وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: أَنَّ الْوَصِيلَةَ مِنَ الْإِبِلِ إِذَا بَكَّرَتِ النَّاقَةُ فِي أَوَّلِ إِنْتَاجِ الْإِبِلِ بِأُنْثَى ثُمَّ تُثَنِّي بَعْدُ بِأُنْثَى فِي آخِرِ الْعَامِ فَكَانُوا يَجْعَلُونَهَا لِطَوَاغِيتِهِمْ.
Sahîh-i Buhârî'de Saîd b. el-Müseyyeb'den nakledildiğine göre develerden vasîle, dişi devenin ilk doğumunda dişi doğurması, sonra da yılın sonunda yine bir dişi doğurmasıdır; bunu putları için adarlardı.
وَهَذَا قَالَهُ سَعِيدٌ مِنْ نَفْسِهِ وَلَمْ يَرْوِهِ عَن النبيء ﷺ. وَوَقَعَ فِي سِيَاقِ الْبُخَارِيِّ إِيهَامٌ اغْتَرَّ بِهِ بَعْضُ الشَّارِحِينَ وَنَبَّهَ عَلَيْهِ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» . وَعَلَى الْوُجُوهِ كُلِّهَا فَالْوَصِيلَةُ فَعِيلَةٌ بِمَعْنَى فَاعِلَةٍ.
Bunu Saîd kendi görüşü olarak söylemiş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmemiştir. Buhârî'nin ifadesinin akışında bazı şârihleri yanıltan bir vehim meydana gelmiş ve Fethu'l-Bârî'de buna dikkat çekilmiştir. Bütün bu vecihlere göre vasîle, fâile anlamında fa‘île veznindedir.
وَالْحَامِي هُوَ فَحْلُ الْإِبِلِ إِذَا نُتِجَتْ مِنْ صُلْبِهِ عَشَرَةَ أَبْطُنٍ فَيُمْنَعُ مِنْ أَنْ يُرْكَبَ أَوْ يُحْمَلَ عَلَيْهِ وَلَا يُمْنَعُ مِنْ مَرْعًى وَلَا مَاءٍ. وَيَقُولُونَ: إِنَّهُ حَمَى ظَهْرَهُ، أَيْ كَانَ
Hâmî (الْحَامِي) ise sülbünden on batın yavru meydana gelen erkek devedir; artık ona binilmesi veya yük yüklenmesi yasaklanır, otlaktan ve sudan menedilmez. Onlar: «Sırtını korudu», yani
سَبَبًا فِي حِمَايَتِهِ، فَهُوَ حَامٍ. قَالَ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ، كَانُوا يَجْعَلُونَ عَلَيْهِ رِيشَ الطَّوَاوِيسِ وَيُسَيِّبُونَهُ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يَكُونُ بِمَنْزِلَةِ السَّائِبَةِ لَا يُؤْكَلُ حَتَّى يَمُوتَ وَيُنْتَفَعَ بِوَبَرِهِ لِلْأَصْنَامِ.
korunmasına sebep oldu derler; dolayısıyla o koruyandır (hâmîdir). İbn Vehb Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: Üzerine tavus kuşu tüyleri takıp onu salıverirlerdi. Zahir olan, ölünceye kadar yenilmeyip yününden putlar için faydalanılması bakımından sâibe hükmünde olmasıdır.
وَقَوْلُهُ: وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ الِاسْتِدْرَاكُ لِرَفْعِ مَا يَتَوَهَّمُهُ الْمُشْرِكُونَ مِنِ اعْتِقَادِ أَنَّهَا مِنْ شَرْعِ اللَّهِ لِتَقَادُمِ الْعَمَلِ بِهَا مُنْذُ قُرُونٍ. وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ كَفَرُوا هُنَا جَمِيعُ الْمُشْرِكِينَ فَإِنَّهُمْ يُكَذِّبُونَ فِي نِسْبَةِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ إِلَى شَعَائِرِ اللَّهِ لِأَنَّهُمْ جَمِيعًا يُخْبِرُونَ بِمَا هُوَ مُخَالِفٌ لِمَا فِي الْوَاقِعِ. وَالْكَذِبُ هُوَ الْخَبَرُ الْمُخَالِفُ لِلْوَاقِعِ.
{ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Fakat inkâr edenler Allah'a karşı yalan uydurmaktadırlar” buyruğundaki istidrâk (lâkinne ile geçiş), asırlardan beri süregelen uygulamadan dolayı müşriklerin bunların Allah'ın şeriatından olduğuna inanma vehmini ortadan kaldırmak içindir. Burada «inkâr edenler»den kasat bütün müşriklerdir; zira onlar bu şeyleri Allah'ın şeâirine nispet etmekle yalan söylemektedirler, çünkü hepsi vakıaya aykırı olan şeyleri haber vermektedirler. Yalan ise gerçeğe/vakıaya aykırı olan haberdir.
وَالْكُفَّارُ فَرِيقَانِ خَاصَّةٌ وَعَامَّةٌ: فَأَمَّا الْخَاصَّةُ فَهُمُ الَّذِينَ ابْتَدَعُوا هَذِهِ الضَّلَالَاتِ لِمَقَاصِدَ مُخْتَلِفَةٍ وَنَسَبُوهَا إِلَى اللَّهِ، وَأَشْهَرُ هَؤُلَاءِ وَأَكْذَبُهُمْ هُوَ عَمْرُو بْنُ عَامِرِ بْنِ لُحَيٍّ- بِضَمِّ اللَّامِ وَفَتْحِ الْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ وَيَاءٍ مُشَدَّدَةٍ- الْخُزَاعِيُّ،
Kâfirler havas (önde gelenler) ve avam (halk) olmak üzere iki fırkadır: Havas fırkası, farklı gayelerle bu sapıklıkları uydurup Allah'a nispet edenlerdir. Bunların en meşhuru ve en yalancısı, Amr b. Âmir b. Lühayy —lâm'ın zammesi, noktasız hâ'nın fethası ve şeddeli yâ ile— el-Huzâî'dir.
فَفِي الصَّحِيحِ قَالَ رَسُول الله ﷺ رَأَيْتُ عَمْرَو بْنَ عَامِرِ بْنِ لُحَيٍّ الْخُزَاعِيَّ يَجُرُّ قُصْبَهُ- بِضَمِّ الْقَافِ وَسُكُونِ الصَّادِ الْمُهْمَلَةِ- أَيْ أَمْعَاءَهُ فِي النَّارِ، وَكَانَ أَوَّلَ مَنْ سَيَّبَ السَّوَائِبَ
Nitekim Sahîh'te Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Amr b. Âmir b. Lühayy el-Huzâî'yi cehennemde bağırsaklarını —kāf'ın zammesi ve noktasız sâd'ın sükûnu ile kusb, yani bağırsaklar— sürüklerken gördüm; sâibeleri ilk salıveren kişi oydu.»
. وَمِنْهُمْ جُنَادَةُ بْنُ عَوْفٍ (١) .
. Onlardan biri de Cünâde b. Avf'tır (١).
وَعَنْ مَالِكٍ أَنَّ مِنْهُمْ رَجُلًا مِنْ بَنِي مُدْلِجٍ هُوَ أَوَّلُ مَنْ بَحَرَ الْبَحِيرَةَ وَأَنَّ رَسُول الله ﷺ قَالَ: رَأَيْتُهُ مَعَ عَمْرٍو فِي النَّارِ. رَوَاهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ. وَفِي رِوَايَةٍ أَنَّ عَمْرَو بْنَ لُحَيٍّ أَوَّلُ مَنْ بَحَرَ الْبَحِيرَةَ وَسَيَّبَ
Mâlik'ten rivayet edildiğine göre onlardan Benî Müdlic'e mensup bir adam bahîreyi ilk yaran/kulağını kesen kişidir ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onu Amr ile birlikte cehennemde gördüm» buyurmuştur. Bunu İbnu'l-Arabî rivayet etmiştir. Bir rivayette ise bahîreyi ilk yaran/kulağını kesen ve sâibeyi ilk salıveren kişinin
السَّائِبَةَ
Amr b. Lühayy olduğu belirtilmiştir
. وَأَصَحُّ الرِّوَايَاتِ وَأَشْهَرُهَا
. Resûlullah'tan [gelen] en sahih
عَنْ رَسُولِ اللَّهِ: أَنَّ عَمْرَو بْنَ لُحَيٍّ أَوَّلُ مَنْ سَيَّبَ السَّوَائِبَ وَلَمْ يَذْكُرِ الْبَحِيرَةَ.
ve en meşhur rivayetler ise: Amr b. Lühayy'ın sâibeleri ilk salıveren kişi olduğu yönündedir; bahîre zikredilmemiştir.
وَأَمَّا الْعَامَّةُ فَهُمُ الَّذِينَ اتَّبَعُوا هَؤُلَاءِ الْمُضِلِّينَ عَنْ غَيْرِ بَصِيرَةٍ، وَهُمُ الَّذين أريدوا بقول: وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ. فَلَمَّا وُصِفَ الْأَكْثَرُ بِعَدَمِ الْفَهْمِ تَعَيَّنَ أَنَّ الْأَقَلَّ هُمُ الَّذِينَ دَبَّرُوا هَذِهِ الضَّلَالَاتِ وَزَيَّنُوهَا لِلنَّاسِ.
Avam fırkasına gelince; onlar basiretsizce bu saptırıcıların peşinden gidenlerdir. { وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “Onların çoğu akıl erdirmezler” buyruğu ile kastedilenler de bunlardır. Çoğunluk anlayışsızlıkla nitelenince, bu sapıklıkları planlayıp insanlara süsleyenlerin azınlık olduğu kesinleşmiş olur.
وَالِافْتِرَاءُ: الْكَذِبُ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ
İftira (الِافْتِرَاءُ), yalan demektir. Âl-i İmrân Suresi'ndeki
فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ
Âl-i İmrân Suresi'nde [geçmişti].
وَفِي تَسْمِيَةِ مَا فَعَلَهُ الْكُفَّارُ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ افْتِرَاءً وَكَذِبًا وَنَفْيِ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ أَمَرَ بِهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْأَحْدَاثَ لَا تَمُتُّ إِلَى مَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى بِسَبَبٍ مِنْ جِهَتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا:
Kâfirlerin bu tür fiillerinin iftira ve yalan olarak isimlendirilmesinde ve bunları Allah'ın emrettiğinin nefyedilmesinde; bu sonradan uydurulan şeylerin iki yönden Allah Teâlâ'nın rızasıyla hiçbir bağının bulunmadığına delil vardır: Birincisi,
أَنَّهَا تَنْتَسِبُ إِلَى الْآلِهَةِ وَالْأَصْنَامِ، وَذَلِكَ إِشْرَاكٌ وَكُفْرٌ عَظِيمٌ. الثَّانِيَةُ: أَنَّ مَا يُجْعَلُ مِنْهَا لِلَّهِ تَعَالَى مِثْلُ السَّائِبَةِ هُوَ عَمَلٌ ضَرُّهُ أَكْثَرُ مِنْ نَفْعِهِ، لِأَنَّ فِي تسييب الْحَيَوَان إِضْرَار بِهِ إِذْ رُبَّمَا لَا يَجِدُ مَرْعًى وَلَا مَأْوًى، وَرُبَّمَا عَدَتْ عَلَيْهِ السِّبَاعُ، وَفِيهِ تَعْطِيلُ مَنْفَعَتِهِ حَتَّى يَمُوتَ حَتْفَ أَنْفِهِ. وَمَا يَحْصُلُ مِنْ دَرِّ بَعْضِهَا لِلضَّيْفِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنَّمَا هُوَ مَنْفَعَةٌ ضَئِيلَةٌ فِي جَانِبِ الْمَفَاسِدِ الحافّة بِهِ.
