وَقَوْلُهُ إِنِ ارْتَبْتُمْ تَظَافَرَتْ أَقْوَالُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ هَذَا شَرْطٌ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ تَحْبِسُونَهُما وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ. وَاسْتُغْنِيَ عَنْ جَوَابِ الشَّرْطِ لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ لِيَتَأَتَّى الْإِيجَازُ، لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يُقَدِّمْ لِقِيلَ: أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ فَإِنِ ارْتَبْتُمْ فِيهِمَا تَحْبِسُونَهُمَا إِلَى آخِرِهِ. فَيَقْتَضِي هَذَا التَّفْسِيرُ أَنَّهُ لَوْ لَمْ تَحْصُلِ الرِّيبَةُ فِي صِدْقِهِمَا لَمَا لَزِمَ إِحْضَارُهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ وَقَسَمُهُمَا، فَصَارَ ذَلِكَ مَوْكُولًا لِخِيرَةِ الْوَلِيِّ. وَجُمْلَةُ الشَّرْطِ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ فِعْلِ الْقَسَمِ وَجَوَابِهِ.
{ إِنِ ارْتَبْتُمْ } “Eğer şüpheye düşerseniz” buyruğunun, { تَحْبِسُونَهُما } buyruğuna ve ona atfedilen ifadeye bağlı bir şart olduğu konusunda müfessirlerin görüşleri birbirini desteklemektedir. Îcâzın (özlü ifadenin) sağlanması amacıyla, önceki cümlenin delalet etmesi sebebiyle şartın cevabından müstağni kalınmıştır (cevap hazfedilmiştir); zira şayet öne alınmasaydı şöyle denirdi: 'Yahut sizden olmayan başka iki kişi; eğer o ikisinden şüphelenirseniz onları alıkoyarsınız...' Dolayısıyla bu tefsir, o ikisinin doğruluğu hakkında bir şüphe hâsıl olmazsa namazdan sonra hazır edilip yemin ettirilmelerinin gerekmeyeceğini, bunun velinin tercihine bırakılmış olduğunu iktiza eder. Şart cümlesi ise yemin fiili ile onun cevabı arasında bir itiraziyye (ara cümle)dir.
وَالْوَجْهُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ إِنِ ارْتَبْتُمْ مِنْ جُمْلَةِ الْكَلَامِ الَّذِي يَقُولُهُ الشَّاهِدَانِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ الشَّاهِدَيْنِ يَقُولَانِ: إِنِ ارْتَبْتُمْ فِي شَهَادَتِنَا فَنَحْنُ نُقْسِمُ بِاللَّهِ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلَا نَكْتُمُ الشَّهَادَةَ، أَيْ يَقُولَانِ ذَلِكَ لِاطْمِئْنَانِ نَفْسِ الْمُوصِي، لِأَنَّ الْعَدَالَةَ مَظَنَّةُ الصِّدْقِ مَعَ احْتِمَالِ وُجُودِ مَا يُنَافِيهَا مِمَّا لَا يُطَّلَعُ عَلَيْهِ فَأُكِّدَتْ مَظَنَّةُ الصِّدْقِ بِالْحَلِفِ فَيَكُونُ شَرْعُ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى كُلِّ شَاهِدٍ لِيَسْتَوِيَ فِيهِ جَمِيعُ الْأَحْوَالِ بِحَيْثُ لَا يَكُونُ تَوْجِيهُ الْيَمِينِ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ حَرَجًا على الشَّاهِدين الَّذين تَوَجَّهَتْ عَلَيْهِمَا الْيَمِينُ مِنْ أَنَّ الْيَمِينَ تَعْرِيضٌ بِالشَّكِّ فِي صِدْقِهِمَا، فَكَانَ فَرْضُ الْيَمِينِ مِنْ قِبَلِ الشَّرْعِ دَافِعًا لِلتَّحَرُّجِ بَيْنَهُمَا وَبَيْنَ الْوَلِيِّ، لِأَنَّ فِي كَوْنِ الْيَمِينِ شَرْطًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مَعْذِرَةً فِي الْمُطَالَبَةِ بِهَا، كَمَا قَالَ جُمْهُورُ فُقَهَائِنَا فِي يَمِينِ الْقَضَاءِ الَّتِي تَتَوَجَّهُ عَلَى مَنْ يُثْبِتُ حَقًّا عَلَى مَيِّتٍ أَوْ غَائِبٍ مِنْ أَنَّهَا لَازِمَةٌ قَبْلَ الْحُكْمِ مُطْلَقًا وَلَوْ أَسْقَطَهَا الْوَارِثُ الرَّشِيدُ. وَلَمْ أَقِفْ عَلَى مَنْ عَرَّجَ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى
Bana göre doğru olan görüş şudur: { إِنِ ارْتَبْتُمْ } “Eğer şüpheye düşerseniz” buyruğu, iki şahidin söylediği sözün bir parçasıdır. Manası da iki şahidin şöyle demesidir: «Eğer bizim şahitliğimizden şüpheye düşerseniz, biz akraba bile olsa yeminimizi hiçbir menfaate satmayacağımıza ve şahitliği gizlemeyeceğimize dair Allah'a yemin ederiz.» Yani vasiyet edenin gönlünün mutmain olması için bunu söylerler; zira adalet, muttali olunamayan zıt bir durumun bulunma ihtimaliyle birlikte doğruluğun zann-ı galibidir; böylece doğruluk zannı yeminle teyit edilmiştir. Bu sözün her şahide teşri kılınması, bütün durumlarda eşit olması içindir; öyle ki bazı durumlarda yeminin tevcih edilmesi, yeminin doğruluğundan şüphe edildiği imasını taşıması sebebiyle aleyhine yemin yöneltilen iki şahit için bir sıkıntı ve mahcubiyet oluşturmasın. Dolayısıyla yeminin şeriat tarafından farz kılınması, şahitlerle veli arasındaki bu sıkıntıyı bertaraf edici olmuştur; zira yeminin Allah katından bir şart olması, onun talep edilmesinde bir mazeret teşkil eder. Nitekim fakihlerimizin cumhuru da ölü veya gaipten bir hak ispat eden kimseye yöneltilen 'kaza yemini' hakkında, reşit vâris bunu düşürse dahi hükümden önce mutlak olarak bağlayıcı olduğunu söylemiştir. Bu manaya değinen bir kimseye
مِنَ الْمُفَسِّرِينَ
müfessirlerden
إِلَّا قَوْلَ الْكَوَاشِيِّ فِي «تَلْخِيصِ التَّفْسِيرِ» : «وَبَعْضُهُمْ يقف على فَيُقْسِمانِ ويبتدىء بِاللَّهِ قَسَمًا وَلَا أُحِبُّهُ» ، وَإِلَّا مَا حَكَاهُ الصَّفَاقُسِيُّ فِي «مُعْرَبِهِ» عَنِ الْجُرْجَانِيِّ «أَنَّ هُنَا قَوْلًا مَحْذُوفًا تَقْدِيرُهُ: فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ وَيَقُولَانِ» . وَلَمْ يَظْهَرْ لِلصَّفَاقُسِيِّ مَا الَّذِي دَعَا الْجُرْجَانِيَّ لِتَقْدِيرِ هَذَا الْقَوْلِ. وَلَا أَرَاهُ حَمَلَهُ عَلَيْهِ إِلَّا جَعْلُ قَوْلِهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ مِنْ كَلَامِ الشَّاهِدَيْنِ. وَجَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ جَوَابُ الْقَسَمِ، فَإِنَّ الْقَسَمَ أَوْلَى بِالْجَوَابِ لِأَنَّهُ مُقَدَّمٌ عَلَى الشَّرْطِ.
el-Kevâşî’nin «Telhîsu’t-Tefsîr»deki: «Bazıları { فَيُقْسِمانِ } üzerinde vakfeder ve yemin olarak { بِاللَّهِ } diye başlar; ben ise bunu uygun görmüyorum» sözü ile Safâkusî’nin «el-Mu‘rab»ında Cürcânî’den naklettiği: «Burada takdiri 'Allah'a yemin ederler ve şöyle derler...' olan hazfedilmiş bir söz vardır» ifadesi müstesna rastlamadım. Cürcânî’yi bu sözü takdir etmeye neyin sevk ettiği Safâkusî’ye açık gelmemiştir. Kanaatimce onu buna sevk eden şey, { إِنِ ارْتَبْتُمْ } buyruğunu iki şahidin sözü kılmış olmasıdır. Şartın cevabı ise hazfedilmiş olup yemin cevabı ona delalet etmektedir; zira yemin şarta mukaddem olduğu için cevabı almaya daha layıktır.
وَقَوْلُهُ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً إِلَخْ، ذَلِكَ هُوَ الْمُقْسَمُ عَلَيْهِ. وَمَعْنَى لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً لَا نَعْتَاضُ بِالْأَمْرِ الَّذِي أَقْسَمْنَا عَلَيْهِ ثَمَنًا، أَيْ عِوَضًا، فَضَمِيرُ بِهِ، عَائِدٌ إِلَى الْقَسَمِ الْمَفْهُوم من فَيُقْسِمانِ. وَقَدْ أَفَادَ تَنْكِيرُ ثَمَناً فِي سِيَاقِ النَّفْيِ عُمُومَ كُلِّ ثَمَنٍ. وَالْمُرَادُ بِالثَّمَنِ الْعِوَضُ، أَيْ لَا نُبَدِّلُ مَا أَقْسَمْنَا عَلَيْهِ بِعِوَضٍ كَائِنًا مَا كَانَ الْعِوَضُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ بِهِ عَائِدًا إِلَى الْمُقْسَمِ عَلَيْهِ وَهُوَ مَا اسْتَشْهَدَا عَلَيْهِ مِنْ صِيغَةِ الْوَصِيِّ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا.
{ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً } “Bunun karşılığında hiçbir menfaat satın almayız...” buyruğu ise üzerine yemin edilen husustur (muksemün aleyh). { لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً } ifadesinin manası, üzerine yemin ettiğimiz şey mukabilinde bir bedel, yani ivaz almayız demektir; buradaki «bihî»deki (بِهِ) zamir, { فَيُقْسِمانِ } kelimesinden anlaşılan yemine dönmektedir. Nefiy (olumsuzluk) bağlamında «semenen» (ثَمَناً) kelimesinin nekra gelmesi ise her türlü bedeli kapsayan bir umum ifade etmiştir. «Semen»den murat ivazdır (bedeldir); yani üzerine yemin ettiğimiz şeyi ne olursa olsun hiçbir ivazla değiştirmeyiz. «Bihî»deki zamirin muksemün aleyhe; yani vasiyet ifadesinden ihtiva ettiği her şeyle birlikte şahit tutuldukları şeye dönmesi de caizdir.
وَقَوْلُهُ: وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى حَالٌ مِنْ قَوْلِهِ ثَمَناً الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى الْعِوَضِ، أَيْ وَلَوْ كَانَ الْعِوَضُ ذَا قُرْبَى، أَيْ ذَا قُرْبَى مِنَّا، وَ «لَوْ» شَرْطٌ يُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ فَإِذَا كَانَ ذَا الْقُرْبَى لَا يَرْضِيَانِهِ عِوَضًا عَنْ تَبْدِيلِ شَهَادَتِهِمَا فَأَوْلَى مَا هُوَ دُونَ ذَلِكَ. وَذَلِكَ أَنَّ أَعْظَمَ مَا يَدْفَعُ الْمَرْءَ إِلَى الْحَيْفِ فِي عُرْفِ الْقَبَائِلِ هُوَ الْحَمِيَّةُ وَالنُّصْرَةُ لِلْقَرِيبِ، فَذَلِكَ تَصْغُرُ دُونَهُ الرُّشَى وَمَنَافِعُ الذَّاتِ. وَالضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي كانَ عَائِدٌ إِلَى قَوْلِهِ ثَمَناً. وَمَعْنَى كَوْنِ الثَّمَنِ، أَيِ الْعِوَضِ، ذَا قُرْبَى أَنَّهُ إِرْضَاءُ ذِي الْقُرْبَى وَنَفْعُهُ فَالْكَلَامُ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، وَهُوَ مِنْ دَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِجَعْلِ الْعِوَضِ ذَاتَ ذِي الْقُرْبَى، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ شَيْءٌ مِنْ عَلَائِقِهِ يُعَيِّنُهُ الْمَقَامُ. وَنَظِيرُهُ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ [النِّسَاء: ٢٣] . وَقَدْ تَقَدَّمَ وَجْهُ دَلَالَةِ مِثْلِ هَذَا الشَّرْطِ بِ (لَوْ) وَتَسْمِيَتُهَا
{ وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى } “akraba bile olsa...” buyruğu, ivaz (bedel) manasındaki { ثَمَناً } kelimesinden hâldir; yani o ivaz akraba, [başka bir deyişle] bize yakın bir akraba olsa bile demektir. «Lev» (لَوْ) mübalağa ifade eden bir şarttır; zira akraba olan kimse, şahitliklerini değiştirmeleri karşılığında bir ivaz (menfaat) olarak kabul edilmiyorsa, ondan aşağı olan menfaatler öncelikle kabul edilmez. Çünkü kabileler nezdinde insanı haksızlığa sevk eden en büyük etken, akrabaya duyulan taassup (hamiyet) ve yardımlaşmadır; bunun yanında rüşvetler ve şahsi menfaatler önemsiz kalır. { كانَ } fiilindeki müstetir (gizli) zamir, { ثَمَناً } lafzına dönmektedir. Semenin (yani ivazın) yakın akraba olması demek; akrabayı razı etmek ve ona menfaat sağlamak demektir. Dolayısıyla sözde bir muzâf (tamlanan) takdiri vardır ki bu da delâlet-i iktizâ kabilindendir. Çünkü ivazın bizzat yakın akrabanın kendisi kılınmasının bir anlamı yoktur; bu durumda muradın, o akrabaya ait ve makamın belirlediği birtakım alaka/ilişkiler olduğu kesinleşir. Bunun benzeri: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } “Size analarınız... haram kılındı” [Nisâ 23] ayetidir. «Lev» ile gelen bu tür şartın delalet tarzı ve
وَصْلِيَّةً عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوِ افْتَدى بِهِ مِنْ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩١] .
«vasliyye» olarak adlandırılması Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَلَوِ افْتَدى بِهِ } [Âl-i İmrân 91] buyruğu açıklanırken geçmişti.
