وَقَوْلُهُ: ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ الْآيَةَ، مُرْتَبِطٌ بِالْكَلَامِ الَّذِي قَبْلَهُ بِوَاسِطَةِ لَامِ التَّعْلِيلِ فِي قَوْلِهِ لِتَعْلَمُوا. وَتَوَسُّطُ اسْمِ الْإِشَارَةِ بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ لِزِيَادَةِ الرَّبْطِ مَعَ التَّنْبِيهِ عَلَى تَعْظِيمِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ، وَهُوَ الْجَعْلُ الْمَأْخُوذُ مِنْ قَوْلِهِ:
{ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } ayeti, { لِتَعْلَمُوا } kavlindeki ta'lîl (gerekçe bildiren) lâm harfi vasıtasıyla kendisinden önceki kelama bağlıdır. İki kelam arasında işaret isminin yer alması, işaret edileni -yani şu kavilden çıkarılan kılma (ce'l) fiilini- tazim etmeye dikkat çekmekle birlikte bağı kuvvetlendirmek içindir:
جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ، فَتَوَسُّطُ اسْمِ الْإِشَارَةِ هُنَا شَبِيهٌ بِتَوَسُّطِ ضَمِيرِ الْفَصْلِ، فَلِذَلِكَ كَانَ الْكَلَامُ شَبِيهًا بِالْمُسْتَأْنَفِ وَمَا هُوَ بمستأنف، لأنّ مَا صدق اسْمِ الْإِشَارَةِ هُوَ الْكَلَامُ السَّابِقُ، وَمُفَادُ لَامِ التَّعْلِيلِ الرَّبْطُ بِالْكَلَامِ السَّابِقِ، فَلَمْ يَكُنْ فِي هَذَا الْكَلَامِ شَيْءٌ جَدِيدٌ غَيْرُ التَّعْلِيلِ،
{ جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ }. Dolayısıyla burada işaret isminin araya girmesi fasıl zamirinin araya girmesine benzer; bu yüzden söz müste'nef (yeni bir başlangıç) cümlesine benzemiştir, oysa müste'nef değildir. Çünkü işaret isminin delalet ettiği zat önceki kelamdır ve ta'lîl lâmının ifade ettiği şey de önceki kelama bağlanmaktır. Dolayısıyla bu sözde ta'lîlden başka yeni bir şey yoktur;
وَالتَّعْلِيلُ اتِّصَالٌ وَلَيْسَ بِاسْتِئْنَافٍ، لِأَنَّ الِاسْتِئْنَافَ انْفِصَالٌ. وَلَيْسَ فِي الْكَلَامِ السَّابِقِ مَا يَصْلُحُ لِأَنْ تَتَعَلَّقَ بِهِ لَامُ التَّعْلِيلِ إِلَّا قَوْلُهُ جَعَلَ. وَلَيْسَتِ الْإِشَارَةُ إِلَّا لِلْجَعْلِ الْمَأْخُوذِ مِنْ قَوْلِهِ جَعَلَ.
ta'lîl ise bir bitiştir, istînâf değildir; çünkü istînâf kopukluk bildirir. Önceki kelamda ta'lîl lâmının taalluk etmesine elverişli tek şey { جَعَلَ } kavlidir. İşaret de ancak { جَعَلَ } kavlinden anlaşılan kılma/yaratma fiiline yöneliktir.
وَالْمَعْنَى: جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ قِيَامًا لِلنَّاسِ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ إِلَخْ..، أَيْ أَنَّ مِنَ الْحِكْمَةِ الَّتِي جَعَلَ الْكَعْبَةَ قِيَامًا لِلنَّاسِ لِأَجْلِهَا أَنْ تَعْلَمُوا أَنَّهُ يَعْلَمُ. فَجَعْلُ الْكَعْبَةِ قِيَامًا مَقْصُودٌ مِنْهُ صَلَاح النَّاس بادىء ذِي بَدْءٍ لِأَنَّهُ الْمَجْعُولَةُ عَلَيْهِ، ثُمَّ مَقْصُودٌ مِنْهُ عِلْمُ النَّاسِ بِأَنَّهُ تَعَالَى عَلِيمٌ. وَقَدْ تَكُونُ فِيهِ حِكَمٌ أُخْرَى لِأَنَّ لَامَ الْعِلَّةِ لَا تَدُلُّ عَلَى انْحِصَارِ تَعْلِيلِ الْحُكْمِ الْخَبَرِيِّ فِي مَدْخُولِهَا لِإِمْكَانِ تَعَدُّدِ الْعِلَلِ لِلْفِعْلِ الْوَاحِدِ، لِأَنَّ هَذِهِ عِلَلٌ جَعْلِيَّةٌ لَا إِيجَادِيَّةٌ، وَإِنَّمَا اقْتُصِرَ عَلَى هَذِهِ الْعِلَّةِ دُونَ غَيْرِهَا لِشِدَّةِ الِاهْتِمَامِ بِهَا، لِأَنَّهَا طَرِيقٌ إِلَى مَعْرِفَةِ صِفَةٍ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ تَحْصُلُ مِنْ مَعْرِفَتِهَا فَوَائِدُ جَمَّةٌ لِلْعَارِفِينَ بِهَا فِي الِامْتِثَالِ وَالْخَشْيَةِ وَالِاعْتِرَافِ بِعَجْزِ مَنْ سِوَاهُ وَغَيْرُ ذَلِكَ. فَحُصُولُ هَذَا الْعِلْمِ غَايَةٌ مِنَ الْغَايَاتِ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ قِيَامًا لِأَجْلِهَا.
Manası şöyledir: Allah'ın bildiğini bilmeniz için Allah Kâbe'yi insanlar için bir kıyam kıldı... Yani Kâbe'yi insanlar için bir kıyam kılmasının hikmetlerinden biri de O'nun bildiğini bilmenizdir. Dolayısıyla Kâbe'nin kıyam kılınmasından ilk olarak insanların salahı kastedilmiştir; zira kıyam kılınan şey odur; ardından da insanların O Yüce Zat'ın her şeyi bildiğini bilmesi kastedilmiştir. Burada başka hikmetler de bulunabilir; çünkü illet lâmı, tek bir fiil için birden fazla illetin bulunması mümkün olduğundan haberî hükmün gerekçelendirilmesinin dahil olduğu şeyle sınırlı olduğuna delalet etmez. Zira bunlar îcâdî değil, ca'lî illetlerdir. Başka illetlere değil de sadece bu illete yer verilmesi, ona verilen büyük ehemmiyetten ötürüdür; çünkü o, Allah'ın sıfatlarından bir sıfatı tanımaya giden yoldur ki onu bilenler için emre itaatte, haşyette, O'nun dışındakilerin acziyetini itiraf etmekte ve benzeri hususlarda pek çok fayda hâsıl olur. İşte bu ilmin hâsıl olması, Allah'ın Kâbe'yi kendisi için bir kıyam kıldığı gayelerden bir gayedir.
وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَات وَمَا فِي الْأَرْضِ قَبْلَ وُقُوعِهِ لِأَنَّهُ جَعَلَ التَّعْلِيلَ مُتَعَلِّقًا بِجَعْلِ الْكَعْبَةِ وَمَا تَبِعَهَا قِيَامًا لِلنَّاسِ. وَقَدْ كَانَ قِيَامُهَا لِلنَّاسِ حَاصِلًا بَعْدَ وَقْتِ جَعْلِهَا بِمُدَّةٍ، وَقَدْ حَصَلَ بَعْضُهُ يَتْلُو بَعْضًا فِي أَزْمِنَةٍ مُتَرَاخِيَةٍ كَمَا هُوَ وَاضِحٌ. وَأَمَّا كَوْنُهُ يَعْلَمُ ذَلِكَ بَعْدَ وُقُوعِهِ فَلَا يُحْتَاجُ لِلِاسْتِدْلَالِ لِأَنَّهُ أَوْلَى، وَلِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْخَلَائِقَ قَدْ عَلِمَ تِلْكَ الْأَحْوَالِ بَعْدَ وُقُوعِهَا.
Kastedilen, vuku bulmasından önce göklerde ve yerde olanı bilmesidir; çünkü ta'lîli, Kâbe'nin ve ona tabi olanların insanlar için bir kıyam kılınmasına bağlamıştır. Oysa Kâbe'nin insanlar için bir kıyam olması, onun kılınış vaktinden bir müddet sonra gerçekleşmiş ve açık olduğu üzere bir kısmı diğerini takip ederek birbirini izleyen geniş zaman dilimlerinde meydana gelmiştir. Vuku bulduktan sonra O'nun bunu bilmesine gelince, buna delil getirmeye hacet yoktur; çünkü bu evleviyetledir ve yaratılmışların birçoğu da bu durumları vuku bulduktan sonra bilmiştir.
وَوَجْهُ دَلَالَةِ جَعْلِ الْكَعْبَةِ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا، عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ، أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِبِنَاءِ الْكَعْبَةِ فِي زَمَنِ إِبْرَاهِيمَ، فَلَمْ يَدْرِ أَحَدٌ يَوْمَئِذٍ إِلَّا أَنَّ إِبْرَاهِيمَ اتَّخَذَهَا مَسْجِدًا، وَمَكَّةُ يَوْمَئِذٍ قَلِيلَةُ السُّكَّانِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِحَجِّ الْكَعْبَةِ وَبِحُرْمَةِ حَرَمِهَا وَحُرْمَةِ الْقَاصِدِينَ إِلَيْهَا، وَوَقَّتَ للنَّاس أشهرا الْقَصْد فِيهَا، وَهَدَايًا يَسُوقُونَهَا إِلَيْهَا فَإِذَا فِي جَمِيعِ ذَلِكَ صَلَاحٌ عَظِيمٌ وَحَوَائِلُ دُونَ مَضَارٍّ كَثِيرَةٍ بِالْعَرَبِ لَوْلَا إِيجَادُ الْكَعْبَةِ، كَمَا بَيَّنَاهُ آنِفًا. فَكَانَتِ الْكَعْبَةُ سَبَبَ بَقَائِهِمْ حَتَّى جَاءَ اللَّهُ بِالْإِسْلَامِ. فَلَا شَكَّ أَنَّ الَّذِي أَمَرَ بِبِنَائِهَا قَدْ عَلِمَ أَنْ سَتَكُونُ هُنَالِكَ أُمَّةٌ كَبِيرَةٌ، وَأَنْ سَتَحْمَدُ تِلْكَ الْأُمَّةُ عَاقِبَةَ بِنَاءِ الْكَعْبَةِ وَمَا مَعَهُ مِنْ آثَارِهَا. وَكَانَ ذَلِكَ تَمْهِيدًا لِمَا عَلِمَهُ مِنْ بعثة مُحَمَّد- ﷺ فِيهِمْ، وَجَعْلِهِمْ حَمَلَةَ شَرِيعَتِهِ إِلَى الْأُمَمِ، وَمَا عَقِبَ ذَلِكَ مِنْ عِظَمِ سُلْطَانِ الْمُسْلِمِينَ وَبِنَاءِ حَضَارَةِ الْإِسْلَامِ. ثُمَّ هُوَ يَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ هُوَ فِي الْأَرْضِ بِدَلِيلِ الْمُشَاهَدَةِ، أَوْ بِالتَّرَفُّعِ عَنِ
Kâbe'nin ve ona atfedilenlerin insanlar için bir kıyam kılınmasının, Yüce Allah'ın göklerde ve yerde olanı bildiğine delalet etme yönü şudur: Yüce Allah İbrâhim zamanında Kâbe'nin inşasını emrettiğinde, o gün hiç kimse İbrâhim'in orayı bir mescit edindiğinden başkasını bilmiyordu; o gün Mekke'nin nüfusu da azdı. Sonra Allah Kâbe'yi haccetmeyi, hareminin ve oraya yönelenlerin dokunulmazlığını emretti, insanlar için oraya yönelinecek ayları ve oraya sevk edecekleri kurbanlıkları belirledi. Bütün bunlarda, az önce açıkladığımız üzere Kâbe'nin varlığı olmasaydı Arapların maruz kalacağı pek çok zararın önüne geçen engeller ve büyük bir ıslah vardı. Böylece Kâbe, Allah İslâm'ı getirene kadar onların varlıklarını sürdürme sebebi oldu. Şüphe yok ki onun inşasını emreden Zat, orada büyük bir ümmetin var olacağını ve o ümmetin Kâbe'nin inşasının ve beraberindeki eserlerinin akıbetini övgüyle karşılayacağını bilmiştir. Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların içinden gönderileceğini, onların O'nun şeriatını milletlere taşıyıcılar kılınacağını ve ardından Müslümanların hâkimiyetinin büyüklüğünü ve İslâm medeniyetinin inşasını bileceğine dair bir hazırlıktı. Sonra O, yeryüzünde olmadığı halde yeryüzündekileri bilir; bu müşahede deliliyle veya
النَّقْصِ فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِمَا فِي السَّمَاوَات، لأنّ السَّمَوَات إِمَّا أَنْ تَكُونَ مُسَاوِيَةً لِلْأَرْضِ فِي أَنَّهُ تَعَالَى لَيْسَ بِمُسْتَقِرٍّ فِيهَا، وَلَا هِيَ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنَ الْأَرْضِ، كَمَا هُوَ الِاعْتِقَادُ الْخَاصُّ، فَثَبَتَ لَهُ الْعِلْمُ بِمَا فِي السَّمَاوَاتِ بِقِيَاسِ الْمُسَاوَاةِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ تَعَالَى فِي أَرْفَعِ الْمَكَانِ وَأَشْرَفِ الْعَوَالِمَ، فَيَكُونُ عِلْمُهُ بِمَا فِي السَّمَاوَاتِ أَحْرَى مِنْ عِلْمِهِ بِمَا فِي الْأَرْضِ، لِأَنَّهَا أَقْرَبُ إِلَيْهِ وَهُوَ بِهَا أَعَنَى، فَيَتِمُّ الِاسْتِدْلَالُ لِلْفَرِيقَيْنِ.
noksanlıktan tenzih edilerek bilinir. Dolayısıyla O'nun göklerde olanı da bilmesi kaçınılmazdır. Çünkü gökler ya Yüce Allah'ın orada yerleşmiş olmadığı ve has itikada göre O'na yeryüzünden daha yakın olmadığı hususunda yeryüzüne eşittir; böylece eşitlik kıyasıyla göklerde olanı bilmesi O'nun için sabit olur; yahut da Yüce Allah en yüce mekânda ve en şerefli âlemlerde kabul edilir ki bu durumda gökler O'na daha yakın ve O göklerle daha alakadar olacağından göklerdekini bilmesi yeryüzündekini bilmesinden daha evlâ olur; böylece her iki grubun yaklaşımına göre de istidlâl tamamlanmış olur.