bunların ilahlara ve putlara nispet edilmesidir ki bu apaçık şirk ve büyük bir küfürdür. İkincisi: Bunlardan sâibe gibi Allah Teâlâ için kılınanların, zararı faydasından çok olan bir amel olmasıdır. Çünkü hayvanın başıboş bırakılmasında hayvana eziyet vardır; zira bazen otlak ve barınak bulamaz, bazen yırtıcı hayvanların saldırısına uğrar. Ayrıca kendi eceliyle ölene kadar menfaatinin atıl bırakılması söz konusudur. Bunların bazısının sütünün misafire ve yolcuya verilmesinden elde edilen şey ise, onu çevreleyen fesatların yanında pek cüzi bir faydadır.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ١٠٤]
[el-Mâide Suresi (5): Ayet 104]
وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٠٤)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٠٤) } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği vakit, 'Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' derler. Ya babaları hiçbir şey bilmeyen ve doğru yolu bulamamış kimseler idiyse de mi?” (104)
الْوَاوُ لِلْحَالِ. وَالْجُمْلَةُ حَالٌ مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِينَ كَفَرُوا [الْمَائِدَة: ١٠٣] ، أَيْ أَنَّهُمْ يَنْسِبُونَ إِلَى اللَّهِ مَا لَمْ يَأْمُرْ بِهِ كَذِبًا، وَإِذَا دُعُوا إِلَى اتِّبَاعِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ حَقًّا أَوِ التَّدَبُّرِ فِيهِ أَعْرَضُوا وَتَمَسَّكُوا بِمَا كَانَ عَلَيْهِ آبَاؤُهُمْ. فَحَالُهُمْ عَجِيبَةٌ فِي أَنَّهُمْ يَقْبَلُونَ ادِّعَاءَ آبَائِهِمْ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِمَا اخْتَلَقُوا لَهُمْ مِنَ الضَّلَالَاتِ، مِثْلِ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَمَا ضاهاهما، ويعرضون على دَعْوَةِ الرَّسُولِ الصَّادِقِ بِلَا حُجَّةٍ لَهُمْ فِي الْأُولَى، وَبِالْإِعْرَاضِ عَنِ النَّظَرِ فِي حُجَّةِ الثَّانِيَةِ أَوِ الْمُكَابَرَةِ فِيهَا بَعْدَ عِلْمِهَا.
Vav harfi hâl içindir. Cümle, [önceki ayette geçen] { الَّذِينَ كَفَرُوا } [el-Mâide: 103] ifadesinden hâldir; yani onlar Allah'ın emretmediği şeyleri yalan yere O'na nispet ederler; Allah'ın hak olarak emrettiği şeye uymaya veya onu tefekkür etmeye çağrıldıklarında ise yüz çevirir ve babalarının üzerinde bulunduğu şeye sarılırlar. Onların durumu hayret vericidir; zira babalarının, bahîre, sâibe ve benzerleri gibi kendilerine uydurdukları sapıklıkları Allah'ın emrettiği yönündeki iddialarını kabul ederler; fakat birinci hususta ellerinde hiçbir delil bulunmaksızın ve ikinci hususun delilini düşünmekten yüz çevirerek veya onu bildikten sonra inatla diretmek suretiyle sadık Peygamber'in davetinden yüz çevirirler.
وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ تَعالَوْا مُسْتَعْمَلٌ فِي طَلَبِ الْإِقْبَالِ، وَفِي إِصْغَاءِ السَّمْعِ، وَنَظَرِ الْفِكْرِ، وَحُضُورِ مجْلِس الرَّسُول ﷺ، وَعَدَمِ الصَّدِّ عَنْهُ، فَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ.
{ تَعالَوْا } buyruğundaki emir kipi; yönelmeyi talep etmede, kulak vermede, fikir yürütmede, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinde hazır bulunmada ve ondan yüz çevirmemede kullanılmıştır; dolayısıyla hem hakiki hem de mecazi anlamında kullanılmıştır.
وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى فِعْلِ (تَعَالَ) عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ.
Teâlâ (تَعَالَ) fiili hakkındaki açıklama, en-Nisâ Suresi'nde bu ayetin benzeri açıklanırken geçmişti.
وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ: هُوَ الْقُرْآنُ. وَعَطَفَ وَإِلَى الرَّسُولِ لِأَنَّهُ يُرْشِدُهُمْ إِلَى فَهْمِ الْقُرْآنِ. وَأُعِيدَ حَرْفُ (إِلَى) لِاخْتِلَافِ مَعْنَيَيِ الْإِقْبَالِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مُتَعَلِّقَيْ تَعالَوْا فَإِعَادَةُ الْحَرْفِ قَرِينَةٌ عَلَى إِرَادَةِ مَعْنَيَيْ تَعالَوْا الْحَقِيقِيِّ وَالْمَجَازِيِّ.
Allah'ın indirdiği (مَا أَنْزَلَ اللَّهُ) şey Kur'an'dır. { وَإِلَى الرَّسُولِ } ifadesi [ona] atfedilmiştir, çünkü Peygamber onları Kur'an'ı anlamaya irşad eder. { تَعالَوْا } fiilinin iki müteallakına nispetle yönelmenin iki anlamının farklı olması sebebiyle «ilâ» (إِلَى) harfi tekrarlanmıştır. Harfin tekrarlanması, { تَعالَوْا } fiilinin hem hakiki hem de mecazi anlamlarının kastedildiğine bir karinedir.
وَقَوْلُهُ قالُوا حَسْبُنا أَيْ كَافِينَا، إِذَا جُعِلَتْ (حَسْبُ) اسْمًا صَرِيحًا وَمَا وَجَدْنا هُوَ الْخَبَرَ، أَوْ كَفَانَا إِذَا جُعِلَتْ (حَسْبُ) اسْمَ فِعْلٍ وَمَا وَجَدْنا هُوَ الْفَاعِلَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٧٣] .
{ قالُوا حَسْبُنا } buyruğu; şayet «hasb» açık bir isim kabul edilirse «bize kâfidir/yeterlidir» demektir ve { مَا وَجَدْنا } onun haberidir; şayet «hasb» fiil-isim kabul edilirse «bize kâfi geldi/yetti» demektir ve { مَا وَجَدْنا } onun failidir. Bu husus, Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } [173] ayetinde geçmişti.
وَ (عَلَى) فِي قَوْلِهِ: مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا مَجَازٌ فِي تَمَكُّنِ التَّلَبُّسِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] .
{ مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } buyruğundaki «alâ» (عَلَى) harfi, [bir duruma] tam manasıyla bürünmüşlükte mecazdır ve bu el-Bakara Suresi'ndeki { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [el-Bakara: 5] ayetinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ إِلَخْ، تَقَدَّمَ الْقَوْلُ عَلَى نَظِيرِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧٠] عِنْدَ قَوْلِهِ: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ الْآيَةَ.
{ أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } ilâ ahirih buyruğunun benzeri hakkındaki açıklama, el-Bakara Suresi'nde [170] { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ } ayeti tefsir edilirken geçmişti.
وَلَيْسَ لِهَذِهِ الْآيَةِ تَعَلُّقٌ بِمَسْأَلَةِ الِاجْتِهَادِ وَالتَّقْلِيدِ كَمَا تَوَهَّمَهُ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي تَنَازُعٍ بَيْنَ أَهْلِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَأَهْلِ الِافْتِرَاءِ عَلَى اللَّهِ، فَأَمَّا الِاجْتِهَادُ وَالتَّقْلِيدُ فِي فُرُوعِ الْإِسْلَامِ فَذَلِكَ كُلُّهُ مِنِ اتِّبَاعِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ. فَتَحْمِيلُ الْآيَةِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ إِكْرَاهٌ لِلْآيَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنى.
Bir grup müfessirin zannettiğinin aksine bu ayetin ictihad ve taklit meselesiyle bir ilgisi yoktur; çünkü bu ayet, Allah'ın indirdiğine tâbi olanlar ile Allah'a karşı yalan uyduranlar arasındaki çekişme hakkındadır. İslam'ın füruundaki ictihad ve taklide gelince, bunların tamamı Allah'ın indirdiğine uymaktandır. Dolayısıyla bu meseleyi ayete yüklemek, ayeti bu manaya zorlamaktır.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ١٠٥]
[el-Mâide Suresi (5): Ayet 105]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥) } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olursanız sapan kimse size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah'adır; O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir” (105)
تَذْيِيلٌ جَرَى عَلَى مُنَاسَبَةٍ فِي الِانْتِقَالِ فَإِنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ مُكَابَرَةَ الْمُشْرِكِينَ وَإِعْرَاضَهُمْ عَنْ دَعْوَةِ الْخَيْرِ عَقَّبَهُ بِتَعْلِيمِ الْمُسْلِمِينَ حُدُودَ انْتِهَاءِ الْمُنَاظَرَةِ وَالْمُجَادَلَةِ إِذَا ظَهَرَتِ الْمُكَابَرَةُ، وَعَذَرَ الْمُسْلِمِينَ بِكِفَايَةِ قِيَامِهِمْ بِمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ الدَّعْوَةِ إِلَى الْخَيْرِ، فَأَعْلَمَهُمْ هُنَا أَنْ لَيْسَ تَحْصِيلُ أَثَرِ الدُّعَاءِ على الْخَيْر بمسؤولين عَنْهُ، بَلْ عَلَى الدَّاعِي بَذْلُ جَهْدِهِ وَمَا عَلَيْهِ إِذَا لَمْ يُصْغِ الْمَدْعُوُّ إِلَى الدَّعْوَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ [الْقَصَص: ٥٦] .
Geçiş münasebetine binaen sevk edilmiş bir tezyîldir (tamamlayıcı hükümdür). Zira Cenâb-ı Hak müşriklerin inatlarını ve hayır davetinden yüz çevirmelerini zikredince, bunun peşinden inat ortaya çıktığında münazara ve mücadelenin son sınırını Müslümanlara öğretmiş ve Allah'ın kendilerine farz kıldığı hayra davet görevini yerine getirmeleriyle Müslümanları mazur saymıştır. Burada onlara, hayra davetin sonucunu elde etmekten sorumlu olmadıklarını bildirmiştir; bilakis davetçiye düşen tüm çabasını sarf etmektir, muhatap davete kulak vermediğinde ise davetçiye bir sorumluluk yoktur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir” [el-Kasas: 56].
