى فِي كَلَامِ عِيسَى مَا يَشْمَلُ الْإِيمَانَ وَفُرُوعَهُ. وَقِيلَ: نَهَاهُمْ عَنْ طَلَبِ الْمُعْجِزَاتِ، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَقَدْ حَصَلَ إِيمَانُكُمْ فَمَا الْحَاجَةُ إِلَى الْمُعْجِزَةِ. فَأَجَابُوهُ عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ مَا أَرَادُوا ذَلِكَ لِضَعْفٍ فِي إِيمَانِهِمْ إِنَّمَا أَرَادُوا التَّيَمُّنَ بِأَكْلِ طَعَامٍ نَزَلَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِكْرَامًا لَهُمْ، وَلِذَلِكَ زَادُوا مِنْها وَلَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَى أَنْ نَأْكُلَ إِذْ لَيْسَ غَرَضُهُمْ مِنَ الْأَكْلِ دَفْعَ الْجُوعِ بَلِ الْغَرَضُ التَّشَرُّفُ بِأَكْلٍ مِنْ شَيْءٍ نَازِلٍ مِنَ السَّمَاءِ. وَهَذَا مِثْلُ أَكْلِ أَبِي بَكْرٍ مِنَ الطَّعَامِ الَّذِي أَكَلَ مِنْهُ ضَيْفُهُ فِي بَيْتِهِ حِينَ انْتَظَرُوهُ بِالْعَشَاءِ إِلَى أَنْ ذَهَبَ جُزْءٌ مِنَ اللَّيْل، وَحضر أبوبكر وَغَضِبَ مِنْ تَرْكِهِمُ الطَّعَامَ، فَلَمَّا أَخَذُوا يَطْعَمُونَ جُعِلَ الطَّعَامُ يَرْبُو فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لِزَوْجِهِ: مَا هَذَا يَا أُخْتَ بَنِي فِرَاسٍ. وَحَمَلَ مِنَ الْغَدِ بَعْضَ ذَلِكَ الطَّعَامِ إِلَى رَسُول الله ﷺ فَأَكَلَ مِنْهُ.

yani hissi delil talep etmekten müstağni değil miydin? Dolayısıyla İsa'nın sözündeki takvadan maksat, imanı ve onun teferruatını kapsayan şeydir. Onları mucize talep etmekten nehyettiği de söylenmiştir; yani şayet mümin iseniz imanınız zaten hasıl olmuştur, o halde mucizeye ne hacet var? Onlar da buna, bunu imanlarındaki bir zayıflıktan ötürü istemediklerini, sadece kendilerine bir ikram olarak Allah katından inen bir yemeği yemekle bereketlenmeyi arzuladıklarını belirterek cevap verdiler. Bu sebeple sadece “yiyelim” demekle yetinmeyip { مِنْها } “ondan” lafzını ziyade ettiler; zira onların yemekten maksadı açlığı gidermek değil, bilakis gökten inen bir şeyden yemekle şereflenmekti. Bu durum, Ebû Bekr'in evindeki misafirinin yediği yemekten Ebû Bekr'in de yemesi hadisesine benzer: Misafirler akşam yemeği için gecenin bir kısmı geçinceye kadar onu beklemişlerdi; Ebû Bekr gelip onların yemediğini görünce öfkelenmişti. Nihayet yemeye başladıklarında yemek bereketlenip çoğalmaya başladı. Bunun üzerine Ebû Bekr eşine: “Bu nedir ey Benî Firâs'ın kızı?” dedi ve ertesi gün o yemekten bir miktarını Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] götürdü, o da ondan yedi.

وَلِذَلِكَ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ: وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا أَيْ بِمُشَاهَدَةِ هَذِهِ الْمُعْجِزَةِ فَإِنَّ الدَّلِيلَ الْحِسِّيَّ أَظْهَرُ فِي النَّفْسِ، وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا، أَيْ نَعْلَمُ عِلْمَ ضَرُورَةٍ لَا عِلْمَ اسْتِدْلَالٍ

İşte bu yüzden Havariler: { وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا } “ve kalplerimiz mutmain olsun” yani bu mucizeyi müşahede etmekle [mutmain olsun] dediler; zira hissi delil nefiste daha belirgindir; { وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا } “ve bize doğru söylediğini bilelim” yani istidlâlî bir bilgiyle değil, zaruri bir bilgiyle bilelim

فَيَحْصُلُ لَهُمُ الْعِلْمَانِ، وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ، أَيْ مِنَ الشَّاهِدِينَ عَلَى رُؤْيَةِ هَذِهِ الْمُعْجِزَةِ فَنُبَلِّغُهَا مَنْ لَمْ يَشْهَدْهَا. فَهَذِهِ أَرْبَعُ فَوَائِدَ لِسُؤَالِ إِنْزَالِ الْمَائِدَةِ، كُلُّهَا دَرَجَاتٍ مِنَ الْفَضْلِ الَّذِي يَرْغَبُ فِيهِ أَمْثَالُهُمْ.

[dediler ki] böylece onlar için her iki ilim de hasıl olsun; { وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ } “ve ona şahitlik edenlerden olalım” yani bu mucizeyi görmeye şahit olanlardan olalım da onu görmeyenlere tebliğ edelim [dediler]. İşte sofranın indirilmesini talep etmenin bu dört faydası vardır ki bunların hepsi onların emsalinin arzulayacağı fazilet dereceleridir.

وَتَقْدِيمُ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ لِلرِّعَايَةِ على الفاصلة.

{ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ } ifadesinde car-mecrurun öne alınması fâsılaya riayet içindir.

[١١٤، ١١٥]

[114, 115]

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ١١٤ إِلَى ١١٥]

[Mâide Suresi (5), Ayet 114-115]

قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١٤) قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ (١١٥)

{ قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١٤) قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ (١١٥) } “Meryem oğlu İsa: ‘Allah'ım! Rabbimiz! Bize gökten bir sofra indir ki, bizim için, öncemiz ve sonramız için bir bayram ve Sen'den bir ayet (mucize) olsun. Bizi rızıklandır; Sen rızık verenlerin en hayırlısısın’ dedi. Allah da: ‘Şüphesiz Ben onu size indireceğim. Fakat bundan sonra sizden kim inkâr ederse, Ben onu alemlerden hiç kimseye yapmayacağım bir azapla cezalandırırım’ buyurdu.” (114-115)

إِنْ كَانَ قَوْلُهُ: إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ [الْمَائِدَة: ١١٢]

Şayet { إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ } “Hani Havariler: Ey Meryem oğlu İsa! Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi? demişlerdi” [Mâide: 112] buyruğu,

مِنَ تَمَامِ الْكَلَامِ الَّذِي يُلْقِيهِ اللَّهُ عَلَى عِيسَى يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ كَانَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ وَهِيَ قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً إِلَخْ ...