وَأَمَّا دَلَالَةُ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ فَلِأَنَّ فِيمَا ثَبَتَ مِنْ هَذَا الْعِلْمِ الَّذِي تَقَرَّرَ مِنْ عِلْمِهِ بِمَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ أَنْوَاعًا مِنَ الْمَعْلُومَاتِ جَلِيلَةً وَدَقِيقَةً فَالْعِلْمُ بِهَا قَبْلَ وُقُوعِهَا لَا مَحَالَةَ، فَلَوْ لَمْ يَكُنْ يَعْلَمُ جَمِيعَ الْأَشْيَاءِ لَمْ يَخْلُ مِنْ جَهْلِ بَعْضِهَا، فَيَكُونُ ذَلِكَ الْجَهْلُ مُعَطِّلًا لِعِلْمِهِ بِكَثِيرٍ مِمَّا يَتَوَقَّفُ تَدْبِيرُهُ عَلَى الْعِلْمِ بِذَلِكَ الْمَجْهُولِ فَهُوَ مَا دَبَّرَ جَعْلَ الْكَعْبَةِ قِيَامًا وَمَا نَشَأَ عَنْ ذَلِكَ إِلَّا عَنْ عُمُومِ عِلْمِهِ بِالْأَشْيَاءِ وَلَوْلَا عُمُومُهُ مَا تَمَّ تَدْبِيرُ ذَلِك المقدّر.
Bunun O'nun her şeyi hakkıyla bildiğine delaletine gelince; çünkü O'nun göklerde ve yerde olanı bildiğinden sabit olan bu ilimde, büyük ve ince malumat çeşitleri vardır; dolayısıyla bunların vuku bulmasından önce bilinmesi kaçınılmazdır. Şayet her şeyi biliyor olmasaydı bazısını bilmemekten uzak kalamazdı; bu cehalet ise tedbiri o bilinmeyeni bilmeye bağlı olan birçok şeye dair ilmini işlevsiz kılardı. O, Kâbe'nin kıyam kılınmasını ve bundan doğan neticeleri ancak eşyayı kuşatan umumi ilmiyle tedbir etmiştir; şayet O'nun ilminin umumiliği olmasaydı takdir edilen bu şeyin tedbiri tamamlanamazdı.
[٩٨، ٩٩]
[98, 99]
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ٩٨ إِلَى ٩٩]
[Mâide Suresi (5): Ayet 98-99]
اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨) مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ
Bilin ki şüphesiz Allah cezası pek çetin olandır ve şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (98) Elçiye düşen ancak tebliğdir. Allah açığa vurduklarınızı da gizlediklerinizi de bilir.
(٩٩)
(99)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ وَتَذْيِيلٌ لِمَا سَبَقَ مِنْ حَظْرِ الصَّيْدِ لِلْمُحْرِمِ وَإِبَاحَةِ صَيْدِ الْبَحْرِ وَالِامْتِنَانِ بِمَا جُعِلَ لِلْكَعْبَةِ مِنَ النِّعَمِ عَلَيْهِمْ لِيَطْمَئِنُّوا لِمَا فِي تَشْرِيعِ تِلْكَ الْأَحْكَامِ مِنْ تَضْيِيقٍ عَلَى تَصَرُّفَاتِهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ ذَلِكَ فِي صَلَاحِهِمْ، فَذَيَّلَ بِالتَّذْكِيرِ بِأَنَّ اللَّهَ مِنْهُمْ بِالْمِرْصَادِ يُجَازِي كُلَّ صَانِعٍ بِمَا صَنَعَ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ. وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِ اعْلَمُوا لِلِاهْتِمَامِ بِمَضْمُونِهَا كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٣] . وَقَدِ اسْتَوْفَى قَوْلُهُ: أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ أَقْسَامَ مُعَامَلَتِهِ تَعَالَى فَهُوَ شَدِيدُ الْعِقَابِ لِمَنْ خَالَفَ أَحْكَامَهُ وَغَفُورٌ لِمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا. وَافْتِتَاحُ الْجُمْلَةِ بِلَفْظِ اعْلَمُوا لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٣] .
[Bu ayet], ihramlıya avlanmanın yasaklanması, deniz avının mubah kılınması ve bu hükümlerin teşriinde tasarruflarına getirilen kısıtlamalara karşı içlerinin yatışması, bunun kendi maslahatlarına olduğunu bilmeleri için Kâbe sebebiyle kendilerine verilen nimetlerin hatırlatılması hususunda geçenlerin ardından gelen bir ibtidâî istînâf (yeni bir başlangıç) ve tezyîldir (tamamlayıcı fezleke). Böylece Allah'ın onları gözetlemekte olduğunu, iyilik veya kötülük yapan herkesi yaptığıyla cezalandırıp/mükafatlandıracağını hatırlatarak sözü bağlamıştır. Cümlenin [İstînâfın] { اعْلَمُوا } “Bilin ki” ifadesiyle açılması, Bakara Suresi'nde [223] geçen Yüce Allah'ın { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } “Allah'a karşı gelmekten sakının ve bilin ki şüphesiz O'na kavuşacaksınız” buyruğunda belirtildiği gibi, içeriğine önem verildiğini göstermek içindir. { أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir ve şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” buyruğu ise Yüce Allah'ın muamele türlerinin tamamını kuşatmıştır; zira O, hükümlerine muhalefet edenler için cezası pek çetin olan, tövbe edip salih amel işleyenler için ise çok bağışlayıcı olandır. Cümlenin { اعْلَمُوا } “Bilin ki” lafzıyla başlaması, Bakara Suresi'nde [223] geçen Yüce Allah'ın { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } “Ve bilin ki O'na kavuşacaksınız” buyruğunda açıklandığı gibi habere önem vermek içindir.
وَجُمْلَةُ مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ مُعْتَرِضَةٌ ذَيَّلَ بِهَا التَّعْرِيضَ بِالْوَعِيدِ وَالْوَعْدِ.
{ مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ } “Elçiye düşen ancak tebliğdir” cümlesi ise araya giren bir itiraz cümlesi (cümle-i mu‘teriza) olup, bununla tehdit ve vaade yönelik üstü kapalı gönderme (ta‘rîz) fezlekeye bağlanmıştır.
وَمَضْمُونُهَا إِعْذَارُ النَّاسِ لِأَنَّ الرَّسُولَ قَدْ بَلَّغَ إِلَيْهِمْ مَا أَرَادَ اللَّهُ مِنْهُمْ فَلَا عُذْرَ لَهُمْ فِي التَّقْصِيرِ، وَالْمِنَّةُ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ فِيمَا أَرْشَدَهُمْ إِلَيْهِ مِنْ خَيْرٍ.
Bu cümlenin muhtevası insanları mazur kılınamaz hâle getirmektir (i‘zâr). Çünkü Elçi, Allah'ın kendilerinden istediği şeyleri onlara tebliğ etmiştir; dolayısıyla kusur işlemelerinde onlar için hiçbir mazeret kalmamıştır. Onları irşad ettiği hayır hususunda minnet ise Allah'a ve Elçisi'ne aittir.
وَالْقَصْرُ لَيْسَ بِحَقِيقِيٍّ لِأَنَّ عَلَى الرَّسُولِ أُمُورًا أُخَرَ غَيْرَ الْبَلَاغِ مِثْلَ التَّعَبُّدِ لِلَّهِ تَعَالَى،
Buradaki kasr (sınırlama) hakiki değildir; zira Elçi'nin üzerinde tebliğden başka Yüce Allah'a ibadet etmek,
وَالْخُرُوجِ إِلَى الْجِهَادِ، وَالتَّكَالِيفِ الَّتِي كَلَّفَهُ اللَّهُ بِهَا مِثْلَ قِيَامِ اللَّيْلِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ مَعْنَى الْقَصْرِ:
cihada çıkmak ve gece namazı (kıyâmü'l-leyl) gibi Allah'ın kendisini yükümlü kıldığı mükellefiyetler gibi başka görevler de vardır. Bu sebeple kasrın manasının şöyle olması tayin etmiştir:
مَا عَلَيْهِ إِلَّا الْبَلَاغُ، أَيْ دُونَ إِلْجَائِكُمْ إِلَى الْإِيمَانِ، فَالْقَصْرُ إِضَافِيٌّ فَلَا يُنَافِي أَنَّ عَلَى الرَّسُولِ أَشْيَاءَ كَثِيرَةً. وَالْإِتْيَانُ بِحَرْفِ (عَلَى) دُونَ (اللَّامِ) وَنَحْوِهَا مُؤْذِنٌ بِأَنَّ الْمَرْدُودَ شَيْءٌ يُتَوَهَّمُ أَنَّهُ لَازِمٌ لِلرَّسُولِ مِنْ حَيْثُ أَنَّهُ يَدَّعِي الرِّسَالَةَ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى.
“Ona düşen ancak tebliğdir; yani sizi imana zorlamak değildir.” Dolayısıyla bu kasr izâfîdir (göreceli sınırlamadır); Elçi'nin üzerinde pek çok vazifenin bulunmasına engel teşkil etmez. “Lâm” harf-i cerri ve benzeri yerine { عَلَى } “üzerine” edatının getirilmesi, reddedilen şeyin, Elçi'nin Yüce Allah adına risalet davasında bulunması hasebiyle onun üzerine lazım olduğu vehmedilen bir husus olduğunu ihsas ettirmektedir.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ. وَهِيَ تَتْمِيمٌ لِلتَّعْرِيضِ بِالْوَعِيدِ وَالْوَعْدِ تَذْكِيرًا بِأَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ أَعْمَالِهِمْ ظَاهِرِهَا وَبَاطِنِهَا. وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ هُنَا لِإِفَادَةِ تَقَوِّي الْحُكْمِ وَلَيْسَ لِإِفَادَةِ التَّخْصِيصِ لِنُبُوِّ الْمَقَامِ عَنْ ذَلِكَ.
Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ } “Allah açığa vurduklarınızı da gizlediklerinizi de bilir” buyruğu, { اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Bilin ki Allah cezası pek çetin olandır” cümlesine atfedilmiştir. Bu, onların amellerinden açığa vurdukları ve gizledikleri hiçbir şeyin O'na gizli kalmayacağını hatırlatarak tehdit ve vaade dair ta‘rîzi tamamlamaktadır. Burada müsnedün ileyhin (öznenin), fiilî haberden önce getirilmesi hükmün pekiştirilmesini ifade etmek içindir; makam buna elverişli olmadığından tahsis bildirmek için değildir.
وَذِكْرُ مَا تُبْدُونَ مَقْصُودٌ مِنْهُ التَّعْمِيمُ وَالشُّمُولُ مَعَ مَا تَكْتُمُونَ وَإِلَّا فَالْغَرَضُ هُوَ تَعْلِيمُهُمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَهُ أَمَّا مَا يُبْدُونَهُ، فَلَا يُظَنُّ أَنَّ اللَّهَ لَا يُعلمهُ.
{ مَا تُبْدُونَ } “açığa vurduklarınızı” ifadesinin zikredilmesinden maksat, { ما تَكْتُمُونَ } “gizledikleriniz” ile birlikte genellik ve kuşatıcılık (şümûl) sağlamaktır. Yoksa asıl maksat, gizledikleri şeyleri Allah'ın bildiğini onlara öğretmektir; açığa vurdukları şeylere gelince, Allah'ın bunu bilmeyeceği zaten zannedilmez.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ١٠٠]
[Mâide Suresi (5): Ayet 100]
قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠٠)
{ قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠٠) } “De ki: 'Kötünün çokluğu hoşuna gitse bile, kötü ile iyi bir olmaz. Öyleyse ey akıl sahipleri, Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.'”
لَمَّا آذَنَ قَوْلُهُ: اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [الْمَائِدَة: ٩٨] وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ [الْمَائِدَة: ٩٩] بِأَنَّ النَّاسَ فَرِيقَانِ: مُطِيعُونَ وَعُصَاةٌ، فَرِيقٌ عَانَدُوا الرَّسُولَ وَلَمْ يَمْتَثِلُوا، وَهُمْ مَنْ بَقِيَ مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ وَمَنْ عَاضَدَهُمْ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، وَرُبَّمَا كَانُوا يُظْهِرُونَ لِلْقَبَائِلِ أَنَّهُمْ جَمْعٌ كَثِيرٌ، وَأَنَّ مِثْلَهُمْ لَا يَكُونُ عَلَى خَطَأٍ، فَأَزَالَ اللَّهُ الْأَوْهَامَ الَّتِي خَامَرَتْ نُفُوسَهُمْ فَكَانَتْ فِتْنَةً أَوْ حُجَّةً ضَالَّةً يُمَوِّهُ بِهَا بَعْضٌ مِنْهُمْ عَلَى الْمُهْتَدِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. فَالْآيَةُ تُؤْذِنُ بِأَنْ قَدْ وُجِدَتْ كَثْرَةٌ مِنْ أَشْيَاءَ فَاسِدَةٍ خِيفَ أَنْ تَسْتَهْوِيَ مَنْ كَانُوا بِقِلَّةٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ الصَّالِحَةِ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْكَثْرَةُ كَثْرَةَ عَدَدٍ فِي النَّاسِ إِذْ مَعْلُومٌ فِي مُتَعَارَفِ الْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَفِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ الِاعْتِزَازُ بِالْكَثْرَةِ وَالْإِعْجَابِ بِهَا. قَالَ الْأَعْشَى:
{ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Bilin ki Allah cezası pek çetin olandır ve Allah çok bağışlayıcıdır, merhamet edicidir” [Mâide 98] ve { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ } “Allah açığa vurduklarınızı da gizlediklerinizi de bilir” [Mâide 99] buyrukları insanların iki fırka olduğunu; yani itaat edenler ve isyan edenler bulunduğunu, bir fırkanın Elçi'ye inat edip emre uymadığını -ki bunlar şirk ehlinden geriye kalanlar ile onlara destek veren münafıklardır- ve belki de bu kimselerin kabilelere kendilerinin çok büyük bir topluluk olduğunu ve kendileri gibilerin hata üzere olamayacağını gösterdiklerini bildirince; Allah onların nefislerini kaplayan, böylece Müslümanlardan hidayete ermiş olanlara karşı içlerinden bazılarının kafa karıştırdığı bir fitne yahut saptırıcı bir delil olan bu vehimleri giderdi. Dolayısıyla bu ayet, salih şeylerden yana azınlıkta olanların aklını çelmesinden korkulan bozuk şeylerin çokça bulunduğunu bildirmektedir. Bu çokluğun insanlar arasındaki sayı çokluğu olması muhtemeldir; zira Cahiliye devrinde ve İslâm'ın ilk dönemlerinde Arapların örfünde çoklukla övünmek ve ona hayranlık duymak bilinen bir şeydir. el-A‘şâ şöyle demiştir:
وَلَسْتَ بِالْأَكْثَرِ مِنْهُمْ حَصًى ... وَإِنَّمَا الْعِزَّةُ لِلْكَاثِرِ
Sayıca onlardan çok değilsin... Üstünlük ancak çok olanındır.
وَقَالَ السَّمَوْأَلُ أَوْ عَبْدُ الْمَلِكِ الْحَارِثِيُّ:
Semev'el veya Abdülmelik el-Hârisî de şöyle demiştir:
تُعَيِّرُنَا أَنَّا قَلِيلٌ عَدِيدُنَا وَقَدْ تَعَجَّبَ الْعَنْبَرِيُّ إِذْ لَامَ قَوْمَهُ فَقَالَ:
O bizi sayımızın azlığıyla ayıplıyor... el-Anberî de kavmini kınadığında şaşırarak şöyle demiştir:
لَكِنَّ قَوْمِيَ وَإِنْ كَانُوا ذَوِي عَدَدٍ ... لَيْسُوا مِنَ الشَّرِّ فِي شَيْءٍ وَإِنْ هَانَا
Fakat kavmim sayıca çok olsalar da... Basit de olsa hiçbir kötülüğe karşı koyamazlar.