وَقَوْلُهُ وَلا نَكْتُمُ عُطِفَ عَلَى لَا نَشْتَرِي، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ إِحْلَافِهِمَا أَنْ يُؤَدِّيَا الشَّهَادَةَ كَمَا تَلَقَّيَاهَا فَلَا يُغَيِّرَا شَيْئًا مِنْهَا وَلَا يَكْتُمَاهَا أَصْلًا.
{ وَلا نَكْتُمُ } “ve gizlemeyiz...” buyruğu ise { لَا نَشْتَرِي } lafzına matuftur; çünkü onlara yemin ettirilmesinden maksat, şahitliği telakki ettikleri gibi eda etmeleri, ondan hiçbir şeyi değiştirmemeleri ve onu asla gizlememeleridir.
وَإِضَافَةُ الشَّهَادَةِ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ تَعْظِيمٌ لخطرها عِنْد الشَّهَادَة وَغَيْرِهِ لِأَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَمَرَ بِأَدَائِهَا كَمَا هِيَ وَحَضَّ عَلَيْهَا أَضَافَهَا إِلَى اسْمِهِ حِفْظًا لَهَا مِنَ التَّغْيِيرِ، فَالتَّصْرِيحُ بِاسْمِهِ تَعَالَى تَذْكِيرٌ لِلشَّاهِدِ بِهِ حِينَ الْقَسَمِ.
Şahitliğin lafza-i celâle (Allah adına) izafe edilmesi ({ شَهَادَةَ اللَّهِ }), şahitlik anında şahit ve diğerleri nezdinde onun önemini yüceltmek içindir. Çünkü Allah Teâlâ, şahitliğin olduğu gibi eda edilmesini emredip buna teşvik ettiğinde, tahriften korunması için onu kendi adına izafe etmiştir; dolayısıyla O'nun yüce adının açıkça zikredilmesi, yemin esnasında şahide O'nu hatırlatmaktır.
وَفِي قَوْلِهِ وَلا نَكْتُمُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالشَّهَادَةِ هُنَا مَعْنَاهَا الْمُتَعَارَفُ، وَهُوَ الْإِخْبَارُ عَنْ أَمْرٍ خَاصٍّ يَعْرِضُ فِي مِثْلِهِ التَّرَافُعُ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهَا الْيَمِينَ كَمَا تَوَهَّمَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ فَلَا نُطِيلُ بِرَدِّهِ فَقَدْ رَدَّهُ اللَّفْظُ.
{ وَلا نَكْتُمُ } “ve gizlemeyiz” buyruğunda, burada şahitlikten muradın bilinen örfî manası, yani emsalinde mahkemeye başvurulan özel bir hususu haber vermek olduğuna delil vardır. Bazı müfessirlerin vehmettiği gibi bundan murat yemin değildir; lafzın kendisi bunu reddettiği için biz de bu görüşü reddetmekle sözü uzatmayacağız.
وَجُمْلَةُ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِأَنَّهَا جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ بِدَلِيلِ وُجُودِ إِذا، فَإِنَّهُ حَرْفُ جَوَابٍ: اسْتَشْعَرَ الشَّاهِدَانِ سُؤَالًا مِنَ الَّذِي حَلَفَا لَهُ بِقَوْلِهِمَا: لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ، يَقُولُ فِي نَفْسِهِ: لَعَلَّكُمَا لَا تَبِرَّانِ بِمَا أَقْسَمْتُمَا عَلَيْهِ، فأجابا: إنّا إِذن لَمِنَ الْآثِمِينَ، أَيْ إِنَّا نَعْلَمُ تَبِعَةَ عَدَمِ الْبِرِّ بِمَا أَقْسَمْنَا عَلَيْهِ أَنْ نَكُونَ مِنَ الْآثِمِينَ، أَيْ وَلَا نَرْضَى بِذَلِكَ.
{ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ } “Eğer öyle yaparsak, mutlaka günahkârlardan oluruz” cümlesi istînâf-ı beyânîdir; zira bir cevap edatı olan «izen»in (إِذاً) bulunması delaletiyle takdîrî bir sualin cevabıdır: İki şahit, kendilerine yemin ettiren kimseden, { لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ } demeleri üzerine onun içinden: «Belki de üzerine yemin ettiğiniz şeye sadık kalmazsınız» şeklinde geçirdiği soruyu hissetmiş ve şöyle cevap vermişlerdir: { إنّا إِذن لَمِنَ الْآثِمِينَ }; yani: «Üzerine yemin ettiğimiz şeye sadık kalmamanın getireceği vebalin günahkârlardan olmak anlamına geldiğini biliyoruz ve biz buna razı olmayız».
وَالْآثِمُ: مُرْتَكِبُ الْإِثْمِ. وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ الْإِثْمَ هُوَ الْحِنْثُ بِوُقُوعِ الْجُمْلَةِ استئنافا مَعَ «إِذن» الدَّالَّةِ عَلَى جَوَابِ كَلَامٍ يَخْتَلِجُ فِي نَفْسِ أَوْلِيَاءِ الْمَيِّتِ.
Âsim (الْآثِمُ), günah işleyen kimsedir. Cümlenin istinaf olarak gelmesi ve ölünün velilerinin içinden geçen söze cevap teşkil ettiğini gösteren «izen» edatıyla birlikte bulunması sayesinde, buradaki günahın yemini bozmak (hins) olduğu anlaşılmıştır.
وَقَوْلُهُ: فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً فَآخَرانِ الْآيَةَ، أَيْ إِنْ تَبَيَّنَ أَنَّهُمَا كَتَمَا أَوْ بَدَّلَا وَحَنَثَا فِي يَمِينِهِمَا، بَطَلَتْ شَهَادَتُهُمَا، لِأَنَّ قَوْلَهُ فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما فَرْعٌ عَنْ بُطْلَانِ شَهَادَتِهِمَا، فَحَذَفَ مَا يُعَبِّرُ عَنْ بُطْلَانِ شَهَادَتِهِمَا إِيجَازًا كَقَوْلِهِ: اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً [الْبَقَرَة: ٦٠] أَيْ فَضَرَبَ فَانْفَجَرَتْ.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً فَآخَرانِ } “Eğer o ikisinin bir günah işledikleri anlaşılırsa, o zaman diğer iki kişi...” buyruğu; yani eğer o ikisinin [gerçeği] gizledikleri veya değiştirdikleri ve yeminlerinde yalancı çıktıkları açığa çıkarsa, şahitlikleri geçersiz olur, demektir. Çünkü { فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما } “onların yerine diğer iki kişi geçer” ifadesi, o ikisinin şahitliğinin geçersizliğinin bir sonucudur. Dolayısıyla îcâz (özlü anlatım) gayesiyle o ikisinin şahitliğinin geçersiz olduğunu bildiren ifade hazfedilmiştir; tıpkı: { اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً } “Âsânla taşa vur! [Bunun üzerine taşa vurdu da] ondan on iki pınar fışkırdı” [el-Bakara: 60] ayetinde olduğu gibi. Yani: «[Taşa] vurdu da böylece [pınarlar] fışkırdı» [takdirindedir].
وَمَعْنَى عُثِرَ اطَّلَعَ وَتَبَيَّنَ ذَلِكَ، وَأَصْلُ فِعْلِ عَثَرَ أَنَّهُ مُصَادَفَةُ رِجْلِ الْمَاشِي جِسْمًا نَاتِئًا فِي الْأَرْضِ لَمْ يَتَرَقَّبْهُ وَلَمْ يَحْذَرْ مِنْهُ فَيَخْتَلُّ بِهِ انْدِفَاعُ مَشْيِهِ، فَقَدْ يَسْقُطُ وَقَدْ يَتَزَلْزَلُ.
{ عُثِرَ } kelimesinin manası, muttali olundu ve bu husus açığa çıktı demektir. «‘Asera» (عَثَرَ) fiilinin asıl manası, yürüyen kimsenin ayağının yerde beklemediği ve sakınmadığı bir çıkıntıya rastlaması, bu sebeple yürüyüş hızının ve dengesinin bozulmasıdır; kişi bunun sonucunda ya düşer ya da sendeler.
وَمَصْدَرُهُ الْعِثَارُ وَالْعُثُورُ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي الظَّفَرِ بِشَيْءٍ لَمْ يَكُنْ مُتَرَقَّبًا الظَّفَرُ بِهِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ. وَشَاعَ ذَلِكَ حَتَّى صَارَ كَالْحَقِيقَةِ، فَخَصُّوا فِي الِاسْتِعْمَالِ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيَّ بِأَحَدِ الْمَصْدَرَيْنِ وَهُوَ الْعِثَارُ، وَخَصُّوا الْمَعْنَى الْمَجَازِيَّ بِالْمَصْدَرِ الْآخَرِ، وَهُوَ الْعُثُورُ.
Bunun masdarı el-‘isâr (الْعِثَارُ) ve el-‘usûr (الْعُثُورُ) gelir. Daha sonra bu kelime istiâre yoluyla, elde edilmesi beklenmeyen bir şeye tesadüfen nail olmak ve onu ortaya çıkarmak anlamında kullanılmıştır. Bu kullanım o kadar yaygınlaşmıştır ki neredeyse hakikat halini almıştır. Böylece dildeki kullanımda hakiki manayı masdarlardan birine, yani «el-‘isâr»a has kılmışlar; mecazi manayı ise diğer masdara, yani «el-‘usûr»a tahsis etmişlerdir.
وَمَعْنَى اسْتَحَقَّا إِثْماً ثَبَتَ أَنَّهُمَا ارْتَكَبَا مَا يَأْثَمَانِ بِهِ، فَقَدْ حُقَّ عَلَيْهِمَا الْإِثْمُ، أَيْ وَقَعَ عَلَيْهِمَا، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلتَّأْكِيدِ. وَالْمُرَادُ بِالْإِثْمِ هُوَ الَّذِي تَبَرَّءَا مِنْهُ فِي قَوْلِهِ: لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ. فَالْإِثْمُ هُوَ أَحَدُ هَذَيْنِ بِأَنْ يَظْهَرَ أَنَّهُمَا اسْتَبْدَلَا بِمَا اسْتُؤْمِنَا عَلَيْهِ عِوَضًا لِأَنْفُسِهِمَا أَوْ لِغَيْرِهِمَا، أَوْ بِأَنْ يَظْهَرَ أَنَّهُمَا كَتَمَا الشَّهَادَةَ، أَيْ بَعْضَهَا. وَحَاصِلُ الْإِثْمِ أَنْ يَتَّضِحَ مَا يَقْدَحُ فِي صِدْقِهِمَا بِمُوجِبِ الثُّبُوتِ.
{ اسْتَحَقَّا إِثْماً } ifadesinin manası; günaha girmelerine sebep olacak bir fiil işledikleri sabit oldu demektir. Yani günah onların üzerine hak olmuş, başlarına gelmiştir; buradaki sîn ve tâ harfleri tekit içindir. Günahtan murat ise, { لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ } sözünde beri olduklarını belirttikleri husustur. Dolayısıyla günah; emanet edildikleri şeyi kendileri veya başkaları için bir bedelle değiştirdiklerinin açığa çıkması ya da şahitliği, yani onun bir kısmını gizlediklerinin ortaya çıkması şeklinde bu iki durumdan biridir. Günahın özü, sübût gereğince onların doğruluğuna halel getiren bir durumun netleşmesidir.
وَقَوْلُهُ فَآخَرانِ أَيْ رَجُلَانِ آخَرَانِ، لِأَنَّ وَصْفَ آخَرَ يُطْلَقُ عَلَى الْمُغَايِرِ بِالذَّاتِ أَوْ بِالْوَصْفِ مَعَ الْمُمَاثَلَةِ فِي الْجِنْسِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُ، وَالْمُتَحَدَّثُ عَنْهُ هُنَا اثْنانِ. فَالْمَعْنَى فَاثْنَانِ آخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا فِي إِثْبَاتِ الْوَصِيَّةِ. وَمَعْنَى يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا، أَيْ يُعَوِّضَانِ تِلْكَ الشَّهَادَةَ. فَإِنَّ الْمَقَامَ هُوَ مَحَلُّ الْقِيَامِ، ثُمَّ يُرَادُ بِهِ مَحَلُّ عَمَلٍ مَا، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ قِيَامٌ، ثُمَّ يُرَادُ بِهِ الْعَمَلُ الَّذِي مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَقَعَ فِي مَحَلٍّ يَقُومُ فِيهِ الْعَامِلُ، وَذَلِكَ فِي الْعَمَلِ الْمُهِمِّ.
{ فَآخَرانِ } buyruğu, [o takdirde] 'başka iki adam' demektir. Çünkü «âhar» (başka) sıfatı, bahsedilen cinsteki benzerlikle birlikte bizzat veya vasıf itibarıyla farklı olan kimse için kullanılır; burada hakkında konuşulanlar ise iki kişidir. Mana şudur: Vasiyeti ispat etmede onların yerine başka iki kişi geçer. { يَقُومانِ مَقامَهُما } ifadesinin manası ise; o şahitliği telafi ederler demektir. Çünkü makam, ayakta durulan yerdir; bilahare ayakta durma olmasa bile herhangi bir işin yapıldığı yer kastedilmiş, daha sonra da önemli işlerde olduğu gibi, failin ayakta durmasını gerektiren bir mekânda vuku bulan iş murat edilmiştir.
قَالَ تَعَالَى: إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي [يُونُس: ٧١] . فَمَقَامُ الشَّاهِدَيْنِ هُوَ إِثْبَاتُ الْوَصِيَّةِ. ومِنَ فِي قَوْلِهِ: مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ تَبْعِيضِيَّةٌ، أَيْ شَخْصَانِ آخَرَانِ يَكُونَانِ مِنَ الْجَمَاعَةِ مِنَ الَّذِينَ اسْتُحِقَّ عَلَيْهِمْ.
Nitekim Allah Teâlâ: { إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي } “Benim [aranızda] durmam ve hatırlatmam size ağır geliyorsa...” [Yûnus 71] buyurmuştur. İki şahidin makamı ise vasiyetin ispatıdır. { مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ } buyruğundaki «min» (مِنَ) teb'îziyyedir (parça bildirir); yani haklarına tecavüz edilen kimseler topluluğundan başka iki kişi [onların yerine geçer].