Allah'ın peygamberleri toplayacağı gün İsa'ya tevcih edeceği sözün devamından ise, bu cümle yani { قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً } “Meryem oğlu İsa: Allah'ım! Rabbimiz! Bize bir sofra indir... demişti” vb. [cümlesi de öyle olur]...

مُعْتَرِضَةً بَيْنَ جُمْلَةِ وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ [الْمَائِدَة: ١١١] وَجُمْلَةُ وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ [الْمَائِدَة: ١١٦] الْآيَةَ.

{ وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ } [Mâide: 111] cümlesi ile { وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ } [Mâide: 116] ayeti cümlesi arasında bir ara cümle (cümle-i mu'tariza) olur.

وَإِنْ كَانَ قَوْلُهُ: إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ [الْمَائِدَة: ١١٢] الْآيَةَ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ بِتَقْدِيرِ فِعْلِ اذْكُرْ كَانَتْ جُمْلَةُ: قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنا الْآيَةَ مُجَاوَبَةً لِقَوْلِ الْحَوَارِيِّينَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ [الْمَائِدَة: ١١٢] الْآيَةَ عَلَى طَرِيقَةِ حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَاتِ.

Şayet { إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ } [Mâide: 112] ayeti, takdir edilen bir "ukzkur" (hatırla) fiili ile yeni bir sözün başlangıcı kabul edilirse, { قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنا } ayeti cümlesi, diyalogların aktarımı üslubu üzere Havarilerin { يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ } [Mâide: 112] sözüne bir cevap olur.

وَقَوْلُهُ: اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً اشْتَمَلَ عَلَى نِدَاءَيْنِ، إِذْ كَانَ قَوْلُهُ: رَبَّنا بِتَقْدِيرِ حَرْفِ النِّدَاءِ. كَرَّرَ النِّدَاءَ مُبَالَغَةً فِي الضَّرَاعَةِ. وَلَيْسَ قَوْلُهُ: رَبَّنا بَدَلًا وَلَا بَيَانًا مِنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ، لِأَنَّ نِدَاءَ اللَّهُمَّ لَا يُتْبَعُ عِنْدَ جُمْهُورِ النُّحَاةِ لِأَنَّهُ جَارٍ مَجْرَى أَسْمَاءِ الْأَصْوَاتِ مِنْ أَجْلِ مَا لَحِقَهُ مِنَ التَّغْيِيرِ حَتَّى صَارَ كَأَسْمَاءِ الْأَفْعَالِ. وَمِنَ النُّحَاةِ مَنْ أَجَازَ إِتْبَاعَهُ، وَأَيًّا مَا كَانَ فَإِنَّ اعْتِبَارَهُ نِدَاءً ثَانِيًا أَبْلَغُ هُنَا لَا سِيَّمَا وَقَدْ شَاعَ نِدَاءُ اللَّهِ تَعَالَى رَبَّنا مَعَ حَذْفِ حَرْفِ النِّدَاءِ كَمَا فِي الْآيَاتِ الْخَوَاتِمِ مِنْ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ. وَجَمَعَ عِيسَى بَيْنَ النِّدَاءِ بِاسْمِ الذَّاتِ الْجَامِعِ لِصِفَاتِ الْجَلَالِ وَبَيْنَ النِّدَاءِ بِوَصْفِ الرُّبُوبِيَّةِ لَهُ وَلِلْحَوَارِيِّينَ اسْتِعْطَافًا لِلَّهِ لِيُجِيبَ دُعَاءَهُمْ.

{ اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً } sözü iki nida içermektedir; zira { رَبَّنا } ifadesi nida harfinin takdiri iledir. Niyazda mübalağa için nidayı tekrarlamıştır. { رَبَّنا } sözü, Lafza-i Celâl'den bedel veya atf-ı beyan değildir; çünkü nahivcilerin cumhuruna göre { اللَّهُمَّ } nidasına tâbi olunmaz (bedel/atıf yapılmaz). Zira o, uğradığı değişiklik sebebiyle fiil isimleri gibi olmuş ve ses isimleri (esmâ-i esvât) hükmüne geçmiştir. Nahivcilerden ona tebaiyeti caiz görenler de vardır. Her ne olursa olsun, onun ikinci bir nida sayılması burada daha beliğdir; bilhassa Âl-i İmrân Suresi'nin son ayetlerinde olduğu gibi, nida harfi hazfedilerek Yüce Allah'a { رَبَّنا } diye nida edilmesi yaygındır. İsa, dualarına icabet etmesi için Allah'ın merhametine sığınarak celal sıfatlarını kendinde toplayan Zât ismi ile yapılan nida ile hem kendisine hem de Havarilere yönelik Rablik (rububiyyet) vasfıyla yapılan nidayı bir araya getirmiştir.

وَمَعْنَى تَكُونُ لَنا عِيداً أَيْ يَكُونُ تَذَكُّرُ نُزُولِهَا بِأَنْ يَجْعَلُوا الْيَوْمَ الْمُوَافِقَ يَوْمَ نُزُولِهَا مِنْ كُلِّ سَنَةٍ عِيدًا، فَإِسْنَادُ الْكَوْنِ عِيدًا لِلْمَائِدَةِ إِسْنَادٌ مَجَازِيٌّ، وَإِنَّمَا الْعِيدُ الْيَوْمُ الْمُوَافِقُ

{ تَكُونُ لَنا عِيداً } ifadesinin anlamı; onun inişinin hatırlanmasının, her yılın onun indiği güne denk gelen gününü bir bayram kılmalarıyla gerçekleşmesidir. Dolayısıyla sofranın bayram olmasına yönelik isnat mecazi bir isnattır; asıl bayram olan ise onun iniş gününe denk gelen

لِيَوْمِ نُزُولِهَا، وَلِذَلِكَ قَالَ: لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا، أَيْ لِأَوَّلِ أُمَّةِ النَّصْرَانِيَّةِ وَآخِرِهَا، وَهُمُ الَّذِينَ خُتِمَتْ بِهِمُ النَّصْرَانِيَّةُ عِنْدَ الْبَعْثَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ.

gündür. Bu sebeple { لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا } yani Hristiyan ümmetinin ilki ve sonuncusu için demiştir; sonuncuları da Muhammedî bi'set (peygamberlik) zamanında Hristiyanlığın kendileriyle son bulduğu kimselerdir.