قَالَ السُّدِّيُّ: كَثْرَةُ الْخَبِيثِ هُمُ الْمُشْرِكُونَ، وَالطَّيِّبُ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ. وَهَذَا الْمَعْنَى
Süddî şöyle demiştir: Habîsin (kötünün) çokluğu müşriklerdir; tayyib (iyi) ise müminlerdir. Bu mana,
يُنَاسِبُ لَوْ يَكُونُ نُزُولُ هَذِهِ الْآيَةِ قَبْلَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ حِينَ كَانَ الْمُشْرِكُونَ أَكْثَرَ عَدَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَكِنَّ هَذِهِ السُّورَةَ كُلَّهَا نَزَلَتْ فِي عَامِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَيُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ إِشَارَةً إِلَى كَثْرَةِ نَصَارَى الْعَرَبِ فِي الشَّامِ وَالْعِرَاقِ وَمَشَارِفِ الشَّامِ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ قَدْ تَطَلَّعُوا يَوْمَئِذٍ إِلَى تِلْكَ الْأَصْقَاعِ، وَقِيلَ: أُرِيدَ مِنْهَا الْحَرَامُ وَالْحَلَالُ مِنَ الْمَالِ، وَنُقِلَ عَنِ الْحَسَنِ.
bu ayetin Veda Haccı'ndan önce, müşriklerin sayısının Müslümanlardan daha fazla olduğu dönemde inmiş olması durumuna uygundur; ancak bu surenin tamamı Veda Haccı yılında inmiştir. Dolayısıyla bu, Şam, Irak ve Şam sınır boylarındaki Hristiyan Arapların çokluğuna bir işaret olabilir; çünkü Müslümanlar o günlerde o bölgelere gözlerini dikmişlerdi. Bir görüşe göre de bununla malın haramı ve helali kastedilmiştir; bu görüş Hasan[-ı Basrî]'den nakledilmiştir.
وَمَعْنَى لَا يَسْتَوِي نَفْيُ الْمُسَاوَاةِ، وَهِيَ الْمُمَاثَلَةُ وَالْمُقَارَبَةُ وَالْمُشَابَهَةُ. وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ إِثْبَاتُ الْمُفَاضَلَةِ بَيْنَهُمَا بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ، وَالْمَقَامُ هُوَ الَّذِي يُعَيِّنُ الْفَاضِلَ مِنَ الْمَفْضُولِ، فَإِنَّ جَعْلَ أَحَدِهِمَا خَبِيثًا وَالْآخَرِ طَيِّبًا يُعَيِّنُ أَنَّ الْمُرَادَ تَفْضِيلُ الطَّيِّبِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسُوا سَواءً فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١١٣] . وَلَمَّا كَانَ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْخَبِيثَ لَا يُسَاوِي الطَّيِّبَ وَأَنَّ الْبَوْنَ بَيْنَهُمَا بَعِيدٌ، عَلِمَ السَّامِعُ مِنْ هَذَا أَنَّ الْمَقْصُودَ اسْتِنْزَالُ فَهْمِهِ إِلَى تَمْيِيزِ الْخَبِيثِ مِنَ الطَّيِّبِ فِي كُلِّ مَا يَلْتَبِسُ فِيهِ أَحَدُهُمَا بِالْآخَرِ، وَهَذَا فَتْحٌ لِبَصَائِرِ الْغَافِلِينَ كَيْلَا يَقَعُوا فِي مَهْوَاةِ الِالْتِبَاسِ لِيَعْلَمُوا أَنَّ ثَمَّةَ خَبِيثًا قَدِ الْتَفَّ فِي لِبَاسِ الْحَسَنِ فَتُمُوِّهَ عَلَى النَّاظِرِينَ، وَلِذَلِكَ قَالَ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ. فَكَانَ الْخَبِيثُ الْمَقْصُودُ فِي الْآيَةِ شَيْئًا تَلَبَّسَ بِالْكَثْرَةِ فَرَاقَ فِي أَعْيُنِ النَّاظِرِينَ لِكَثْرَتِهِ، فَفَتَحَ أَعْيُنَهُمْ لِلتَّأَمُّلِ فِيهِ لِيَعْلَمُوا خُبْثَهُ وَلَا تُعْجِبُهُمْ كَثْرَتُهُ.
{ لَا يَسْتَوِي } “Bir olmaz” ifadesinin manası eşitliğin, yani denkliğin, yakınlığın ve benzerliğin nefyedilmesidir. Bundan maksat, kinaye yoluyla ikisi arasındaki üstünlüğü/farkı ispat etmektir. Üstün olanı (fâzıl) ve geride kalanı (mefdûl) belirleyen ise makamdır; zira bunlardan birinin habîs (kötü/murdar), diğerinin tayyib (iyi/temiz) kılınması, maksadın tayyibi üstün tutmak olduğunu tayin eder. Bu husus Âl-i İmrân Suresi'nde [113] geçen Yüce Allah'ın { لَيْسُوا سَواءً } “Onlar bir değildir” buyruğunda geçmişti. Habîsin tayyibe eşit olamayacağı ve ikisi arasındaki farkın çok uzak olduğu bilindiğinde, dinleyen kimse bundan maksadın, zihnini birinin diğeriyle karıştığı her hususta habîsi tayyibden ayırt etmeye yöneltmek olduğunu anlar. Bu, gafillerin basiretini açmak ve karışıklık uçurumuna düşmemelerini sağlamak içindir; tâ ki güzel bir elbise içinde kamufle olmuş, böylece bakanları yanıltmış bir habîsin (kötünün) var olduğunu bilsinler. Bundan dolayı { وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } “Kötünün çokluğu hoşuna gitse bile” buyurmuştur. Demek ki ayette kastedilen habîs, çokluk kisvesine bürünmüş ve çokluğu sebebiyle bakanların gözüne hoş gelmiş bir şeydir; Allah da onun kötülüğünü bilsinler ve çokluğu onları yanıltıp büyülemesin diye basiretlerini tefekküre açmıştır.
فَقَوْلُهُ: وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ مِنْ جُمْلَةِ الْمَقُولِ الْمَأْمُورِ بِهِ النبيء- ﷺ أَيْ قُلْ لَهُمْ هَذَا كُلَّهُ، فَالْكَافُ فِي قَوْلِهِ: أَعْجَبَكَ لِلْخِطَابِ، وَالْمُخَاطَبُ بِهَا غَيْرُ مُعَيَّنٍ بَلْ كُلُّ مَنْ يَصْلُحُ لِلْخِطَابِ، مِثْلَ وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ [الْأَنْعَام: ٢٧] ، أَيْ وَلَوْ أَعْجَبَ مُعْجَبًا كَثْرَةُ الْخَبِيثِ. وَقَدْ عَلِمْتَ وَجْهَ الْإِعْجَابِ بِالْكَثْرَةِ فِي أَوَّلِ هَذِهِ الْآيَةِ.
O'nun { وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } “Kötünün çokluğu hoşuna gitse bile” buyruğu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylemesi emredilen sözün bir parçasıdır; yani “Onlara bütün bunları söyle” demektir. { أَعْجَبَكَ } “hoşuna gitse” ifadesindeki “kâf” harfi hitap içindir ve bununla muhatap olan muayyen bir kişi değil, tıpkı { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ } “Ateşin başında durdurulduklarında bir görsen!” [En‘âm 27] ayetinde olduğu gibi hitaba elverişli olan herkestir; yani “Çokluk bir hayranın hoşuna gitse bile” demektir. Çokluğa hayran olunmasının yönünü bu ayetin başında öğrenmiştin.
وَلَيْسَ قَوْلُهُ: وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ بِمُقْتَضٍ أَنَّ كُلَّ خَبِيثٍ يَكُونُ كَثِيرًا وَلَا أَنْ يَكُونَ أَكْثَرَ مِنَ الطَّيِّبِ مِنْ جِنْسِهِ، فَإِنَّ طَيِّبَ التَّمْرِ وَالْبُرِّ وَالثِّمَارِ أَكْثَرُ مِنْ خَبِيثِهَا، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ أَنْ لَا تُعْجِبَكُمْ مِنَ الْخَبِيثِ كَثْرَتُهُ إِذَا كَانَ كَثِيرًا فَتَصْرِفُكُمْ عَنِ التَّأَمُّلِ مِنْ خُبْثِهِ وَتَحْدُوكُمْ إِلَى مُتَابَعَتِهِ لِكَثْرَتِهِ، أَيْ وَلَكِنِ انْظُرُوا إِلَى الْأَشْيَاءِ بِصِفَاتِهَا وَمَعَانِيهَا لَا بِأَشْكَالِهَا وَمَبَانِيهَا، أَوْ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ بِوَفْرَةِ أَهْلِ الْمِلَلِ الضَّالَّةِ.
O'nun { وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } “Kötünün çokluğu hoşuna gitse bile” buyruğu, her kötünün çok olmasını veya kendi cinsinden olan iyiden daha fazla bulunmasını gerektirmez. Nitekim hurmanın, buğdayın ve meyvelerin iyisi/temizi kötüsünden/çürüğünden daha çoktur. Burada asıl kastedilen, şayet kötü çok olursa onun çokluğunun hoşunuza gidip de sizi onun kötülüğünü tefekkür etmekten alıkoymaması ve çokluğu sebebiyle sizi ona tâbi olmaya sevk etmemesidir; yani “Eşyaya şekilleri ve yapılarıyla değil, sıfatları ve manalarıyla bakın” demektir; yahut o vakitteki bâtıl fırkaların mensuplarının bolluğu sebebiyle kötünün çokluğudur.
وَالْإِعْجَابُ يَأْتِي الْكَلَامُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ [٥٥] .
İ‘câb (hoşa gitme/hayran kalma) konusundaki açıklama Tevbe Suresi'nde [55] geçen Yüce Allah'ın { فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ } “Onların malları ve çocukları seni imrendirmesin” buyruğunda gelecektir.
وَفِي «تَفْسِيرِ ابْنِ عَرَفَةَ» قَالَ: «وَكُنْتُ بَحَثْتُ مَعَ ابْنِ عَبْدِ السَّلَامِ وَقُلْتُ لَهُ: هَذِهِ تَدُلُّ
Tefsîru İbn Arafe'de şöyle denilmektedir: “İbn Abdüsselâm ile bir meseleyi müzakere etmiş ve ona şöyle demiştim: Bu ayet,
عَلَى التَّرْجِيحِ بِالْكَثْرَةِ فِي الشَّهَادَةِ لِأَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا إِذَا شَهِدَ عَدْلَانِ بِأَمْرٍ وَشَهِدَ عَشَرَةُ عُدُولٍ بِضِدِّهِ، فَالْمَشْهُورُ أَنْ لَا فَرْقَ بَيْنَ الْعَشَرَةِ وَالْعَدْلَيْنِ، وَهُمَا مُتَكَامِلَانِ. وَفِي الْمَذْهَبِ قَوْلٌ آخَرُ بِالتَّرْجِيحِ بِالْكَثْرَةِ. فَقَوْلُهُ: وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَثْرَةَ لَهَا اعْتِبَارٌ بِحَيْثُ إِنَّهَا مَا أُسْقِطَتْ هُنَا إِلَّا لِلْخُبْثِ، وَلَمْ يُوَافِقْنِي عَلَيْهِ ابْنُ عَبْدِ السَّلَامِ بِوَجْهٍ. ثُمَّ وَجَدْتُ ابْنَ الْمُنِيرِ ذَكَرَهُ بِعَيْنِهِ» اه.
şahitlikte sayı çokluğu ile tercihte bulunmaya (tercîh bi'l-kesre) delalet eder. Çünkü âlimler, iki adil şahit bir hususta şahitlik edip on adil şahit de bunun zıddına şahitlik ettiğinde ihtilaf etmişlerdir; meşhur görüşe göre on kişi ile iki adil şahit arasında fark yoktur ve her ikisi de yeterlidir. Mezhepte sayı çokluğu ile tercih yapılacağına dair başka bir görüş de vardır. Ayetteki { وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } “Kötünün çokluğu hoşuna gitse bile” buyruğu, çokluğun dikkate alınır bir ağırlığı olduğuna, öyle ki burada sırf habâsetten (kötülükten) ötürü düşürüldüğüne delalet eder. Fakat İbn Abdüsselâm bu konuda bana hiçbir şekilde katılmadı. Daha sonra İbnü'l-Münîr'in de bunu aynen zikrettiğini gördüm.” [İbn Arafe'nin sözü bitti.]
وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ وَلَوْ أَعْجَبَكَ وَاوُ الْحَالِ، ولَوْ اتِّصَالِيَّةٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَاهُمَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩١] .
{ وَلَوْ أَعْجَبَكَ } “Hoşuna gitse bile” ifadesindeki vâv hâl vâvıdır; { لَوْ } ise ittısâliyyedir (bağlantı bildiren şart edatıdır). Bu ikisinin manasının beyanı, Âl-i İmrân Suresi'nde [91] geçen Yüce Allah'ın { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ } “Kendini kurtarmak için dünya dolusu altın verse bile hiçbirinden asla kabul edilmeyecektir” buyruğunda geçmişti.
وَتَفْرِيعُ قَوْلِهِ: فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ عَلَى ذَلِكَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّ اللَّهَ يُرِيدُ مِنَّا إِعْمَالَ النَّظَرِ فِي تَمْيِيزِ الْخَبِيثِ مِنَ الطَّيِّبِ، وَالْبَحْثَ عَنِ الْحَقَائِقِ، وَعَدَمَ الِاغْتِرَارِ بِالْمَظَاهِرِ الْخَلَّابَةِ الْكَاذِبَةِ، فَإِنَّ الْأَمْرَ بِالتَّقْوَى يَسْتَلْزِمُ الْأَمْرَ بِالنَّظَرِ فِي تَمْيِيزِ الْأَفْعَالِ حَتَّى يُعْرَفَ مَا هُوَ تَقْوَى دُونَ غَيْرِهِ.
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ } “Öyleyse ey akıl sahipleri, Allah'tan sakının” buyruğunun bunun üzerine tefri‘ edilmesi (sonuç olarak bağlanması), Allah'ın bizden kötüyü iyiden ayırt etmede aklı işletmemizi, hakikatleri araştırmamızı ve aldatıcı, sahte görünüşlere aldanmamamızı istediğini ihsas ettirmektedir. Zira takva emri, neyin takva olup neyin olmadığını bilmek için amelleri ayırt etmede akıl yürütme emrini gerektirir.