وَالِاسْتِحْقَاقُ كَوْنُ الشَّيْءِ حَقِيقًا بِشَيْءٍ آخَرَ، فَيَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ بِنَفْسِهِ، كَقَوْلِهِ:
İstihkak (الِاسْتِحْقَاقُ), bir şeyin başka bir şeye layık ve hak olmasıdır; bu sebeple
اسْتَحَقَّا إِثْماً، وَهُوَ الشَّيْءُ الْمُسْتَحَقُّ. وَإِذَا كَانَ الِاسْتِحْقَاقُ عَنْ نِزَاعٍ يُعَدَّى الْفِعْلُ إِلَى المحقوق بعلى الدَّالَّةِ عَلَى الِاسْتِعْلَاءِ بِمَعْنَى اللُّزُومِ لَهُ وَإِنْ كُرِهَ، كَأَنَّهُمْ ضَمَّنُوهُ مَعْنَى
tıpkı { اسْتَحَقَّا إِثْماً } ifadesinde olduğu gibi bizzat mef'ûle geçişli olur; buradaki günah hak edilen şeydir. İstihkak bir çekişmeden kaynaklandığında ise fiil, -hoşlanılmasa bile- ona lüzumu bildiren ve üstünlük/baskı ifade eden «alâ» (عَلَى) harf-i cerri ile hak aleyhine doğan kimseye geçişli kılınır; sanki bu fiile
وَجَبَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ [الْأَعْرَاف: ١٠٥] . وَيُقَالُ:
tıpkı Allah Teâlâ'nın: { حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Bana Allah hakkında gerçekten başkasını söylememek yaraşır/vaciptir” [el-A'râf 105] buyruğunda olduğu gibi 'vacip oldu' manası yüklenmiştir. Nitekim şöyle denir:
اسْتَحَقَّ زَيْدٌ عَلَى عَمْرٍو كَذَا، أَيْ وَجَبَ لِزَيْدٍ حَقٌّ عَلَى عَمْرٍو، فَأَخَذَهُ مِنْهُ.
«İstehakka Zeydün alâ Amrin kezâ» (اسْتَحَقَّ زَيْدٌ عَلَى عَمْرٍو كَذَا); yani Zeyd'in Amr aleyhine bir hakkı vacip oldu ve onu ondan aldı demektir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ بِالْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ فَالْفَاعِلُ الْمَحْذُوفُ فِي قَوْلِهِ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ هُوَ مُسْتَحِقٌّ مَا، وَهُوَ الَّذِي انْتَفَعَ بِالشَّهَادَةِ وَالْيَمِينِ الْبَاطِلَةِ، فَنَالَ مِنْ تَرِكَةِ الْمُوصِي مَا لَمْ يَجْعَلْهُ لَهُ الْمُوصِي وَغَلَبَ وَارِثَ الْمُوصِي بِذَلِكَ. فَالَّذِينَ اسْتُحِقَّ عَلَيْهِمْ هُمْ أَوْلِيَاءُ الْمُوصِي الَّذِينَ لَهُمْ مَالُهُ بِوَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ الْإِرْثِ فَحُرِمُوا بَعْضَهُ. وَقَوْلُهُ عَلَيْهِمُ قَائِمٌ مَقَامَ نَائِبِ فَاعِلِ اسْتَحَقَّ.
Cumhur, { اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ } ibaresini meçhul sığa ile (ustuhıkka aleyhim) okumuştur. Bu durumda { اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ } ifadesindeki hazfedilmiş fail, herhangi bir hak iddia eden kimsedir; o da batıl şahitlik ve yeminden istifade eden kimsedir ki vasiyet edenin terekesinden, vasiyet edenin kendisi için bırakmadığı şeyi elde etmiş ve böylece mirasçıya üstünlük sağlamıştır. Aleyhlerine hak gasp edilenler ({ الَّذِينَ اسْتُحِقَّ عَلَيْهِمْ }) ise, miras yollarından biriyle mal kendilerine ait olacakken bir kısmından mahrum bırakılan vasiyet edenin velileridir (vârisleridir). { عَلَيْهِمُ } car ve mecrûru ise «ustuhıkka» fiilinin nâib-i fâili makamındadır.
وَقَوْلُهُ: الْأَوْلَيانِ تَثْنِيَةُ أَوْلَى، وَهُوَ الْأَجْدَرُ وَالْأَحَقُّ، أَيِ الْأَجْدَرَانِ بِقبُول قَوْلهمَا.
{ الْأَوْلَيانِ } kelimesi «evlâ»nın tesniyesidir; o da en layık ve en hak sahibi olan kimsedir; yani sözlerinin kabul edilmesine en layık iki kişi demektir.
فَمَا صدقه هُوَ مَا صدق الْآخَرَانِ وَمَرْجِعُهُ إِلَيْهِ فَيَجُوزُ، أَنْ يُجْعَلَ خَبرا عَن فَآخَرانِ، فإنّ فَآخَرانِ لَمَّا وُصِفَ بِجُمْلَةِ يَقُومانِ مَقامَهُما صَحَّ الِابْتِدَاءُ بِهِ، أَيْ فَشَخْصَانِ آخَرَانِ هُمَا الْأَوْلَيَانِ بِقَبُولِ قَوْلِهِمَا دُونَ الشَّاهِدَيْنِ الْمُتَّهَمَيْنِ. وَإِنَّمَا عُرِّفَ بِاللَّامِ لِأَنَّهُ مَعْهُودٌ لِلْمُخَاطَبِ ذِهْنًا لِأَنَّ السَّامِعَ إِذَا سَمِعَ قَوْلَهُ: فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً تَرَقَّبَ أَنْ يَعْرِفَ مَنْ هُوَ الْأَوْلَى بِقَبُولِ قَوْلِهِ فِي هَذَا الشَّأْنِ، فَقِيلَ لَهُ: آخَرَانِ هُمَا الْأَوْلَيَانِ بِهَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْأَوْلَيانِ مُبْتَدأ وفَآخَرانِ يَقُومانِ خَبَرَهُ. وَتَقْدِيمُ الْخَبَرِ لِتَعْجِيلِ الْفَائِدَةِ، لِأَنَّ السَّامِعَ يَتَرَقَّبُ الْحُكْمَ بَعْدَ قَوْلِهِ: فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً فَإِنَّ ذَلِكَ الْعُثُورَ عَلَى كَذِبِ الشَّاهِدَيْنِ يُسْقِطُ شَهَادَتَهُمَا وَيَمِينَهُمَا، فَكَيْفَ يَكُونُ الْقَضَاءُ فِي ذَلِكَ، فَعَجَّلَ الْجَوَابَ.
Onun māsadakı (karşılığı), «el-Âharân»ın māsadakıdır ve merci de odur. Dolayısıyla { فَآخَرانِ } için haber kılınması caizdir; zira { فَآخَرانِ } kelimesi { يَقُومانِ مَقامَهُما } cümlesiyle vasıflandığı zaman onunla cümleye başlamak (mübteda yapmak) sahih olmuştur; yani töhmet altındaki iki şahide değil de sözlerinin kabul edilmesine en layık olan başka iki kişidir. Kelimenin harf-i tarif ile marife kılınması ise muhatabın zihninde malum (ahd-i zihnî) olmasındandır; çünkü dinleyen kimse { فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً } sözünü işittiğinde bu meselede sözünün kabul edilmesine kimin daha layık olduğunu bilmeyi bekler, ona da şöyle denilir: Buna en layık olan diğer iki kimsedir. { الْأَوْلَيانِ } kelimesinin mübteda, { فَآخَرانِ يَقُومانِ } ifadesinin de onun haberi olması caizdir. Haberin öne alınması ise faydayı hemen ulaştırmak içindir; çünkü dinleyen kimse { فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً } buyruğundan sonra hükmü beklemektedir, nitekim iki şahidin yalanının ortaya çıkması onların şahitlik ve yeminlerini düşürür; bu durumda hükmün nasıl olacağı merak edilir, bu sebeple cevap öne alınmıştır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلا من فَآخَرانِ أَوْ مِنَ الضَّمِيرِ فِي يَقُومانِ أَوْ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ هُمَا الْأَوْلَيَانِ. وَنُكْتَةُ التَّعْرِيف هِيَ هِيَ عَلَى الْوُجُوهِ كُلِّهَا.
Ayrıca { فَآخَرانِ } kelimesinden veya { يَقُومانِ } fiilindeki zamirden bedel olması yahut hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olması da caizdir; yani: «Onlar en layık olan iki kişidir» takdirindedir. Marife kılınışındaki nükte ise bütün bu vecihlerde aynıdır.
وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَيَعْقُوبَ، وَخَلَفٍ، الْأَوَّلِينَ- بِتَشْدِيدِ الْوَاوِ مَفْتُوحَةً وَبِكَسْرِ اللَّامِ وَسُكُونِ التَّحْتِيَّةِ- جَمْعَ أَوَّلٍ الَّذِي هُوَ مَجَازٌ بِمَعْنَى الْمُقَدَّمِ وَالْمُبْتَدَأِ بِهِ.
Hamza, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, Ya'kûb ve Halef ise { الْأَوَّلِينَ } şeklinde -vav harfini fethalı ve şeddeli, lâmı kesreli ve yâ harfini sakin olarak- öne geçirilen ve kendisiyle başlanan manasında mecaz olan «evvel»in çoğulu olarak okumuşlardır.
فَالَّذِينَ اسْتُحِقَّ عَلَيْهِمْ هُمْ أَوْلِيَاءُ الْمُوصِي حَيْثُ اسْتَحَقَّ الْمُوصَى لَهُ الْوَصِيَّةَ
Kendilerinden hak talep edilenler ({ الَّذِينَ اسْتُحِقَّ عَلَيْهِمْ }), vasiyet edilen kimsenin vasiyeti hak etmesi sebebiyle,
مِنْ مَالِ التَّرِكَةِ الَّذِي كَانَ لِلْأَوْلِيَاءِ، أَيِ الْوَرَثَةِ لَوْلَا الْوَصِيَّةُ، وَهُوَ مجرور نعت (للَّذين اسْتُحِقَّ عَلَيْهِمُ) .
vasiyet olmasaydı velilere (yani mirasçılara) kalacak olan tereke malından hakları giden vasiyet edenin velileridir; bu kelime ({ الَّذِينَ اسْتُحِقَّ عَلَيْهِمُ }) ifadesinin mecrur sıfatıdır.
وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ اسْتَحَقَّ- بِصِيغَةِ الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ- فَيَكُونُ الْأَوْلَيانِ هُوَ فَاعِلُ اسْتَحَقَّ، وَقَوْلُهُ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ يَقُومانِ مَقامَهُما.
Âsım'dan rivayetle Hafs ise { اسْتَحَقَّ } fiilini malum sığa ile (istehakka) okumuştur; bu durumda { الْأَوْلَيانِ } kelimesi «istehakka» fiilinin faili olur. { فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ } “Allah'a yemin ederler” buyruğu ise { يَقُومانِ مَقامَهُما } “onların yerine geçerler” ifadesine taalluk eden bir tefrîdir.
وَمَعْنَى لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما أَنَّهُمَا أَوْلَى بِأَنْ تُقْبَلَ شَهَادَتُهُمَا مِنَ اللَّذَيْنِ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا. وَمَعْنَى أَحَقُّ أَنَّهَا الْحَقُّ، فَصِيغَةُ التَّفْضِيلِ مَسْلُوبَةُ الْمُفَاضَلَةِ.
{ لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما } “Bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden elbette daha haktır/doğrudur” ifadesinin manası; günah işledikleri anlaşılan o iki kişiye kıyasla bu ikisinin şahitliğinin kabul edilmeye daha layık olduğudur. { أَحَقُّ } kelimesinin manası, onun bizzat hak olduğudur; dolayısıyla buradaki tafdil (üstünlük) sığası kıyaslama/üstünlük manasından soyutlanmıştır.
وَقَوْلُهُ وَمَا اعْتَدَيْنا تَوْكِيدٌ لِلْأَحَقِّيَّةِ، لِأَنَّ الْأَحَقِّيَّةَ رَاجِعَةٌ إِلَى نَفْعِهِمَا بِإِثْبَاتِ مَا كَتَمَهُ الشَّاهِدَانِ الْأَجْنَبِيَّانِ، فَلَوْ لَمْ تَكُنْ كَذَلِكَ فِي الْوَاقِعِ لَكَانَتْ بَاطِلًا وَاعْتِدَاءً مِنْهُمَا عَلَى مَالِ مُبَلِّغِي الْوَصِيَّةِ. وَالْمَعْنَى: وَمَا اعْتَدَيْنَا عَلَى الشَّاهِدَيْنِ فِي اتِّهَامِهِمَا بِإِخْفَاءِ بَعْضِ التَّرِكَةِ.
{ وَمَا اعْتَدَيْنا } “ve biz haddi aşmadık” buyruğu, hakka uygunluğu pekiştirmektedir; zira hakkaniyet, yabancı iki şahidin gizlediği şeyi ispat etmek suretiyle o ikisinin menfaatine dönüktür. Eğer gerçekte öyle olmasaydı bu durum batıl ve vasiyeti tebliğ edenlerin malına karşı bir tecavüz olurdu. Mana şudur: 'Biz terekenin bir kısmını saklamakla itham ettiğimiz o iki şahide haksızlık ve tecavüzde bulunmadık.'
وَقَوْلُهُ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ أَيْ لَوِ اعْتَدَيْنَا لَكُنَّا ظَالِمِينَ. وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الْإِشْعَارُ بِأَنَّهُمَا مُتَذَكِّرَانِ مَا يَتَرَتَّبُ عَلَى الِاعْتِدَاءِ وَالظُّلْمِ، وَفِي ذَلِكَ زِيَادَةُ وَازِعٍ.
{ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “Eğer öyle yaparsak, mutlaka zalimlerden oluruz” buyruğunun manası; şayet tecavüzde bulunursak mutlaka zalimlerden oluruz demektir. Buradaki maksat, haddi aşmanın ve zulmün getireceği sonuçların farkında olduklarını hissettirmektir; bu da sakındırıcı unsuru (vâzı') artıran bir durumdur.
وَقَدْ تَضَمَّنَ الْقَسَمُ عَلَى صِدْقِ خَبَرِهِمَا يَمِينًا عَلَى إِثْبَاتِ حَقِّهِمَا فَهِيَ مِنَ الْيَمِينِ الَّتِي يَثْبُتُ بِهَا الْحَقُّ مَعَ الشَّاهِدِ الْعُرْفِيِّ، وَهُوَ شَاهِدُ التُّهْمَةِ الَّتِي عُثِرَ عَلَيْهَا فِي الشَّاهِدَيْنِ اللَّذَيْنِ يُبَلِّغَانِ الْوَصِيَّةَ.