وَالْعِيدُ اسْمٌ لِيَوْمٍ يَعُودُ كُلَّ سَنَةٍ، ذِكْرَى لِنِعْمَةٍ أَوْ حَادِثَةٍ وَقَعَتْ فِيهِ لِلشُّكْرِ أَوْ لِلِاعْتِبَارِ.

Iyd (عِيد) / bayram; şükretmek veya ibret almak maksadıyla, içinde gerçekleşen bir nimeti veya olayı anmak üzere her yıl tekrarlanan günün adıdır.

وَقَدْ وَرَدَ ذِكْرُهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ.

Arap kelamında da zikri geçmiştir.

وَأَشْهَرُ مَا كَانَتِ الْأَعْيَادُ فِي الْعَرَبِ عِنْدَ النَّصَارَى مِنْهُمْ، قَالَ الْعَجَّاجُ:

Araplar arasında bayramların en meşhur olduğu kesim onların Hristiyan olanlarıydı. Accâc şöyle demiştir:

كَمَا يَعُودُ الْعِيدَ نَصْرَانِيٌّ مثل يَوْمِ السَّبَاسِبِ فِي قَوْلِ النَّابِغَةَ:

"Tıpkı bir Hristiyan'ın bayramı tekrar kutlaması gibi." Nâbiga'nın şu sözündeki 'Sebâsib günü' de bunun gibidir:

يُحَيَّوْنَ بِالرَّيْحَانِ يَوْمَ السَّبَاسِبِ وَهُوَ عِيدُ الشَّعَانِينَ عِنْدَ النَّصَارَى.

"Sebâsib gününde reyhanlarla selamlanırlar." Bu, Hristiyanlardaki Şaânîn (Palmiye Pazarı) bayramıdır.

وَقَدْ سمّى النبيء ﷺ يَوْمَ الْفِطْرِ عِيدًا فِي قَوْلِهِ لِأَبِي بَكْرٍ لَمَّا نَهَى الْجَوَارِيَ اللَّاءِ كُنَّ يُغَنِّينَ عِنْدَ عَائِشَةَ «إِنَّ لِكُلِّ قَوْمٍ عِيدًا وَهَذَا عِيدُنَا»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de, Âişe'nin yanında şarkı söyleyen cariyeleri nehyettiğinde Ebû Bekir'e söylediği şu sözünde Ramazan Bayramı gününü bayram olarak isimlendirmiştir: «Her kavmin bir bayramı vardır, bu da bizim bayramımızdır.»

وَسَمَّى يَوْمَ النَّحْرِ عِيدًا

Kurban gününü de bayram olarak isimlendirmiştir;

فِي قَوْلِهِ: «شَهْرَا عِيدٍ لَا يَنْقُصَانِ رَمَضَانُ وَذُو الْحَجَّةِ» .

«İki bayram ayı eksilmez: Ramazan ve Zilhicce» sözünde olduğu gibi.

وَالْعِيدُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْعَوْدِ، وَهُوَ اسْمٌ عَلَى زِنَةِ فِعْلٍ، فَجُعِلَتْ وَاوُهُ يَاءً لِوُقُوعِهَا إِثْرَ كَسْرَةٍ لَازِمَةٍ. وَجَمَعُوهُ عَلَى أَعْيَادٍ بِالْيَاءِ عَلَى خِلَافِ الْقِيَاسِ، لِأَنَّ قِيَاسَ الْجَمْعِ أَنَّهُ يَرُدُّ الْأَشْيَاءَ إِلَى أُصُولِهَا، فَقِيَاسُ، جَمْعِهِ أَعْوَادٌ لَكِنَّهُمْ جَمَعُوهُ عَلَى أَعْيَادٍ، وَصَغَّرُوهُ عَلَى عُيَيْدٍ، تَفْرِقَةً بَيْنَهُ وَبَيْنَ جَمْعِ عُودٍ وَتَصْغِيرِهِ.

Iyd (عِيد) kelimesi Avd (عَوْد) kökünden türemiştir; fi'l (فِعْل) vezninde bir isimdir, vâv harfi ayrılmaz bir kesreden sonra geldiği için yâ'ya dönüştürülmüştür. Kıyasa aykırı olarak çoğulunu yâ ile e'yâd (أَعْيَاد) şeklinde yapmışlardır; zira çoğulun kuralı eşyayı aslına döndürmesidir, dolayısıyla kıyasa göre çoğulunun a'vâd (أَعْوَاد) olması gerekirdi. Fakat onu 'ûd (عُود) kelimesinin çoğulu ve ism-i tasgîrinden ayırt etmek için çoğulunu e'yâd (أَعْيَاد), ism-i tasgîrini de uceyd (عُيَيْد) yapmışlardır.

وَقَوْلُهُ: لِأَوَّلِنا بَدَلٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ لَنا بَدَلُ بَعْضِ مِنْ كُلٍّ، وَعَطْفُ وَآخِرِنا عَلَيْهِ يُصِيِّرُ الْجَمِيعَ فِي قُوَّةِ الْبَدَلِ الْمُطَابِقِ. وَقَدْ أَظْهَرَ لَامَ الْجَرِّ فِي الْبَدَلِ، وَشَأْنُ الْبَدَلِ أَنْ لَا يَظْهَرَ فِيهِ الْعَامِلُ الَّذِي عَمِلَ فِي الْمُبْدَلِ مِنْهُ لِأَنَّ كَوْنَ الْبَدَلِ تَابِعًا لِلْمُبْدَلِ مِنْهُ فِي الْإِعْرَابِ مُنَافٍ لِذِكْرِ الْعَامِلِ الَّذِي عَمِلَ فِي الْمَتْبُوعِ، وَلِهَذَا قَالَ النُّحَاةُ: إِنَّ الْبَدَلَ عَلَى نِيَّةِ تِكْرَارِ الْعَامِلِ، أَيِ الْعَامِلُ مَنْوِيٌّ غَيْرُ مُصَرَّحٍ بِهِ. وَقَدْ ذَكَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْمُفَصَّلِ» أَنَّ عَامِلَ الْبَدَلِ قَدْ يُصَرَّحُ بِهِ، وَجَعَلَ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى أَنَّهُ مَنْوِيٌّ فِي الْغَالِبِ وَلَمْ يُقَيِّدْ ذَلِكَ بِنَوْعٍ مِنَ الْعَوَامِلِ، وَمَثَّلَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ [الزخرف: ٣٣] ، وَبِقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٧٥] قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا..