وَنَظِيرُ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ اسْتِدْلَالُ الْعُلَمَاءِ عَلَى وُجُوبِ الِاجْتِهَادِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [التغابن: ١٦] ، لِأَنَّ مِمَّا يَدْخُلُ تَحْتَ الِاسْتِطَاعَةِ الِاجْتِهَادَ بِالنِّسْبَةِ لِلْمُتَأَهِّلِ إِلَيْهِ الثَّابِتِ لَهُ اكْتِسَابُ أَدَاتِهِ. وَلِذَلِكَ قَالَ هُنَا: يَا أُولِي الْأَلْبابِ فَخَاطَبَ النَّاس بِصفة ليؤمىء إِلَى أَنَّ خَلْقَ الْعُقُولِ فِيهِمْ يُمَكِّنُهُمْ مِنَ التَّمْيِيزِ بَيْنَ الْخَبِيثِ وَالطَّيِّبِ لِاتِّبَاعِ الطَّيِّبِ وَنَبْذِ الْخَبِيثِ. وَمِنْ أَهَمِّ مَا يَظْهَرُ فِيهِ امْتِثَالُ هَذَا الْأَمْرِ النَّظَرُ فِي دَلَائِلَ صِدْقِ دَعْوَى الرَّسُولِ وَأَنْ لَا يَحْتَاجَ فِي ذَلِكَ إِلَى تَطَلُّبِ الْآيَاتِ وَالْخَوَارِقَ كَحَالِ الَّذِينَ حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الْإِسْرَاء: ٩٠] الْآيَةَ، وَأَنْ يُمَيِّزَ بَيْنَ حَالِ الرَّسُولِ وَحَالِ السَّحَرَةِ وَالْكُهَّانِ وَإِنْ كَانَ عَدَدُهُمْ كَثِيرًا.
Bu istidlalin bir benzeri, âlimlerin Yüce Allah'ın { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah'tan sakının” [Teğâbün 16] buyruğundan ictihadın vücubuna dair getirdikleri delildir; zira ehil olan ve araçlarını kazanmış bulunan kimse için ictihad etmek de gücün yettiği şeyler kapsamına girer. İşte bu sebeple burada: { يَا أُولِي الْأَلْبابِ } “Ey akıl sahipleri” buyurarak insanlara bu vasıfla hitap etmiş ve onlarda akılların yaratılmış olmasının, iyiye uyup kötüyü terk etmek üzere kötüyü iyiden ayırt etmelerini mümkün kıldığına işaret etmiştir. Bu emre uymanın en belirgin tezahürlerinden biri de Elçi'nin davasının doğruluğuna dair delilleri tefekkür etmek ve bu hususta Allah'ın kendilerinden naklettiği: { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } “Ve dediler ki: 'Bize yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız'” [İsrâ 90] ayetindeki kimselerin durumu gibi mucizeler ve harikalar peşine düşmeye muhtaç olmamak; ayrıca sayıları çok olsa bile Elçi'nin durumu ile büyücülerin ve kâhinlerin durumunu birbirinden ayırt etmektir.
وَقَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ تَقْرِيبٌ لِحُصُولِ الْفَلَاحِ بِهِمْ إِذَا اتَّقَوْا هَذِهِ التَّقْوَى الَّتِي مِنْهَا تَمْيِيزُ الْخَبِيثِ مِنَ الطَّيِّبِ وَعَدَمُ الِاغْتِرَارِ بِكَثْرَةِ الْخَبِيثِ وَقِلَّةِ الطَّيِّبِ فِي هَذَا.
{ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Umulur ki kurtuluşa erersiniz” buyruğu ise, habîsi tayyibden ayırt etmenin ve bu konuda kötünün çokluğuna ve iyinin azlığına aldanmamanın da dâhil olduğu bu takvayı gösterdikleri takdirde felahın kendilerine ulaşmasının yakınlığını ifade eder.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : الْآيَات ١٠١ إِلَى ١٠٢]
[Mâide Suresi (5): Ayet 101-102]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْها وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٠١) قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ (١٠٢)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْها وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٠١) قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ (١٠٢) } “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın. Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır. Allah onları affetmiştir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok hilim sahibidir. (101) Sizden önce bir topluluk da onları sormuştu, sonra bu yüzden inkârcı olmuşlardı. (102)”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِلنَّهْيِ عَنِ الْعَوْدَةِ إِلَى مَسَائِلَ سَأَلَهَا بَعْضُ الْمُؤْمِنِينَ رَسُول الله- ﷺ
Bu, müminlerden bazılarının Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduğu birtakım soruları tekrar sormaktan nehyetmek üzere yapılmış bir ibtidâî istînâftır.
لَيست فِي شؤون الدِّينِ ولكنّها فِي شؤون ذَاتِيَّةٍ خَاصَّةٍ بِهِمْ، فَنُهُوا أَنْ يَشْغَلُوا الرَّسُولَ بِمِثَالِهَا بَعْدَ أَنْ قَدَّمَ لَهُمْ بَيَانَ مُهِمَّةِ الرَّسُولِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ [الْمَائِدَة: ٩٩] الصَّالِحُ لِأَنْ يَكُونَ مُقَدِّمَةً لِمَضْمُونِ هَذِهِ الْآيَةِ وَلِمَضْمُونِ الْآيَةِ السَّابِقَةِ، وَهِيَ قَوْلُهُ: قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ [الْمَائِدَة: ١٠٠] فَالْآيَتَانِ كِلْتَاهُمَا مُرْتَبِطَتَانِ بِآيَةِ مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ [الْمَائِدَة: ٩٩] ، وَلَيْسَتْ إِحْدَى هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ بِمُرْتَبِطَةٍ بِالْأُخْرَى.
[Bu sorular] din işlerine dair değil, kendilerine has şahsi meselelere dair idi. Yüce Allah'ın { مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ } “Elçiye düşen ancak tebliğdir” [Mâide 99] buyruğu ile Elçi'nin görevinin ne olduğunu onlara önceden açıkladıktan sonra, benzeri şeylerle Elçi'yi meşgul etmekten nehyedildiler. Bu buyruk, hem bu ayetin muhtevasına hem de önceki ayet olan { قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ } “De ki: Kötü ile iyi bir olmaz” [Mâide 100] buyruğunun muhtevasına bir mukaddime olmaya elverişlidir. Dolayısıyla bu iki ayetin her ikisi de { مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ } [Mâide 99] ayetine bağlıdır; fakat bu iki ayetten biri diğerine bağlı değildir.
وَقَدِ اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَاتُ فِي بَيَانِ نَوْعِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْمَسْئُولِ عَنْهَا وَالصَّحِيحُ مِنْ ذَلِكَ
Sorulan bu şeylerin mahiyetinin beyanında rivayetler ihtilaf etmiştir. Bunlardan sahih olanı,
حَدِيثُ مُوسَى بْنِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ أَبِيهِ فِي «الصَّحِيحَيْنِ» قَالَ: سَأَلَ النَّاسُ رَسُول الله- ﷺ حَتَّى أَحْفَوْهُ بِالْمَسْأَلَةِ، فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ ذَاتَ يَوْمٍ فَقَالَ: «لَا تَسْأَلُونَنِي عَنْ شَيْءٍ إِلَّا بَيَّنْتُ لَكُمْ» ، فَأَنْشَأَ رَجُلٌ كَانَ إِذا لَا حى يُدْعَى لِغَيْرِ أَبِيهِ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَبِي قَالَ:
Musa b. Enes b. Mâlik'in babasından Sahîhayn'da naklettiği şu hadistir: O şöyle demiştir: İnsanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e o kadar çok soru sordular ki nihayet ısrarlarıyla onu bunalttılar. Bir gün minbere çıkıp şöyle buyurdu: «Bana ne sorarsanız muhakkak size onu açıklarım.» Bunun üzerine biriyle tartıştığı zaman babasından başkasına nispet edilen bir adam ayağa kalkıp: “Ey Allah'ın Elçisi, benim babam kimdir?” dedi. [Resûlullah]:
أَبُوكَ حُذَافَةُ
«Baban Huzâfe'dir» buyurdu.
(أَيْ فَدَعَاهُ لِأَبِيهِ الَّذِي يُعْرَفُ بِهِ) ، وَالسَّائِلُ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُذَافَةَ السَّهْمِيُّ، كَمَا وَرَدَ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ الْحَدِيثِ.
(Yani onu kendisiyle tanındığı babasına nispet etti). Hadisin bazı rivayetlerinde geldiği üzere bu soruyu soran kişi Abdullah b. Huzâfe es-Sehmî idi.
وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ عَنْ أَبِي مُوسَى: فَقَامَ رَجُلٌ آخَرُ فَقَالَ مَنْ أَبِي، قَالَ: أَبُوكَ سَالِمٌ مَوْلَى شَيْبَةَ. وَفِي بَعْضِ رِوَايَاتِ هَذَا الْخَبَرِ فِي غَيْرِ الصَّحِيحِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَجُلًا آخَرَ قَامَ فَقَالَ: أَيْنَ أَبِي. وَفِي رِوَايَةٍ: أَيْنَ أَنَا؟ فَقَالَ: فِي النَّارِ.
Müslim'in Ebû Mûsâ'dan gelen bir rivayetinde ise şöyledir: Başka bir adam kalkıp “Benim babam kimdir?” dedi. [Resûlullah]: «Baban Şeybe'nin azatlısı Sâlim'dir» buyurdu. Bu haberin Sahîh dışındaki Ebû Hüreyre'den gelen bazı rivayetlerinde ise başka bir adam kalkıp: “Babam nerededir?” dedi. Bir rivayette ise: “Ben neredeyim?” dedi. Resûlullah: «Ateştedir / Ateştesin» buyurdu.
وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ قَوْمٌ، أَيْ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، يَسْأَلُونَ رَسُولَ اللَّهِ اسْتِهْزَاءً فَيَقُولُ الرَّجُلُ تَضِلُّ نَاقَتُهُ: أَيْنَ نَاقَتِي، وَيَقُولُ الرَّجُلُ: مَنْ أَبِي، وَيَقُولُ الْمُسَافِرُ: مَاذَا أَلْقَى فِي سَفَرِي، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْئَلُوا
Sahîh-i Buhârî'de İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Bir topluluk -yani münafıklardan- Resûlullah ile alay etmek maksadıyla soru sorarlardı; devesi kaybolan adam: “Devem nerede?”, bir adam: “Babam kim?” ve yolcu olan kimse de: “Yolculuğumda karşıma ne çıkacak?” derdi. Bunun üzerine Allah onlar hakkında şu ayeti indirdi: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ } “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın.”
عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ. قَالَ الأئمّة: وَقَدِ انْفَرَدَ بِهِ الْبُخَارِيُّ. وَمَحْمَلُهُ أَنَّهُ رَأْيٌ مِنَ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُوَ لَا يُنَاسِبُ افْتِتَاحَ الْآيَةِ بِخِطَابِ الَّذِينَ آمَنُوا اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ تَحْذِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ نَحْوِ تِلْكَ الْمَسَائِلِ عَنْ غَفْلَةٍ مِنْ مَقَاصِدِ الْمُسْتَهْزِئِينَ، كَمَا فِي قَوْلِهِ:
İmamlar şöyle demiştir: Bunu rivayet etmede Buhârî tek kalmıştır. Bunun hamledileceği yön, İbn Abbâs'ın şahsi ictihadı/görüşü olmasıdır; zira bu durum ayetin “iman edenler” hitabıyla başlamasına pek uygun düşmemektedir; meğerki maksat, müminleri alay edenlerin maksatlarından gaflet ederek bu tür sorular sormaktan sakındırmak olsun; nitekim şu buyrukta da böyledir:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا [الْبَقَرَة: ١٠٤] ، أَوْ أُرِيدَ بِالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ، عَلَى أَنَّ لَهْجَةَ الْخِطَابِ فِي الْآيَةِ خَالِيَةٌ عَنِ الْإِيمَاءِ إِلَى قَصْدِ الْمُسْتَهْزِئِينَ، بِخِلَافِ قَوْلِهِ: لَا تَقُولُوا راعِنا [الْبَقَرَة: ١٠٤] فَقَدْ عَقَّبَ بِقَوْلِهِ: وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ [الْبَقَرَة:
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا } “Ey iman edenler! 'Râinâ' demeyin” [Bakara 104]; yahut “iman edenler” ifadesiyle imanı dıştan gösterenler (münafıklar) kastedilmiş olsun. Bununla birlikte ayetteki hitabın üslubu, alay edenlerin kastına dair bir imadan uzaktır; oysa { لَا تَقُولُوا راعِنا } [Bakara 104] buyruğunun hemen ardından { وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Kâfirler için elem verici bir azap vardır” [Bakara 104] buyruğu gelmiştir.
١٠٤] .
[104].
وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ لَمَّا نَزَلَتْ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ [آل عمرَان: ٩٧] قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ فِي كُلِّ عَامٍ، فَسَكَتَ، فَأَعَادُوا. فَقَالَ: لَا، وَلَوْ قُلْتُ: نَعَمْ لَوَجَبَتْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ
Tirmizî ve Dârekutnî, Ali b. Ebî Tâlib'den şunu rivayet etmişlerdir: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } “Beyt'i haccetmek insanlar üzerinde Allah'ın bir hakkıdır” [Âl-i İmrân 97] ayeti indiğinde, “Ey Allah'ın Elçisi! Her yıl mı?” dediler. Resûlullah sustu, onlar soruyu tekrarladılar. Bunun üzerine: «Hayır! Eğer 'evet' deseydim farz olurdu» buyurdu. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ } “Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın.”
قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَرَوَى الطَّبَرِيُّ قَرِيبًا مِنْهُ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.
[Tirmizî]: Bu hasen-garip bir hadistir, demiştir. Taberî de Ebû Ümâme'den ve İbn Abbâs'tan buna yakın bir rivayet aktarmıştır.
وَتَأْوِيلُ هَذِهِ الْأَسَانِيدِ أَنَّ الْآيَةَ تُلِيَتْ عِنْدَ وُقُوعِ هَذَا السُّؤَالِ وَإِنَّمَا كَانَ نُزُولُهَا قَبْلَ حُدُوثِهِ فَظَنَّهَا الرَّاوُونَ نَزَلَتْ حِينَئِذٍ. وَتَأْوِيلُ الْمَعْنَى عَلَى هَذَا أَنَّ الْأُمَّةَ تَكُونُ فِي سَعَةٍ إِذَا لَمْ يُشْرَعْ لَهَا حُكْمٌ، فَيَكُونُ النَّاسُ فِي سَعَةِ الِاجْتِهَادِ عِنْدَ نُزُولِ الْحَادِثَةِ بِهِمْ بعد الرَّسُول- ﷺ، فَإِذَا سَأَلُوا وَأُجِيبُوا مِنْ قبل الرَّسُول- ﷺ تَعَيَّنَ عَلَيْهِمُ الْعَمَلُ بِمَا أُجِيبُوا بِهِ. وَقَدْ تَخْتَلِفُ الْأَحْوَالُ وَالْأَعْصَارُ فَيَكُونُونَ فِي حَرَجٍ إِنْ رَامُوا تَغْيِيرَهُ فَيَكُونُ مَعْنَى إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَنَّهَا تَسُوءُ بَعْضَهَمْ أَوْ تَسُوءُهُمْ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ إِذَا شَقَّتْ عَلَيْهِمْ. وَرَوَى مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ سَأَلُوا رَسُول الله- ﷺ عَنِ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ وَالْحَامِي. وَقَالَ مِثْلَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنُ.