Haberlerinin doğruluğuna dair ettikleri yemin, haklarının sübûtuna dair bir yemini de içermektedir; dolayısıyla bu, örfî şahitle birlikte hakkın sabit kılındığı yeminlerdendir. Örfî şahit ise, vasiyeti tebliğ eden iki şahitte ortaya çıkarılan töhmet karinesidir.
وَالْكَلَام فِي «إِذن» هُنَا مِثْلُ الْكَلَامِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ.
Buradaki «izen» (إِذاً) hakkındaki izahat, { إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ } buyruğundaki izahatın aynısıdır.
وَالْمَعْنَى أَنَّهُ إِنِ اخْتَلَّتْ شَهَادَةُ شَاهِدَيِ الْوَصِيَّةِ انْتُقِلَ إِلَى يَمِينِ الْمُوصَى لَهُ سَوَاءً كَانَ الْمُوصَى لَهُ وَاحِدًا أَمْ مُتَعَدِّدًا. وَإِنَّمَا جَاءَتِ الْآيَةُ بِصِيغَةِ الِاثْنَيْنِ مُرَاعَاةً لِلْقَضِيَّةِ الَّتِي نَزَلَتْ فِيهَا، وَهِيَ قَضِيَّةُ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَعَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ، فَإِنَّ وَرَثَةَ صَاحِبِ التَّرِكَةِ كَانَا اثْنَيْنِ هُمَا:
Mana şudur: Vasiyet şahitlerinin şahitliğine halel gelirse, lehine vasiyet edilen kişi tek olsun veya birden fazla olsun onun yeminine intikal edilir. Ayetin tesniye (ikil) sığasıyla gelmesi ise indiği olayın durumunu gözetmek içindir; o da Temîm ed-Dârî ve Adî b. Beddâ olayıdır. Zira tereke sahibinin vârisleri iki kişi idi, bunlar da:
عَمْرُو بْنُ الْعَاصِي وَالْمُطَّلِبُ بْنُ أَبِي وَدَاعَةَ، وَكِلَاهُمَا مِنْ بَنِي سَهْمٍ، وَهُمَا مَوْلَيَا بُدَيْلِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ السَّهْمِيِّ صَاحِبِ الْجَامِ. فَبَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ يَذْكُرُ أَنَّهُمَا مَوْلَيَا
Amr b. el-Âs ve Muttalib b. Ebî Vedâa'dır; her ikisi de Benî Sehm kabilesindendir ve gümüş kâsenin sahibi olan Büdeyl b. Ebî Meryem es-Sehmî'nin velileridir (azatlıları/hısımlarıdır). Bazı müfessirler bu ikisinin
بُدَيْلِ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: إِنَّ مَوْلَاهُ هُوَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِي. وَالظَّاهِرُ مِنْ تَحْلِيفِ الْمُطَّلِبِ ابْن أَبِي وَدَاعَةَ أَنَّ لَهُ وَلَاءً مِنْ بُدَيْلٍ، إِذْ لَا يُعْرَفُ فِي الْإِسْلَامِ أَنْ يَحْلِفَ مَنْ لَا يَنْتَفِعُ بِالْيَمِينِ. فَإِنْ كَانَ صَاحِبُ
Büdeyl'in mevlası (velisi) olduğunu zikreder. Bazıları ise onun mevlasının yalnızca Amr b. el-Âs olduğunu söyler. Muttalib b. Ebî Vedâa'ya yemin ettirilmesinden zahir olan ise onun da Büdeyl ile bir velayet bağının bulunmasıdır; zira İslam'da yeminden faydalanmayacak kimseye yemin ettirilmesi bilinmemektedir. Dolayısıyla şayet hak
الْحَقِّ وَاحِدًا حَلَفَ وَحْدَهُ وَإِنْ كَانَ أَصْحَابُ الْحَقِّ جَمَاعَةً حَلَفُوا جَمِيعًا وَاسْتَحَقُّوا. وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ أَنَّهُ إِنْ كَانَ صَاحِبُ الْحَقِّ وَاحِدًا يَحْلِفُ مَعَهُ مَنْ لَيْسَ بِمُسْتَحِقٍّ، وَلَا إِنْ كَانَ صَاحِبُ الْحَقِّ ثَلَاثَةً فَأَكْثَرَ أَنْ يَحْلِفَ اثْنَانِ مِنْهُمْ وَيَسْتَحِقُّونَ كُلُّهُمْ. فَالِاقْتِصَارُ عَلَى اثْنَيْنِ فِي أَيْمَانِ الْأَوْلَيَيْنِ نَاظِرٌ إِلَى قِصَّةِ سَبَبِ النُّزُولِ، فَتَكُونُ الْآيَةُ عَلَى هَذَا خَاصَّةً بِتِلْكَ الْقَضِيَّةِ.
sahibi bir kişi ise tek başına yemin eder; hak sahipleri bir topluluk ise hepsi yemin eder ve hakkı alırlar. Hak sahibi bir kişi olduğunda hak sahibi olmayan birinin onunla birlikte yemin edeceğini veya hak sahipleri üç veya daha fazla olduğunda içlerinden sadece ikisinin yemin edip hepsinin hak kazanacağını kimse söylememiştir. Dolayısıyla hak sahibi iki kişinin yemininde ikil ile yetinilmesi nüzul sebebinin kıssasına bakmaktadır; bu takdirde ayet o hadiseye mahsustur.
وَيَجْرِي مَا يُخَالِفُ تِلْكَ الْقَضِيَّةَ عَلَى مَا هُوَ الْمَعْرُوفُ فِي الشَّرِيعَةِ فِي الِاسْتِحْقَاقِ وَالتُّهَمِ.
Bu olaya uymayan durumlar ise şeriatta hak kazanma ve töhmetler hakkında bilinen kurallar dairesinde cereyan eder.
وَهَذَا الْقَوْلُ يَقْتَضِي أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ قَبْلَ حكم الرَّسُول ﷺ فِي وَصِيَّةِ بُدَيْلِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ.
Bu görüş, ayetin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Büdeyl b. Ebî Meryem'in vasiyeti hakkındaki hükmünden önce indiğini iktiza eder.
وَذَلِكَ ظَاهِرُ بَعْضِ رِوَايَاتِ الْخَبَرِ، وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ مَا يَقْتَضِي أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ أَنْ حَكَمَ الرَّسُولُ- ﵊ وَحِينَئِذٍ يَتَعَيَّنُ أَنْ تَكُونَ تَشْرِيعًا لِأَمْثَالِ تِلْكَ الْقَضِيَّةِ مِمَّا يَحْدُثُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، فَيَتَعَيَّنُ الْمَصِيرُ إِلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فِي اشْتِرَاطِ كَوْنِ الْأَوْلَيَيْنِ اثْنَيْنِ إِنْ أَمْكَنَ.
Haberin bazı rivayetlerinin zahiri de böyledir. Bazı rivayetlerde ise ayetin Resûlullah aleyhisselâm hüküm verdikten sonra indiğini gerektiren hususlar vardır; bu takdirde ise gelecekte meydana gelecek bu tür olaylar için bir teşrî (hüküm koyma) olması gerekir. Dolayısıyla imkân varsa hak sahiplerinin iki kişi olmasının şart koşulması hususunda birinci veche başvurmak zorunlu hale gelir.
وَبَقِيَتْ صُورَةٌ لَمْ تَشْمَلْهَا الْآيَةُ مِثْلُ أَنْ لَا يَجِدَ الْمُحْتَضِرُ إِلَّا وَاحِدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ، أَوْ وَاحِدًا مِنْ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ، أَوْ يَجِدَ اثْنَيْنِ أَحَدُهُمَا مُسْلِمٌ وَالْآخَرُ غَيْرُ مُسْلِمٍ. وَكُلُّ ذَلِكَ يَجْرِي عَلَى أَحْكَامِهِ الْمَعْرُوفَةِ فِي الْأَحْكَامِ كُلِّهَا مِنْ يَمِينِ مَنْ قَامَ لَهُ شَاهِدٌ أَوْ يَمِينِ الْمُنْكِرِ.
Ayetin kapsamına girmeyen bazı durumlar da kalmıştır: Mesela can çekişen kimsenin Müslümanlardan sadece bir kişi bulabilmesi yahut gayrimüslimlerden sadece bir kişi bulabilmesi, yahut biri Müslüman diğeri gayrimüslim iki kişi bulabilmesi gibi. Bütün bunlar, lehine şahit bulunanın yemini veya inkâr edenin yemini gibi hükümlerin tamamında bilinen kendi kurallarına göre cereyan eder.
وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: «ذَلِكَ أَدْنَى» إِلَى الْمَذْكُورِ مِنَ الْحُكْمِ مِنْ قَوْلِهِ تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ- إِلَى قَوْلِهِ- إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ. وأَدْنى بِمَعْنَى أَقْرَبُ، وَالْقُرْبُ هُنَا مَجَازٌ فِي قُرْبِ الْعِلْمِ وَهُوَ الظَّنُّ، أَيْ أَقْوَى إِلَى الظَّنِّ بِالصِّدْقِ.
{ ذَلِكَ أَدْنَى } “Bu daha yakındır...” buyruğundaki işaret; { تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ } kısmından { إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } kısmına kadar zikredilen hükmedir. «Ednâ» (أَدْنى), daha yakın demektir; buradaki yakınlık, kesin bilgiye yakınlık yani zann-ı galip anlamında mecazdır; başka bir ifadeyle doğruluğu zannetmeye en kuvvetli yoldur.
وَضَمِيرُ يَأْتُوا عَائِدٌ إِلَى «الشُّهَدَاءِ» وَهُمْ: الْآخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ، وَالْآخَرَانِ اللَّذَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا، أَيْ أَنْ يَأْتِي كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ. فَجَمَعَ الضَّمِيرَ عَلَى إِرَادَةِ التَّوْزِيعِ.
{ يَأْتُوا } fiilindeki zamir «şahitlere» dönmektedir; onlar da: sizden olmayan diğer iki kişi ile onların yerine geçen diğer iki kişidir; yani onların her birinin getirmesi demektir. Dolayısıyla zamir dağılım (tevzi) kastıyla çoğul getirilmiştir.
وَالْمَعْنَى أَنَّ مَا شَرَعَ اللَّهُ مِنَ التَّوْثِيقِ وَالضَّبْطِ، وَمِنْ رَدِّ الشَّهَادَةِ عِنْدَ الْعُثُورِ عَلَى
Mana şudur: Allah Teâlâ'nın hükme bağladığı bu sağlamlaştırma ve sıkı zabt altına alma ile şüphe
الرِّيبَةِ أَرْجَى إِلَى الظَّنِّ بِحُصُولِ الصِّدْقِ لِكَثْرَةِ مَا ضَبَطَ عَلَى كِلَا الْفَرِيقَيْنِ مِمَّا يَنْفِي الْغَفْلَةَ وَالتَّسَاهُلَ، بَلْهَ الزُّورَ وَالْجَوْرَ مَعَ تَوَقِّي سُوءِ السُّمْعَةِ.
ortaya çıktığında şahitliği reddetme usulü, kötü şöhretten sakınmayla birlikte yalanı ve haksızlığı bir kenara bırakın gaflet ve gevşekliği de bertaraf edecek şekilde her iki tarafı sıkı kontrol altında tuttuğundan doğruluğun hâsıl olacağını zannetmeye en çok ümit veren yoldur.
وَمَعْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ: أَنْ يُؤَدُّوا الشَّهَادَةَ. جُعِلَ أَدَاؤُهَا وَالْإِخْبَارُ بِهَا كَالْإِتْيَانِ بِشَيْءٍ مِنْ مَكَانٍ.
{ أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ } ifadesinin manası; şahitliği eda etmeleridir. Şahitliğin eda edilmesi ve haber verilmesi, bir yerden bir şey getirmek gibi kabul edilmiştir.
وَمَعْنَى قَوْلِهِ عَلى وَجْهِها، أَيْ عَلَى سُنَّتِهَا وَمَا هُوَ مُقَوِّمُ تَمَامِهَا وَكَمَالِهَا، فَاسْمُ الْوَجْهِ فِي مِثْلِ هَذَا مُسْتَعَارٌ لِأَحْسَنِ مَا فِي الشَّيْءِ وَأَكْمَلِهِ تَشْبِيهًا بِوَجْهِ الْإِنْسَانِ، إِذْ هُوَ الْعُضْوُ الَّذِي يُعْرَفُ بِهِ الْمَرْءُ وَيَتَمَيَّزُ عَنْ غَيْرِهِ. وَلَمَّا أُرِيدَ مِنْهُ مَعْنَى الِاسْتِعَارَةِ لِهَذَا الْمَعْنَى،
{ عَلى وَجْهِها } buyruğunun manası ise; onun sünneti (gereği) ve tamlığı ile kemalini sağlayan hususlar üzere olmasıdır. Bu tür ifadelerde «vech» (yüz) ismi, insanın yüzüne benzetilerek bir şeyin en güzel ve en mükemmel ciheti için müstear kılınmıştır; zira yüz, insanın kendisiyle tanındığı ve başkalarından ayrıldığı uzvudur. Bu ifadeden böylesi bir istiare manası murat edildiğinde
وَشَاعَ هَذَا الْمَعْنَى فِي كَلَامِهِمْ، قَالُوا: جَاءَ بِالشَّيْءِ الْفُلَانِيِّ عَلَى وَجْهِهِ، فَجَعَلُوا الشَّيْءَ مَأْتِيًّا بِهِ، وَوَصَفُوهُ بِأَنَّهُ أُتِيَ بِهِ مُتَمَكِّنًا مِنْ وَجْهِهِ، أَيْ مِنْ كَمَالِ أَحْوَالِهِ. فَحَرْفُ (عَلَى) لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّمَكُّنُ، مِثْلُ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] .
ve bu mana kelamlarında yaygınlaştığında: «Falanca şeyi vechi üzere getirdi» derler; böylece o şeyi getirilmiş kılmışlar ve onun 'vechi üzere sağlamlaşmış olarak', yani hallerinin en mükemmeliyle getirildiğini vasfetmişlerdir. Dolayısıyla «alâ» (عَلَى) harf-i cerri, tıpkı { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [el-Bakara 5] ayetinde olduğu gibi temekkün (tam yerleşme) murat edilen mecazi istilâ içindir.
وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ فِي مَوْضِعِ الْحَال من بِالشَّهادَةِ، وَصَارَ ذَلِكَ قَرِينَةً عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْوَجْهِ غَيْرُ مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ.