وعَلَيْكُمْ اسْمُ فِعْلٍ بِمَعْنَى الْزَمُوا، وَذَلِكَ أَنَّ أَصْلَهُ أَنْ يُقَالَ: عَلَيْكَ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا، فَتَكُونُ جُمْلَةً مِنْ خَبَرٍ مُقَدَّمٍ وَمُبْتَدَأٍ مُؤَخَّرٍ، وَتَكُونُ (عَلَى) دَالَّةً عَلَى اسْتِعْلَاءٍ
{ عَلَيْكُمْ } ifadesi «sımsıkı sarılın/bırakmayın» anlamında bir fiil-isimdir. Bunun aslı şöyledir: «Şunu yapman senin üzerine [vaciptir]» (عَلَيْكَ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا) denilir; bu takdirde öne geçmiş bir haber (öbek) ile sonraya bırakılmış bir mübtedadan (özne) oluşan bir cümle olur ve «alâ» (عَلَى) harfi mecazi bir üstünlüğe/baskınlığa
مَجَازِيٍّ، كَأَنَّهُمْ
delalet eder. Sanki onlar,
جَعَلُوا فِعْلَ كَذَا مُعْتَلِيًا عَلَى الْمُخَاطَبِ وَمُتَمَكِّنًا مِنْهُ تَأْكِيدًا لِمَعْنَى الْوُجُوبِ فَلَمَّا كَثُرَ فِي كَلَامِهِمْ قَالُوا: عَلَيْكَ كَذَا، فَرَكَّبُوا الْجُمْلَةَ مِنْ مَجْرُورٍ خَبَرٍ وَاسْمِ ذَاتٍ مُبْتَدَأٍ بِتَقْدِيرِ: عَلَيْكَ فِعْلَ كَذَا، لِأَنَّ تِلْكَ الذَّاتَ لَا تُوصَفُ بِالْعُلُوِّ عَلَى الْمُخَاطَبِ، أَيِ التَّمَكُّنِ، فَالْكَلَامُ عَلَى تَقْدِيرٍ. وَذَلِكَ كَتَعَلُّقِ التَّحْرِيمِ وَالتَّحْلِيلِ بِالذَّوَاتِ فِي قَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ [الْمَائِدَة:
vücubiyet (zorunluluk) anlamını pekiştirmek için falanca fiili muhatabın üzerine yükselmiş ve ona hâkim olmuş kılmışlardır. Bu kullanım kelamlarında çoğalınca: «Falanca şey senin üzerinedir» (عَلَيْكَ كَذَا) dediler; cümleyi, «Şu fiili yapman senin üzerinedir» takdiriyle mecrur bir haber ve zat ismi olan bir mübtedadan oluşturdular. Çünkü o zat, muhatabın üzerine yükselmekle, yani hâkim olmakla nitelenemez; dolayısıyla kelam bir takdir üzeredir. Bu durum; { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Ölmüş hayvan eti size haram kılındı” [el-Mâide:
٣] ، وَقَوْلِهِ أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ [الْمَائِدَة: ١] ، وَمِنْ ذَلِكَ مَا
3] ve { أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ } “Sağmal hayvanlar size helal kılındı” [el-Mâide: 1] ayetlerinde tahrim ve tahlilin zatlara taalluk etmesi gibidir. Yine bu kabilden olmak üzere rivayet edilen şu söz vardır:
رُوِيَ عَلَيْكُمُ الدُّعَاءُ وَعَلَيَّ الْإِجَابَةُ
«Dua etmek sizin üzerinize, icabet etmek ise Benim üzerimedir»
وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: عَلَيَّ أَلِيَّةٌ، وَعَلَيَّ نَذْرٌ. ثُمَّ كَثُرَ الِاسْتِعْمَالُ فَعَامَلُوا (عَلَى) مُعَامَلَةَ فِعْلِ الْأَمْرِ فَجَعَلُوهَا بِمَعْنَى أَمْرِ الْمُخَاطَبِ بِالْمُلَازَمَةِ وَنَصَبُوا الِاسْمَ بَعْدَهَا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ. وَشَاعَ ذَلِكَ فِي كَلَامِهِمْ فَسَمَّاهَا النُّحَاةُ اسْمَ فِعْلٍ لِأَنَّهَا جُعِلَتْ كَالِاسْمِ لِمَعْنَى أَمْرٍ مَخْصُوصٍ، فَكَأَنَّكَ عَمَدْتَ إِلَى فِعْلِ (الْزَمْ) فَسَمَّيْتَهُ (عَلَى) وَأَبْرَزْتَ مَا مَعَهُ مِنْ ضَمِيرٍ فَأَلْصَقْتَهُ بِ (عَلَى) فِي صُورَةِ الضَّمِيرِ الَّذِي اعْتِيدَ أَنْ يَتَّصِلَ بِهَا، وَهُوَ ضَمِيرُ الْجَرِّ فَيُقَالُ:
. Arapların: «Üzerime yemin olsun» ve «Üzerime adak olsun» sözleri de bu kabildendir. Daha sonra bu kullanım yaygınlaştı ve «alâ» (عَلَى) lafzına emir fiili muamelesi yaptılar; onu muhataba sımsıkı sarılmasını emretme anlamında kıldılar ve kendisinden sonraki ismi meful (nesne) olarak nasbettiler. Bu durum onların kelamında yaygınlaşınca, nahivciler onu «fiil-isim» olarak adlandırdılar; zira özel bir emir manası için bir isim gibi kılınmıştı. Sanki sen «sarıl/bırakma» (الْزَمْ) fiiline yönelip onu «alâ» (عَلَى) olarak isimlendirmişsin ve onunla birlikte bulunan zamiri açığa çıkarıp, ona bitişmesi adet olan cer zamiri suretinde «alâ» lafzına eklemişsin gibidir. Böylece şöyle denilir:
عَلَيْكَ وَعَلَيْكُمَا وَعَلَيْكُمْ. وَلِذَلِكَ لَا يُسْنَدُ إِلَى ضَمَائِرِ الْغَيْبَةِ لِأَنَّ الْغَائِبَ لَا يُؤْمَرُ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ بَلْ يُؤْمَرُ بِوَاسِطَةِ لَامِ الْأَمْرِ.
«Aleyke», «aleykümâ» ve «aleyküm». Bu sebeple gaib zamirlerine isnad edilmez; çünkü gaip olan kişiye doğrudan emir sîgasıyla değil, emir lâm'ı vasıtasıyla emredilir.
فَقَوْلُهُ تَعَالَى: عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ هُوَ- بِنَصْبِ أَنْفُسَكُمْ- أَيِ الْزَمُوا أَنْفُسَكُمْ، أَيِ احْرِصُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ. وَالْمَقَامُ يُبَيِّنُ الْمَحْرُوصَ عَلَيْهِ، وَهُوَ مُلَازَمَةُ الِاهْتِدَاءِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ:
Allah Teâlâ'nın { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } buyruğu —enfüseküm lafzının nasbı ile— «kendinize sımsıkı sarılın», yani «kendi nefislerinize özen gösterin» demektir. Makam, üzerine titrenip özen gösterilmesi gereken şeyi açıklamaktadır ki o da [hemen ardından gelen] şu buyruğun karinesiyle hidayet üzere kalmaktır:
إِذَا اهْتَدَيْتُمْ، وَهُوَ يُشْعِرُ بِالْإِعْرَاضِ عَنِ الْغَيْرِ وَقَدْ بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ.
{ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “hidayete erdiğiniz zaman”; bu ifade başkalarından yüz çevirmeyi hissettirmektedir ve Cenâb-ı Hak bunu { لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ } “sapan kimse size zarar veremez” buyruğuyla açıklamıştır.
فَجُمْلَةُ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ تَتَنَزَّلُ مِنَ الَّتِي قَبْلَهَا مَنْزِلَةَ الْبَيَانِ فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ، لِأَنَّ أَمْرَهُمْ بِمُلَازَمَةِ أَنْفُسِهِمْ مَقْصُودٌ مِنْهُ دَفْعُ مَا اعْتَرَاهُمْ مِنَ الْغَمِّ وَالْأَسَفِ عَلَى عَدَمِ قَبُولِ الضَّالِّينَ لِلِاهْتِدَاءِ، وَخَشْيَةِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ لِتَقْصِيرٍ فِي دَعْوَتِهِمْ، فَقِيلَ لَهُمْ: عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ، أَيِ اشْتَغِلُوا بِإِكْمَالِ اهْتِدَائِكُمْ، فَفِعْلُ يَضُرُّكُمْ مَرْفُوعٌ.
{ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ } cümlesi, kendinden önceki cümlenin beyanı konumundadır; bu yüzden fasl edilmiş [atıfsız getirilmiş]tir. Çünkü onlara kendi nefislerine sarılmalarının emredilmesinden maksat, sapanların hidayeti kabul etmeyişinden dolayı içlerini kaplayan keder ve üzüntüyü ve bunun kendi davetlerindeki bir kusurdan kaynaklanmış olabileceği endişesini gidermektir. Bu sebeple kendilerine: { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın”, yani «kendi hidayetinizi kemale erdirmekle meşgul olun» denilmiştir. Dolayısıyla { يَضُرُّكُمْ } fiili merfudur.
وَقَوْلُهُ: إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ظَرْفٌ يَتَضَمَّنُ مَعْنَى الشَّرْطِ يَتَعَلَّقُ بِ يَضُرُّكُمْ. وَقَدْ شَمِلَ الِاهْتِدَاءُ جَمِيعَ مَا أَمَرَهُمْ بِهِ اللَّهُ تَعَالَى. وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ دَعْوَةُ النَّاسِ إِلَى الْخَيْرِ وَالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، فَلَوْ قَصَّرُوا فِي الدَّعْوَةِ إِلَى الْخَيْرِ وَالِاحْتِجَاجِ لَهُ وَسَكَتُوا عَنِ الْمُنْكَرِ لَضَرَّهُمْ مَنْ ضَلَّ لِأَنَّ إِثْمَ ضَلَالِهِ مَحْمُولٌ عَلَيْهِمْ.
{ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } buyruğu, şart manası içeren bir zarftır ve { يَضُرُّكُمْ } fiiline taalluk etmektedir. Hidayet, Allah Teâlâ'nın onlara emrettiği şeylerin tamamını kapsamaktadır. İnsanları hayra davet etmek, emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker (iyiliği emredip kötülükten sakındırmak) da bu cümlenin içindedir. Şayet hayra davet etmede ve onun delillerini sunmada kusur gösterselerdi ve münker karşısında sussalardı, sapan kimse onlara zarar verirdi; çünkü onun sapıklığının günahı onların üzerine yüklenirdi.
فَلَا يُتَوَهَّمُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا رُخْصَةٌ لِلْمُسْلِمِينَ فِي تَرْكِ الدَّعْوَةِ إِلَى الْخَيْرِ وَالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، لِأَنَّ جَمِيعَ ذَلِكَ وَاجِبٌ بِأَدِلَّةٍ طَفَحَتْ بِهَا الشَّرِيعَةُ. فَكَانَ ذَلِكَ دَاخِلًا فِي شَرْطِ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ. وَلِمَا فِي قَوْلِهِ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ مِنَ الْإِشْعَارِ بِالْإِعْرَاضِ عَنْ فَرِيقٍ آخَرَ وَهُوَ الْمُبَيَّنُ بِ مَنْ ضَلَّ، وَلِمَا فِي قَوْلِهِ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ مِنْ خَفَاءِ
Dolayısıyla bu ayetten, Müslümanlar için hayra daveti ve emr-i bi'l-ma'rûf ile nehy-i ani'l-münkeri terk etme hususunda bir ruhsat olduğu zannedilmemelidir; çünkü bütün bunlar şeriatın dolup taştığı delillerle vaciptir. Dolayısıyla bu, { إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } şartının içine dahildir. { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } buyruğunda diğer fırkadan yüz çevirme hissi bulunduğundan —ki bu fırka { مَنْ ضَلَّ } ifadesiyle açıklanmıştır— ve { إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } buyruğundaki
تَفَارِيعِ أَنْوَاعِ الِاهْتِدَاءِ عَرَضَ لِبَعْضِ النَّاسِ قَدِيمًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَشَكُّوا فِي أَنْ يَكُونَ مُفَادُهَا التَّرْخِيصَ فِي تَرْكِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَقَدْ حَدَثَ ذَلِكَ الظَّنُّ فِي عهد النبيء ﷺ.
hidayet türlerinin tafsilatı kapalı olduğundan, geçmişte bazı kimselerin aklına bu ayet hakkında bir şüphe gelmiş ve ayetin gereğinin emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkeri terk etme ruhsatı olup olmadığında tereddüt etmişlerdir. Bu zan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında da meydana gelmiştir.
أَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي أُمَيَّةَ الشَّعْبَانِيِّ أَنَّهُ قَالَ: سَأَلْتُ عَنْهَا أَبَا ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيَّ، فَقَالَ لِي: سَأَلْتَ عَنْهَا خَبِيرًا، سَأَلْتُ عَنْهَا رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: «بَلِ ائْتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنَاهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ حَتَّى إِذَا رَأَيْتَ شُحًّا مُطَاعًا وَهَوًى مُتَّبَعًا وَدُنْيَا مُؤْثَرَةً وَإِعْجَابَ كُلِّ ذِي رَأْيٍ بِرَأْيِهِ فَعَلَيْكَ بِخَاصَّةِ نَفْسِكَ وَدَعِ الْعَوَامَّ» .
Tirmizî, Ebû Ümeyye eş-Şa'bânî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bu ayeti Ebû Sa'lebe el-Huşenî'ye sordum; bana şöyle dedi: «Bunu iyi bilene sordun; ben de onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum, şöyle buyurdu: 'Hayır, bilakis iyiliği emredin ve kötülükten sakındırın! Nihayet boyun eğilen bir cimrilik, peşinden gidilen bir heva, [ahirete] tercih edilen bir dünya ve her fikir sahibinin kendi görüşünü beğendiğini gördüğün zaman, sen kendi nefsine bak ve avam tabakasını bırak!'»