{ لِأَوَّلِنا } sözü, { لَنا } ifadesindeki zamirden bedel-i ba'z-ı minel-küldür (bütünden parçanın bedelidir); { وَآخِرِنا } ifadesinin ona matuf kılınması ise hepsini bedel-i mübâyin / bedel-i mutâbık kuvvetine sokar. Bedelde cer harfi olan lâm'ı açıkça zikretmiştir; oysa bedelin şanı, mübdelün minh üzerinde amel eden amilin onda açıkça görünmemesidir. Çünkü bedelin irapta mübdelün minhe tâbi olması, metbû üzerinde amel eden amilin zikredilmesine manidir. Bu yüzden nahivciler: "Bedel, amilin tekrarı niyetindedir", yani amil niyet edilmiş olup açıkça zikredilmemiştir demişlerdir. Zemahşerî el-Mufassal'da, bedelin amilinin bazen açıkça zikredilebileceğini belirtmiş ve bunu amilin çoğunlukla niyet edildiğine bir delil saymış, bunu belirli bir amil türüyle de sınırlandırmamıştır. Buna Yüce Allah'ın { لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ } [Zuhruf: 33] ayeti ile A'râf Suresi'ndeki [75] { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا.. }

لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ. وَقَالَ فِي «الْكَشَّافِ» فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا بَدَلٌ مِنْ لَنا بِتَكْرِيرِ الْعَامِلِ. وَجَوَّزَ الْبَدَلَ أَيْضًا فِي آيَةِ الزُّخْرُفِ ثُمَّ قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ

{ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ } sözünü misal getirmiştir. el-Keşşâf'ta bu ayet hakkında { لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا } ibaresi amilin tekrarıyla { لَنا } ifadesinden bedeldir demiştir. Zuhruf ayetinde de bedeli caiz görmüş, sonra şöyle demiştir: "İki lâm'ın,

اللَّامَانِ بِمَنْزِلَةِ اللَّامَيْنِ فِي قَوْلِكَ: وَهَبْتُ لَهُ ثَوْبًا لِقَمِيصِهِ. يُرِيدُ أَنْ تَكُونَ اللَّامُ الْأُولَى مُتَعَلِّقَةً بِ تَكُونُ وَالثَّانِيَةُ مُتَعَلِّقَةً بِ عِيداً.

senin 'Ona gömleği için bir kumaş hibe ettim' sözündeki iki lâm konumunda olması da caizdir." Birinci lâm'ın { تَكُونُ } fiiline, ikincisinin ise { عِيداً } kelimesine müteallik olmasını kastetmektedir.

وَقَدِ اسْتَقْرَيْتُ مَا بَلَغْتُ إِلَيْهِ مِنْ مَوَارِدِ اسْتِعْمَالِهِ فَتَحَصَّلَ عِنْدِي أَنَّ الْعَامِلَ الْأَصِيلَ مِنْ فِعْلٍ وَشَبَهِهِ لَا يَتَكَرَّرُ مَعَ الْبَدَلِ، وَأَمَّا الْعَامِلُ التَّكْمِيلِيُّ لِعَامِلِ غَيْرِهِ وَذَلِكَ حَرْفُ الْجَرِّ خَاصَّةً فَهُوَ الَّذِي وَرَدَ تَكْرِيرُهُ فِي آيَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٧٥] ، وَآيَةِ سُورَةِ الزُّخْرُفِ، وَقَوْلِهِ: وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ [الْأَنْعَام: ٩٩] . ذَلِكَ لِأَنَّ حَرْفَ الْجَرِّ مُكَمِّلٌ لِعَمَلِ الْفِعْلِ الَّذِي يَتَعَلَّقُ هُوَ بِهِ لِأَنَّهُ يُعَدِّي الْفِعْلَ الْقَاصِرَ إِلَى مَفْعُولِهِ فِي الْمَعْنَى الَّذِي لَا يَتَعَدَّى إِلَيْهِ بِمَعْنَى مَصْدَرِهِ، فَحَرْفُ الْجَرِّ لَيْسَ بِعَامِلٍ قَوِيٍّ وَلَكِنَّهُ مُكَمِّلٌ لِلْعَامِلِ الْمُتَعَلِّقِ هُوَ بِهِ.

Ulaşabildiğim kullanım yerlerini incediğimde bende şu netice hasıl oldu: Fiil ve benzeri asıl amil, bedel ile birlikte tekrarlanmaz; fakat başka bir amilin tamamlayıcısı olan amil -ki bu bilhassa harf-i cerdir- Kur'an'ın bazı ayetlerinde tekrarlanmış olarak gelmiştir; Yüce Allah'ın A'râf Suresi'ndeki [75] { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ } buyruğu, Zuhruf Suresi'ndeki ayet ve { وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ } [En'âm: 99] buyruğunda olduğu gibi. Bunun sebebi, harf-i cerin taalluk ettiği fiilin amelini tamamlayıcı olmasıdır; zira o, geçişsiz (lâzım) fiili, mastarının manasıyla doğrudan geçişli olmadığı manevi mefulüne geçişli kılar. Dolayısıyla harf-i cer tek başına güçlü bir amil olmayıp, taalluk ettiği amilin bir tamamlayıcısıdır.

ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا أَنْ نَتَطَلَّبَ الدَّاعِيَ إِلَى إِظْهَارِ حَرْفِ الْجَرِّ فِي الْبَدَلِ فِي مَوَاقِعِ ظُهُورِهِ.

Bundan sonra bize düşen, harf-i cerin zikredildiği yerlerde bedelde açıkça getirilmesini gerektiren sebebi aramaktır.

وَقَدْ جَعَلَ ابْنُ يَعِيشَ فِي «شَرْحِ الْمُفَصَّلِ» ذَلِكَ لِلتَّأْكِيدِ قَالَ: «لِأَنَّ الْحَرْفَ قَدْ يَتَكَرَّرُ لِقَصْدِ التَّأْكِيدِ» . وَهَذَا غَيْرُ مُقْنِعٍ لَنَا لِأَنَّ التَّأْكِيدَ أَيْضًا لَا بُدَّ مِنْ دَاعٍ يَدْعُو إِلَيْهِ.