Câr ve mecrûr ({ عَلى وَجْهِها }), { بِالشَّهادَةِ } ifadesinden hâl konumundadır; bu durum da vecihten muradın onun hakiki manası olmadığına karine teşkil etmiştir.
وَسُنَّةُ الشَّهَادَةِ وَكَمَالُهَا هُوَ صِدْقُهَا وَالتَّثَبُّتُ فِيهَا وَالتَّنَبُّهُ لِمَا يَغْفُلُ عَنْهُ مِنْ مُخْتَلِفِ الْأَحْوَالِ الَّتِي قَدْ يَسْتَخِفُّ بِهَا فِي الْحَالِ وَتَكُونُ لِلْغَفْلَةِ عَنْهَا عَوَاقِبُ تُضَيِّعُ الْحُقُوقَ، أَيْ ذَلِكَ يُعَلِّمُهُمْ وَجْهَ التَّثَبُّتِ فِي التَّحَمُّلِ وَالْأَدَاءِ وَتَوَخِّي الصِّدْقِ، وَهُوَ يَدْخُلُ فِي قَاعِدَةِ لُزُومِ صِفَةِ الْيَقَظَةِ لِلشَّاهِدِ.
Şahitliğin sünneti (gereği) ve kemali; onun doğru olması, onda iyice araştırıp kesinleştirme (tesebbüt) yapılması, o anda hafife alınabilecek fakat gaflet edilmesi hakları zayi edecek neticeler doğurabilecek farklı durumlardan gafil kalınan hususlara karşı uyanık olunmasıdır. Yani bu [hüküm], onlara şahitliği yüklenme ve eda etmede araştırma yapmanın ve doğruluğu gözetmenin yöntemini öğretir; bu da şahit için uyanık ve dikkatli olma (yakaza) vasfının gerekliliği kuralına girer.
وَفِي الْآيَةِ إِيمَاءٌ إِلَى حِكْمَةِ مَشْرُوعِيَّةِ الْإِعْذَارِ فِي الشَّهَادَةِ بِالطَّعْنِ أَوِ الْمُعَارَضَةِ، فَإِنَّ فِي ذَلِكَ مَا يَحْمِلُ شُهُودَ الشَّهَادَةِ عَلَى التَّثَبُّتِ فِي مُطَابَقَةِ شَهَادَتِهِمْ، لِلْوَاقِعِ لِأَنَّ الْمُعَارَضَةَ وَالْإِعْذَارَ يَكْشِفَانِ عَنِ الْحَقِّ.
Ayette, şahitlikte cerh (itiraz/kusur bulma) veya karşı delil getirme yoluyla özür beyan etmenin meşruiyet hikmetine de bir işaret vardır; çünkü bunda, şahitleri şahitliklerinin vakıaya uygunluğunu titizlikle araştırmaya sevk edecek bir husus bulunmaktadır; zira karşı koyma ve itiraz hakkı gerçeği açığa çıkarır.
وَقَوْلُهُ أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ أَنْ يَأْتُوا بِاعْتِبَارِ مَا تَعَلَّقَ بِهِ مِنَ الْمَجْرُورَاتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ جُمْلَةَ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَفَادَتِ الْإِتْيَانَ بِهَا صَادِقَةً لَا نُقْصَانَ فِيهَا بِبَاعِثٍ مِنْ أَنْفُسِ الشُّهُودِ، وَلِذَلِكَ قَدَّرْنَاهُ بِمَعْنَى أَنْ يَعْلَمُوا كَيْفَ تَكُونُ الشَّهَادَةُ الصَّادِقَةُ. فَأَفَادَتِ الْجُمْلَةُ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهَا إِيجَادَ وَازِعٍ لِلشُّهُودِ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، وَأَفَادَتِ الْجُمْلَةُ الْمَعْطُوفَةُ وَازِعًا هُوَ تَوَقُّعُ ظُهُورِ كَذِبِهِمْ.
{ أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ } “yahut yeminlerinden sonra [başka] yeminlerin reddedilip [diğer tarafa] çevrilmesinden korkmaları için...” buyruğu, taalluk ettiği mecrurlar itibarıyla { أَنْ يَأْتُوا } ifadesine matuftur. Bunun sebebi şudur: { يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها } cümlesi, şahitlerin kendi içlerinden gelen bir saikle şahitliği dosdoğru ve eksiksiz olarak yerine getirmelerini ifade etmiştir; nitekim biz de onu 'doğru şahitliğin nasıl olacağını bilmeleri' manasında takdir etmiştik. Böylece matufun aleyh olan cümle, şahitler için kendi içlerinden gelen bir sakındırıcı (vâzı') oluşturmayı; matuf olan cümle ise yalanlarının açığa çıkması beklentisi olan harici bir sakındırıcıyı ifade etmiştir.
وَمَعْنَى أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ أَنْ تَرْجِعَ أَيْمَانٌ إِلَى وَرَثَةِ الْمُوصِي بعد أَيْمَان الشهيدين. فَالرَّدُّ هُنَا مَجَازٌ فِي الِانْتِقَالِ، مِثْلَ قَوْلِهِمْ:
{ أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ } ifadesinin manası; yeminlerin, o iki şahidin yeminlerinden sonra vasiyet edenin mirasçılarına intikal etmesidir. Buradaki «redd» (döndürme/çevirme), tıpkı şu sözlerinde olduğu gibi intikal anlamında mecazdır:
قَلَبَ عَلَيْهِ الْيَمِينَ، فَيُعَيَّرُوا بِهِ بَيْنَ النَّاسِ فَحَرْفُ (أَوْ) لِلتَّقْسِيمِ، وَهُوَ تَقْسِيم يُفِيد تَفْصِيل مَا أجمله الْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ أَدْنى إِلَخْ ... وَجَمَعَ الْأَيْمَانَ بِاعْتِبَارِ عُمُومِ حُكْمِ الْآيَةِ لِسَائِرِ قَضَايَا الْوَصَايَا الَّتِي مِنْ جِنْسِهَا، عَلَى أَنَّ الْعَرَبَ تَعْدِلُ عَنِ التَّثْنِيَةِ كَثِيرًا. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما. [التَّحْرِيم: ٤] وَذَيَّلَ هَذَا الْحُكْمَ الْجَلِيلَ بِمَوْعِظَةِ جَمِيعِ الْأُمَّةِ فَقَالَ: وَاتَّقُوا اللَّهَ الْآيَةَ.
«Yemini onun aleyhine çevirdi» denir; böylece insanlar arasında ayıplanırlar. ({ أَوْ }) edatı taksim (kısımlara ayırma) içindir. Bu taksim, { ذلِكَ أَدْنى } ... ifadesindeki işaretin mücmel bıraktığı hususu detaylandıran bir taksimdir. Yeminlerin çoğul getirilmesi, ayetin hükmünün kendi cinsinden olan diğer vasiyet davalarını da kapsaması itibarıyladır; bununla birlikte Araplar tesniye (ikil) yerine çokça çoğul kullanırlar. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } “Eğer ikiniz Allah'a tevbe ederseniz [ne iyi], çünkü kalpleriniz eğrilmişti.” [Tahrîm: 4]. [Allah Teâlâ], bu yüce hükmün peşine bütün ümmete bir öğüt ekleyerek şöyle buyurmuştur: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun...” ayeti.
وَقَوْلُهُ وَاسْمَعُوا أَمْرٌ بِالسَّمْعِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي الطَّاعَةِ مَجَازًا، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٧] .
{ وَاسْمَعُوا } “ve dinleyin” buyruğu, bu surede [7. ayette] geçen { إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا } “'İşittik ve itaat ettik' dediğiniz zaman...” buyruğunda olduğu gibi, mecazen itaat anlamında kullanılan bir işitme emridir.
وَقَوْلُهُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ تَحْرِيضٌ عَلَى التَّقْوَى وَالطَّاعَةِ لِلَّهِ فِيمَا أَمَرَ
{ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “Allah, yoldan çıkmışlar topluluğunu doğru yola iletmez.” buyruğu ise takvaya ve emredip
وَنَهَى، وَتَحْذِيرٌ مِنْ مُخَالَفَةِ ذَلِكَ، لِأَنَّ فِي اتِّبَاعِ أَمْرِ اللَّهِ هُدًى وَفِي الْإِعْرَاضِ فِسْقًا. وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ أَيِ الْمُعْرِضِينَ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ، فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يُسْتَهَانُ بِهِ لِأَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى الرَّيْنِ عَلَى الْقَلْبِ فَلَا يَنْفُذُ إِلَيْهِ الْهُدَى مِنْ بَعْدُ فَلَا تَكُونُوهُمْ وَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ.
yasakladığı şeylerde Allah'a itaate teşvik ve buna muhalefet etmekten sakındırmadır. Çünkü Allah'ın emrine uymakta hidayet, yüz çevirmekte ise fısk vardır. { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } yani Allah'ın emrinden yüz çevirenleri [hidayete erdirmez]. Nitekim bu durum hafife alınamaz; çünkü kalbin paslanmasına (reyn) yol açar, neticede bundan sonra artık ona hidayet nüfuz etmez. O halde onlardan olmayın, hidayete erenlerden olun.
هَذَا تَفْسِيرُ الْآيَاتِ تَوَخَّيْتُ فِيهِ أَوْضَحَ الْمَعَانِي وَأَوْفَقَهَا بِالشَّرِيعَةِ، وَأَطَلْتُ فِي بَيَانِ ذَلِكَ لِإِزَالَةِ مَا غَمُضَ مِنَ الْمَعَانِي تَحْتَ إِيجَازِهَا الْبَلِيغِ. وَقَدْ نَقَلَ الطِّيبِيُّ عَنِ الزَّجَّاجِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ أَشْكَلِ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْإِعْرَابِ. وَقَالَ الْفَخْرُ: رَوَى الْوَاحِدِيُّ عَنْ عُمَرَ:
İşte bu ayetlerin tefsiri budur. Onda manaların en açık ve şeriata en uygun olanını gözettim; beliğ icazının (vecizliğinin) altında kapalı kalan manaları gidermek için de bu açıklamayı etraflıca tuttum. Tîbî, Zeccâc'dan bu ayetin Kur'an'da irabı en müşkil yerlerden biri olduğunu nakletmiştir. Fahreddin er-Râzî ise şöyle demiştir: Vâhidî, Ömer'den [şunu] rivayet etmiştir:
هَذِهِ الْآيَةُ أَعْضَلُ مَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنَ الْأَحْكَامِ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ عَنْ مَكِّيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ:
«Bu ayet, bu suredeki ahkâmın en müşkil ve içinden çıkılmaz olanıdır.» İbn Atıyye de Mekkî b. Ebî Tâlib'den şöyle aktarmıştır:
هَذِهِ الْآيَاتُ عِنْدَ أَهْلِ الْمَعَانِي مِنْ أَشْكَلِ مَا فِي الْقُرْآنِ إِعْرَابًا وَمَعْنًى وَحُكْمًا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا كَلَامُ مَنْ لَمْ يَقَعْ لَهُ الثَّلَجُ فِي تَفْسِيرِهَا. وَذَلِكَ بَيِّنٌ مِنْ كِتَابِهِ.
«Bu ayetler, mana ehli nezdinde Kur'an'da irap, mana ve hüküm bakımından en müşkil olanlarındandır.» İbn Atıyye der ki: «Bu söz, ayetin tefsiri hususunda içine tam bir tatmin ve ferahlık oturmamış kimsenin sözüdür. Bu durum onun kitabından da açıkça anlaşılmaktadır.»
وَلِقَصْدِ اسْتِيفَاءِ مَعَانِي الْآيَاتِ مُتَتَابِعَةً تَجَنَّبْتُ التَّعَرُّضَ لِمَا تُفِيدُهُ مِنَ الْأَحْكَامِ وَاخْتِلَافِ
Ayetlerin manalarını peş peşe ve eksiksiz verme gayesiyle, tefsirleri esnasında onların ifade ettiği hükümlere ve İslam âlimlerinin
عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ فِيهَا فِي أَثْنَاءِ تَفْسِيرِهَا. وَأَخَّرْتُ ذَلِكَ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ حِينَ انْتَهَيْتُ مِنْ تَفْسِيرِ مَعَانِيهَا. وَقَدِ اشْتَمَلَتْ عَلَى أَصْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا الْأَمْرُ بِالْإِشْهَادِ عَلَى الْوَصِيَّةِ، وَثَانِيهِمَا فَصْلُ الْقَضَاءِ فِي قَضِيَّةِ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَعَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ مَعَ أَوْلِيَاءِ بُدَيْلِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ.
bu konudaki ihtilaflarına değinmekten kaçındım. Manalarının tefsirini bitirdiğimde bunu bu noktaya erteledim. Nitekim bu ayetler iki temel esası içermektedir: Birincisi, vasiyete şahit tutma emri; ikincisi ise Temîm ed-Dârî ve Adiy b. Beddâ'ın Büdeyl b. Ebî Meryem'in velileriyle olan davasındaki hükmün fasledilmesidir.
فَالْأَصْلُ الْأَوَّلُ: مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِلَى قَوْلِهِ وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ.
Birinci esas, Yüce Allah'ın { شَهادَةُ بَيْنِكُمْ } ifadesinden { وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ } ifadesine kadar olan kısımdır.
وَالْأَصْلُ الثَّانِي: مِنْ قَوْلِهِ: فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً إِلَى قَوْلِهِ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ. وَيَحْصُلُ مِنْ ذَلِكَ مَعْرِفَةُ وَجْهِ الْقَضَاءِ فِي أَمْثَالِ تِلْكَ الْقَضِيَّةِ مِمَّا يُتَّهَمُ فِيهِ الشُّهُودُ.
İkinci esas ise, O'nun { فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً } ifadesinden { بَعْدَ أَيْمانِهِمْ } ifadesine kadar olan kısımdır. Bundan da şahitlerin töhmet altında kaldığı benzer davalarda hükmün nasıl verileceğinin bilinmesi hasıl olur.
وَقَوْلُهُ: شَهادَةُ بَيْنِكُمْ الْآيَةَ بَيَانٌ لِكَيْفِيَّةِ الشَّهَادَةِ، وَهُوَ يَتَضَمَّنُ الْأَمْرَ بِهَا، وَلَكِنْ عَدَلَ عَنْ ذِكْرِ الْأَمْرِ لِأَنَّ النَّاسَ مُعْتَادُونَ بِاسْتِحْفَاظِ وَصَايَاهُمْ عِنْدَ مَحَلِّ ثِقَتِهِمْ.