وَحَدَثَ فِي زَمَنِ أَبِي بَكْرٍ:
Bu durum Ebû Bekir zamanında da meydana gelmiştir:
أَخْرَجَ أَصْحَابُ «السُّنَنِ» أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ بَلَغَهُ أَنَّ بَعْضَ النَّاسِ تَأَوَّلَ الْآيَةَ بِسُقُوطِ وُجُوبِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ فَصَعَدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ: (يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الْآيَةَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ وَإِنَّكُمْ تَضَعُونَهَا عَلَى غَيْرِ مَوْضِعِهَا وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُول الله ﷺ يَقُولُ: إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوْا الْمُنْكَرَ وَلَا يُغَيِّرُونَهُ يُوشِكُ اللَّهُ أَنْ يَعُمَّهُمْ بِعِقَابِهِ، وَإِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوْا الظَّالِمَ فَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ
Sünen sahipleri rivayet etmişlerdir ki: Ebû Bekir es-Sıddîk'a bazı insanların ayeti, emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker vücubiyetinin düştüğü şeklinde tevil ettikleri haberi ulaştı. Bunun üzerine minbere çıkıp Allah'a hamd ve senâda bulunduktan sonra şöyle dedi: «Ey insanlar! Siz bu { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olursanız sapan kimse size zarar veremez” ayetini okuyorsunuz ve onu yerinin dışında bir yere koyuyorsunuz. Hâlbuki ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'İnsanlar münkeri görüp de onu değiştirmezlerse, Allah'ın onları azabıyla kuşatması yakındır. İnsanlar zalimi görüp de onun iki elini tutmazlarsa (zulmüne engel olmazlarsa), Allah'ın kendi katından bir azap ile onları kuşatması yakındır.'»
. وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قُرِئَتْ عِنْدَهُ هَذِهِ الْآيَةُ فَقَالَ: إِنَّ هَذَا لَيْسَ بِزَمَانِهَا إِنَّهَا الْيَوْمَ مَقْبُولَةٌ (أَيِ النَّصِيحَةُ) وَلَكِنْ يُوشِكُ أَنْ يَأْتِيَ زَمَانٌ تَأْمُرُونَ فَلَا يُقْبَلُ مِنْكُمْ فَحِينَئِذٍ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ (يُرِيدُ أَنْ لَا يَجِبَ عَلَيْهِمْ قِتَالٌ لِتُقْبَلَ نَصِيحَتُهُمْ) . وَعَنْهُ أَيْضًا:
İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre yanında bu ayet okununca şöyle demiştir: «Şüphesiz bu zaman o zaman değildir; bugün o (yani nasihat) kabul edilir. Fakat öyle bir zamanın gelmesi yakındır ki emredersiniz de sizden kabul edilmez; işte o vakit kendinize bakın (nasihatlerinin kabul edilmesi için onlara savaşmanın gerekmediğini kastetmektedir).» Ondan ayrıca şöyle rivayet edilmiştir:
إِذَا اخْتَلَفَتِ الْقُلُوبُ وَأُلْبِسْتُمْ شِيَعًا وَذَاقَ بَعْضُكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ فَامْرُؤٌ وَنَفْسُهُ.
«Kalpler ayrılığa düştüğünde, fırkalara bölündüğünüzde ve birbirinizin şiddetini tattığınızda; artık kişi kendi nefsine baksın.»
وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّهَا (أَيْ هَذِهِ الْآيَةَ) لَيْسَتْ لِي وَلَا لِأَصْحَابِي لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَالَ: «أَلَا لِيُبَلِّغَ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ» فَكُنَّا نَحْنُ الشُّهُودُ وَأَنْتُمُ الْغَيْبُ،
Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Şüphesiz o (yani bu ayet) benim için de ashabım için de değildir; çünkü Resûlullah: 'Haberiniz olsun, burada bulunan bulunmayana tebliğ etsin' buyurmuştur. Bizler burada bulunanlardık, sizler ise bulunmayanlardınız.
وَلَكِنَّ هَذِهِ الْآيَة لأقوام يجيؤون مِنْ بَعْدِنَا إِنْ قَالُوا لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُمْ.
Fakat bu ayet, bizden sonra gelecek ve [doğruyu] söylediklerinde kendilerinden kabul edilmeyecek topluluklar içindir.»
فَمَا صَدَقُ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ مَا صَدَقُ
Bu ayetin masadakı (uygulama alanı), Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in
قَول النبيء ﷺ فِي تَغْيِيرِ الْمُنْكَرِ: «مَنْ رَأَى مِنْكُمْ مُنْكَرًا فَلْيُغَيِّرْهُ بِيَدِهِ فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِلِسَانِهِ فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِقَلْبِهِ وَذَلِكَ أَضْعَفُ الْإِيمَانِ»
münkerin değiştirilmesi hakkındaki şu buyruğunun masadakıdır: «Sizden kim bir münker görürse onu eliyle değiştirsin; şayet gücü yetmezse diliyle, şayet gücü yetmezse kalbiyle [değiştirsin]; bu ise imanın en zayıf derecesidir.»
فَإِنَّ مَعْنَى الِاسْتِطَاعَةِ التَّمَكُّنُ مِنَ التَّغْيِيرِ دُونَ ضُرٍّ يَلْحَقُهُ أَوْ يَلْحَقُ عُمُومَ النَّاسِ كَالْفِتْنَةِ. فَالْآيَةُ تُفِيدُ الْإِعْرَاضَ عَنْ ذَلِكَ إِذَا تَحَقَّقَ عَدَمُ الْجَدْوَى بَعْدَ الشُّرُوعِ فِي ذَلِكَ، وَيَلْحَقُ بِذَلِكَ إِذا ظَهرت المكابرة وَعَدَمُ الِانْتِصَاحِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُ أَبِي ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيِّ، وَكَذَلِكَ إِذَا خِيفَ حُصُولُ الضُّرِّ لِلدَّاعِي بِدُونِ جَدْوَى، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ كَلَامُ ابْنِ مَسْعُودٍ الْمَذْكُورِ آنِفًا.
Zira istitaatın (güç yetirmenin) anlamı; kişinin kendisine yahut fitne gibi genel olarak insanlara bir zarar dokunmaksızın değiştirmeye imkân bulabilmesidir. Ayet, bu işe başlandıktan sonra bir fayda sağlamayacağı kesinleştiğinde bundan yüz çevirmeyi ifade eder. Ebû Sa'lebe el-Huşenî hadisinin delalet ettiği üzere inatçılık ve nasihat kabul etmemezlik ortaya çıktığında ve yine yukarıda zikredilen İbn Mes'ûd'un sözünün delalet ettiği üzere hiçbir fayda olmaksızın davetçiye bir zarar gelmesinden korkulduğunda da hüküm böyledir.
وَقَوْلُهُ: إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً عُذْرٌ لِلْمُهْتَدِي وَنِذَارَةٌ لِلضَّالِّ. وَقَدَّمَ الْمَجْرُورَ لِلِاهْتِمَامِ بِمُتَعَلِّقِ هَذَا الرُّجُوعِ وَإِلْقَاءِ الْمَهَابَةِ فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ، وَأَكَّدَ ضَمِيرَ الْمُخَاطَبِينَ
{ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً } “Hepinizin dönüşü Allah'adır” buyruğu, hidayet bulan için bir mazeret, sapan için ise bir uyarıdır. Bu dönüşün taalluk ettiği zata dikkat çekmek ve dinleyenlerin kalplerine heybet salmak için mecrur öne geçirilmiştir. Muhatapların zamiri
بِقَوْلِهِ: جَمِيعاً لِلتَّنْصِيصِ عَلَى الْعُمُومِ وَأَنْ لَيْسَ الْكَلَامُ عَلَى التَّغْلِيبِ. وَالْمُرَادُ بِالْإِنْبَاءِ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ الْكِنَايَةُ عَنْ إِظْهَارِ أَثَرِ ذَلِكَ مِنَ الثَّوَابِ لِلْمُهْتَدِي الدَّاعِي إِلَى الْخَيْرِ، وَالْعَذَابِ لِلضَّالِّ الْمُعْرِضِ عَنِ الدَّعْوَةِ.
{ جَمِيعاً } “hepinizin” buyruğu ile pekiştirilmiştir; bu, umum ifade ettiğini ve kelamın tağlib yoluyla olmadığını açıkça belirtmek içindir. Yapmakta oldukları şeylerin haber verilmesinden kasat ise, bunun sonucunun ortaya çıkarılmasından kinayedir ki bu da hayra davet eden hidayet ehli için sevap, davetten yüz çeviren sapık kimse için ise azaptır.
وَالْمَرْجِعُ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ لَا مَحَالَةَ، بِدَلِيلِ تَعْدِيَتِهِ بِ إِلَى، وَهُوَ مِمَّا جَاءَ مِنَ الْمَصَادِرِ الْمِيمِيَّةِ- بِكَسْرِ الْعَيْنِ- عَلَى الْقَلِيل، لأنّ الْمَشْهُود فِي الْمِيمِيِّ مِنْ يَفْعِلُ- بِكَسْرِ الْعَيْنِ- أَنْ يَكُونَ مَفْتُوح الْعين.
«el-Merci‘» (الْمَرْجِعُ) kelimesi, «ilâ» (إِلَى) ile geçişli kılınması deliliyle şüphesiz bir mimli masdardır. Bu kelime, mimli masdarlardan ayn harfi kesreli olarak gelen az sayıdaki örneklerdendir; çünkü ayn harfi kesreli olan «yef‘ilu» (يَفْعِلُ) vezninden gelen mimli masdarlarda yaygın olan kural, ayn harfinin fethalı olmasıdır.
[١٠٦- ١٠٨]
[106-108]
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ١٠٦ إِلَى ١٠٨]
[Mâide Suresi (5), 106 ilâ 108. Ayetler]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ (١٠٦) فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما وَمَا اعْتَدَيْنا إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٧) ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ
«Ey iman edenler! Birinize ölüm gelip çattığı zaman, vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik; sizden adalet sahibi iki kişi yahut yeryüzünde sefere çıkmışsanız da başınıza ölüm musibeti gelmişse sizden olmayan başka iki kişidir. Eğer şüpheye düşerseniz onları namazdan sonra alıkoyarsınız; ‘Akraba bile olsa yeminimizi hiçbir menfaate satmayız ve Allah’ın şahitliğini gizlemeyiz; yoksa şüphesiz günahkârlardan oluruz’ diye Allah’a yemin ederler. (106) Eğer o ikisinin bir günaha hak kazandığı (hıyanet ettiği) anlaşılırsa, kendilerine haksızlık yapılan haktan pay sahibi en yakın kimselerden iki kişi onların yerine geçer ve ‘Bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden elbette daha doğrudur ve biz haddi aşmadık; yoksa şüphesiz zalimlerden oluruz’ diye Allah’a yemin ederler. (107) Bu, şahitliği gerektiği gibi yerine getirmeleri veya yeminlerinden sonra yeminlerin reddedilmesinden korkmaları için en uygun yoldur. Allah’tan sakının ve dinleyin. Allah fasıklar topluluğunu hidayete erdirmez.
(١٠٨)
(108)»
اسْتُؤْنِفَتْ هَذِهِ الْآيُ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا لِشَرْعِ أَحْكَامِ التَّوَثُّقِ لِلْوَصِيَّةِ لِأَنَّهَا مِنْ جُمْلَةِ التَّشْرِيعَاتِ الَّتِي تَضَمَّنَتْهَا هَذِهِ السُّورَةُ، تَحْقِيقًا لِإِكْمَالِ الدِّينِ، وَاسْتِقْصَاءً لِمَا قَدْ يحْتَاج إِلَى علمه الْمُسْلِمُونَ وَمَوْقِعُهَا هُنَا سَنَذْكُرُهُ.
Dinin ikmalini gerçekleştirmek ve Müslümanların öğrenmeye ihtiyaç duyabileceği şeyleri eksiksizce açıklamak amacıyla, bu surenin ihtiva ettiği hükümler cümlesinden olmak üzere vasiyetin belgelenip sağlama alınması hükümlerini teşri etmek için bu ayetler müstakil bir başlangıç (isti'nâf-ı ibtidâî) olarak gelmiştir. Buradaki konumu ise [ileride] zikredilecektir.