Bu senetlerin tevili şöyledir: Ayet bu soru vuku bulduğunda tilavet edilmiştir; oysa inişi bu olaydan öncedir, raviler ise ayetin o sırada indiğini zannetmişlerdir. Bu yaklaşıma göre mananın tevili şudur: Ümmet, kendisine bir hüküm teşri kılınmadığı sürece genişlik/serbestlik içindedir; böylece insanlar Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra başlarına bir hadise geldiğinde ictihad genişliği içinde olurlar. Fakat soru sorup Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından kendilerine cevap verildiğinde, verilen cevapla amel etmeleri üzerlerine kesinleşir. Oysa durumlar ve asırlar farklılaşabilir; böylece hükmü değiştirmek istediklerinde sıkıntıya (harece) düşerler. Bu veche göre { إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ } “Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmez” ifadesinin manası; kendilerine zor geldiğinde bazılarının hoşuna gitmeyeceği veya bazı durumlarda onları üzeceği şeklinde olur. Mücâhid, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bahîra, sâibe, vasîle ve hâmî hakkında soru soran bir topluluk hakkında inmiştir. Saîd b. Cübeyr ve Hasan[-ı Basrî] de benzerini söylemiştir.
وَقَوْلُهُ: أَشْياءَ تَكْثِيرُ شَيْءٍ، وَالشَّيْءُ هُوَ الْمَوْجُودُ، فَيَصْدُقُ بِالذَّاتِ وَبِحَالِ الذَّاتِ، وَقَدْ سَأَلُوا عَنْ أَحْوَالِ بَعْضِ الْمَجْهُولَاتِ أَوِ الضَّوَالِّ أَوْ عَنْ أَحْكَامِ بَعْضِ الْأَشْيَاءِ.
Ayetteki { أَشْياءَ } “şeyler” kelimesi “şey” (شَيْء) kelimesinin çoğuludur; “şey” ise var olan demektir. Dolayısıyla hem zata hem de zatın durumuna tekabül eder; nitekim onlar bazı bilinmeyenlerin veya kayıp malların durumlarını yahut birtakım şeylerin hükümlerini sormuşlardı.
وَ (أَشْيَاءَ) كَلِمَةٌ تَدُلُّ عَلَى جَمْعِ (شَيْءٍ) ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ صِيغَةُ جَمْعٍ لِأَنَّ زِنَةَ شَيْءٍ (فَعْلٌ) ، وَ (فَعْلٌ) إِذَا كَانَ مُعْتَلَّ الْعَيْنِ قِيَاسُ جَمْعِهِ (أَفْعَالٌ) مِثْلَ بَيْتٍ وَشَيْخٍ. فَالْجَارِي عَلَى مُتَعَارَفِ
Eşyâ (أَشْيَاءَ) kelimesi “şey”in (شَيْء) çoğuluna delalet eden bir kelimedir. Zahir olan onun bir çoğul kalıbı olmasıdır; zira “şey” kelimesinin vezni fa‘l (فَعْلٌ) olup, fa‘l vezni eğer ecvef (ortası illetli) ise kurallı çoğulu beyt-ebyât ve şeyh-eşyâh gibi ef‘âl (أَفْعَالٌ) kalıbında gelir. Dolayısıyla yaygın dil kuralına göre
التَّصْرِيفِ أَنْ يَكُونَ (أَشْيَاءُ) جَمْعًا وَأَنَّ هَمْزَتَهُ الْأُولَى هَمْزَةٌ مَزِيدَةٌ لِلْجَمْعِ. إِلَّا أَنَّ (أَشْيَاءَ) وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ هُنَا مَمْنُوعًا مِنَ الصَّرْفِ، فَتَرَدَّدَ أَئِمَّةُ اللُّغَةِ فِي تَأْوِيلِ ذَلِكَ، وَأَمْثَلُ أَقْوَالِهِمْ فِي ذَلِكَ قَوْلُ الْكِسَائِيِّ: إِنَّهُ لَمَّا كَثُرَ اسْتِعْمَالُهُ فِي الْكَلَامِ أَشْبَهَ (فَعْلَاءَ) ، فَمَنَعُوهُ مِنَ الصَّرْفِ لِهَذَا الشَّبَهِ، كَمَا مَنَعُوا سَرَاوِيلَ مِنَ الصَّرْفِ وَهُوَ مُفْرَدٌ لِأَنَّهُ شَابَهَ صِيغَةَ الْجَمْعِ مِثْلَ مَصَابِيحَ.
sarf ilmindeki yaygın kural, (أَشْيَاءُ) [kelimesinin] çoğul olmasını ve ilk hemzesinin çoğulluk için eklenmiş zâit bir hemze olmasını gerektirir. Ancak (أَشْيَاءَ) kelimesi burada Kur'an'da gayrimunsarıf (tenvinsiz ve kesresiz) olarak gelmiştir. Bu yüzden dil âlimleri bunun tevilinde tereddüde düşmüşlerdir. Onların bu konudaki sözlerinin en tutarlısı Kisâî'nin şu sözüdür: Bu kelime konuşma dilinde çok kullanıldığı için fa‘lâ’ (فَعْلَاءَ) veznine benzemiş, bu benzerlikten ötürü de onu gayrimunsarıf yapmışlardır; tıpkı serâvîl kelimesini tekil olduğu halde mesâbîh gibi çoğul kalıbına benzediği için gayrimunsarıf yaptıkları gibi.
وَقَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: (أَشْيَاءُ) اسْمُ جَمْعِ (شَيْءٍ) وَلَيْسَ جَمْعًا، فَهُوَ مِثْلُ طَرْفَاءَ وَحَلْفَاءَ فَأَصْلُهُ شَيْئَاءُ، فَالْمَدَّةُ فِي آخِرِهِ مَدَّةُ تَأْنِيثٍ، فَلِذَلِكَ مُنِعَ مِنَ الصَّرْفِ، وَادَّعَى أَنَّهُمْ صَيَّرُوهُ أَشْيَاءَ بِقَلْبٍ مَكَانِيٍّ. وَحَقُّهُ أَنْ يُقَالَ: شَيْئَاءُ بِوَزْنِ (فَعْلَاءَ) فَصَارَ بِوَزْنِ (لَفْعَاءَ) .
Halîl ve Sîbeveyh ise şöyle demiştir: (أَشْيَاءُ) kelimesi “şey”in (شَيْء) çoğulu değil, çoğul ismidir (ism-i cem). Tıpkı tarfâ ve halfâ gibi olup aslı şey’â’dır (شَيْئَاءُ); dolayısıyla sonundaki med, dişilik (te’nis) meddidir, bu sebeple de gayrimunsarıf olmuştur. Onlar, bu kelimenin harf aktarımıyla (kalb-i mekânî ile) eşyâ’ haline getirildiğini savunmuşlardır. Aslında onun fa‘lâ’ (فَعْلَاءَ) vezninde şey’â’ olduğu, sonra lef‘â’ (لَفْعَاءَ) veznine dönüştüğü söylenmelidir.
وَقَوْلُهُ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ صِفَةُ أَشْياءَ، أَيْ إِنْ تَظْهَرْ لَكُمْ وَقَدْ أُخْفِيَتْ عَنْكُمْ يَكُنْ فِي إِظْهَارِهَا مَا يَسُوءُكُمْ، وَلَمَّا كَانَتِ الْأَشْيَاءُ الْمَسْئُولُ عَنْهَا مِنْهَا مَا إِذَا ظَهَرَ سَاءَ مَنْ سَأَلَ عَنْهُ وَمِنْهَا مَا لَيْسَ كَذَلِكَ، وَكَانَتْ قَبْلَ إِظْهَارِهَا غَيْرَ مُتَمَيِّزَةٍ كَانَ السُّؤَالُ عَنْ مَجْمُوعِهَا مُعَرَّضًا لِلْجَوَابِ بِمَا بَعْضُهُ يَسُوءُ، فَلَمَّا كَانَ هَذَا الْبَعْضُ غَيْرَ مُعَيَّنٍ لِلسَّائِلِينَ كَانَ سُؤَالُهُمْ عَنْهَا سُؤَالًا عَنْ مَا إِذَا ظَهَرَ يَسُوءُهُمْ، فَإِنَّهُمْ سَأَلُوا فِي مَوْطِنٍ وَاحِدٍ أَسْئِلَةً مِنْهَا: مَا سَرُّهُمْ جَوَابُهُ، وَهُوَ سُؤَالُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ عَنْ أَبِيهِ فَأُجِيبَ بِالَّذِي يُصَدِّقُ نَسَبَهُ، وَمِنْهَا مَا سَاءَهُمْ جَوَابُهُ، وَهُوَ سُؤَالُ مَنْ سَأَلَ أَيْنَ أَبِي، أَوْ أَيْنَ أَنَا فَقِيلَ لَهُ: فِي النَّارِ، فَهَذَا يَسُوءُهُ لَا
{ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ } “Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek” ifadesi { أَشْياءَ } “şeyler” kelimesinin sıfatıdır; yani şayet sizden gizlenmişken size açıklanırsa, açıklanmasında sizi üzecek/hoşunuza gitmeyecek şeyler bulunur. Sorulan şeylerin bir kısmı açıklandığında soranı üzecek nitelikte iken bir kısmı öyle olmadığından ve açıklanmadan önce de bunlar birbirinden ayırt edilemediğinden, hepsini birden sormak, cevabın bir kısmının hoşa gitmeyecek şekilde gelmesi ihtimalini doğuruyordu. Bu hoşa gitmeyecek kısım da soranlar tarafından önceden bilinemediği için, onlar hakkında soru sormaları, açıklandığında kendilerini üzecek şeyler hakkında sormak demek oluyordu. Nitekim aynı mecliste birtakım sorular sormuşlardı: Bunlardan kiminin cevabı onları sevindirmişti ki bu, Abdullah b. Huzâfe'nin babasını sorması ve nesebini doğrulayan bir cevap almasıydı; kiminin cevabı ise onları üzmüştü ki bu da «Babam nerede?» veya «Ben neredeyim?» diye soran ve kendisine «Ateştedir/ateştesin» denilen kimsenin sorusuydu; bu durum şüphesiz onu
مَحَالَةَ. فَتَبَيَّنَ بِهَذَا أَنَّ قَوْلَهُ: إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ رُوعِيَ فِيهِ النَّهْيُ عَنِ الْمَجْمُوعِ لِكَرَاهِيَةِ بَعْضِ ذَلِكَ الْمَجْمُوعِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا اسْتِئْنَاسُهُمْ لِلْإِعْرَاضِ عَنْ نَحْوِ هَذِهِ الْمَسَائِلِ، وَإِلَّا فَإِنَّ النَّهْيَ غَيْرُ مُقَيَّدٍ بِحَالِ مَا يَسُوءُهُمْ جَوَابُهُ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ عَفَا اللَّهُ عَنْها. لِأَنَّ الْعَفْوَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ ذَنْبٍ وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَا مَفْهُومَ لِلصِّفَةِ هُنَا لِتَعَذُّرِ تَمْيِيزِ مَا يَسُوءُ عَمَّا لَا يَسُوءُ.
üzecektir. Böylece anlaşılmıştır ki { إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ } “Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmez” ifadesinde, o bütünün bir kısmının çirkinliğinden ötürü bütününden nehyedilmesi gözetilmiştir. Bundan maksat, onları bu tür meselelerden yüz çevirmeye alıştırmaktır; aksi takdirde yasaklama, sadece cevabı onları üzecek durumlarla sınırlı değildir. Bunun delili, hemen ardından gelen { عَفَا اللَّهُ عَنْها } “Allah onları bağışlamıştır” ifadesidir. Çünkü bağışlama ancak bir günahtan dolayı olur. Bundan da anlarsın ki hoşa giden ile gitmeyeni birbirinden ayırt etmek mümkün olmadığından burada sıfatın mefhumu (mefhûm-i muhalifi) yoktur.
وَجُمْلَة وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَطْفٌ عَلَى جملَة لَا تَسْئَلُوا، وَهِيَ تُفِيدُ إِبَاحَةَ السُّؤَالِ عَنْهَا عَلَى الْجُمْلَةِ لقَوْله: وَإِنْ تَسْئَلُوا فَجَعَلَهُمْ مُخَيَّرِينَ فِي السُّؤَالِ عَنْ أَمْثَالِهَا، وَأَنَّ تَرْكَ السُّؤَالِ هُوَ الْأَوْلَى لَهُمْ، فَالِانْتِقَالُ إِلَى الْإِذْنِ رُخْصَةٌ وَتَوْسِعَةٌ، وَجَاءَ بِ إِنْ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْأَوْلَى تَرْكُ السُّؤَالِ عَنْهَا لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي (إِنْ) أَنْ تَدُلَّ عَلَى أَنَّ الشَّرْطَ نَادِرُ الْوُقُوعِ أَوْ مَرْغُوبٌ عَنْ وُقُوعِهِ.
{ وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ } “Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır” cümlesi, { لَا تَسْئَلُوا } “Sormayın” cümlesine matuftur. { وَإِنْ تَسْئَلُوا } “Eğer sorarsanız” buyurulduğu için genel olarak onlar hakkında soru sormanın caiz olduğunu ifade eder; böylece onları bu kabil soruları sormakta muhayyer bırakmış, ancak sormamayı onlar için daha evlâ kılmıştır. Dolayısıyla izin verme aşamasına geçiş bir ruhsat ve genişliktir. { إِنْ } “Eğer” edatının getirilmesi, onlar hakkında soru sormayı terk etmenin daha evlâ olduğunu göstermek içindir; zira in (إِنْ) edatında asıl olan, şartın nadiren gerçekleşeceğine veya gerçekleşmesinin arzu edilmediğine delalet etmesidir.
وَقَوْلُهُ: حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ ظَرْفٌ يَجُوزُ تَعَلُّقُهُ بِفِعْلِ الشَّرْط وَهُوَ تَسْئَلُوا، وَيَجُوزُ تَعَلُّقُهُ بِفِعْلِ الْجَوَابِ وَهُوَ تُبْدَ لَكُمْ، وَهُوَ أَظْهَرُ إِذِ الظَّاهِرُ أَنَّ حِينَ نُزُولِ الْقُرْآنِ لَمْ يُجْعَلْ وَقْتًا لِإِلْقَاءِ الْأَسْئِلَةِ بَلْ جُعِلَ وَقْتًا لِلْجَوَابِ عَنِ الْأَسْئِلَةِ. وَتَقْدِيمُهُ عَلَى عَامِلِهِ لِلِاهْتِمَامِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا يَنْتَظِرُونَ الْجَوَابَ عَمَّا يَسْأَلُونَ عَنْهُ إِلَّا بَعْدَ نُزُولِ الْقُرْآنِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ } “Kur'an indirildiği zaman” ifadesi bir zarftır; şart fiili olan { تَسْئَلُوا } “sorarsanız” fiiline bağlanması caiz olduğu gibi, cevap fiili olan { تُبْدَ لَكُمْ } “size açıklanır” fiiline bağlanması da caizdir ki bu daha açıktır. Çünkü zahir olan, Kur'an'ın indirildiği vaktin soru sorma vakti kılınmayıp sorulara cevap verilme vakti kılınmış olmasıdır. Zarfların amilinden önce getirilmesi ise öneme binaendir. Anlam şudur: Onlar sordukları şeyin cevabını ancak Kur'an'ın indirilmesinden sonra bekleyebilirler; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ- إِلَى قَوْلِهِ- إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ [الْأَنْعَام: ٥٠] فَنَبَّهَهُمُ اللَّهُ بِهَذَا عَلَى أَنَّ النَّبِيءَ يَتَلَقَّى الْوَحْيَ مِنْ عَلَّامِ الْغُيُوبِ. فَمَنْ سَأَلَ عَنْ شَيْءٍ فَلْيَنْتَظِرِ الْجَوَابَ بَعْدَ نُزُولِ الْقُرْآنِ، وَمَنْ سَأَلَ عِنْدَ نُزُولِ الْقُرْآنِ حَصَلَ جَوَابُهُ عَقِبَ سُؤَالِهِ. وَوَقْتُ نُزُولِ الْقُرْآنِ يَعْرِفُهُ مَنْ يَحْضُرُ مِنْهُمْ مجْلِس النبيء- ﷺ فَإِنَّ لَهُ حَالَةً خَاصَّةً تعتري الرَّسُول- ﷺ يَعْرِفُهَا النَّاسُ، كَمَا وَرَدَ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ فِي حُكْمِ الْعُمْرَةِ.
{ قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ } “De ki: 'Size Allah'ın hazineleri yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmem...'” ayetinden { إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } “'...Ben ancak bana vahyolunana uyuyorum'” [el-En'âm: 50] ifadesine kadar. Allah bununla onlara, Peygamber'in vahyi gaybları hakkıyla bilen [Allah]'tan aldığını bildirmiştir. Dolayısıyla bir şey soran kimse cevabı Kur'an'ın inişinden sonra beklesin; Kur'an'ın inişi esnasında soran kimse ise cevabını sorusunun hemen akabinde alır. Kur'an'ın iniş vaktini, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinde hazır bulunanlar bilirler; zira Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i bürüyen ve insanların bildiği özel bir hal söz konusudur; nitekim Ya'lâ b. Ümeyye'nin umre hükmüyle ilgili rivayetinde böyle vârid olmuştur.
وَمِمَّا يَدُلُّ لِهَذَا مَا وَقَعَ
Buna delalet eden hususlardan biri de şudur:
فِي حَدِيثِ أَنَسٍ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ شِهَابٍ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» أَنَّ رَسُولَ الله- ﷺ صَلَّى لَهُمْ صَلَاةَ الظُّهْرِ فَلَمَّا سَلَّمَ قَامَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَذَكَرَ السَّاعَةَ وَذَكَرَ أَنَّ قَبْلَهَا أُمُورًا عِظَامًا ثُمَّ قَالَ: مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَسْأَلَنِي عَنْ شَيْءٍ فليسألني عَنهُ فو الله لَا تَسْأَلُونَنِي عَنْ شَيْءٍ إِلَّا أَخْبَرْتُكُمْ بِهِ مَا دُمْتُ فِي مَقَامِي هَذَا. ثُمَّ قَالَ: «لَقَدْ عُرِضَتْ عَلَيَّ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ آنِفًا فِي عُرْضِ هَذَا الْحَائِطِ فَلَمْ أَرَ كَالْيَوْمِ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ»
Enes'in hadisinde İbn Şihâb rivayetiyle Sahîh-i Müslim'de yer aldığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara öğle namazını kıldırdı; selâm verince minbere çıktı, kıyametten ve ondan önce büyük işlerin meydana geleceğinden bahsetti; sonra şöyle buyurdu: «Kim bana herhangi bir şey hakkında soru sormak isterse sorsun; Allah'a yemin olsun ki ben bu makamımda bulunduğum müddetçe bana sorduğunuz her şeyi mutlaka size haber veririm.» Sonra şöyle buyurdu: «Az önce şu duvarın eninde bana cennet ve cehennem gösterildi; hayırda ve şerde bugünkü gibisini hiç görmemiştim.»
الْحَدِيثَ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ رَسُول الله- ﷺ كَانَ ذَلِكَ الْحِينُ فِي حَالِ نُزُولِ وَحْيٍ عَلَيْهِ. وَقَدْ جَاءَ فِي رِوَايَةِ مُوسَى بْنِ أَنَسٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَسٍ أَنَّهُ أُنْزِلَ عَلَيْهِ حِينَئِذٍ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ الْآيَةَ. فَتِلْكَ لَا مَحَالَةَ سَاعَةَ نُزُولِ الْقُرْآنِ وَاتِّصَالِ الرَّسُولِ- ﵊ بِعَالَمِ
Hadis [böylece devam eder]. Bu da göstermektedir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o esnada kendisine vahyin indiği bir hal içindeydi. Mûsâ b. Enes'in babası Enes'ten rivayetinde, o sırada kendisine Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ } “Ey iman edenler! [Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek] şeyleri sormayın...” ayetinin indirildiği rivayet edilmiştir. İşte bu şüphesiz Kur'an'ın iniş anı ve Resûl aleyhisselâm'ın âleme
الْوَحْيِ.
vahiy âlemine bağlandığı andır.
وَقَوْلُهُ: عَفَا اللَّهُ عَنْها يُحْتَمَلُ أَنَّهُ تَقْرِيرٌ لِمَضْمُونِ قَوْله: وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ نَهَاكُمْ عَنِ الْمَسْأَلَةِ وَعَفَا عَنْكُمْ أَنْ تَسْأَلُوا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ. وَهَذَا أظهر لعوذ الضَّمِيرِ إِلَى أَقْرَبِ مَذْكُورٍ بِاعْتِبَارِ تَقْيِيدِهِ حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ.
{ عَفَا اللَّهُ عَنْها } “Allah onları bağışlamıştır” ifadesinin, { وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ } “Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır” sözünün muhtevasını pekiştirmesi muhtemeldir; yani Allah size soru sormayı yasaklamış ve Kur'an indirildiği zaman soru sormanızı ise size bağışlamıştır (mubah kılmıştır). Zamirin, { حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ } “Kur'an indirilirken” kaydıyla birlikte en yakın zikredilene dönmesi bakımından bu daha açıktır.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ إِخْبَارًا عَنْ عَفْوِهِ عَمَّا سَلَفَ مِنْ إِكْثَارِ الْمَسَائِلِ وإحفاء الرَّسُول- ﷺ فِيهَا لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُنَاسِبُ مَا يَجِبُ مِنْ تَوْقِيرِهِ.
Ayrıca geçmişteki çokça soru sormayı ve bu hususta Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i zorlamayı bağışladığını haber vermesi de muhtemeldir; zira bu durum, ona gösterilmesi gereken saygıya uygun düşmemektedir.
وَقَوْلُهُ: قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ جَوَابُ سُؤَالٍ يُثِيرُهُ النَّهْيُ عَنِ السُّؤَالِ ثُمَّ الْإِذْنُ فِيهِ فِي حِينِ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ، أَنْ يَقُولَ سَائِلٌ: إِنْ كَانَ السُّؤَالُ فِي وَقْتِ نُزُولِ الْقُرْآنِ وَأَنَّ بَعْضَ الْأَسْئِلَةِ يَسُوءُ جَوَابُهُ قَوْمًا، فَهَلِ الْأَوْلَى تَرْكُ السُّؤَالِ أَوْ إِلْقَاؤُهُ. فَأُجِيبَ بِتَفْصِيلِ أَمْرِهَا بِأَنَّ أَمْثَالَهَا قَدْ كَانَتْ سَبَبًا فِي كُفْرِ قَوْمٍ قَبْلَ الْمُسْلِمِينَ.
{ قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ } “Sizden önceki bir topluluk da onları sormuştu; sonra bu yüzden inkârcı olmuşlardı” ifadesi, soru sorma yasağının ve ardından Kur'an'ın indirildiği anda soru sormaya izin verilmesinin uyandırdığı bir soruya cevap olan istînâf-ı beyânîdir; şöyle ki bir soran: «Eğer soru Kur'an'ın inişi vaktinde ise ve bazı soruların cevabı bir topluluğu üzüyorsa, sormayı terk etmek mi yoksa sormak mı daha evlâdır?» diyebilir. Buna meselenin ayrıntısıyla cevap verilerek, benzeri soruların Müslümanlardan önceki bir topluluğun küfrüne sebep olduğu bildirilmiştir.
وَضَمِيرُ سَأَلَها جُوِّزَ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى مَصْدَرٍ مَأْخُوذٍ مِنَ الْكَلَامِ غَيْرِ مَذْكُورٍ دَلَّ عَلَيْهِ فعل تَسْئَلُوا، أَيْ سَأَلَ الْمَسْأَلَةَ، فَيَكُونُ الضَّمِيرُ مَنْصُوبًا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ.
{ سَأَلَها } “onları sormuştu” fiilindeki zamirin, sözden anlaşılan ve açıkça zikredilmeyip { تَسْئَلُوا } “sorarsanız” fiilinin delalet ettiği bir masdara dönmesi caiz görülmüştür; yani «o sormayı sordu» anlamında olup, zamir mef'ûl-i mutlak olarak mansub olur.
وَجَرَى جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ سَأَلَ أَمْثَالَهَا. وَالْمُمَاثَلَةُ فِي ضَآلَةِ الْجَدْوَى. وَالْأَحْسَنُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ سَأَلَها عَائِدًا إِلَى أَشْياءَ، أَيْ إِلَى لَفْظِهِ دُونَ مَدْلُولِهِ. فَالتَّقْدِيرُ: قَدْ سَأَلَ أَشْيَاءَ قَوْمٌ مَنْ قَبْلِكُمْ، وَعُدِّيَ فِعْلُ سَأَلَ إِلَى الضَّمِيرِ عَلَى حَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ، وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى يَكُونُ الْكَلَامُ عَلَى طَرِيقَةٍ قَرِيبَةٍ مِنْ طَرِيقَةِ الِاسْتِخْدَامِ بَلْ هِيَ أَحَقُّ مِنَ الِاسْتِخْدَامِ، فَإِنَّ أَصْلَ الضَّمِيرِ أَنْ يَعُودَ إِلَى لَفْظٍ بِاعْتِبَارِ مَدْلُولِهِ وَقَدْ يَعُودُ إِلَى لَفْظٍ دُونَ مَدْلُولِهِ، نَحْوَ قَوْلِكَ: لَكَ دِرْهَمٌ وَنِصْفُهُ، أَيْ نِصْفُ دِرْهَمٍ لَا الدِّرْهَمُ الَّذِي أَعْطَيْتُهُ إِيَّاهُ. وَالِاسْتِخْدَامُ أَشَدُّ مِنْ ذَلِكَ لِأَنَّهُ عَوْدُ الضَّمِيرَ عَلَى اللَّفْظِ مَعَ مَدْلُولٍ آخَرَ.
Müfessirlerin cumhuru ise bir muzâf takdir etme yoluna gitmişlerdir; yani «onların benzerlerini sordu» demektir. Benzerlik ise faydasının azlığındadır. Bana göre en güzeli, { سَأَلَها } fiilindeki zamirin, medlûlüne değil sadece lafzına bakılarak { أَشْياءَ } kelimesine dönmesidir. Takdiri şöyledir: «Sizden önceki bir topluluk [birtakım] şeyleri sormuştu.» Se'ele (سَأَلَ) fiili cer harfinin hazfedilmesiyle zamire geçişli kılınmıştır. Bu anlama göre söz, istihdam metoduna yakın bir üslup üzeredir; hatta istihdamdan daha da evlâdır. Zira zamirde asıl olan, medlûlü dikkate alınarak bir lafza dönmesidir; ancak bazen medlûlü olmaksızın sadece lafza da dönebilir; nitekim senin «Sana bir dirhem ve onun yarısı [verildi]» demen gibi ki bu, «yarım dirhem» demektir, ona verdiğin o dirhem demek değildir. İstihdam ise bundan daha ileridir; çünkü o, zamirin lafza başka bir medlûlle birlikte dönmesidir.
وثُمَّ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِيِّ كَشَأْنِهَا فِي عَطْفِ الْجُمَلِ فَإِنَّهَا لَا تُفِيدُ فِيهِ تَرَاخِيَ الزَّمَانِ وَإِنَّمَا تُفِيدُ تَرَاخِي مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ فِي تَصَوُّرِ الْمُتَكَلِّمِ عَنْ تَصَوُّرِ مَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا، فَتَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجُمْلَةَ الْمَعْطُوفَةَ لَمْ يَكُنْ يُتَرَقَّبُ حُصُولُ مَضْمُونِهَا حَتَّى فَاجَأَ الْمُتَكَلِّمُ. وَقَدْ مَرَّتِ الْإِشَارَةُ إِلَى ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨٥] .
{ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ } “Sonra bu yüzden inkârcı olmuşlardı” ifadesindeki { ثُمَّ } “sonra” edatı, cümleleri atfederkenki mutat hali üzere rütbece tertip (tertib-i rütbî) içindir; zira cümle atfında zaman gecikmesini ifade etmez, sadece matuf cümlenin muhtevasının konuşanın zihninde matuf aleyh cümlenin muhtevasının tasavvuruna göre sonraya kaldığını ifade eder. Dolayısıyla matuf cümlenin muhtevasının gerçekleşmesinin beklenmediğini, konuşanı bile şaşırttığını gösterir. Bakara Suresi'nde yer alan: { ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyorsunuz” [el-Bakara: 85] ayetinde buna işaret edilmişti.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِها يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِلسَّبَبِيَّةِ، فَتَتَعَلَّقُ بِ أَصْبَحُوا، أَيْ كَانَتْ تِلْكَ الْمَسَائِلُ سَبَبًا فِي كُفْرِهِمْ، أَيْ بِاعْتِبَارِ مَا حَصَلَ مِنْ جَوَابِهَا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ «لِلتَّعْدِيَةِ»
{ بِها } “onlar sebebiyle / onlara” ifadesindeki bâ (بـ) harf-i cerinin sebebiyet için olması caizdir; bu takdirde { أَصْبَحُوا } fiiline bağlanır; yani o sorular onların küfrüne sebep olmuştur, bu da cevaplarında ortaya çıkan durum itibariyledir. Ta'diye (geçişlilik) için olması da muhtemeldir,
فَتَتَعَلَّقُ بِ كافِرِينَ، أَيْ كَفَرُوا بِهَا، أَيْ بِجَوَابِهَا بِأَنْ لَمْ يُصَدِّقُوا رُسُلَهُمْ فِيمَا أَجَابُوا بِهِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى عَامِلِهِ مُفِيدٌ لِلتَّخْصِيصِ، أَيْ مَا كَفَرُوا إِلَّا بِسَبَبِهَا، أَيْ كَانُوا فِي مَنَعَةٍ مِنَ الْكُفْرِ لَوْلَا تِلْكَ الْمَسَائِلُ، فَقَدْ كَانُوا كَالْبَاحِثِ عَلَى حَتْفِهِ بِظِلْفِهِ، فَهُوَ تَخْصِيصٌ ادِّعَائِيٌّ، أَوْ هُوَ تَقْدِيمٌ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى التَّحْذِيرِ مِنْهَا.
bu takdirde { كافِرِينَ } kelimesine bağlanır; yani onları inkâr ettiler; peygamberlerinin verdiği cevapları tasdik etmeyerek o cevapları inkâr ettiler demektir. Bu veche göre mecrûrun âmilinden önce getirilmesi hasr/tahsis ifade eder; yani ancak o sorular sebebiyle inkâr ettiler demektir. Şayet o meseleler olmasaydı küfürden korunmuş olacaklardı; nitekim onlar tırnağıyla kendi ecelini arayan kimse gibi olmuşlardır. Bu iddiâî bir tahsistir yahut onlardan sakındırmaya dikkat çekmek amacıyla sırf ehemmiyet için öne alınmıştır.