Yüce Allah'ın { شَهادَةُ بَيْنِكُمْ } ayeti şahitliğin keyfiyetinin beyanıdır ve bunu emretmeyi de tazammun eder. Ancak insanlar vasiyetlerini güven duydukları kimselere emanet etmeye alışkın oldukları için açıkça emir zikredilmemiştir.
وَأَهَمُّ الْأَحْكَامِ الَّتِي تُؤْخَذُ مِنَ الْآيَةِ ثَلَاثَةٌ: أَحَدُهَا: اسْتِشْهَادُ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ فِي حُقُوقِ الْمُسْلِمِينَ، عَلَى رَأْيِ مَنْ جَعَلَهُ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ. وَثَانِيهَا: تَحْلِيفُ الشَّاهِدِ عَلَى أَنَّهُ صَادِقٌ فِي شَهَادَتِهِ. وَثَالِثُهَا: تَغْلِيظُ الْيَمِينِ بِالزَّمَانِ.
Ayetten çıkarılan en önemli hükümler üçtür: Birincisi, { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } buyruğundan kastedilenin bu olduğu görüşünde olanlara göre, Müslümanların hakları konusunda gayrimüslimlerin şahit tutulmasıdır. İkincisi, şahide şahitliğinde doğru söylediğine dair yemin ettirilmesidir. Üçüncüsü ise yeminin zamanla tağliz edilmesidir (ağırlaştırılmasıdır).
فَأَمَّا الْحُكْمُ الْأَوَّلُ: فَقَدْ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ. وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْأَظْهَرَ أَنَّ الْغَيْرِيَّةَ غَيْرِيَّةٌ فِي الدِّينِ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي قَبُولِ شَهَادَةِ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ فِي الْقَضَايَا الْجَارِيَةِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ حُكْمَ هَذِهِ الْآيَةِ مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Birinci hükme gelince: Yüce Allah'ın { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } “yahut sizden olmayan başka iki kişi...” buyruğu buna delalet etmiştir. 'Gayr' olmanın din bakımından başkalık olduğunu daha önce açıklamıştık. Müslümanlar arasında cereyan eden davalarda gayrimüslimlerin şahitliğinin kabul edilip edilmeyeceği hususunda ihtilaf edilmiştir. Cumhur, bu ayetin hükmünün Yüce Allah'ın şu buyruklarıyla neshedildiği görüşüne varmıştır:
وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ [الطَّلَاق: ٢]- وَقَوْلِهِ- مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ [الْبَقَرَة: ٢٨٢] وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيِّ. وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ الْآيَةَ مُحْكَمَةٌ، فَمِنْهُمْ مَنْ جعلهَا خاصّة بِالشَّهَادَةِ عَلَى الْوَصِيَّةِ فِي السَّفَرِ إِذَا لَمْ يَكُنْ مَعَ الْمُوصِي مُسْلِمُونَ. وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَضَى بِذَلِكَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ فِي وَصِيَّةٍ مِثْلَ هَذِهِ، أَيَّامَ قَضَائِهِ بِالْكُوفَةِ، وَقَالَ: هَذَا أَمْرٌ لَمْ يَكُنْ بَعْدَ الَّذِي كَانَ فِي عَهْدِ رَسُول الله ﷺ. وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَابْنِ جُبَيْرٍ، وَشُرَيْحٍ، وَابْنِ
{ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ } “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun...” [Talâk: 2] ve { مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ } “...şahitlerden razı olacağınız kimselerden...” [Bakara: 282]. Bu; Mâlik, Ebû Hanîfe ve Şâfiî'nin kavlidir. Bir grup âlim ise ayetin muhkem olduğu görüşüne varmıştır. Onlardan kimi bunu, vasiyet edenin yanında Müslümanlar bulunmadığı takdirde yolculuktaki vasiyet şahitliğine has kılmıştır. Bu; Ebû Mûsâ el-Eş'arî ve İbn Abbâs'ın kavlidir. Nitekim Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Kûfe'deki kadılığı günlerinde buna benzer bir vasiyet davasında bu şekilde hükmetmiş ve şöyle demiştir: «Bu, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) devrindekinden sonra vuku bulmamış bir durumdur.» Bu aynı zamanda Saîd b. el-Müseyyeb, İbn Cübeyr, Şüreyh, İbn
سِيرِينَ، وَمُجَاهِدٍ، وَقَتَادَةَ، وَالسُّدِّيِّ، وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، وَجَمَاعَةٍ، وَهُمْ يَقُولُونَ: لَا مَنْسُوخَ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ، تَبَعًا لِابْنِ عَبَّاسٍ.
Sîrîn, Mücâhid, Katâde, Süddî, Süfyân es-Sevrî ve bir grubun görüşüdür. Onlar, İbn Abbâs'a uyarak «Mâide suresinde mensuh ayet yoktur» derler.
وَمِنْهُمْ مَنْ تَأَوَّلَ قَوْلَهُ مِنْ غَيْرِكُمْ عَلَى أَنَّهُ مِنْ غَيْرِ قَبِيلَتِكُمْ، وَهُوَ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ، وَالْحَسَنِ، وَعِكْرِمَةَ.
Onlardan bazıları da { مِنْ غَيْرِكُمْ } buyruğunu «kabilenizden olmayan» şeklinde tevil etmiştir; bu da Zührî, Hasan[-ı Basrî] ve İkrime'nin görüşüdür.
وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ بِقِيَاسِ بَقِيَّةِ الْعُقُودِ الْمَشْهُودِ فِيهَا فِي السَّفَرِ عَلَى شَهَادَةِ الْوَصِيَّةِ، فَقَالَ بِأَنَّ شَهَادَةَ أَهْلِ الذِّمَّةِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فِي السَّفَرِ مَاضِيَةٌ، وَزَادَ فَجَعَلَهَا بِدُونِ يَمِينٍ.
Ahmed b. Hanbel ise yolculukta şahitlik edilen diğer akitleri de vasiyet şahitliğine kıyas etmiş; zımmîlerin yolculukta Müslümanlar aleyhindeki şahitliğinin geçerli olduğunu söylemiş ve buna ek olarak bunu yeminsiz kılmıştır.
وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّ حُكْمَ الْآيَةِ غَيْرُ مَنْسُوخٍ، وَأَنَّ قَبُولَ شَهَادَةِ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ خَاصٌّ بِالْوَصِيَّةِ فِي السَّفَرِ حَيْثُ لَا يُوجَدُ مُسْلِمُونَ لِلضَّرُورَةِ، وَأَنَّ وَجْهَ اخْتِصَاصِ الْوَصِيَّةِ بِهَذَا الْحُكْمِ أَنَّهَا تَعْرِضُ فِي حَالَةٍ لَا يَسْتَعِدُّ لَهَا الْمَرْءُ مِنْ قَبْلُ فَكَانَ مَعْذُورًا فِي إِشْهَادِ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ خَشْيَةَ الْفَوَاتِ، بِخِلَافِ غَيْرِهَا مِنَ الْعُقُودِ فَيُمْكِنُ الِاسْتِعْدَادُ لَهَا مِنْ قَبْلُ وَالتَّوَثُّقُ لَهَا بِغَيْرِ ذَلِكَ فَكَانَ هَذَا الْحُكْمُ رُخْصَةً.
Bana göre en zahir olan, ayetin hükmünün mensuh olmadığı, gayrimüslimlerin şahitliğinin kabulünün zaruret sebebiyle Müslümanların bulunmadığı yolculuk vasiyetine has olduğudur. Vasiyetin bu hükme has kılınmasının veçhi ise şudur: Vasiyet, kişinin önceden hazırlık yapamadığı bir durumda ortaya çıkar; dolayısıyla [vasiyetin] kaçırılması endişesiyle o durumda gayrimüslimleri şahit tutmakta mazeretli sayılmıştır. Diğer akitler ise böyle değildir; onlar için önceden hazırlık yapmak ve başka yollarla güvenceye almak mümkündür. Dolayısıyla bu hüküm bir ruhsat olmuştur.
وَالْحِكْمَةُ الَّتِي مِنْ أَجْلِهَا لَمْ تُقْبَلْ فِي شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ شَهَادَةُ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا فِي الضَّرُورَةِ، عِنْدَ مَنْ رَأَى إِعْمَالَهَا فِي الضَّرُورَةِ، أَنَّ قَبُولَ الشَّهَادَةِ تَزْكِيَةٌ وَتَعْدِيلٌ لِلشَّاهِدِ وَتَرْفِيعٌ لِمِقْدَارِهِ إِذْ جُعِلَ خَبَرُهُ مَقْطَعًا لِلْحُقُوقِ. فَقَدْ كَانَ بَعْضُ الْقُضَاةِ مِنَ السَّلَفِ يَقُولُ لِلشُّهُودِ: اتَّقُوا اللَّهَ فِينَا فَأَنْتُمُ الْقُضَاةُ وَنَحْنُ الْمُنَفِّذُونَ. وَلَمَّا كَانَ رَسُولنَا ﷺ قَدْ دَعَا النَّاسَ إِلَى اتِّبَاعِ دِينِهِ فَأَعْرَضَ عَنْهُ أَهْلُ الْكِتَابِ لَمْ يَكُونُوا أَهلا لِأَن تُزَكِّيَهُمْ أُمَّتُهُ وَتَسِمُهُمْ بِالصِّدْقِ وَهُمْ كَذَّبُوا رَسُولَنَا، وَلِأَنَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ دِينُهُ دِينَنَا لَا نَكُونُ عَالِمِينَ بِحُدُودِ مَا يَزَعُهُ عَنِ الْكَذِبِ فِي خَبَرِهِ، وَلَا لِمَجَالِ التَّضْيِيقِ وَالتَّوَسُّعِ فِي أَعْمَالِهِ النَّاشِئَةِ عَنْ مُعْتَقَدَاتِهِ، إِذْ لَعَلَّ فِي دِينِهِ مَا يُبِيحُ لَهُ الْكَذِبَ، وَبِخَاصَّةٍ إِذَا كَانَتْ شَهَادَتُهُ فِي حَقٍّ لِمَنْ يُخَالِفُهُ فِي الدِّينِ، فَإِنَّنَا عَهِدْنَا مِنْهُمْ أَنَّهُمْ لَا يَتَوَخَّوْنَ الِاحْتِيَاطَ فِي حُقُوقِ مَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ دِينِهِمْ. قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ «ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ (أَي الْمُسلمين) سَبِيلٌ» فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ مَظَنَّةً لِلْعَدَالَةِ وَلَا كَانَ مِقْدَارُهَا فِيهِ مَضْبُوطًا. وَهَذَا حَالُ الْغَالِبِ مِنْهُمْ، وَفِيهِمْ مَنْ
İslam şeriatında -zaruret halinde geçerli sayanlara göre- gayrimüslimlerin şahitliğinin zaruret dışında kabul edilmeyişinin hikmeti şudur: Şahitliğin kabulü, şahidin tezkiyesi (temize çıkarılması), ta'dili (güvenilir sayılması) ve mertebesinin yükseltilmesidir; zira onun haberi hakların belirleyicisi (kat'î ölçüsü) kılınmıştır. Nitekim Selef kadılarından bazıları şahitlere: «Bizim hakkımızda Allah'tan korkun; zira asıl hüküm verenler sizlersiniz, biz ise uygulayıcılarız» derlerdi. Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanları kendi dinine uymaya davet ettiğinde Ehl-i Kitap ondan yüz çevirdiğine göre, Peygamberimizi yalanlamışken ümmetinin onları temize çıkarıp doğruluğuyla nitelemesine layık olamazlardı. Ayrıca dini dinimizden olmayan kimsenin, haberinde kendisini yalandan alıkoyacak engellerin sınırlarını ve inançlarından kaynaklanan eylemlerindeki daralma ve genişleme sahasını bilemeyiz; zira belki de dininde yalanı mubah kılan unsurlar vardır. Bilhassa şahitliği kendi dinine muhalif birinin hakkı hakkında ise böyledir; zira biz onlardan, kendi dinlerinden olmayan kimselerin hakları konusunda titizlik ve ihtiyat göstermediklerini bilmekteyiz. Yüce Allah onlardan naklen şöyle buyurmuştur: { ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ } (yani Müslümanlar hakkında) { سَبِيلٌ } “Bu, onların: 'Ümmîler hakkında üzerimize bir sorumluluk yoktur' demelerindendir.” İşte bu sebeple onlar adalet mahalli olamaz ve onlardaki adalet ölçüsü zabt edilemez. Bu, onların çoğunun halidir; içlerinde ise
قَالَ اللَّهُ فِي شَأْنِهِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ [آل عمرَان: ٧٥] وَلَكِنَّ الْحُكْمَ لِلْغَالِبِ.
Allah'ın hakkında { مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ } “...ona yüklerle mal emanet etsen onu sana tastamam öder...” [Âl-i İmrân: 75] buyurduğu kimseler de vardır; fakat hüküm çoğunluğa göredir.
وَأَمَّا حُكْمُ تَحْلِيفِ الشَّاهِدِ عَلَى صِدْقِهِ فِي شَهَادَتِهِ: فَلَمْ يَرِدْ فِي الْمَأْثُورِ إِلَّا فِي هَذَا
Şahidin şahitliğinde doğru söylediğine dair yemin ettirilmesi hükmüne gelince: Bu, rivayetlerde ancak bu
الْمَوْضِعِ فَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا بِنَسْخِ قَبُولِ شَهَادَةِ الْكَافِرِ فَتَحْلِيفُ شَاهِدَيِ الْوَصِيَّةِ الْكَافِرَيْنِ مَنْسُوخٌ تَبَعًا، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ. وَأَمَّا الَّذِينَ جَعَلُوهُ مُحْكَمًا فَقَدِ اخْتَلَفُوا، فَمِنْهُمْ مَنْ خَصَّ الْيَمِينَ بِشَاهِدَيِ الْوَصِيَّةِ مِنْ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ، وَمِنْهُمْ مَنِ اعْتَبَرَ بِعِلَّةِ مَشْرُوعِيَّةِ تَحْلِيفِ الشَّاهِدَيْنِ مِنْ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ، فَقَاسَ عَلَيْهِ تَحْلِيفَ الشَّاهِدَيْنِ إِذَا تَطَرَّقَتْ إِلَيْهِمَا الرِّيبَةُ وَلَوْ كَانَا مُسْلِمَيْنِ. وَهَذَا لَا وَجْهَ لَهُ إِذْ قَدْ شَرَطَ اللَّهُ فِيهِمَا الْعَدَالَةَ وَهِيَ تُنَافِي الرِّيبَةَ، نَعَمْ قَدْ يُقَالُ:
yerde varid olmuştur. Kâfirin şahitliğinin kabulünün mensuh olduğunu söyleyenlere göre, gayrimüslim iki vasiyet şahidine yemin ettirilmesi de buna bağlı olarak mensuhtur; cumhurun kavli de budur. Onu muhkem sayanlar ise ihtilaf etmişlerdir: Kimi yemini sadece Müslüman olmayan iki vasiyet şahidine has kılmış; kimi de Müslüman olmayan iki şahide yemin ettirilmesinin meşruiyet illetini göz önünde bulundurarak, Müslüman dahi olsalar kendilerine şüphe yönelen iki şahide yemin ettirilmeyi buna kıyas etmiştir. Fakat bunun bir veçhi yoktur; zira Allah ikisinde adaleti şart koşmuştur, adalet ise şüphe ile bağdaşmaz. Evet, şöyle denilebilir:
هَذَا إِذَا تَعَذَّرَتِ الْعَدَالَةُ أَوْ ضَعُفَتْ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ وَوَقَعَ الِاضْطِرَارُ إِلَى اسْتِشْهَادِ غَيْرِ الْعُدُولِ كَمَا هِيَ حَالَةُ مُعْظَمِ بِلَادِ الْإِسْلَامِ الْيَوْمَ، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ لِتَحْلِيفِ الشَّاهِدِ الْمَسْتُورِ الْحَالِ وَجْهٌ فِي الْقَضَاءِ. وَالْمَسْأَلَةُ مَبْسُوطَةٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ.