وَقَدْ كَانَت الْوَصِيَّة مَشْرُوعِيَّة بِآيَةِ الْبَقَرَةِ [١٨٠] كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي ابْتِدَاءِ مَشْرُوعِيَّتِهَا وَفِي مِقْدَارِ مَا نُسِخَ مِنْ حُكْمِ تِلْكَ الْآيَةِ وَمَا أُحْكِمَ فِي مَوْضِعِهِ هُنَالِكَ. وَحَرَصَ رَسُول الله ﷺ عَلَى الْوَصِيَّةِ وَأَمَرَ بِهَا، فَكَانَتْ مَعْرُوفَةً مُتَدَاوَلَةً مُنْذُ عَهْدٍ بَعِيدٍ مِنَ الْإِسْلَامِ. وَكَانَتْ مَعْرُوفَةً فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَكَانَ الْمَرْءُ يُوصِي لِمَنْ يُوصِي لَهُ بِحَضْرَةِ وَرَثَتِهِ وَقَرَابَتِهِ فَلَا يَقَعُ نِزَاعٌ بَيْنَهُمْ بَعْدَ مَوْتِهِ مَعَ مَا فِي النُّفُوسِ مِنْ حُرْمَةِ الْوَصِيَّةِ وَالْحِرْصِ عَلَى إِنْفَاذِهَا حِفْظًا لِحَقِّ الْمَيِّتِ إِذْ لَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى تَحْقِيقِ حَقِّهِ، فَلِذَلِكَ اسْتَغْنَى الْقُرْآنُ عَنْ شَرْعِ التَّوَثُّقِ لَهَا بِالْإِشْهَادِ، خِلَافًا لِمَا تَقَدَّمَ بِهِ مِنْ بَيَانِ التَّوَثُّقِ فِي التَّبَايُعِ بِآيَةِ وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ [الْبَقَرَة: ٢٨٢] وَالتَّوَثُّقُ فِي الدَّيْنِ بِآيَةِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ [الْبَقَرَة: ٢٨٢] إِلَخْ فَأَكْمَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بَيَانَ التَّوَثُّقِ لِلْوَصِيَّةِ اهْتِمَامًا بِهَا وَلِجَدَارَةِ الْوَصِيَّةِ بِالتَّوْثِيقِ لَهَا لِضَعْفِ الذِّيَادِ عَنْهَا لِأَنَّ الْبُيُوعَ وَالدُّيُونَ فِيهَا جَانِبَانِ عَالِمَانِ بِصُورَةِ مَا انْعَقَدَ فِيهَا وَيَذُبَّانِ عَنْ مَصَالِحِهِمَا فَيَتَّضِحُ الْحَقُّ مِنْ
Vasiyet, Bakara Suresi'ndeki { كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ } [Bakara 180] “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir mal bırakacaksa vasiyet etmek size farz kılındı” ayetiyle meşru kılınmıştı. Vasiyetin meşruiyetinin başlangıcı, mezkûr ayetin hükmünden ne kadarının neshedildiği ve ne kadarının muhkem kaldığı oradaki yerinde geçmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vasiyete özen göstermiş ve onu emretmiştir; bu sebeple vasiyet, İslam'ın ilk dönemlerinden itibaren bilinen ve uygulanan bir husus olmuştur. Bakara Suresi'nde geçtiği üzere cahiliye döneminde de bilinmekteydi. Kişi kime vasiyet edecekse mirasçılarının ve yakınlarının huzurunda vasiyet eder, böylece nefislerdeki vasiyetin hürmeti ve hakkını bizzat elde etme imkânı kalmayan ölünün hakkını korumak maksadıyla vasiyetini yerine getirme titizliği sayesinde ölümünden sonra aralarında bir ihtilaf çıkmazdı. Bundan dolayı Kur'an, daha önce { وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ } [Bakara 282] “Alışveriş yaptığınız zaman şahit tutun” ayetiyle alışverişte tevsik (sağlama alma) ve { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ } [Bakara 282] “Ey iman edenler! Birbirinize borçlandığınız zaman...” ayetiyle borçlanmada tevsik hususunu açıklamış olmasının aksine, vasiyet için şahit tutarak tevsik hükmü koymaya gerek görmemişti. İşte bu ayet, vasiyete verilen önem ve vasiyeti savunacak tarafın zayıflığı sebebiyle onun tevsik edilmeye layık olması hasebiyle vasiyetin tevsikini beyan etmeyi ikmal etmiştir. Zira alım-satım ve borç ilişkilerinde, gerçekleşen akdin şeklini bilen ve kendi menfaatlerini savunan iki taraf vardır; dolayısıyla hak,
خِلَالِ سَعْيِهِمَا فِي إِحْقَاقِ الْحَقِّ فِيهَا بِخِلَافِ الْوَصِيَّةِ فَإِنَّ فِيهَا جَانِبًا وَاحِدًا وَهُوَ جَانِبُ الْمُوصَى لَهُ لِأَنَّ الْمُوصِي يَكُونُ قَدْ مَاتَ وَجَانِبُ الْمُوصَى لَهُ ضَعِيفٌ إِذْ لَا عِلْمَ لَهُ بِمَا عَقَدَ الْمُوصِي وَلَا بِمَا تَرَكَ، فَكَانَتْ مُعَرَّضَةً لِلضَّيَاعِ كُلُّهَا أَوْ بَعْضُهَا.
onların hakkı ortaya çıkarma çabalarıyla açıklığa kavuşur. Vasiyet ise böyle değildir; zira onda sadece tek bir taraf, yani lehine vasiyet edilen taraf vardır; çünkü vasiyet eden ölmüştür. Lehine vasiyet edilen taraf ise zayıftır, zira vasiyet edenin neyi kararlaştırdığını ve ne bıraktığını bilmez; bu yüzden vasiyetin tamamının veya bir kısmının zayi olma tehlikesi bulunmaktaydı.
وَقَدْ كَانَ الْعَرَبُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَسْتَحْفِظُونَ وَصَايَاهُمْ عِنْدَ الْمَوْتِ إِلَى أَحَدٍ يَثِقُونَ بِهِ مِنْ أَصْحَابِهِمْ أَوْ كُبَرَاءِ قَبِيلَتِهِمْ أَوْ مَنْ حَضَرَ احْتِضَارَ الْمُوصِي أَوْ مَنْ كَانَ أَوْدَعَ
Cahiliye döneminde Araplar, ölüm anında vasiyetlerini güvendikleri dostlarından birine yahut kabilelerinin ileri gelenlerine veya vasiyet edenin can çekişme anında yanında bulunan ya da
عِنْدَ الْمُوصِي خَبَرَ عَزْمِهِ. فَقَدْ أَوْصَى نِزَارُ بْنُ مَعَدٍّ وَصِيَّةً مُوجَزَةً وَأَحَالَ أَبْنَاءَهُ عَلَى الْأَفْعَى الْجُرْهُمِيِّ أَنْ يُبَيِّنَ لَهُمْ تَفْصِيلَ مُرَادِهُ مِنْهَا.
vasiyet edenin niyetini kendisine tevdi ettiği kimseye emanet ederlerdi. Nitekim Nizâr b. Ma‘ad özlü bir vasiyette bulunmuş ve muradının ayrıntılarını kendilerine açıklaması için oğullarını el-Ef‘â el-Cürhümî’ye havale etmişti.
وَقَدْ حَدَثَتْ فِي آخِرِ حَيَاةِ الرَّسُولِ- ﵊ حَادِثَةٌ كَانَتْ سَبَبًا فِي نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَلَعَلَّ حُدُوثَهَا كَانَ مُقَارِنًا لِنُزُولِ الْآيِ الَّتِي قَبْلَهَا فَجَاءَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَقِبَهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مِنَ السُّورَةِ. ذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ فِي سَنَةِ تِسْعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ نَزَلَتْ قَضِيَّةٌ: هِيَ أَنَّ رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا تَمِيمٌ الدَّارِيُّ اللَّخْمِيُّ وَالْآخَرُ عَدِيُّ بْنُ بَدَّاءٍ، كَانَا مِنْ نَصَارَى الْعَرَبِ تَاجِرَيْنِ، وَهُمَا مِنْ أَهْلِ (دَارَيْنِ) وَكَانَا يَتَّجِرَانِ بَيْنَ الشَّامِ وَمَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ. فَخَرَجَ مَعَهُمَا مِنَ الْمَدِينَةِ بُدَيْلُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ مَوْلَى بَنِي سَهْمٍ- وَكَانَ مُسْلِمًا- بِتِجَارَةٍ إِلَى الشَّامِ، فَمَرِضَ بُدَيْلٌ (قِيلَ فِي الشَّامِ وَقِيلَ فِي الطَّرِيقِ بَرًّا أَوْ بَحْرًا) وَكَانَ مَعَهُ فِي أَمْتِعَتِهِ جَامٌ مِنْ فِضَّةٍ مُخَوَّصٌ بِالذَّهَبِ قَاصِدًا بِهِ مَلِكَ الشَّامِ، فَلَمَّا اشْتَدَّ مَرَضُهُ أَخَذَ صَحِيفَةً فَكَتَبَ فِيهَا مَا عِنْدَهُ مِنَ الْمَتَاعِ وَالْمَالِ وَدَسَّهَا فِي مَطَاوِي أَمْتِعَتِهِ وَدَفَعَ مَا مَعَهُ إِلَى تَمِيمٍ وَعَدِيٍّ وَأَوْصَاهُمَا بِأَنْ يُبَلِّغَاهُ مَوَالِيهِ مِنْ بَنِي سَهْمٍ. وَكَانَ بُدَيْلٌ مَوْلًى لِلْعَاصِي بْنِ وَائِلٍ السَّهْمِيِّ، فَوَلَاؤُهُ بعد مَوته لِابْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِي. وَبَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ يَقُولُ: إِنَّ وَلَاءَ بُدَيْلٍ لِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِي وَالْمُطَّلِبِ بْنِ وَدَاعَةَ.
Resûlullah aleyhisselâm'ın hayatının son döneminde, bu ayetin nüzulüne sebep olan bir hadise vuku bulmuştu. Muhtemelen bu hadisenin gerçekleşmesi, önceki ayetlerin nüzulüyle aynı zamana denk gelmiş ve bu ayet surenin bu kısmında onların hemen ardından yer almıştır. Şöyle ki: Hicretin dokuzuncu yılında bir mesele meydana geldi: Biri Temîm ed-Dârî el-Lahmî, diğeri Adiy b. Beddâ' adında, Dârîn halkından tüccar iki Hristiyan Arap vardı. Bu ikisi Şam, Mekke ve Medine arasında ticaret yaparlardı. Benî Sehm'in mevlası olan Müslüman Büdeyl b. Ebî Meryem de onlarla birlikte Medine'den Şam'a ticaret amacıyla çıktı. Büdeyl (Şam'da olduğu da karada veya denizde yolda olduğu da söylenmiştir) hastalandı. Eşyaları arasında Şam hükümdarına götürmek istediği altın işlemeli gümüş bir kadeh (tas) bulunmaktaydı. Hastalığı ağırlaşınca bir sahife alıp yanındaki eşya ve malları ona yazdı, sahifeyi eşyalarının arasına gizledi; yanındakileri Temîm ve Adiy'e teslim ederek bunları Benî Sehm'den olan mevlasına ulaştırmalarını vasiyet etti. Büdeyl, el-Âs b. Vâil es-Sehmî'nin mevlası idi; dolayısıyla ölümünden sonra velası [el-Âs'ın torunu] Amr b. el-Âs'ın oğluna aitti. Bazı müfessirler ise Büdeyl'in velasinin Amr b. el-Âs ile el-Muttalib b. Vedâa'ya ait olduğunu söylemektedirler.
وَيُؤَيِّدُ قَوْلَهُمْ أَنَّ الْمُطَّلِبَ حَلَفَ مَعَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِي عَلَى أَنَّ الْجَامَ لِبُدَيْلِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ.
Onların bu sözünü, el-Muttalib'in Amr b. el-Âs ile birlikte kadehin Büdeyl b. Ebî Meryem'e ait olduğuna dair yemin etmesi de teyit etmektedir.