İbn Yaîş Şerhu'l-Mufassal'da bunu tekit için kılmış ve şöyle demiştir: "Çünkü harf bazen tekit kastıyla tekrarlanabilir." Bu [görüş] bizi tatmin etmemektedir; zira tekidin de mutlaka kendisini gerektiren bir sebebi olmalıdır.

فَمَا أَظْهَرَ فِيهِ حَرْفَ الْجَرِّ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ كَانَ مُقْتَضَى إِظْهَارِهِ إِمَّا قَصْدُ تَصْوِيرِ الْحَالَةِ كَمَا فِي أَكْثَرِ الْآيَاتِ، وَإِمَّا دَفْعُ اللَّبْسِ، وَذَلِكَ فِي خُصُوصِ آيَةِ الْأَعْرَافِ لِئَلَّا يَتَوَهَّمَ السَّامِعُ أَنَّ مَنْ يَتَوَهَّمُ أَنَّ «مَنْ آمَنَ» مِنَ الْمَقُولِ وَأَنَّ «مَنْ» اسْتِفْهَامٌ فَيَظُنُّ أَنَّهُمْ يَسْأَلُونَ عَنْ تَعْيِينِ مَنْ آمَنَ مِنَ الْقَوْمِ، وَمَعْنَى التَّأْكِيدِ حَاصِلٌ عَلَى كُلِّ حَالٍ لِأَنَّهُ مُلَازِمٌ لِإِعَادَةِ الْكَلِمَةِ. وَأَمَّا مَا لَيْسَ بِعَامِلٍ فَهُوَ الِاسْتِفْهَامُ وَقَدِ الْتَزَمَ ظُهُورَ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ فِي الْبَدَلِ مِنِ اسْمِ اسْتِفْهَامٍ، نَحْوَ: أَيْنَ تَنْزِلُ أَفِي الدَّارِ أَمْ فِي الْحَائِطِ، وَمَنْ ذَا أَسَعِيدٌ أَمْ عَلِيٌّ.

Bu ayetlerden harf-i cerin açıkça zikredildiği yerlerde bunu gerektiren şey; ayetlerin çoğunda olduğu gibi ya durumu tasvir etme kastı ya da karışıklığı (iltibası) gidermektir. Bu karışıklığı giderme durumu özellikle A'râf ayetindedir; ta ki dinleyen kimse "men âmene" (iman eden kimse) ifadesinin söylenen söze dahil olduğunu ve "men" edatının istifham olduğunu zannedip onların kavimden kimin iman ettiğini belirlemeyi sorduklarını tevehhüm etmesin. Tekit manası ise her halükarda hasıldır; çünkü o, kelimenin tekrar edilmesinin ayrılmaz bir sonucudur. Amil olmayan unsura gelince, o istifhamdır; soru isminden bedel yapıldığında istifham hemzesinin açıkça getirilmesi gerekli görülmüştür; "Nereye iniyorsun, eve mi yoksa bahçeye mi?" ve "Bu kimdir, Said mi yoksa Ali mi?" örneklerinde olduğu gibi.

وَهَذَا الْعِيدُ الَّذِي ذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ غَيْرُ مَعْرُوفٍ عِنْدَ النَّصَارَى وَلَكِنَّهُمْ ذَكَرُوا أَنَّ عِيسَى- ﵇ أَكَلَ مَعَ الْحَوَارِيِّينَ عَلَى مَائِدَةِ لَيْلَةِ عِيدِ الْفِصْحِ، وَهِيَ اللَّيْلَةُ الَّتِي يَعْتَقِدُونَ أَنَّهُ صُلِبَ مِنْ صَبَاحِهَا. فَلَعَلَّ مَعْنَى كَوْنِهَا عِيدًا أَنَّهَا صُيِّرَتْ يَوْمَ الْفِصْحِ عِيدًا فِي الْمَسِيحِيَّةِ كَمَا كَانَ عِيدًا فِي الْيَهُودِيَّةِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ قَدْ صَارَ عِيدًا بِاخْتِلَافِ الِاعْتِبَارِ وَإِنْ كَانَ الْيَوْمُ وَاحِدًا لِأَنَّ الْمَسِيحِيِّينَ وَفَّقُوا لِأَعْيَادِ الْيَهُودِ مُنَاسَبَاتٍ أُخْرَى لَائِقَةً بِالْمَسِيحِيَّةِ إِعْفَاءً عَلَى آثَارِ الْيَهُودِيَّةِ.

Bu ayette zikredilen bayram Hristiyanlarca bilinmemektedir; fakat onlar İsa'nın -aleyhisselâm- Fısıh bayramı gecesinde Havarilerle birlikte bir sofrada yemek yediğini zikrederler ki bu gece, sabahında çarmıha gerildiğine inandıkları gecedir. Belki de onun bayram olmasının manası; Yahudilikte bir bayram olduğu gibi Hristiyanlıkta da Fısıh gününün bir bayram kılınmış olmasıdır. Böylece gün aynı olsa bile farklı bir itibar ile bayram haline gelmiş olur; çünkü Hristiyanlar, Yahudiliğin izlerini silmek gayesiyle Yahudilerin bayramlarına Hristiyanlığa uygun başka münasebetler uyarlamışlardır.

وَجُمْلَةُ قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها جَوَابُ دُعَاءِ عِيسَى، فَلِذَلِكَ فُصِّلَتْ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَةِ. وأكّد الْخَبَر بإن تَحْقِيقًا لِلْوَعْدِ. وَالْمَعْنَى إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمُ الْآنَ، فَهُوَ

{ قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها } cümlesi İsa'nın duasının cevabıdır, bu yüzden diyalog üslubu gereği fasl edilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Vaadin gerçekleşmesini tekit etmek için haberi "inne" ile pekiştirmiştir. Anlamı; "Şüphesiz Ben onu şu anda size indireceğim" demektir; dolayısıyla bu bir

اسْتِجَابَةٌ وَلَيْسَ بِوَعْدٍ.

icabettir, sırf bir vaat değildir.

وَقَوْلُهُ: فَمَنْ يَكْفُرْ تَفْرِيعٌ عَنْ إِجَابَةِ رَغْبَتِهِمْ، وَتَحْذِيرٌ لَهُمْ مِنَ الْوُقُوعِ فِي الْكُفْرِ بَعْدَ الْإِيمَانِ إِعْلَامًا بِأَهَمِّيَّةِ الْإِيمَانِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، فَجُعِلَ جَزَاءُ إِجَابَتِهِ إِيَّاهُمْ أَنْ لَا يَعُودُوا إِلَى الْكُفْرِ فَإِنْ عَادُوا عُذِّبُوا عَذَابًا أَشَدَّ مِنْ عَذَابِ سَائِرِ الْكُفَّارِ لِأَنَّهُمْ تَعَاضَدَ لَدَيْهِمْ دَلِيلُ الْعَقْلِ وَالْحِسِّ فَلَمْ يَبْقَ لَهُمْ عُذْرٌ.