Bu [kıyas], günümüzde İslam beldelerinin çoğunun durumunda olduğu gibi adaletin imkânsız hale geldiği yahut bazı vakitlerde zayıfladığı ve âdil olmayanları şahit tutma zaruretinin doğduğu haller için geçerlidir; dolayısıyla hali kapalı olan (mestûru'l-hâl) şahide yemin ettirilmesinin yargıda bir veçhinin bulunması uzak bir ihtimal değildir. Bu mesele fıkıh kitaplarında etraflıca anlatılmıştır.
وَأَمَّا حُكْمُ تَغْلِيظِ الْيَمِينِ: فَقَدْ أُخِذَ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ الْيَمِينَ تَقَعُ بَعْدَ الصَّلَاةِ، فَكَانَ ذَلِكَ أَصْلًا فِي تَغْلِيظِ الْيَمِينِ فِي نَظَرِ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَيَجِيءُ فِي تَغْلِيظِ الْيَمِينِ أَنْ يَكُونَ بِالزَّمَانِ وَالْمَكَانِ وَاللَّفْظِ. وَفِي جَمِيعِهَا اخْتِلَافٌ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ. وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يُتَمَسَّكُ بِهِ بِوَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ إِلَّا قَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ وَقَدْ بَيَّنْتُ أَنَّ الْأَظْهَرَ أَنَّهُ خَاصٌّ بِالْوَصِيَّةِ، وَأَمَّا التَّغْلِيظُ بِالْمَكَانِ وَبِاللَّفْظِ فَتَفْصِيلُهُ فِي كتب الْخلاف.
Yeminin tağlizi (ağırlaştırılması) hükmüne gelince: Ayetten yeminin namazdan sonra vaki olacağı anlaşılmıştır. Bu durum, bazı ilim ehlinin nazarında yeminin tağlizinde bir asıl olmuştur. Yeminin tağlizi zaman, mekân ve lafız ile olur. Bunların hepsinde âlimler arasında ihtilaf vardır. Ayette bu üçünden tutunulacak tek husus { مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ } buyruğudur; onun da vasiyete mahsus olmasının daha zahir olduğunu açıklamıştım. Mekân ve lafızla tağlizin detayı ise hilaf kitaplarındadır.
[١٠٩، ١١٠]
[109, 110]
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ١٠٩ إِلَى ١١٠]
[Mâide Suresi (5): Ayetler 109'dan 110'a]
يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قالُوا لَا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١٠٩) إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ
{ يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قالُوا لَا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١٠٩) إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ } “Allah'ın peygamberleri toplayıp: 'Size ne cevap verildi?' buyuracağı gün; onlar: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin' diyeceklerdir. (109) Hani Allah şöyle buyurmuştu: 'Ey Meryem oğlu İsa! Senin üzerindeki ve annen üzerindeki nimetimi hatırla! Hani seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim; beşikteyken de yetişkinken de insanlarla konuşuyordun. Sana Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretmiştim. Hani Benim iznimle çamurdan kuş şeklinde bir şey yapıyor, sonra ona üflüyordun da Benim iznimle bir kuş oluveriyordu. Körü ve alacalıyı Benim iznimle iyileştiriyordun. Hani ölüleri Benim iznimle [diriltip] çıkarıyordun. Hani İsrailoğullarına apaçık delillerle geldiğin ve içlerinden inkâr edenlerin: 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' dedikleri vakit, onları senden menetmiştim.'”
(١١٠)
{(١١٠)} “Allah'ın peygamberleri toplayıp: 'Size ne cevap verildi?' buyuracağı gün; onlar: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin' diyeceklerdir. (109) Hani Allah şöyle buyurmuştu: 'Ey Meryem oğlu İsa! Senin üzerindeki ve annen üzerindeki nimetimi hatırla! Hani seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim; beşikteyken de yetişkinken de insanlarla konuşuyordun. Sana Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretmiştim. Hani Benim iznimle çamurdan kuş şeklinde bir şey yapıyor, sonra ona üflüyordun da Benim iznimle bir kuş oluveriyordu. Körü ve alacalıyı Benim iznimle iyileştiriyordun. Hani ölüleri Benim iznimle [diriltip] çıkarıyordun. Hani İsrailoğullarına apaçık delillerle geldiğin ve içlerinden inkâr edenlerin: 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' dedikleri vakit, onları senden menetmiştim.' (110)”
جُمْلَةُ يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا- إِلَى قَوْلِهِ- وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ [الْمَائِدَة: ٨٥] . وَمَا بَيْنَهُمَا جُمَلٌ مُعْتَرِضَةٌ نَشَأَ بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ، فَعَادَ الْكَلَامُ الْآنَ إِلَى أَحْوَالِ الَّذِينَ اتَّبَعُوا عِيسَى- ﵇، فَبَدَّلَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ تَبْدِيلًا بَلَغَ بِهِمْ إِلَى الْكُفْرِ وَمُضَاهَاةِ الْمُشْرِكِينَ، لِلتَّذْكِيرِ بِهَوْلٍ عَظِيمٍ مِنْ أَهْوَالِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ تَكُونُ فِيهِ شَهَادَةُ الرُّسُلِ عَلَى الْأُمَمِ وَبَرَاءَتُهُمْ مِمَّا أَحْدَثَهُ أُمَمُهُمْ بُعْدَهُمْ فِي الدِّينِ مِمَّا لَمْ
{ يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ } cümlesi; { فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا } buyruğundan { وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ } buyruğuna [Mâide: 85] kadar olan kısma bağlı bir ibtidâî istînâftır (yeni başlangıçtır). Bu iki kısım arasındaki cümleler, biri diğerinden doğmuş ara cümlelerdir (i'tirâziyyedir). Böylece söz şimdi İsa (aleyhisselâm)'a tâbi olanların durumlarına dönmüştür; nitekim onların birçoğu, kendilerini küfre ve müşriklere benzemeye kadar götüren büyük bir tahrifat ve tebdilatta bulunmuşlardır. Amaç, kıyamet gününün büyük korkularından bir korkuyu hatırlatmaktır; o gün peygamberlerin ümmetleri aleyhine şahitlikleri ve ümmetlerinin kendilerinden sonra dinde ihdas ettikleri, Allah'ın izin
يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ، وَالتَّخَلُّصُ مِنْ ذَلِكَ إِلَى شَهَادَةِ عِيسَى عَلَى النَّصَارَى بِأَنَّهُ لَمْ يَأْمُرْهُمْ بِتَأْلِيهِهِ وَعِبَادَتِهِ. وَهَذَا مُتَّصِلٌ فِي الْغَرَضِ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى [الْمَائِدَة: ٨٢] . فَإِنَّ فِي تِلْكَ الْآيَاتِ تَرْغِيبًا وَتَرْهِيبًا، وَإِبْعَادًا وَتَقْرِيبًا، وَقَعَ الِانْتِقَالُ مِنْهَا إِلَى أَحْكَامٍ تَشْرِيعِيَّةٍ نَاسَبَتْ مَا ابْتَدَعَهُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ [الْمَائِدَة: ٨٧] وَتَفَنُّنُ الِانْتِقَالِ إِلَى هَذَا الْمَبْلَغِ، فَهَذَا عَوْدٌ إِلَى بَيَانِ تَمَامِ نُهُوضِ الْحُجَّةِ عَلَى النَّصَارَى فِي مَشْهَدِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَلَقَدْ جَاءَ هَذَا مُنَاسِبًا لِلتَّذْكِيرِ الْعَامِّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ [الْمَائِدَة: ١٠٨] . وَلِمُنَاسَبَةِ هَذَا الْمَقَامِ الْتَزَمَ وَصْفَ عِيسَى بِابْنِ مَرْيَمَ كُلَّمَا تَكَرَّرَ ذِكْرُهُ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ أَرْبَعُ مَرَّاتٍ تَعْرِيضًا بِإِبْطَالِ دَعْوَى أَنَّهُ ابْنٌ لِلَّهِ تَعَالَى.
vermediği şeylerden berî olduklarını ilan etmeleri gerçekleşecektir. Buradan da İsa'nın Hristiyanlar aleyhine, kendisini ilah edinmelerini ve kendisine tapmalarını emretmediğine dair şahitliğine geçiş yapılacaktır (tahallus). Bu durum, gaye bakımından Yüce Allah'ın daha önce geçen { وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى } “İman edenlere sevgi bakımından en yakın olarak da: 'Biz Hristiyanlarız' diyenleri bulursun...” [Mâide: 82] buyruğuyla irtibatlıdır. Zira o ayetlerde bir rağbet ettirme ve korkutma, uzaklaştırma ve yakınlaştırma yer almıştır; oradan Yahudi ve Hristiyanların uydurdukları şeylere münasip düşen teşrîî hükümlere intikal edilmiştir ki bu da Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayın...” [Mâide: 87] buyruğundan itibaren gelmiştir. İntikal sanatının bu dereceye ulaşmasıyla birlikte, bu [yeni pasaj], kıyamet günü sahnesinde Hristiyanlar aleyhine hüccetin tamamlanıp ikame edilişinin beyanına bir dönüştür. Bu durum, Yüce Allah'ın { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “Allah'tan korkun ve dinleyin; Allah, yoldan çıkmışlar topluluğunu doğru yola iletmez.” [Mâide: 108] buyruğundaki genel hatırlatmaya da son derece münasip düşmüştür. Bu makamın münasebeti dolayısıyla, onun Allah Teâlâ'nın oğlu olduğu iddiasını üstü kapalı bir şekilde (ta'rîzan) iptal etmek amacıyla bu ayetlerde her geçtiğinde İsa'nın «İbn Meryem» (Meryem oğlu) vasfıyla anılması dört kez iltizam edilmiştir.
وَلِأَنَّهُ لَمَّا تَمَّ الْكَلَامُ عَلَى الِاسْتِشْهَادِ عَلَى وَصَايَا الْمَخْلُوقِينَ نَاسَبَ الِانْتِقَالَ إِلَى شَهَادَةِ الرُّسُلِ عَلَى وَصَايَا الْخَالِقِ تَعَالَى، فَإِنَّ الْأَدْيَانَ وَصَايَا اللَّهِ إِلَى خَلْقِهِ. قَالَ تَعَالَى:
Ayrıca yaratılanların vasiyetlerine şahit tutma konusu tamamlandığında, Yaratan Teâlâ'nın vasiyetlerine peygamberlerin şahitliğine intikal etmek de münasip düşmüştür; zira dinler, Allah'ın yarattıklarına olan vasiyetleridir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى [الشورى: ١٣] . وَقَدْ سَمَّاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى شُهَدَاءً فِي قَوْلِهِ: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً [النِّسَاء: ٤١] .
{ شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى } “O, Nuh'a vasiyet ettiği şeyi, sana vahyettiğimizi, İbrahim'e, Musa'ya ve İsa'ya vasiyet ettiğimizi sizin için din kıldı...” [Şûrâ: 13]. Yüce Allah şu buyruğunda da onları şahitler olarak isimlendirmiştir: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur!” [Nisâ: 41].
فَقَوْلُهُ: يَوْمَ يَجْمَعُ ظَرْفٌ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ مَعْمُولٌ لِعَامِلٍ مَحْذُوفٍ يُقَدَّرُ بِنَحْوِ: اذْكُرْ يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ، أَوْ يُقَدَّرُ لَهُ عَامِلٌ يَكُونُ بِمَنْزِلَةِ الْجَوَابِ لِلظَّرْفِ، لِأَنَّ الظَّرْفَ إِذَا تَقَدَّمَ يُعَامَلُ مُعَامَلَةَ الشَّرْطِ فِي إِعْطَائِهِ جَوَابًا. وَقَدْ حُذِفَ هَذَا الْعَامِلُ لِتَذْهَبَ نَفْسُ السَّامِعِ كُلَّ مَذْهَبٍ مُمْكِنٍ مِنَ التَّهْوِيلِ، تَقْدِيرُهُ يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ يَكُونُ هَوْلٌ عَظِيمٌ لَا يَبْلُغُهُ طُولُ التَّعْبِيرِ فَيَنْبَغِي طَيُّهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِفِعْلِ
{ يَوْمَ يَجْمَعُ } ifadesi bir zarftır. En zahir olan, onun «Allah'ın peygamberleri toplayacağı günü hatırla» kabilinden takdir edilen mahzuf bir âmilin mamulü olması yahut zarf için bir nevi cevap konumunda olacak bir âmilin takdir edilmesidir; çünkü zarf öne geçtiğinde, kendisine bir cevap verilmesi bakımından şart muamelesi görür. Bu âmil, dinleyicinin zihninin korku ve dehşet adına mümkün olan her ihtimale gidebilmesi için hazfedilmiştir; takdiri: 'Allah'ın peygamberleri toplayacağı gün öyle büyük bir dehşet olacaktır ki, uzun uzadıya anlatımlar ona yetmez, dolayısıyla [sözün] dürülmesi (kısa tutulması) gerekir' şeklindedir. Zarfın şu fiile müteallik olması da caizdir:
قالُوا لَا عِلْمَ لَنا ... إِلَخْ، أَيْ أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْجُمْلَةِ الْمُسْتَأْنَفَةِ. وَأَصْلُ نَظْمِ الْكَلَامِ: يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ إِلَخْ. فَغَيَّرَ نَظْمَ الْكَلَامِ إِلَى الْأُسْلُوبِ الَّذِي وَقَعَ فِي الْآيَةِ لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ، فَيَفْتَتِحُ بِهَذَا الظَّرْفِ الْمَهُولِ وَلِيُورِدَ الِاسْتِشْهَادَ فِي صُورَةِ الْمُقَاوَلَةِ بَيْنَ اللَّهِ وَالرُّسُلِ.