فَلَمَّا رَجَعَا بَاعَا الْجَامَ بِمَكَّةَ بِأَلْفِ دِرْهَمٍ وَرَجَعَا إِلَى الْمَدِينَةِ فَدَفَعَا مَا لِبُدَيْلٍ إِلَى مَوَالِيهِ. فَلَمَّا نَشَرُوهُ وَجَدُوا الصَّحِيفَةَ، فَقَالُوا لِتَمِيمٍ وَعَدِيٍّ: أَيْنَ الْجَامُ فَأَنْكَرَا أَنْ يَكُونَ دَفَعَ إِلَيْهِمَا جَامًا.
Bu iki kişi döndüklerinde kadehi Mekke'de bin dirheme sattılar ve Medine'ye dönüp Büdeyl'in eşyalarını mevlasına teslim ettiler. Onlar eşyaları açtıklarında sahifeyi buldular ve Temîm ile Adiy'e: 'Kadeh nerede?' dediler. İkisi de [Büdeyl'in] kendilerine bir kadeh teslim ettiğini inkâr ettiler.
ثُمَّ وُجِدَ الْجَامُ بَعْدَ مُدَّةٍ يُبَاعُ بِمَكَّةَ فَقَامَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِي وَالْمُطَّلِبُ بْنُ أَبِي وَدَاعَةَ عَلَى الَّذِي عِنْدَهُ الْجَامُ فَقَالَ: إِنَّهُ ابْتَاعَهُ مِنْ تَمِيمٍ وَعَدِيٍّ. وَفِي رِوَايَةٍ أَنَّ تَمِيمًا لَمَّا أَسْلَمَ فِي سَنَةِ تِسْعٍ تَأَثَّمَ مِمَّا صَنَعَ فَأَخْبَرَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِي بِخَبَرِ الْجَامِ وَدَفَعَ لَهُ الْخَمْسَمِائَةِ الدِّرْهَمِ الصَّائِرَةِ إِلَيْهِ مِنْ ثَمَنِهِ، وَطَالَبَ عَمْرُو عَدِيًّا بِبَقِيَّةِ الثَّمَنِ فَأَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ بَاعَهُ. وَهَذَا أَمْثَلُ مَا رُوِيَ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَقَدْ سَاقَهُ الْبُخَارِيُّ تَعْلِيقًا فِي كِتَابِ الْوَصَايَا. وَرَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ فِي كِتَابِ التَّفْسِيرِ، وَقَالَ: لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِصَحِيحٍ. وَهُوَ وَإِنْ لَمْ يَسْتَوْفِ شُرُوطَ
Daha sonra bir müddet geçince kadeh Mekke'de satılırken bulundu. Bunun üzerine Amr b. el-Âs ve el-Muttalib b. Ebî Vedâa, yanında kadeh bulunan adamın üzerine yürüdüler; adam ise onu Temîm ve Adiy'den satın aldığını söyledi. Bir rivayette ise Temîm'in hicretin dokuzuncu yılında Müslüman olunca yaptığı şeyden ötürü günah korkusuna kapıldığı, Amr b. el-Âs'a kadehin durumunu haber verdiği ve onun satışından hissesine düşen beş yüz dirhemi kendisine teslim ettiği; Amr'ın da geri kalan bedeli Adiy'den talep ettiği fakat Adiy'in onu sattığını inkâr ettiği nakledilmiştir. Bu, mezkûr ayetin nüzul sebebi hakkında rivayet edilenlerin en sağlamıdır. Buhârî bunu Kitâbü'l-Vesâyâ'da muallak olarak zikretmiş; Tirmizî ise Kitâbü't-Tefsîr'de rivayet edip 'İsnadı sahih değildir' demiştir. Bu rivayet her ne kadar şartlarını tam taşımıyor olsa da
الصِّحَّةِ فَقَدِ اشْتُهِرَ وَتُلُقِّيَ بِالْقَبُولِ، وَقَدْ أَسْنَدَهُ الْبُخَارِيُّ فِي «تَارِيخِهِ» .
sıhhat derecesine ulaşmasa da meşhur olmuş ve kabul görmüştür; nitekim Buhârî bunu «Târîh»inde müsned olarak rivayet etmiştir.
وَاتَّفَقَتِ الرِّوَايَاتُ عَلَى أنّ الْفَرِيقَيْنِ تفاضوا فِي ذَلِكَ إِلَى رَسُول الله ﷺ وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي ذَلِكَ، فَحَلَفَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِي وَالْمُطَّلِبُ بْنُ أَبِي وَدَاعَةَ عَلَى أَنَّ تَمِيمًا وَعَدِيًّا أَخْفَيَا الْجَامَ وَأَنَّ بُدَيْلًا صَاحِبُهُ وَمَا بَاعَهُ وَلَا خَرَجَ مِنْ يَدِهِ. وَدَفَعَ لَهُمَا عَدِيٌّ خَمْسَمِائَةَ دِرْهَمٍ وَهُوَ يَوْمَئِذٍ نَصْرَانِيٌّ. وَعَدِيٌّ هَذَا قِيلَ: أَسْلَمَ، وَعَدَّهُ ابْنُ حِبَّانَ وَابْنُ مَنْدَهْ فِي عِدَادِ الصَّحَابَةِ، وَقِيلَ: مَاتَ نَصْرَانِيًّا، وَرَجَّحَ ذَلِكَ ابْنُ عَطِيَّةَ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي نُعَيْمٍ، وَيُرْوَى عَنْ مُقَاتِلٍ، وَلَمْ يَذْكُرْهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي الصَّحَابَةِ. وَاحْتُمِلَ أَنْ يَكُونَ نُزُولُهَا قَبْلَ التَّرَافُعِ بَيْنَ الْخَصْمِ فِي قَضِيَّةِ الْجَامِ، وَأَنْ يَكُونَ نُزُولُهَا بَعْدَ قَضَاء النبيء ﷺ فِي تِلْكَ الْقَضِيَّةِ لِتَكُونَ تَشْرِيعًا لِمَا يَحْدُثُ مِنْ أَمْثَالِ تِلْكَ الْقَضِيَّةِ.
Rivayetler, iki tarafın bu meselede Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda muhakeme oldukları ve bu ayetin bu hadise hakkında indiği konusunda ittifak etmiştir. Bunun üzerine Amr b. el-Âs ile el-Muttalib b. Ebî Vedâa, Temîm ve Adiy'in kadehi gizlediklerine, kadehin sahibinin Büdeyl olduğuna, onu satmadığına ve elinden çıkarmadığına dair yemin ettiler. Adiy de o gün Hristiyan olduğu halde onlara beş yüz dirhem ödedi. Bu Adiy hakkında Müslüman olduğu söylenmiş, İbn Hibbân ve İbn Mende onu sahabe arasında saymıştır; Hristiyan olarak öldüğü de söylenmiş olup İbn Atiyye bunu tercih etmiştir; Ebû Nuaym'ın görüşü de budur ve Mukâtil'den de rivayet edilmiştir; İbn Abdilberr ise onu sahabe arasında zikretmemiştir. Ayetin, kadeh meselesinde hasımların muhakeme olmasından önce inmiş olması da, benzeri hadiseler için bir teşri (hukuki düzenleme) olması maksadıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu davadaki hükmünden sonra inmiş olması da muhtemeldir.
وبَيْنِكُمْ أَصْلُ (بَيْنَ) اسْمُ مَكَانٍ مُبْهَمٍ مُتَوَسِّطٍ بَيْنَ شَيْئَيْنِ يُبَيِّنُهُ مَا يُضَافُ هُوَ إِلَيْهِ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الْأَمْرِ الْمُتَعَلِّقِ بِعِدَّةِ أَشْيَاءَ، وَهُوَ مَجْرُورٌ بِإِضَافَةِ شَهادَةُ إِلَيْهِ عَلَى الِاتِّسَاعِ. وَأَصْلُهُ (شَهَادَةٌ) بِالتَّنْوِينِ وَالرَّفْعِ «بَيْنَكُمْ» بِالنَّصْبِ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ. فَخَرَجَ (بَيْنَ) عَنِ الظَّرْفِيَّةِ إِلَى مُطْلَقِ الِاسْمِيَّةِ كَمَا خَرَجَ عَنْهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ [الْأَنْعَام: ٩٤] فِي قِرَاءَةِ جَمَاعَةٍ مِنَ الْعَشَرَةِ بِرَفْعِ بَيْنِكُمْ.
«Beyneküm» (بَيْنِكُمْ) ifadesinde «beyne» (بَيْنَ) kelimesinin aslı, iki şey arasında bulunan ve kendisine muzaf olan şeyle açıklık kazanan müphem bir mekân ismidir; burada ise birden fazla şeye taalluk eden durum için mecazdır. «Şehâdetü» (شَهادَةُ) kelimesinin ittisâ (genişletme) yoluyla kendisine muzaf kılınması sebebiyle mecrurdur. İfadenin aslı, tenvin ve ref ile «şehâdetün» (شَهَادَةٌ), zarfiyet üzere nasb ile de «beyneküm» (بَيْنَكُمْ) şeklindedir. Böylece «beyne» (بَيْنَ) zarfiyetten çıkıp mutlak isimlik kazanmıştır; nitekim Yüce Allah'ın { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } [En‘âm 94] “Aranızdaki bağlar kopmuştur” kavlinde de on kıraat imamından bir grubun «beynüküm»ü (بَيْنُكُمْ) ref ile okumalarında zarfiyetten çıkmıştır.
وَارْتَفَعَ شَهادَةُ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ اثْنانِ. وإِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ظَرْفُ زَمَانٍ مُسْتَقْبَلٌ. وَلَيْسَ فِي (إِذَا) مَعْنَى الشَّرْطِ، وَالظَّرْفُ مُتَعَلِّقٌ بِ شَهادَةُ لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الْفِعْلِ، أَيْ لِيُشْهِدْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ اثْنَانِ، يَعْنِي يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُشْهِدَ بِذَلِكَ وَيَجِبُ عَلَيْهِمَا أَنْ يَشْهَدَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا [الْبَقَرَة: ٢٨٢] .
«Şehâdetü» (شَهادَةُ) kelimesi mübteda (özne) olduğu için merfudur, haberi (yüklemi) ise «isniâni»dir (اثْنانِ). { إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } “Birinize ölüm gelip çattığı zaman” ifadesi gelecek zaman bildiren bir zarftır. «İzâ» (إِذَا) edatında şart anlamı yoktur; bu zarf fiil anlamı taşıdığı için «şehâdetü» (شَهادَةُ) lafzına mütealliktir. Yani; birinize ölüm geldiğinde iki kişi şahitlik etsin; bu da kişinin buna şahit tutmasının vacip olduğu, o iki kişinin de Yüce Allah'ın { وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا } [Bakara 282] “Şahitler çağrıldıkları zaman [şahitlikten] kaçınmasınlar” kavlinden ötürü şahitlik etmelerinin vacip olduğu anlamına gelir.
وحِينَ الْوَصِيَّةِ بَدَلٌ مِنْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ بَدَلًا مُطَابِقًا، فَإِنَّ حِينَ حُضُورِ الْمَوْتِ هُوَ الْحِينُ الَّذِي يُوصِي فِيهِ النَّاسُ غَالِبًا. جِيءَ بِهَذَا الظَّرْفِ الثَّانِي لِيُتَخَلَّصَ بِهَذَا الْبَدَلِ إِلَى الْمَقْصُودِ وَهُوَ الْوَصِيَّةُ.
«Hîne'l-vasiyyeti» (حِينَ الْوَصِيَّةِ) ifadesi, { إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } ifadesinden bedel-i mutabıktır (birebir bedeldir); zira ölümün hazır bulunması vakti, insanların çoğunlukla vasiyette bulundukları vakittir. Bu ikinci zarf, söz konusu bedel yoluyla asıl kastedilen mana olan vasiyete intikal etmek için getirilmiştir.