وَفِعْلُ أَصْبَحُوا مُسْتَعْمَلٌ بِمَعْنَى صَارُوا، وَهُوَ فِي هَذَا الِاسْتِعْمَالِ مُشْعِرٌ بِمَصِيرٍ عَاجِلٍ لَا تَرَيُّثَ فِيهِ لِأَنَّ الصَّبَاحَ أَوَّلُ أَوْقَاتِ الِانْتِشَارِ لِلْأَعْمَالِ.
{ أَصْبَحُوا } fiili «oldular» (صَارُوا) anlamında kullanılmıştır. Bu kullanımda, gecikmeksizin hemen meydana gelen bir dönüşümü hissettirir; çünkü sabah, ameller için dağılmanın ilk vaktidir.
وَالْمُرَادُ بِالْقَوْمِ بَعْضُ الْأُمَمِ الَّتِي كَانَتْ قَبْلَ الْإِسْلَامِ، سَأَلُوا مِثْلَ هَذِهِ الْمَسَائِلِ، فَلَمَّا أُعْطُوا مَا سَأَلُوا لَمْ يُؤْمِنُوا، مِثْلُ ثَمُودَ، سَأَلُوا صَالِحًا آيَةً، فَلَمَّا أَخْرَجَ لَهُمْ نَاقَةً مِنَ الصَّخْرِ عَقَرُوهَا، وَهَذَا شَأْنُ أَهْلِ الضَّلَالَةِ مُتَابعَة الْهوى فكلّ مَا يَأْتِيهِمْ مِمَّا لَا يُوَافِقُ أَهْوَاءَهُمْ كَذَّبُوا بِهِ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ [النُّور: ٤٨، ٤٩] ، وَكَمَا وَقَعَ لِلْيَهُودِ فِي خَبَرِ إِسْلَامِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ. وَقَرِيبٌ مِمَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا قَدَّمْنَاهُ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٩٧] . فَإِنَّ الْيَهُودَ أَبْغَضُوا جِبْرِيلَ لِأَنَّهُ أَخْبَرَ دَانْيَالَ بِاقْتِرَابِ خَرَابِ أُورْشَلِيمَ، وَتَعْطِيلِ بَيْتِ الْقُدْسِ، حَسْبَمَا فِي الْإِصْحَاحِ التَّاسِعِ مِنْ كِتَابِ دَانْيَالَ. وَقَدْ سَأَلَ الْيَهُودُ زَكَرِيَّاءَ وَابْنَهُ يَحْيَى عَنْ عِيسَى، وَكَانَا مُقَدَّسَيْنِ عِنْدَ الْيَهُودِ، فَلَمَّا شَهِدَا لِعِيسَى بِالنُّبُوءَةِ أَبْغَضَهُمَا الْيَهُودُ وَأَغْرَوْا بِهِمَا زَوْجَةَ هِيرُودَسَ فَحَمَلَتْهُ عَلَى قَتْلِهِمَا كَمَا فِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعِ مِنْ إِنْجِيلِ مَتَّى وَالْإِصْحَاحِ الثَّالِثِ مِنْ مُرْقُسَ.
«Topluluk»tan kasat, İslam'dan önceki bazı ümmetlerdir; bu kabil sorular sormuşlar, istedikleri kendilerine verilince de iman etmemişlerdir. Mesela Semûd kavmi Sâlih'ten bir mucize istemiş, o da onlara kayadan bir deve çıkarınca deveyi kesip boğazlamışlardır. Dalalet ehlinin şânı hevalarına uymaktır; hevalarına uymayan ne gelirse onu yalanlarlar; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ * وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ } “Aralarında hüküm versin diye Allah'a ve Resûlüne çağrıldıkları zaman, bir de bakarsın ki içlerinden bir kısmı yüz çevirir. Eğer hak kendi lehlerine ise, boyun eğerek ona gelirler.” [en-Nûr: 48-49]. Nitekim Abdullah b. Selâm'ın İslam'a girişi haberinde Yahudilerin başına gelen de budur. Bu ayetteki manaya yakın bir hususu, Bakara Suresi'nde { قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ } “De ki: Kim Cebrail'e düşman ise...” [el-Bakara: 97] ayetinin tefsirinde önceden sunmuştuk. Zira Yahudiler Cebrail'e buğzetmişlerdi; çünkü o, Dânyâl Kitabı'nın dokuzuncu babında geçtiği üzere Dânyâl'e Kudüs'ün harap olmasının ve Beytülmakdis'in atıl kalmasının yaklaştığını haber vermişti. Yahudiler, yanlarında kutsal sayılan Zekeriyyâ ve oğlu Yahyâ'ya Îsâ hakkında sormuşlar; ikisi Îsâ'nın peygamberliğine şahitlik edince Yahudiler onlara buğzetmiş ve Hirodes'in karısını onlara karşı kışkırtmışlar, o da Matta İncili'nin dördüncü babı ve Markos'un üçüncü babında olduğu gibi Hirodes'i onları öldürmeye sevk etmiştir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا ذَمُّ أَمْثَالِ هَذِهِ الْمَسَائِلِ بِأَنَّهَا لَا تَخْلُو مِنْ أَنْ تَكُونَ سَبَبًا فِي غَمِّ النَّفْسِ وَحَشْرَجَةِ الصَّدْرِ وَسَمَاعِ مَا يُكْرَهُ مِمَّنْ يُحِبُّهُ. وَلَوْلَا أَنَّ إِيمَانَ الْمُؤْمِنِينَ وَازِعٌ لَهُمْ مِنَ الْوُقُوعِ فِي أَمْثَالِ مَا وَقَعَ فِيهِ قَوْمٌ مِنْ قَبْلِهِمْ لَكَانَتْ هَذِهِ الْمَسَائِلُ مُحَرَّمَةً عَلَيْهِمْ لِأَنَّهَا تَكُونُ ذَرِيعَةً لِلْكُفْرِ.
Bundan maksat, bu tür soruları yermektir; zira bunlar nefsin kederlenmesine, göğsün daralmasına ve sevilen kimseden hoşlanılmayacak şeylerin işitilmesine sebep olmaktan uzak değildir. Eğer müminlerin imanı, kendilerinden önceki bir topluluğun düştüğü benzer durumlara düşmelerine engel olmasaydı, küfre vesile olacağı için bu sorular onlara kesinlikle haram kılınırdı.
فَهَذَا اسْتِقْصَاءُ تَأْوِيلِ هَذِهِ الْآيَةِ الْعَجِيبَةِ الْمَعَانِي الْبَلِيغَةِ الْعِبَرِ الْجَدِيرَةِ بِاسْتِجْلَائِهَا، فَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي منّ باستضوائها.
İşte manaları hayranlık verici, ibretleri beliğ ve aydınlatılmaya lâyık olan bu ayetin tevilinin eksiksiz açıklaması budur. Onun ışığından faydalanmayı lütfeden Allah'a hamdolsun.
[سُورَة الْمَائِدَة (٥) : آيَة ١٠٣]
[Mâide Suresi (5), Ayet 103]
مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ
{ مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “Allah ne bir bahîra ne bir sâibe ne bir vasîle ne de bir hâmî kılmıştır. Fakat inkâr edenler Allah'a karşı yalan uydurmaktadırlar ve onların çoğu akletmezler.”
(١٠٣)
(103)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ جَاءَ فَارِقًا بَيْنَ مَا أَحْدَثَهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ نَقَائِضِ الْحَنِيفِيَّةِ وَبَيْنَ مَا
Cahiliye ehlinin Hanîflik dinine aykırı olarak sonradan uydurdukları şeyler ile
نَوَّهَ اللَّهُ بِهِ مِمَّا كَانُوا عَلَيْهِ مِنْ شَعَائِرِ الْحَجِّ، فَإِنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ جَعَلَ الْكَعْبَةَ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَجَعَلَ الْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ قِيَامًا لَهُمْ، بَيَّنَ هُنَا أَنَّ أُمُورًا مَا جَعَلَهَا اللَّهُ وَلَكِنْ جَعَلَهَا أَهْلُ الضَّلَالَةِ لِيَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ، فَيَكُونُ كَالْبَيَانِ لِآيَةِ قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ [الْمَائِدَة: ١٠٠] ، فَإِنَّ الْبَحِيرَةَ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهَا هُنَا تُشْبِهُ الْهَدْيَ فِي أَنَّهَا تُحَرَّرُ مَنَافِعُهَا وَذَوَاتُهَا حَيَّةً لِأَصْنَامِهِمْ كَمَا تُهْدَى الْهَدَايَا لِلْكَعْبَةِ مُذَكَّاةً، فَكَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَزْعُمُونَ أَنَّ اللَّهَ شَرَعَ لَهُمْ ذَلِكَ وَيَخْلِطُونَ ذَلِكَ بِالْهَدَايَا، وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا وَقَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ. فَالتَّصَدِّي لِلتَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْهَدْيِ وَبَيْنَ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَنَحْوِهِمَا، كَالتَّصَدِّي لِبَيَانِ عَدَمِ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ الطَّوَافِ وَبَيْنَ السَّعْيِ لِلصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٥٨] كَمَا تَقَدَّمَ هُنَالِكَ. وَقَدْ قَدَّمْنَا مَا رَوَاهُ مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ نَاسًا سَأَلُوا رَسُول الله ﷺ عَنِ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَنَحْوِهِمَا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
hac şeâirinden olup da üzerlerinde bulundukları ve Allah'ın övgüyle zikrettiği şeyler arasını ayıran yeni bir başlangıç cümlesidir (istînâf-ı ibtidâîdir). Zira Allah Kâbe'yi insanlar için bir nizam kıldığını, kurbanlıkları (hedy) ve gerdanlıklı kurbanları da onlar için bir nizam kıldığını beyan ettikten sonra, burada birtakım şeyleri Allah'ın kılmadığını, fakat pis olanı temiz olandan ayırmak için dalalet ehlinin bunları uydurduğunu beyan etmiştir; dolayısıyla bu ayet, { قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ } “De ki: Pis olanla temiz olan bir olmaz” [el-Mâide: 100] ayetinin bir açıklaması gibidir. Çünkü bahîra ve burada ona matuf olanlar, canlı olarak menfaatleri ve zatları putlara adanması bakımından hedy kurbanına benzemektedir; tıpkı hedy kurbanlarının kesilmek üzere Kâbe'ye hediye edilmesi gibi. Onlar Cahiliye döneminde Allah'ın bunu kendilerine meşru kıldığını iddia ediyor ve bunu kurbanlıklarla karıştırıyorlardı; bundan ötürü Allah Teâlâ: { قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا } “De ki: Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin” [el-En'âm: 150] buyurmuş, bu ayette de: { وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Fakat inkâr edenler Allah'a karşı yalan uydurmaktadırlar” buyurmuştur. Hedy ile bahîra, sâibe ve benzerleri arasındaki farkı ortaya koymaya yönelmek, tıpkı daha önce geçtiği üzere { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “Şüphesiz Safa ile Merve Allah'ın nişanelerindendir” [el-Bakara: 158] ayetinde tavaf ile Safa ve Merve arasındaki sa'y arasında bir ayrım olmadığını açıklamaya yönelmek gibidir. Mücâhid'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu hususu daha önce aktarmıştık: İnsanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bahîra, sâibe ve benzerleri hakkında soru sormuş, bunun üzerine bu ayet inmiştir.
وَمِمَّا يَزِيدُكَ ثِقَةً بِمَا ذَكَرْتُهُ أَنَّ اللَّهَ افْتَتَحَ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: مَا جَعَلَ اللَّهُ لِتَكُونَ مُقَابِلًا لِقَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ [الْمَائِدَة: ٩٧] . وَلَوْلَا مَا تَوَسَّطَ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ مِنَ الْآيِ الْكَثِيرَةِ لَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَعْطُوفَةً عَلَى الْأُولَى بِحَرْفِ الْعَطْفِ إِلَّا أَنَّ الْفَصْلَ هُنَا كَانَ أَوْقَعَ لِيَكُونَ بِهِ اسْتِقْلَالُ الْكَلَامِ فَيُفِيدُ مَزِيدَ اهْتِمَامٍ بِمَا تَضَمَّنَهُ.
Zikrettiğim hususta güvenini artıracak şeylerden biri de Allah'ın bu ayete diğer ayetteki { جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ } “Allah Kâbe'yi kıldı...” [el-Mâide: 97] ifadesine karşılık olsun diye { مَا جَعَلَ اللَّهُ } “Allah kılmamıştır” sözüyle başlamış olmasıdır. İki ayet arasına pek çok ayet girmemiş olsaydı, bu ayet atıf harfiyle bir öncekine bağlanacaktı; ancak buradaki fasıl (atıfsız geliş), sözün bağımsız olması ve içerdiği konuya daha fazla önem verilmesini ifade etmesi bakımından daha yerinde olmuştur.
وَالْجَعْلُ هُنَا بِمَعْنَى الْأَمْرِ وَالتَّشْرِيعِ، لِأَنَّ أَصْلَ (جَعَلَ) إِذَا تَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْخَلْقِ وَالتَّكْوِينِ، ثُمَّ يُسْتَعَارُ إِلَى التَّقْدِيرِ وَالْكَتْبِ كَمَا فِي قَوْلِهِمْ: فَرَضَ عَلَيْهِ جَعَالَةً، وَهُوَ هُنَا كَذَلِك فيؤول إِلَى مَعْنَى التَّقْدِيرِ وَالْأَمْرِ بِخِلَافِ مَا وَقَعَ فِي قَوْلِهِ: جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ [الْمَائِدَة: ٩٧] . فَالْمَقْصُودُ هُنَا نَفْيُ تَشْرِيعِ هَذِهِ الْأَجْنَاسِ مِنَ الْحَقَائِقِ فَإِنَّهَا مَوْجُودَةٌ فِي الْوَاقِعِ. فَنَفَيُ جَعْلِهَا مُتَعَيَّنٌ لِأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ نَفْيَ الْأَمْرِ وَالتَّشْرِيعِ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ الرِّضَا بِهِ وَالْغَضَبِ عَلَى مَنْ جَعَلَهُ، كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ لِمَنْ فَعَلَ شَيْئًا: مَا أَمَرْتُكَ بِهَذَا. فَلَيْسَ الْمُرَادُ إِبَاحَتَهُ وَالتَّخْيِيرَ فِي فِعْلِهِ وَتَرْكِهِ
Buradaki “kılma” (ca'l) emretme ve teşri kılma anlamındadır. Çünkü ce'ale (جَعَلَ) fiilinin tek mef'ûle geçişli olduğunda asıl anlamı yaratmak ve var etmektir; sonra Arapların «Ona bir ücret takdir etti/farz kıldı» sözlerinde olduğu gibi takdir etmek ve yazmak/farz kılmak anlamında istiare yoluyla kullanılır. Burada da böyledir; dolayısıyla { جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ } “Allah, Beyt-i Harâm olan Kâbe'yi insanlar için bir nizam kıldı” [el-Mâide: 97] ayetinde geçen durumun aksine, takdir etme ve emretme manasına rücu eder. Zira buradaki maksat, bu tür varlıkların teşri kılınışını nefyetmektir; çünkü onlar fiilen/vakıada mevcuttur. Dolayısıyla onların kılınmasının nefyedilmesi, emredilmesinin ve teşri kılınmasının nefyedilmesi anlamına gelmeyi zorunlu kılar; bu da ondan razı olunmadığına ve onu ortaya koyana gazap edildiğine kinayedir; nitekim bir adam bir işi yapan kimseye: «Sana bunu emretmedim» der. Dolayısıyla maksat onun mubah kılınması ve yapılmasında veya terk edilmesinde serbest bırakılması değildir;
كَمَا يُسْتَفَادُ مِنَ الْمَقَامِ، وَذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِهِ: قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا [الْأَنْعَام: ١٥٠] فَإِنَّهُ كِنَايَةٌ عَنِ الْغَضَبِ عَلَى مَنْ حَرَّمُوهُ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ لَهُمْ أَنْ يَجْتَنِبُوهُ.
makamdan da bu anlaşılmaktadır. Bu durum, tıpkı { قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا } “De ki: Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin” [el-En'âm: 150] buyruğu gibidir; zira bu, onu haram kılanlara yönelik bir gazap kinayesidir; yoksa maksat ondan kaçınabilecekleri anlamına gelmez.