{ قالُوا لَا عِلْمَ لَنا ... } “dediler ki: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur...'” vb. Yani müste'nef cümlenin asıl maksadı bu fiildir. Kelamın asıl dizilişi: 'Allah kıyamet gününde peygamberleri toplar da şöyle buyurur...' şeklindedir. Ancak habere önem vermek için sözün dizilişi ayette vaki olan üsluba çevrilmiş; böylece bu dehşetli zarfla başlanmış ve şahitlik isteme, Allah ile peygamberler arasındaki bir mükâleme (karşılıklı konuşma) suretinde getirilmiştir.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ هُوَ مَا يَأْتِي بِقَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ [الْمَائِدَة: ١١٦] وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ. وَمِنَ الْبَعِيدِ أَنْ يَكُونَ الظَّرْفُ مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ: لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ [الْمَائِدَة: ١٠٨] لِأَنَّهُ لَا جَدْوَى فِي نَفْيِ الْهِدَايَةِ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَلِأَنَّ جَزَالَةَ الْكَلَامِ تُنَاسِبُ اسْتِئْنَافَهُ، وَلِأَنَّ تَعَلُّقَهُ بِهِ غَيْرُ وَاسِعِ الْمَعْنَى.
Kelamdan asıl kastedilen ise { وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ } “Hani Allah: 'Ey Meryem oğlu İsa! Sen mi insanlara dedin?...' buyurmuştu” [Mâide: 116] ayetiyle gelecek olandır; bu ikisi arasındaki kısım ise i'tirâzdır (ara cümledir). Zarfın { لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } “...yoldan çıkmışlar topluluğunu doğru yola iletmez” [Mâide: 108] ifadesine müteallik olması ise uzaktır; çünkü kıyamet gününde hidayetin nefyedilmesinin bir faydası yoktur, ayrıca sözün fesahati ve heybeti onun müstakil (istînâf) olmasına uygundur ve onunla olan taallukunun anlamı da geniş ve tatminkâr değildir.
وَمِثْلُهُ قَوْلُ الزَّجَّاجِ: إِنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: وَاتَّقُوا اللَّهَ [الْمَائِدَة: ١٠٨] عَلَى أَنَّ يَوْمَ
Zeccâc'ın; { يَوْمَ } kelimesinin mef'ûlün lieclih olması üzere { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun...” [Mâide: 108] ifadesine müteallik olduğu sözü de böyledir [yani uzaktır].
مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ، وَقِيلَ: بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنَ اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: وَاتَّقُوا اللَّهَ [الْمَائِدَة: ١٠٨] لِأَنَّ جَمْعَ الرُّسُل ممّا يَشْمَل عَلَيْهِ شَأْنُ اللَّهِ، فَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: مَاذَا أُجِبْتُمْ مُسْتَعْمَلٌ فِي الِاسْتِشْهَادِ. يَنْتَقِلُ مِنْهُ إِلَى لَازِمِهِ، وَهُوَ تَوْبِيخُ الَّذِينَ كَذَّبُوا الرُّسُلَ فِي حَيَاتِهِمْ أَوْ بَدَّلُوا وَارْتَدُّوا بَعْدَ مَمَاتِهِمْ.
Denildi ki: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } [Mâide: 108] buyruğundaki lafza-i celâlden bedel-i iştimaldir; zira peygamberlerin toplanması Allah'ın şanının kapsadığı hususlardandır. { مَاذَا أُجِبْتُمْ } “Size ne cevap verildi?” buyruğundaki istifham (soru), şahitliğe başvurma anlamında kullanılmıştır. Ondan da onun lazımı olan manaya, yani hayatlarında peygamberleri yalanlayan yahut vefatlarından sonra [dini] değiştirip irtidat edenlerin azarlanması (tevbîh) manasına intikal edilir.
وَظَاهِرُ حَقِيقَةِ الْإِجَابَةِ أَنَّ الْمَعْنَى: مَاذَا أَجَابَكُمُ الْأَقْوَامُ الَّذِينَ أُرْسِلْتُمْ إِلَيْهِمْ، أَيْ مَاذَا تَلَقَّوْا بِهِ دَعَوَاتِكُمْ، حَمْلًا عَلَى مَا هُوَ بِمَعْنَاهُ فِي نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ [النَّمْل: ٥٦] . وَيُحْمَلُ قَوْلُ الرُّسُلِ: لَا عِلْمَ لَنا عَلَى مَعْنَى لَا عِلْمَ لَنَا بِمَا يُضْمِرُونَ حِينَ أَجَابُوا فَأَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا. أَوْ هُوَ تَأَدُّبٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ مَا عَدَا ذَلِكَ مِمَّا أَجَابَتْ بِهِ الْأُمَمُ يُعلمهُ رسلهم فلابدّ مِنْ تَأْوِيلِ نَفْيِ الرُّسُلِ الْعِلْمَ عَنْ أَنْفُسِهِمْ وَتَفْوِيضِهِمْ إِلَى عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِهَذَا الْمَعْنَى. فَأَجْمَعَ الرُّسُلُ فِي الْجَوَابِ عَلَى تَفْوِيضِ الْعِلْمِ إِلَى اللَّهِ، أَيْ أَنَّ عِلْمَكَ سُبْحَانَكَ أَعْلَى مِنْ كُلِّ عِلْمٍ وَشَهَادَتَكَ أَعْدَلُ مِنْ كُلِّ شَهَادَةٍ، فَكَانَ جَوَابَ الرُّسُلِ مُتَضَمِّنًا أُمُورًا: أَحَدُهَا: الشَّهَادَةُ عَلَى الْكَافِرِينَ مِنْ أُمَمِهِمْ بِأَنَّ مَا عَامَلَهُمُ اللَّهُ بِهِ هُوَ الْحَقُّ.
İcabetin (cevabın) hakiki manasının zahiri şudur: Mana; «kendilerine gönderildiğiniz topluluklar size ne cevap verdi?», yani «davetlerinizi ne ile karşıladılar?» demektir; bu da Yüce Allah'ın { فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ } “Kavminin cevabı ancak... oldu” [Neml: 56] buyruğu ve benzerlerindeki anlamı üzerine hamledilir. Peygamberlerin { لَا عِلْمَ لَنا } “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur” sözü ise, «cevap verdikleri sırada içlerinde gizledikleri şeylere dair bizim bir bilgimiz yoktur, Sen onu bizden daha iyi bilirsin» manasına hamledilir. Yahut bu, Allah Teâlâ'ya karşı bir edebin ifadesidir; çünkü ümmetlerin verdiği cevabın bundan başkasını peygamberleri zaten bilmektedir. Dolayısıyla peygamberlerin bilgiyi kendilerinden nefyetmelerini ve onu Allah Teâlâ'nın ilmine havale etmelerini bu mana ile tevil etmek kaçınılmazdır. Böylece peygamberler cevapta ilmi Allah'a havale etme hususunda ittifak etmişlerdir; yani «Senin ilmin -Sübhan olan Sensin- her ilmin üstündedir ve Senin şahitliğin her şahitlikten daha adildir». Dolayısıyla peygamberlerin cevabı birtakım hususları tazammun etmiştir: Birincisi: Ümmetlerinden inkâr edenlerin aleyhine, Allah'ın onlara yaptığı muamelenin hakkın ta kendisi olduğuna şahitlik etmektir.
الثَّانِي: تَسْفِيهُ أُولَئِكَ الْكَافِرِينَ فِي إِنْكَارِهِمُ الَّذِي لَا يُجْدِيهِمْ. الثَّالِث: تَذْكِيرُ أُمَمِهِمْ بِمَا عَامَلُوا بِهِ رُسُلَهُمْ لِأَنَّ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ، تَعْمِيمًا لِلتَّذْكِيرِ بِكُلِّ مَا صَدَرَ مِنْ أُمَمِهِمْ مِنْ تَكْذِيبٍ وَأَذًى وَعِنَادٍ. وَيُقَالُ لِمَنْ يَسْأَلُ عَنْ شَيْءٍ لَا أَزِيدُكَ عِلْمًا بِذَلِكَ، أَوْ أَنْتَ تَعْرِفُ مَا جَرَى.
İkincisi: Kendilerine hiçbir fayda sağlamayacak inkârları hususunda o kâfirleri beyinsizlikle itham etmektir (tesfîh). Üçüncüsü: Ümmetlerine, peygamberlerine yaptıkları muameleyi hatırlatmaktır; zira peygamberlerin { إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin” sözünde, ümmetlerinden sadır olan yalanlama, eziyet ve inat gibi her şeyin hatırlatılmasını genelleştirme vardır. Nitekim bir şey hakkında soru soran kimseye: «Bu konuda sana bildiğinden fazlasını söyleyecek değilim» yahut «Neler olduğunu Sen zaten biliyorsun» denir.
وَإِيرَادُ الضَّمِيرِ الْمُنْفَصِلِ بَعْدَ الضَّمِيرِ الْمُتَّصِلِ لِزِيَادَةِ تَقْرِيرِ الْخَبَرِ وَتَأْكِيدِهِ.
Bitişik zamirden sonra ayrık zamirin (zamîr-i fasl) getirilmesi ise haberi pekiştirmek ve tekit etmek içindir.
وَعَنِ ابْنِ الْأَنْبَارِيِّ تَأْوِيلُ قَوْلِ الرُّسُلِ لَا عِلْمَ لَنا بِأَنَّهُمْ نَفَوْا أَنْ يَكُونُوا يَعْلَمُونَ مَا كَانَ من آخر أَمر الْأُمَمِ بَعْدَ مَوْتِ رُسُلِهِمْ مِنْ دَوَامٍ عَلَى إِقَامَةِ الشَّرَائِعِ أَوِ التَّفْرِيطِ فِيهَا وَتَبْدِيلِهَا فَيَكُونُ قَوْلُ الرُّسُلِ لَا عِلْمَ لَنا مَحْمُولًا عَلَى حَقِيقَتِهِ وَيَكُونُ مَحْمَلُ مَاذَا عَلَى قَوْلِهِ: مَاذَا أُجِبْتُمْ هُوَ مَا أجِيبُوا بِهِ مِنْ تَصْدِيقٍ وَتَكْذِيبٍ وَمِنْ دَوَامِ الْمُصَدِّقِينَ عَلَى تصديقهم أَو نقض ذَلِكَ، وَيُعَضِّدُ هَذَا التَّأْوِيلَ مَا جَاءَ بَعْدَ هَذَا الْكَلَامِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:
İbnü'l-Enbârî'den nakledildiğine göre, peygamberlerin { لَا عِلْمَ لَنا } “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur” sözünün tevili şöyledir: Peygamberler, kendilerinin vefatından sonra ümmetlerin akıbetinin ne olduğunu, şeriatları ikame etmeye devam mı ettiklerini yoksa onları terk edip değiştirdiklerini mi bilmediklerini nefyetmişlerdir. Bu durumda peygamberlerin { لَا عِلْمَ لَنا } sözü hakiki manasına hamledilmiş olur; { مَاذَا أُجِبْتُمْ } “Size ne cevap verildi?” buyruğundaki { مَاذَا } edatının muhtevası da tasdik ve tekzip bakımından kendilerine ne cevap verildiği ve tasdik edenlerin tasdikleri üzere devam edip etmedikleri yahut bunu bozup bozmadıkları olur. Bu tevili, bu kelamdan sonra gelen Yüce Allah'ın şu buyruğu da desteklemektedir:
وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَقَوْلِ عِيسَى ﵇ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ الْآيَةَ- فَإِنَّ الْمُحَاوَرَةَ مَعَ عِيسَى بَعْضٌ مِنَ الْمُحَاوَرَةِ مَعَ بَقِيَّةِ الرُّسُلِ. وَهُوَ تَأْوِيلٌ حَسَنٌ.
{ وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Hani Allah: 'Ey Meryem oğlu İsa! Sen mi insanlara: Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin dedin?' buyurmuştu...” ve İsa (aleyhisselâm)'ın { وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ } “Aralarında bulunduğum müddetçe onlar üzerinde şahittim...” ayetindeki sözü. Zira İsa ile yapılan bu muhavere, diğer peygamberlerle yapılan muhaverenin bir parçasıdır. Bu da güzel bir tevildir.
وَعَبَّرَ فِي جَوَابِ الرُّسُلِ بِ قالُوا الْمُفِيدُ لِلْمُضِيِّ مَعَ أَنَّ الْجَوَابَ لَمْ يَقَعْ، لِلدَّلَالَةِ على تَحْقِيق أنّه سَيَقَعَ حَتَّى صَارَ الْمُسْتَقْبَلُ مِنْ قُوَّةِ التَّحَقُّقِ بِمَنْزِلَةِ الْمَاضِي فِي التَّحَقُّقِ. عَلَى
Peygamberlerin cevabında, cevap henüz vaki olmadığı halde geçmiş zaman ifade eden { قالُوا } “dediler” lafzıyla ifade edilmesi, onun kesinlikle vaki olacağına delalet etmek içindir; öyle ki gelecek zaman, gerçekleşmesinin kesinliğinden ötürü gerçekleşmiş olma bakımından geçmiş zaman mesabesinde olmuştur. Bununla
أَنَّ الْقَوْلَ الَّذِي تُحْكَى بِهِ الْمُحَاوَرَاتُ لَا يُلْتَزَمُ فِيهِ مُرَاعَاةُ صِيغَتِهِ لِزَمَانِ وُقُوعِهِ لِأَنَّ زَمَانَ الْوُقُوعِ يَكُونُ قَدْ تَعَيَّنَ بِقَرِينَةِ سِيَاقِ الْمُحَاوَرَةِ.
birlikte, karşılıklı konuşmaların nakledildiği sözlerde, sîgasının vuku bulduğu zamana uymasını gözetmek iltizam edilmez; zira vuku zamanı muhaverenin bağlamındaki karine ile zaten tayin edilmiş olur.