وَقَدْ كَانَ الْعَرَبُ إِذَا رَأَوْا عَلَامَةَ الْمَوْتِ عَلَى الْمَرِيضِ يَقُولُونَ: أَوْصِ، وَقَدْ قَالُوا ذَلِكَ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ حِينَ أَخْبَرَ الطَّبِيبُ أَنَّ جُرْحَهُ فِي أَمْعَائِهِ. وَمَعْنَى حُضُورِ الْمَوْتِ حُضُورُ عَلَامَاتِهِ لِأَنَّ تِلْكَ حَالَةٌ يَتَخَيَّلُ فِيهَا الْمَرْءُ أَنَّ الْمَوْتَ قَدْ حَضَرَ عِنْدَهُ لِيُصَيِّرَهُ مَيِّتًا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ حُصُولَ الْغَرْغَرَةِ لِأَنَّ مَا طُلِبَ مِنَ الْمُوصِي
Nitekim Araplar, hastada ölüm belirtisi gördüklerinde 'Vasiyet et' derlerdi. Tabip yarasının bağırsaklarında olduğunu haber verdiğinde Ömer b. el-Hattâb'a da böyle demişlerdi. Ölümün hazır bulunmasının (gelip çatmasının) manası, onun alametlerinin belirmesidir; zira o hal, kişinin kendisini ölü kılmak üzere ölümün yanı başında hazır bulunduğunu tasavvur ettiği durumdur. Yoksa can çekişme (hırıltı) anının meydana gelmesi kastedilmemiştir; çünkü vasiyet edenden
أَنْ يَعْمَلَهُ يَسْتَدْعِي وَقْتًا طَوِيلًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٨٠] .
yapması istenen şey uzunca bir zaman gerektirir. Bu husus, Bakara Suresi'ndeki { كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً } [180] “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir mal bırakacaksa... size farz kılındı” kavlinin tefsirinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: اثْنانِ خَبَرٌ عَنْ شَهادَةُ، أَيْ الشَّهَادَةُ عَلَى الْوَصِيَّةِ شَهَادَةُ اثْنَيْنِ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ فَأَخَذَ إِعْرَابَهُ، وَالْقَرِينَةُ وَاضِحَةٌ وَالْمَقْصُود الإيجاز.
{ اثْنانِ } “iki kişi” lafzı, «şehâdetü» (شَهادَةُ) kelimesinin haberidir; yani 'Vasiyete şahitlik iki kişinin şahitliğidir.' Burada muzaf hazfedilmiş, muzafun ileyh onun yerine geçirilerek irabını almıştır. Karine açıktır ve maksat îcâzdır (özlü anlatımdır).
فَمَا صدق اثْنانِ شَاهِدَانِ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ شَهادَةُ بَيْنِكُمْ، وَقَوْلِهِ: ذَوا عَدْلٍ. وَهَذَانِ الشَّاهِدَانِ هُمَا وَصِيَّانِ مِنَ الْمَيِّتِ عَلَى صِفَةِ وَصِيَّتِهِ وَإِبْلَاغِهَا، إِلَّا أَنْ يَجْعَلَ الْمُوصِي وَصِيًّا غَيْرَهُمَا فَيَكُونَا شَاهِدَيْنِ عَلَى ذَلِكَ. وَالْعَدْلُ وَالْعَدَالَةُ مُتَّحِدَانِ، أَيْ صَاحِبَا اتِّصَافٍ بِالْعَدَالَةِ.
{ اثْنانِ } lafzının masadakı (uygulama alanı), { شَهادَةُ بَيْنِكُمْ } “aranızdaki şahitlik” ve { ذَوا عَدْلٍ } “adalet sahibi iki kişi” buyruklarının karinesiyle iki şahittir. Bu iki şahit, vasiyet edenin onlardan başka birini vasi tayin etmesi müstesna -ki bu durumda o ikisi buna şahit olurlar-, ölünün vasiyetinin keyfiyeti ve ulaştırılması hususunda ölü tarafından tayin edilmiş iki vasidir. «el-Adl» (الْعَدْل) ile «el-adâlet» (الْعَدَالَة) aynı anlamdadır; yani adalet sıfatına sahip iki kimsedir.
وَمَعْنَى مِنْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، كَمَا هُوَ مُقْتَضَى الْخِطَابِ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا، لِأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ إِذَا خَاطَبَ مُخَاطَبَهُ بِوَصْفٍ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى بَعْضِهِ كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ بَعْضُ أَصْحَابِ الْوَصْفِ، كَمَا قَالَ الْأَنْصَارُ يَوْمَ السَّقِيفَةِ: مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ. فَالْكَلَامُ عَلَى وَصِيَّةِ الْمُؤْمِنِينَ. وَعَلَى هَذَا دَرَجَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَقَتَادَةَ، وَالْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ. وَهُوَ الَّذِي يَجِبُ التَّعْوِيلُ عَلَيْهِ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْوَصْفِ بِكَلِمَةِ مِنْكُمْ فِي مَوَاقِعِهَا فِي الْقُرْآنِ.
{ مِنْكُمْ } “sizden” buyruğunun manası, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler” hitabının gerektirdiği üzere müminlerdendir. Zira mütekellim muhatabına bir sıfatla hitap edip ardından onun bir kısmına delalet eden bir ifade getirirse, bunun anlamı onun o sıfat sahiplerinden bir kısmı olduğudur; nitekim Sakîfe günü Ensar'ın: 'Bizden bir emir, sizden de bir emir olsun' demesi böyledir. Dolayısıyla kelam, müminlerin vasiyeti üzerinedir. Müfessirlerin cumhuru bu görüşü benimsemiştir; bu Ebû Mûsâ el-Eş‘arî, İbn Abbâs, Sa‘îd b. el-Müseyyeb, Katâde ve dört mezhep imamının görüşüdür. İtimat edilmesi gereken de budur ve Kur'an'daki geçtiği yerlerde «minküm» (مِنْكُمْ) kelimesiyle yapılan nitelemenin zahiri de budur.
وَقَالَ الزُّهْرِيُّ، وَالْحَسَنُ، وَعِكْرِمَةُ: مَعْنَى قَوْلِهِ مِنْكُمْ مِنْ عَشِيرَتِكُمْ وَقَرَابَتِكُمْ.
ez-Zührî, el-Hasan ve İkrime ise şöyle demiştir: { مِنْكُمْ } “sizden” buyruğunun anlamı, aşiretinizden ve akrabalarınızdandır.
وَيَتَرَتَّبُ عَلَى التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى مُقَابِلِهِ وَهُوَ مِنْ غَيْرِكُمْ أَنَّهُ مِنْ غَيْرِ أَهْلِ مِلَّتِكُمْ. فَذَهَبَ فَرِيقٌ مِمَّنْ قَالُوا بِالتَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ إِلَى إِعْمَالِ هَذَا وَأَجَازُوا شَهَادَةَ غَيْرِ الْمُسْلِمِ فِي السَّفَرِ فِي الْوَصِيَّةِ خَاصَّةً، وَخَصُّوا ذَلِكَ بِالذِّمِّيِّ، وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ، وَالثَّوْرِيِّ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَنُسِبَ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَبِي مُوسَى. وَذَهَبَ فَرِيقٌ إِلَى أَنَّ هَذَا مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ [الطَّلَاق: ٢] ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيِّ، وَنُسِبَ إِلَى زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ. وَقَدْ تَمَّ الْكَلَامُ عَلَى الصُّورَةِ الْكَامِلَةِ فِي شَهَادَةِ الْوَصِيَّةِ بِقَوْلِهِ: ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ.
Birinci tefsire göre bunun mukabili olan { مِنْ غَيْرِكُمْ } “sizden olmayan” ifadesinin manasının, dininizden olmayan kimseler olması gerekir. Birinci tefsiri benimseyenlerden bir grup bunu amelî kılarak sadece vasiyet hususunda ve sefer halinde gayrimüslimin şahitliğini caiz görmüş, bunu da zimmî ile sınırlandırmışlardır; bu Ahmed, Sevrî, Sa‘îd b. el-Müseyyeb'in görüşü olup İbn Abbâs ile Ebû Mûsâ'ya da nisbet edilmiştir. Diğer bir grup ise bunun Yüce Allah'ın { وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ } [Talâk 2] “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi şahit tutun” kavliyle neshedildiği görüşüne varmıştır; bu Mâlik, Ebû Hanîfe ve Şâfiî'nin görüşüdür, Zeyd b. Eslem'e de nisbet edilmiştir. { ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “sizden adalet sahibi iki kişi” buyruğuyla vasiyetteki şahitliğin kâmil şekline dair söz tamamlanmıştır.
وَقَوْلُهُ: أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ الْآيَاتِ.. تَفْصِيلٌ لِلْحَالَةِ الَّتِي تَعْرِضُ فِي السَّفَرِ.
{ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } “Yahut sizden olmayan başka iki kişi...” ve devamındaki ayetler, seferde karşılaşılan durumun tafsilatıdır.
وَ (أَوْ) لِلتَّقْسِيمِ لَا لِلتَّخْيِيرِ، وَالتَّقْسِيمُ بِاعْتِبَارِ اخْتِلَافِ الْحَالَيْنِ: حَالِ الْحَاضِرِ وَحَالِ الْمُسَافِرِ، وَلِذَلِكَ اقْتَرَنَ بِهِ قَوْلُهُ: إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ، فَهُوَ قَيْدٌ لِقَوْلِهِ: أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ.
Buradaki «ev» (أَوْ) edatı muhayyerlik için değil, taksim (kısımlara ayırma) içindir. Taksim iki farklı hal; yani mukim hali ile yolcu hali dikkate alınarak yapılmıştır. Bundan dolayı peşinden { إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Eğer siz yeryüzünde sefere çıkmışsanız” buyruğu gelmiştir; dolayısıyla bu, { أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } “yahut sizden olmayan başka iki kişi” buyruğunun bir kaydıdır.
وَجَوَابُ الشَّرْطِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:
{ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Eğer siz yeryüzünde sefere çıkmışsanız” buyruğundaki şartın cevabı hazfedilmiştir; buna şu buyruk delalet etmektedir:
أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَشَهَادَةُ آخَرَيْنِ مِنْ غَيْرِكُمْ، فَالْمَصِيرُ إِلَى شَهَادَةِ شَاهِدَيْنِ مِنْ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ عِنْدَ مَنْ يَرَاهُ مُقَيَّدٌ بِشَرْطِ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ. وَالضَّرْبُ فِي الْأَرْضِ: السَّيْرُ فِيهَا. وَالْمُرَادُ بِهِ السَّفَرُ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ
{ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ } “Yahut sizden olmayan başka iki kişi”; takdiri şöyledir: «Eğer siz yeryüzünde sefere çıkmışsanız, sizden olmayan başka iki kişinin şahitliği [geçerlidir].» Dolayısıyla gayrimüslimlerden iki şahidin şahitliğine başvurulması, bunu caiz görenlere göre { إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } şartına bağlı kılınmıştır. Yeryüzünde «darb» (الضَّرْبُ فِي الْأَرْضِ), onda yürümek-yol almaktır. Bununla sefer kastedilmektedir; bu husus Yüce Allah'ın
تَعَالَى: وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٥٦] .
Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ } [156] “Yeryüzünde sefere çıktıkları zaman kardeşleri hakkında şöyle dediler...” kavlinin tefsirinde geçmişti.
وَمَعْنَى: فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ حَلَّتْ بِكُمْ، وَالْفِعْلُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الْمُشَارَفَةِ وَالْمُقَارَبَةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً [النِّسَاء: ٩] ، أَيْ لَوْ شَارَفُوا أَنْ يَتْرُكُوا ذُرِّيَّةً. وَهَذَا اسْتِعْمَالٌ مِنَ اسْتِعْمَالِ الْأَفْعَالِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ فِي الْإِقَامَةِ:
{ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ } “Başınıza ölüm musibeti gelmişse” buyruğunun anlamı, başınıza inmişse demektir. Buradaki fiil, Yüce Allah'ın { وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً } [Nisâ 9] “Arkalarında zürriyet bıraksalardı... korksunlar” yani 'zürriyet bırakmanın eşiğine gelselerdi' ayetinde olduğu gibi eşiğinde olma ve yaklaşma anlamında kullanılmıştır. Bu, fiillerin [özel bir] kullanım şeklidir. Kametteki şu söz de bu kabildendir:
قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ.