وَأُدْخِلَتْ (مِنْ) الزَّائِدَةُ بَعْدَ النَّفْيِ لِلتَّنْصِيصِ عَلَى أَنَّ النَّفْيَ نَفْيُ الْجِنْسِ لَا نَفْيَ أَفْرَادٍ مُعَيَّنَةٍ، فَقَدْ سَاوَى أَنْ يُقَالَ: لَا بَحِيرَةَ وَلَا سَائِبَةَ مَعَ قَضَاءِ حَقِّ الْمَقَامِ مِنْ بَيَانِ أَنَّ هَذَا لَيْسَ مِنْ جَعْلِ اللَّهِ وَأَنَّهُ لَا يَرْضَى بِهِ فَهُوَ حَرَامٌ.
Nefiyden sonra zâit olan min (مِنْ) edatının dahil edilmesi, nefiyin belirli fertleri değil doğrudan cinsi nefyettiğini açıkça belirtmek içindir. Böylece [ifade], bunun Allah'ın koyduğu bir hüküm olmadığını ve buna razı olmadığını, dolayısıyla haram olduğunu açıklamak suretiyle makamın hakkını vermekle birlikte «Ne bahîra ne de sâibe vardır» demeye denk olmuştur.
وَالْبَحِيرَةُ- بِفَتْحِ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ وَكَسْرِ الْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ- فَعِيلَةٌ بِمَعْنَى مَفْعُولَةٍ، أَيْ مَبْحُورَةٍ، وَالْبَحْرُ الشَّقُّ. يُقَالُ: بَحَرَ شَقَّ. وَفِي حَدِيثِ حَفْرِ زَمْزَمَ أَنَّ عَبْدَ الْمُطَّلِبِ بَحَرَهَا بَحْرًا، أَيْ شَقَّهَا وَوَسَّعَهَا. فَالْبَحِيرَةُ هِيَ النَّاقَةُ، كَانُوا يَشُقُّونَ أُذُنَهَا بِنِصْفَيْنِ طُولًا عَلَامَةً عَلَى تَخْلِيَتِهَا، أَيْ أَنَّهَا لَا تُرْكَبُ وَلَا تُنْحَرُ وَلَا تُمْنَعُ عَنْ مَاءٍ وَلَا عَنْ مَرْعًى وَلَا يَجْزُرُونَهَا وَيَكُونُ لَبَنُهَا لِطَوَاغِيتِهِمْ، أَيْ أَصْنَامِهِمْ، وَلَا يَشْرَبُ لَبَنَهَا إِلَّا ضَيْفٌ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يَشْرَبُهُ إِذَا كَانَتْ ضِيَافَةً لِزِيَارَةِ الصَّنَمِ أَوْ إِضَافَةَ سَادِنِهِ، فَكُلُّ حَيٍّ مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ تَكُونُ بَحَائِرُهُمْ لِصَنَمِهِمْ.
Bahîra (الْبَحِيرَةُ) —bâ harfinin fethası ve noktasız hâ harfinin kesrasıyla— mef'ûle yani mebhûra (yarılmış) anlamında fa‘île veznindedir. Bahr yarmak demektir; «yardı» anlamında bahara (بَحَرَ) denir. Zemzem kuyusunun kazılması hadisinde Abdülmuttalib'in «onu yarıp genişlettiği» (بَحَرَهَا بَحْرًا) rivayet edilmiştir. Bahîra ise bir dişi devedir; serbest bırakıldığının bir işareti olsun diye kulağını uzunlamasına ikiye yararlardı; yani artık ona binilmez, boğazlanmaz, sudan ve otlaktan menedilmez, eti için kesilmezdi; sütü de putlarına ait olurdu ve misafirden başkası sütünü içemezdi. Zahir olan odur ki misafir bu sütü putu ziyaret ettiğinde yahut putun bakıcısının misafiri olduğunda içerdi. Böylece her Arap kabilesinin bahîraları kendi putlarına ait olurdu.
وَقَدْ كَانَتْ لِلْقَبَائِلِ أَصْنَامٌ تَدِينُ كُلُّ قَبِيلَةٍ لِصَنَمٍ أَوْ أَكْثَرَ. وَإِنَّمَا يَجْعَلُونَهَا بَحِيرَةً إِذَا نُتِجَتْ (١) عَشَرَةَ أَبْطُنٍ عَلَى قَوْلِ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ. وَقِيلَ: إِذَا نُتِجَتْ خَمْسَةَ أَبْطُنٍ وَكَانَ الْخَامِسُ ذَكَرًا.
Kabilelerin putları vardı ve her kabile bir veya daha fazla puta tapardı. Dil âlimlerinin çoğunun kavline göre deveyi ancak on batın doğurduğu zaman bahîra yaparlardı. Beş batın doğurduğunda ve beşincisi erkek olduğunda bahîra yapıldığı da söylenmiştir.
وَإِذَا مَاتَتْ حَتْفَ أَنْفِهَا حَلَّ أَكْلُ لَحْمِهَا لِلرِّجَالِ وَحُرِّمَ عَلَى النِّسَاءِ.
Eğer eceliyle ölürse etini yemek erkeklere helal, kadınlara haram kılınırdı.
وَالسَّائِبَةُ: الْبَعِيرُ أَوِ النَّاقَةُ يُجْعَلُ نَذْرًا عَنْ شِفَاءٍ مِنْ مَرَضٍ أَوْ قُدُومٍ مِنْ سَفَرٍ، فَيَقُولُ:
Sâibe (السَّائِبَةُ) ise hastalıktan şifa bulma veya yolculuktan dönme sebebiyle adak olarak adanan erkek veya dişi devedir. Kişi şöyle derdi:
أَجْعَلُهُ لِلَّهِ سَائِبَةً. فَالتَّاءُ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْوَصْفِ كَتَاءِ نَسَّابَةٍ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ: عَبْدٌ سَائِبَةٌ، وَهُوَ اسْمُ فَاعِلٍ بِمَعْنَى الِانْطِلَاقِ وَالْإِهْمَالِ، وَقِيلَ: فَاعِلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، أَيْ مُسَيَّبٌ.
«Bunu Allah için sâibe (salıverilmiş) kıldım.» Buradaki tâ (ة) harfi, nessâbe kelimesinin tâ'sı gibi sıfatta mübalağa içindir; bu sebeple «salıverilmiş köle» anlamında ‘abdün sâibetün (عَبْدٌ سَائِبَةٌ) denir. Bu, başıboş kalmak ve salıverilmek anlamında ism-i fâildir; fâil vezninde mef'ûl yani «salıverilmiş» (مُسَيَّبٌ) manasında olduğu da söylenmiştir.
وَحُكْمُ السَّائِبَةِ كَالْبَحِيرَةِ فِي تَحْرِيمِ الِانْتِفَاعِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ كَالْعِتْقِ وَكَانُوا يَدْفَعُونَهَا
Sâibenin hükmü, [kendisinden] faydalanmanın haram kılınması hususunda bahîra gibidir; dolayısıyla bu durum âzât etme hükmünde olur. [Müşrikler] onu,
إِلَى السَّدَنَةِ لِيُطْعِمُوا مِنْ أَلْبَانِهَا أَبْنَاءَ السَّبِيلِ. وَكَانَتْ عَلَامَتُهَا أَنْ تُقْطَعَ قِطْعَةٌ مِنْ جِلْدَةِ فَقَارِ الظَّهْرِ، فَيُقَالُ لَهَا: صَرِيمٌ وَجَمْعُهُ صُرُمٌ، وَإِذَا وَلَدَتِ النَّاقَةُ عَشَرَةَ أَبْطُنٍ كُلَّهُنَّ إِنَاثٌ مُتَتَابِعَةٌ سَيَّبُوهَا أَيْضًا فَهِيَ سَائِبَةٌ، وَمَا تَلِدُهُ السَّائِبَةُ يَكُونُ بَحِيرَةً فِي قَوْلِ بَعْضِهِمْ. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يَكُونُ مِثْلَهَا سَائِبَةً.
sütünden yolculara içirsinler diye putların bakıcılarına (sedene) teslim ederlerdi. Alameti ise sırt omurgasının derisinden bir parçanın kesilmesiydi; buna sarîm (çoğulu surum) denirdi. Dişi deve peş peşe hepsi dişi olmak üzere on batın doğurduğunda da onu salıverirlerdi ve o da sâibe olurdu. Sâibenin doğurduğu yavru ise bazılarının görüşüne göre bahîra olurdu; zahir olan ise kendisi gibi sâibe olmasıdır.
وَالْوَصِيلَةُ مِنَ الْغَنَمِ هِيَ الشَّاةُ تَلِدُ أُنْثَى بَعْدَ أُنْثَى، فَتُسَمَّى الْأُمُّ وَصِيلَةً لِأَنَّهَا وَصَلَتْ أُنْثَى بِأُنْثَى، كَذَا فَسَّرَهَا مَالِكٌ فِي رِوَايَةِ ابْنِ وَهْبٍ عَنْهُ، فَعَلَى هَذِهِ الرِّوَايَةِ تَكُونُ الْوَصِيلَةُ هِيَ الْمُتَقَرَّبَ بِهَا، وَيَكُونُ تَسْلِيطُ نَفْيِ الْجَعْلِ عَلَيْهَا ظَاهِرًا. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: الْوَصِيلَةُ أَنْ تَلِدَ الشَّاةُ خَمْسَةَ أَبْطُنٍ أَوْ سَبْعَةً (عَلَى اخْتِلَافِ مُصْطَلَحِ الْقَبَائِلِ) فَالْأَخِيرُ إِذَا كَانَ ذَكَرًا ذَبَحُوهُ لِبُيُوتِ الطَّوَاغِيتِ وَإِنْ كَانَتْ أُنْثَى اسْتَحْيَوْهَا، أَيْ لِلطَّوَاغِيتِ، وَإِنْ أَتْأَمَتِ اسْتَحْيَوْهُمَا جَمِيعًا وَقَالُوا: وَصَلَتِ الْأُنْثَى أَخَاهَا فَمَنَعَتْهُ مِنَ الذَّبْحِ، فَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ فَالْوَصِيلَةُ حَالَةٌ مِنْ حَالَاتِ نَسْلِ الْغَنَمِ، وَهِيَ الَّتِي أَبْطَلَهَا اللَّهُ تَعَالَى، وَلَمْ يَتَعَرَّضُوا لِبَقِيَّةِ أَحْوَالِ الشَّاةِ.
Koyunlardan vasîle (الْوَصِيلَةُ) ise dişinin ardından tekrar dişi doğuran koyundur; anne koyuna vasîle adı verilir, çünkü dişiyi dişiye bitiştirmiştir (ulaştırmıştır). İbn Vehb'in kendisinden rivayetinde Mâlik bunu böyle tefsir etmiştir; bu rivayete göre vasîle, kendisiyle [putlara] yakınlık aranan hayvandır ve kılınışının nefyedilmesi açık hale gelir. Âlimlerin cumhuru ise şöyle demiştir: Vasîle, koyunun (kabilelerin ıstılah farklılığına göre) beş veya yedi batın doğurmasıdır; sonuncusu erkek olursa onu puthaneler için keserlerdi, dişi olursa onu putlar için sağ bırakırlardı; eğer ikiz (biri erkek biri dişi) doğurursa ikisini de sağ bırakır ve: «Dişi, erkek kardeşine ulaştı ve onu kesilmekten korudu» derlerdi. Bu tevile göre vasîle, koyunun üreme durumlarından bir durumdur ki Allah Teâlâ bunu iptal etmiştir; koyunun diğer hallerine ise değinmemişlerdir.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْوَصِيلَةَ اسْمٌ لِلشَّاةِ الَّتِي وَصَلَتْ سَبْعَةَ أَبْطُنٍ إِنَاثًا، جَمْعًا بَيْنَ تَفْسِيرِ مَالِكٍ
Mâlik'in tefsiri ile
وَتَفْسِيرِ غَيْرِهِ، فَالشَّاةُ تُسَيَّبُ لِلطَّوَاغِيتِ، وَمَا ذَكَرُوهُ مِنْ ذَبْحِ وَلَدِهَا أَوِ ابْنَتِهَا هُوَ مِنْ فُرُوعِ اسْتِحْقَاقِ تَسْيِيبِهَا لِتَكُونَ الْآيَةُ شَامِلَةً لِأَحْوَالِهَا كُلِّهَا. وَعَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ: الْوَصِيلَةُ الشَّاةُ تُتْئِمُ فِي خَمْسَةِ أَبْطُنٍ عَشَرَةَ إِنَاثٍ فَمَا وَلَدَتْ بَعْدَ ذَلِكَ فَهُوَ لِلذُّكُورِ مِنْهُمْ دُونَ النِّسَاءِ إِلَّا أَنْ يَمُوتَ شَيْءٌ مِنْهَا فَيَشْتَرِكُ فِي أَكْلِهِ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ.
başkalarının tefsirini bir araya getirmek suretiyle daha zahir olan görüş, vasîlenin yedi batın boyunca dişi doğuran koyunun ismi olmasıdır; dolayısıyla bu koyun putlara salıverilir. Yavrusunun veya kızının kesilmesine dair zikrettikleri husus ise, ayetin onun bütün durumlarını kapsaması için salıverilmesini hak edişinin fer'î meselelerindendir. İbn İshâk'tan rivayet edildiğine göre: Vasîle, beş batında peş peşe on dişi doğuran koyundur; bundan sonra doğurdukları ise kadınlara değil sadece onların erkeklerine aittir; ancak onlardan biri ölürse etini yemekte erkekler ve kadınlar ortak olurlardı.