{ فَمَنْ يَكْفُرْ } sözü, onların isteklerinin karşılanmasına bağlı bir detaylandırma (tefri') ve imanın Yüce Allah katındaki ehemmiyetini bildirmek üzere imandan sonra küfre düşmekten onları bir sakındırmadır. Dolayısıyla onların isteklerine icabet etmesinin karşılığı, tekrar küfre dönmemeleri kılınmıştır; şayet dönerlerse diğer kâfirlerin azabından daha şiddetli bir azapla cezalandırılırlar, zira kendileri için hem aklî hem de hissî delil birbirini desteklemiş ve artık hiçbir mazeretleri kalmamıştır.

وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي قَوْلِهِ لَا أُعَذِّبُهُ ضَمِيرُ الْمَصْدَرِ، فَهُوَ فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ وَلَيْسَ مَفْعُولًا بِهِ، أَيْ لَا أُعَذِّبُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ ذَلِكَ الْعَذَابَ، أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ الْعَذَابِ.

{ لَا أُعَذِّبُهُ } sözündeki mansub zamir mastarın zamiridir; mef'ûlün bih değil, mef'ûl-i mutlak konumundadır. Yani "Alemlerden hiçbir kimseyi o azapla, yani o azabın benzeriyle cezalandırmam" demektir.

وَقَدْ وَقَفَتْ قِصَّةُ سُؤَالِ الْمَائِدَةِ عِنْدَ هَذَا الْمِقْدَارِ وَطُوِيَ خَبَرُ مَاذَا حَدَثَ بَعْدَ نُزُولِهَا لِأَنَّهُ لَا أَثَرَ لَهُ فِي الْمُرَادِ مِنَ الْقِصَّةِ، وَهُوَ الْعِبْرَةُ بِحَالِ إِيمَانِ الْحَوَارِيِّينَ وَتَعَلُّقِهِمْ بِمَا يَزِيدُهُمْ يَقِينًا، وَبِقُرْبِهِمْ إِلَى رَبِّهِمْ وَتَحْصِيلِ مَرْتَبَةِ الشَّهَادَةِ عَلَى مَنْ يَأْتِي بَعْدَهُمْ، وَعَلَى ضَرَاعَةِ الْمَسِيحِ الدَّالَّةِ عَلَى عُبُودِيَّتِهِ، وَعَلَى كَرَامَتِهِ عِنْدَ رَبِّهِ إِذْ أَجَابَ دَعْوَتَهُ، وَعَلَى سَعَةِ الْقُدْرَةِ.

Sofra talebi kıssası bu miktarda son bulmuş ve indikten sonra neler olduğuna dair haber dürülüp anlatılmamıştır; çünkü kıssadan asıl murad edilen hususta bunun bir tesiri yoktur. Asıl murad; Havarilerin iman hallerinden ve yakînlerini artıracak şeylere olan bağlılıklarından, Rablerine olan yakınlıklarından, kendilerinden sonra geleceklere şahitlik mertebesini elde etmelerinden, Mesih'in kulluğuna delalet eden yakarışından, duasını kabul ettiğinde Rabbi katındaki kerametinden ve kudretin genişliğinden ibret alınmasıdır.

وَأَمَّا تَفْصِيلُ مَا حَوَتْهُ الْمَائِدَةُ وَمَا دَارَ بَيْنَهُمْ عِنْدَ نُزُولِهَا فَلَا عِبْرَةَ فِيهِ. وَقَدْ أَكْثَرَ فِيهِ الْمُفَسِّرُونَ بِأَخْبَارٍ وَاهِيَةِ الْأَسَانِيدِ سِوَى مَا

Sofranın neleri ihtiva ettiğinin ve inerken aralarında nelerin geçtiğinin ayrıntılarına gelince, bunda bir ibret yoktur. Müfessirler şu rivayet dışında

أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ فِي أَبْوَابِ التَّفْسِيرِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ قَزَعَةَ بِسَنَدِهِ إِلَى عمّار بن يسَار قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: «أُنْزِلَتِ الْمَائِدَةُ مِنَ السَّمَاءِ خُبْزًا وَلَحْمًا»

Tirmizî'nin Tefsir bölümlerinde Hasan b. Kaza'a'dan, onun senediyle Ammâr b. Yâsir'e dayandırdığı şu hadis hariç bu konuda senedi zayıf haberleri çokça aktarmışlardır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sofra gökten ekmek ve et olarak indirildi»...

الْحَدِيثَ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا الْحَدِيثُ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ مَوْقُوفًا وَلَا نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلَّا مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ قَزَعَةَ وَلَا نَعْلَمُ لِلْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ أَصْلًا.

hadisi. Tirmizî şöyle demiştir: Bu hadisi birden fazla ravi Ammâr b. Yâsir'den mevkuf olarak rivayet etmiştir; merfu olarak ise sadece Hasan b. Kaza'a'nın hadisinden bilmekteyiz ve bu merfu hadis için bir asıl bilmemekteyiz.

وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي أَنَّ الْمَائِدَةَ هَلْ نَزَلَتْ مِنَ السَّمَاءِ أَوْ لَمْ تَنْزِلْ. فَعَنْ مُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ أَنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوا قَوْلَهُ تَعَالَى: فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ الْآيَةَ خَافُوا فَاسْتَعَفُّوا مِنْ طَلَبِ نُزُولِهَا فَلَمْ تَنْزِلْ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: نَزَلَتْ. وَهُوَ الظَّاهِرُ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ وَعْدٌ لَا يُخْلَفُ، وَلَيْسَ مَشْرُوطًا بِشَرْطٍ وَلَكِنَّهُ مُعَقَّبٌ بِتَحْذِيرٍ مِنَ

Müfessirler sofranın gökten inip inmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mücâhid ve Hasan'dan nakledildiğine göre onlar, Yüce Allah'ın { فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ } ayetini işitince korkmuşlar ve onun inmesi talebinden vazgeçmişlerdir, böylece de inmemiştir. Cumhur ise "İnmiştir" demiştir. Zahir olan da budur; zira Yüce Allah'ın { إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ } buyruğu cayılmayacak bir vaattir, bir şarta bağlanmamış, bilakis ardından

الْكُفْرِ، وَذَلِكَ حَاصِلٌ أَثَرُهُ عِنْدَ الْحَوَارِيِّينَ وَلَيْسُوا مِمَّنْ يَخْشَى الْعَوْدَ إِلَى الْكُفْرِ سَوَاءً نَزَلَتِ الْمَائِدَةُ أَمْ لَمْ تَنْزِلْ.

küfürden bir sakındırma getirilmiştir. Bu sakındırmanın tesiri ise Havariler nezdinde zaten hasıldır; sofra insin veya inmesin onlar küfre dönmekten korkulacak kimseler değillerdir.