«Namaz başladı (kılınma vakti geldi).»
وَعَطَفَ قَوْلَهُ فَأَصابَتْكُمْ عَلَى ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ، فَكَانَ مِنْ مَضْمُونِ قَوْلِهِ قَبْلَهُ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ. أُعِيدَ هُنَا لِرَبْطِ الْكَلَامِ بَعْدَ مَا فُصِلَ بَيْنَهُ مِنَ الظُّرُوفِ وَالشُّرُوطِ. وَضَمِيرُ الْجمع فِي فَأَصابَتْكُمْ كَضَمِيرِ الْجَمْعِ فِي ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ.
{ فَأَصابَتْكُمْ } buyruğu { ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } üzerine atfedilmiştir ve daha önceki { إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } buyruğunun muhtevasındandır. Araya giren zarflar ve şartlardan sonra sözü birbirine bağlamak için burada tekrar edilmiştir. { فَأَصابَتْكُمْ } kelimesindeki çoğul zamiri, { ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } ibaresindeki çoğul zamiri gibidir.
وَالْمُصِيبَةُ: الْحَادِثَةُ الَّتِي تَحِلُّ بِالْمَرْءِ مِنْ شَرٍّ وَضُرٍّ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٧٢] .
Musibet (el-musîbe), insana isabet eden şer ve zarar nevinden hadisedir; Nisâ Suresi'ndeki { فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } [72] “Eğer başınıza bir musibet gelirse” kavlinin tefsirinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ تَحْبِسُونَهُما حَالٌ مِنْ آخَرانِ عِنْدَ مَنْ جَعَلَ قَوْلَهُ مِنْ غَيْرِكُمْ
{ تَحْبِسُونَهُما } “onları alıkoyarsınız” cümlesi, { مِنْ غَيْرِكُمْ } buyruğunu
بِمَعْنَى مِنْ غَيْرِ أَهْلِ دِينِكُمْ. وَأَمَّا عِنْدَ مَنْ جَعَلَهُ بِمَعْنَى مِنْ غَيْرِ قَبِيلَتِكُمْ فَإِنَّهُ حَالٌ مِنَ اثْنانِ وَمِنْ آخَرانِ لِأَنَّهُمَا مُتَعَاطِفَانِ بِ (أَوْ) . فَهُمَا أَحَدُ قِسْمَيْنِ، وَيَكُونُ التَّحْلِيفُ عِنْدَ الِاسْتِرَابَةِ.
'dindaşınız olmayanlardan' manasına alanlara göre { آخَرانِ } kelimesinden haldir. Bunu 'kabilenizden olmayanlardan' manasına alanlara göre ise hem { اثْنانِ } hem de { آخَرانِ } kelimelerinden haldir; çünkü bu ikisi «ev» (أَوْ) ile birbirine atfedilmiştir. Dolayısıyla onlar iki kısımdan biridir ve yemin ettirme şüphe durumunda olur.
وَالتَّحْلِيفُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ بَعِيدٌ إِذْ لَا مُوجِبَ لِلِاسْتِرَابَةِ فِي عَدْلَيْنِ مُسْلِمَيْنِ.
Bu tefsire göre yemin ettirme uzak bir ihtimaldir; zira Müslüman ve adil iki kişi hakkında şüpheye düşmeyi gerektirecek bir sebep yoktur.
وَضَمِيرُ الْجَمْعِ فِي تَحْبِسُونَهُما كضميري ضَرَبْتُمْ- وفَأَصابَتْكُمْ. وَكُلُّهَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْجَمْعِ الْبَدَلِيِّ دُونَ الشُّمُولِيِّ، لِأَنَّ جَمِيعَ الْمُخَاطَبِينَ صَالِحُونَ لِأَنْ يَعْتَرِيهِمْ هَذَا الْحُكْمُ وَإِنَّمَا يَحِلُّ بِبَعْضِهِمْ. فَضَمَائِرُ جَمْعِ الْمُخَاطَبِينَ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ كُلُّهَا. وَإِنَّمَا جَاءَتْ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ لِإِفَادَةِ الْعُمُومِ، دَفْعًا لِأَنْ يُتَوَهَّمَ أَنَّ هَذَا التَّشْرِيعَ خَاصٌّ بِشَخْصَيْنِ مُعَيَّنَيْنِ لِأَنَّ قَضِيَّةَ سَبَبِ النُّزُولِ كَانَتْ فِي شَخْصَيْنِ أَوِ الْخِطَابُ وَالْجَمْعُ لِلْمُسْلِمِينَ وَحُكَّامِهِمْ.
{ تَحْبِسُونَهُما } lafzındaki çoğul zamiri, { ضَرَبْتُمْ } ve { فَأَصابَتْكُمْ } kelimelerindeki zamirler gibidir. Bunların hepsi şümûlî (kapsayıcı) değil bedelî çoğul anlamında kullanılmıştır; çünkü muhatapların tümü bu hükmün kendilerine arız olmasına elverişlidir, fakat hüküm fiilen ancak bazılarının başına gelir. Dolayısıyla muhatap çoğul zamirlerinin tamamı zahirin gereğine uygun olarak vaki olmuştur. Çoğul kipiyle gelmesi ise umum ifade etmek içindir; nüzul sebebi olan hadisenin iki muayyen şahıs hakkında vuku bulmasından ötürü bu kanunun iki muayyen şahsa has olduğunun zannedilmesini engellemek gayesi taşır yahut hitap ve çoğul kipi Müslümanlar ve onların hâkimleri içindir.
وَالْحَبْسُ: الْإِمْسَاكُ، أَيِ الْمَنْعُ مِنَ الِانْصِرَافِ. فَمِنْهُ مَا هُوَ بِإِكْرَاهٍ كَحَبْسِ الْجَانِي فِي بَيْتٍ أَوْ إِثْقَافِهِ فِي قَيْدٍ. وَمِنْهُ مَا يَكُونُ بِمَعْنَى الِانْتِظَارِ، كَمَا فِي حَدِيثِ عَتْبَانَ بْنِ مَالِكٍ فَغَدَا عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ وَأَبُو بَكْرٍ- إِلَى أَنْ قَالَ- وَحَبَسْنَاهُ عَلَى خَزِيرٍ صَنَعْنَاهُ، أَيْ أَمْسَكْنَاهُ. وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ فِي الْآيَةِ، أَيْ تُمْسِكُونَهُمَا وَلَا تَتْرُكُونَهُمَا يُغَادِرَانِكُمْ حَتَّى يَتَحَمَّلَا الْوَصِيَّةَ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ السِّجْنَ أَوْ مَا يَقْرُبُ مِنْهُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ [الْبَقَرَة: ٢٨٢] .
Habs (el-Habs); tutmak, yani ayrılıp gitmesine engel olmaktır. Bunun bir kısmı suçlunun bir evde hapsedilmesi veya zincire vurulması gibi zorlamayla olur. Bir kısmı da İtbân b. Mâlik hadisinde geçtiği üzere bekletmek manasındadır: «Resûlullah ile Ebû Bekir sabah vakti bana geldiler... -şöyle diyene kadar devam etti- onu yaptığımız hazîre (etli un çorbası) için beklettik», yani tuttuk. Ayette kastedilen de budur; yani vasiyeti eda edene kadar onları tutarsınız ve sizden ayrılıp gitmelerine müsaade etmezsiniz. Yoksa hapis veya ona yakın bir şey kastedilmemiştir; zira Yüce Allah: { وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ } [Bakara 282] “Ne kâtibe ne de şahide zarar verilmesin” buyurmuştur.
وَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ تَوْقِيتٌ لِإِحْضَارِهِمَا وَإِمْسَاكِهِمَا لِأَدَاءِ هَذِهِ الشَّهَادَةِ.
{ مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ } “namazdan sonra” buyruğu, bu şahitliği yerine getirmeleri için onların hazır bulundurulup tutulacakları vaktin tayinidir.
وَالْإِتْيَانِ بِ (مِنْ) الِابْتِدَائِيَّةِ لِتَقْرِيبِ الْبَعْدِيَّةِ، أَيْ قُرْبِ انْتِهَاءِ الصَّلَاةِ. وَتَحْتَمِلُ الْآيَةُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالصَّلَاةِ صَلَاةٌ مِنْ صَلَوَاتِ الْمُسْلِمِينَ، وَبِذَلِكَ فَسَّرَهَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هِيَ صَلَاةُ الْعَصْرِ. وَرُوِيَ أنّ النبيء ﷺ أَحْلَفَ تَمِيمًا الدَّارِيَّ وَعَدِيَّ بْنَ بَدَّاءٍ فِي قَضِيَّةِ الْجَامِ بَعْدَ الْعَصْرِ، وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ، وَسَعِيدٍ، وَشُرَيْحٍ، وَالشَّعْبِيِّ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ:
İbtidâiyye olan «min» (مِنْ) edatının getirilmesi sonralığı yaklaştırmak içindir; yani namazın bittiği vaktin hemen akabidir. Ayet, namaz ile Müslümanların namazlarından bir namazın kastedilmiş olması ihtimalini taşır; ilim ehlinden bir topluluk da böyle tefsir etmiştir. Nitekim onlardan bazıları: 'Bu ikindi namazıdır' demiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadeh meselesinde Temîm ed-Dârî ve Adiy b. Beddâ'a ikindiden sonra yemin ettirdiği rivayet edilmiştir; bu Katâde, Sa‘îd, Şüreyh ve eş-Şa‘bî'nin görüşüdür. Bazıları ise şöyle demiştir:
الظُّهْرُ، وَهُوَ عَنِ الْحَسَنِ. وَتَحْتَمِلُ مِنْ بَعْدِ صَلَاةِ دِينِهِمَا عَلَى تَأْوِيلِ مِنْ غَيْرِكُمْ بِمَعْنَى
'Öğle namazıdır'; bu da Hasan[-ı Basrî]'den nakledilmiştir. { مِنْ غَيْرِكُمْ } buyruğunun
مِنْ غَيْرِ أَهْلِ دِينِكُمْ. وَنُقِلَ عَنِ السُّدِّيِّ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، أَيْ تُحْضِرُونَهُمَا عَقِبَ أَدَائِهِمَا صَلَاتَهُمَا لِأَنَّ ذَلِكَ قَرِيبٌ مِنْ إِقْبَالِهِمَا عَلَى خَشْيَةِ اللَّهِ وَالْوُقُوفِ لِعِبَادَتِهِ.
'dindaşınız olmayanlardan' anlamına geldiği teviline göre kendi dinlerinin ibadetinden sonra olması ihtimalini de taşır. Bu görüş es-Süddî ve İbn Abbâs'tan nakledilmiştir; yani onları kendi ibadetlerini ifa etmelerinin hemen akabinde hazır edersiniz, çünkü bu vakit Allah korkusuna ve O'na ibadet için durmaya en yakın oldukları zamandır.
وَقَوْلُهُ: فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ عُطِفَ عَلَى تَحْبِسُونَهُما فَعُلِمَ أَنَّ حَبْسَهُمَا بَعْدَ الصَّلَاةِ لِأَجْلِ أَنْ يُقْسِمَا بِاللَّه. وَضمير فَيُقْسِمانِ عَائِدٌ إِلَى قَوْلِهِ آخَرانِ. فَالْحَلِفُ يُحَلِّفُهُ شَاهِدَا الْوَصِيَّةِ اللَّذَانِ هُمَا غَيْرُ مُسْلِمَيْنِ لِزِيَادَةِ الثِّقَةِ بِشَهَادَتِهِمَا لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِعَدَالَةِ غَيْرِ الْمُسْلِمِ.
{ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ } “Allah'a yemin ederler” buyruğu { تَحْبِسُونَهُما } üzerine atfedilmiştir; böylece onların namazdan sonra alıkonulmalarının Allah'a yemin etmeleri için olduğu anlaşılır. { فَيُقْسِمانِ } lafzındaki tesniye zamiri { آخَرانِ } buyruğuna dönmektedir. Dolayısıyla yemin, gayrimüslimin adaletine itibar edilmediği için şahitliklerine güveni artırmak maksadıyla gayrimüslim olan iki vasiyet şahidine ettirilir.