وَأَمَّا النَّصَارَى فَلَا يَعْرِفُونَ خَبَرَ نُزُولِ الْمَائِدَةِ مِنَ السَّمَاءِ، وَكَمْ مِنْ خَبَرٍ أَهْمَلُوهُ فِي الأناجيل.

Hristiyanlar ise sofranın gökten inmesi haberini bilmezler; nitekim İncillerde ihmal ettikleri nice haber vardır.

[١١٦- ١١٨]

[116-118]

[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ١١٦ إِلَى ١١٨]

[Mâide Suresi (5), Ayet 116-118]

وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١١٦) مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلاَّ مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (١١٧) إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١١٨)

{ وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١١٦) مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلاَّ مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (١١٧) إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١١٨) } “Allah: ‘Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara, Beni ve annemi Allah’tan başka iki ilah edinin, diyen sen misin?’ dediği zaman; [İsa] dedi ki: ‘Seni tenzih ederim! Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer ben onu söylemiş olsaydım, muhakkak Sen onu bilirdin. Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise Senin Zâtında olanı bilmem. Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen yalnız Sensin.’ (116) ‘Ben onlara, bana emrettiğin şu sözden başkasını söylemedim: Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah’a kulluk edin. İçlerinde bulunduğum müddetçe onlar üzerinde şahittim. Beni vefat ettirdiğinde (aralarından aldığında) artık onları gözetleyen yalnız Sen oldun. Sen her şeye hakkıyla şahitsin.’ (117) ‘Eğer onlara azap edersen, şüphe yok ki onlar Senin kullarındır. Eğer onları bağışlarsan, şüphesiz Sen, mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin.’ (118)”

وَإِذْ قالَ اللَّهُ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ: إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ [الْمَائِدَة: ١١٠] فَهُوَ مَا يَقُولُهُ اللَّهُ يَوْمَ يَجْمَعُ الرُّسُلَ وَلَيْسَ مِمَّا قَالَهُ فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّ عِبَادَةَ عِيسَى حَدَثَتْ بَعْدَ رَفْعِهِ، وَلِقَوْلِهِ: هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ. فَقَدْ أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَأَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ قَوْلٌ يَقُولُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَهَذَا مَبْدَأُ تَقْرِيعِ النَّصَارَى بَعْدَ أَنْ فَرَغَ مِنْ تَقْرِيعِ الْيَهُودِ مِنْ قَوْلِهِ:

{ وَإِذْ قالَ اللَّهُ } ifadesi, { إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ } [Mâide: 110] buyruğuna matuftur. Dolayısıyla bu, peygamberleri toplayacağı gün Allah'ın söyleyeceği bir sözdür; dünyada söylediği sözlerden değildir. Zira İsa'ya tapınma onun semaya yükseltilmesinden sonra ortaya çıkmıştır ve nitekim [devamındaki] { هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ } “Bu, sadıklara doğruluklarının fayda vereceği gündür” buyruğu da bunu gösterir. Müfessirler bununla kastedilenin kıyamet günü olduğu hususunda icma etmişlerdir; ve { وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ } buyruğunun da kıyamet günü söyleyeceği bir söz olduğunu belirtmişlerdir. Bu, Yüce Allah'ın;

إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ [الْمَائِدَة: ١١٠] إِلَى هُنَا. وَتَقْرِيعُ النَّصَارَى هُوَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ [الْمَائِدَة:

{ إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ } [Mâide: 110] buyruğundan buraya kadar Yahudileri azarlamayı bitirdikten sonra Hristiyanları azarlamaya başlamasıdır. Yüce Allah'ın { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ } [Mâide:

١٠٩] الْآيَةَ، فَالِاسْتِفْهَامُ هُنَا كَالِاسْتِفْهَامِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى لِلرُّسُلِ مَاذَا أُجِبْتُمْ [الْمَائِدَة: ١٠٩] وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ عِيسَى لَمْ يَقُلْ ذَلِكَ وَلَكِنْ أُرِيدَ إِعْلَانُ كَذِبِ مَنْ كَفَرَ مِنَ النَّصَارَى.

109] ayetinde daha önce geçtiği üzere, bu ayetlerden asıl maksat Hristiyanların azarlanmasıdır. Buradaki soru (istifham), Yüce Allah'ın peygamberlere yönelik { مَاذَا أُجِبْتُمْ } [Mâide: 109] sorusu gibidir. Allah, İsa'nın bunu söylemediğini elbette bilmektedir; ancak Hristiyanlardan inkâr edenlerin yalanını ilan etmek murad edilmiştir.

وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ فِي قَوْلِهِ: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاسْتِفْهَامَ مُتَوَجِّهٌ إِلَى تَخْصِيصِهِ بِالْخَبَرِ دُونَ غَيْرِهِ مَعَ أَنَّ الْخَبَرَ حَاصِلٌ لَا مَحَالَةَ. فَقَوْلُ قَائِلِينَ: اتَّخِذُوا عِيسَى وَأُمَّهُ إِلَهَيْنِ، وَاقِعٌ. وَإِنَّمَا أُلْقِيَ الِاسْتِفْهَامُ لِعِيسَى أَهُوَ الَّذِي قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ تَعْرِيضًا بِالْإِرْهَابِ وَالْوَعِيدِ بتوجّه عُقُوبَة ذَلِك إِلَى مَنْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ إِنْ تَنَصَّلَ مِنْهُ عِيسَى فَيَعْلَمُ أَحْبَارُهُمُ الَّذِينَ اخْتَرَعُوا هَذَا الْقَوْلَ أَنَّهُمُ الْمُرَادُ بِذَلِكَ.

{ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ } sözünde müsnedün ileyhin fiilî haberin önüne geçirilmesi, haber kesinlikle vuku bulmuş olmasına rağmen istifhamın, başkasına değil bizzat ona tahsis edilmeye yönelik olduğuna delalet eder. Nitekim söyleyenlerin: "İsa'yı ve annesini iki ilah edinin" sözü gerçekleşmiştir. İstifhamın İsa'ya yöneltilmesi, bunu onlara söyleyenin o olup olmadığı hususunda korkutma ve tehdit yoluyla tarizde bulunmak ve şayet İsa bundan beri olduğunu açıklarsa, bu sözün cezasının onu söyleyene yöneleceğini bildirmek içindir; böylece bu sözü uyduran din adamları (ahbârları), bununla kendilerinin kastedildiğini anlarlar.

وَالْمَعْنَى أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَكُنْ هُوَ قَائِلُ ذَلِكَ فَلَا عُذْرَ لِمَنْ قَالَهُ لِأَنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّهُمْ يَتَّبِعُونَ أَقْوَالَ عِيسَى وَتَعَالِيمَهُ، فَلَوْ كَانَ هُوَ الْقَائِلُ لَقَالَ: اتَّخِذُونِي وَأُمِّي، وَلِذَلِكَ جَاءَ التَّعْبِيرُ بِهَذَيْنِ اللَّفْظَيْنِ فِي الْآيَةِ. وَالْمُرَادُ بِالنَّاسِ أَهْلُ دِينِهِ.

Manası şudur: Şayet bunu söyleyen o değilse, bunu söyleyenlerin hiçbir mazereti kalmaz; çünkü onlar İsa'nın sözlerine ve öğretilerine uyduklarını iddia ediyorlardı. Eğer bunu söyleyen o olsaydı: "Beni ve annemi edinin" derdi; bu yüzden ayette bu iki lafızla ifade edilmiştir. "İnsanlar"dan kasıt ise onun dinine mensup olanlardır.

وَقَوْلُهُ: مِنْ دُونِ اللَّهِ مُتَعَلِّقٌ بِ اتَّخِذُونِي، وَحَرْفُ مِنْ صِلَةٌ وَتَوْكِيدٌ. وَكَلِمَةُ دُونِ اسْمٌ لِلْمَكَانِ الْمُجَاوِزِ، وَيَكْثُرُ أَنْ يَكُونَ مَكَانًا مَجَازِيًّا مُرَادًا بِهِ الْمُغَايَرَةُ، فَتَكُونُ بِمَعْنَى (سِوَى) . وَانْظُرْ مَا تَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً [الْمَائِدَة: ٧٦] . وَالْمَعْنَى اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ سِوَى اللَّهِ.

{ مِنْ دُونِ اللَّهِ } sözü { اتَّخِذُونِي } ifadesine mütealliktir; { مِنْ } harfi sıla (zâit) ve tekittir. Dûn (دُونِ) kelimesi öteleyen/aşan mekânın ismidir; çoğunlukla başkalık (muğayeret) murad edilen mecazi bir mekân olur ve "sivâ" (gayrı/başka) manasına gelir. Yüce Allah'ın { قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً } [Mâide: 76] buyruğunda az önce geçen açıklamalara bakınız. Manası: "Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin" demektir.

وَقَدْ شَاعَ هَذَا فِي اسْتِعْمَالِ الْقُرْآنِ قَالَ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٦٥] ، وَقَالَ: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ (١) وَيَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُس: ١٨] ، وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي خُوطِبَ بِهَا الْمُشْرِكُونَ مَعَ أَنَّهُمْ أَشْرَكُوا مَعَ اللَّهِ غَيْرَهُ وَلَمْ يُنْكِرُوا إِلَهِيَّةَ اللَّهِ.

Bu, Kur'an'ın kullanımında yaygındır; Yüce Allah: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ } [Bakara: 165] buyurmuş, yine: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } [Yûnus: 18] buyurmuştur. Müşrikler Allah ile birlikte başkalarını ortak koşmalarına ve Allah'ın ilahlığını inkâr etmemelerine rağmen kendilerine hitap edilen diğer ayetler de böyledir.

وَذَكَرَ هَذَا الْمُتَعَلِّقَ إِلْزَامًا لَهُمْ بِشَنَاعَةِ إِثْبَاتِ إِلَهِيَّةٍ لِغَيْرِ اللَّهِ لِأَنَّ النَّصَارَى لَمَّا ادَّعَوْا حُلُولَ اللَّهِ فِي ذَاتِ عِيسَى تَوَزَّعَتِ الْإِلَهِيَّةُ وَبَطُلَتِ الْوَحْدَانِيَّةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ هَذَا الْمَذْهَبِ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٧] .

Bu müteallikin zikredilmesi, Allah'tan başkasına ilahlık isnat etmenin çirkinliğini onlara ilzam etmek (kabul ettirmek) içindir; çünkü Hristiyanlar Allah'ın İsa'nın zatına hulûl ettiğini iddia ettiklerinde ilahlık bölünmüş ve tevhîd (vahdaniyet) bozulmuştur. Bu mezhebin açıklaması bu surenin { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ } [17] ayetinin tefsirinde daha önce geçmişti.

وَجَوَابُ عِيسَى- ﵇ بِقَوْلِهِ: سُبْحانَكَ تَنْزِيهٌ لِلَّهِ تَعَالَى عَنْ مَضْمُونِ

İsa’nın -aleyhisselâm- { سُبْحانَكَ } “[Rabbim!] Seni tenzih ederim” sözüyle verdiği cevap, Yüce Allah’ı ... içeriğinden tenzih etmektir.

تِلْكَ الْمَقَالَةِ. وَكَانَتِ الْمُبَادَرَةُ بِتَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى أَهَمَّ مِنْ تَبْرِئَتِهِ نَفْسَهُ، عَلَى أَنَّهَا مُقَدِّمَةٌ لِلتَّبَرِّي لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ يُنَزِّهُ اللَّهَ عَنْ ذَلِكَ فَلَا جَرَمَ أَنَّهُ لَا يَأْمُرُ بِهِ أَحَدًا. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى سُبْحانَكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٢] .

sözün içeriğinden tenzih etmektir. Yüce Allah'ı tenzih etmeye öncelik vermek, kendi nefsini temize çıkarmaktan daha mühimdi; üstelik bu, kendini temize çıkarmanın bir mukaddimesidir (ön adımıdır), zira Allah'ı bundan tenzih ediyorsa elbette bunu hiç kimseye emretmez. { سُبْحانَكَ } lafzına dair açıklama Bakara Suresi'ndeki [32] { قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا } ayetinde geçmişti.